-

Verlangen naar nabijheid, drang tot intimiteit, de aantrekkingskracht van het duistere – de bronnen waaruit Oek de Jongs grote romans ontstonden, de verwantschappen met dichters en denkers, schilders en schrijvers van toen en nu.

Sinds zijn debuutroman Opwaaiende zomerjurken publiceerde Oek de Jong naast essays en dagboekaantekeningen romans die als klassieken in de naoorlogse literatuur worden erkend: Cirkel in het gras, Hokwerda’s kind en Pier en oceaan. Boeken waaraan duizenden lezers zich overgaven, vanwege de concentratie, intimiteit en gepassioneerdheid die eruit spreken.

In Het visioen aan de binnenbaai betreedt de lezer de persoonlijke wereld van deze grote romanschrijver; hij ziet als het ware de achterkant van het weefsel waaruit de grote romans zijn opgetrokken: de drijfveren van de schrijver, diens voorbeelden, herkenningen, fascinaties en obsessies. Zo verhaalt Oek de Jong over het ontstaan van zijn klassieker Opwaaiende zomerjurken en over zijn vriendschappen met de jong gestorven Frans Kellendonk en de gedoemde dichter Arie Visser. Over erotische aantrekkingskracht en mystieke bezieling. Over het verlangen naar het nu en de nabijheid van het verleden. Voor Oek de Jong vormen deze zestien verhalen een ‘zinrijk’, een samenhangend geheel van beelden en ideeën, een beschutting tegen het barre niets.

-

OEK DE JONG

HET VISIOEN AAN DE BINNENBAAI

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam · Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2016 Oek de Jong en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Job Koelewijn, ‘A Balancing Act’, 1998, c-print on dibond, 130 x 100 cm, collection Stedelijk Museum Amsterdam, courtesy the artist and Galerie Fons Welters

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Foto van de auteur Annaleen Louwes

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4932 2

D/2016/0108/788

NUR 323

www.oekdejong.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 254 4931 5

-

Voor Jeanne

-

‘A poet should build us his world’

EZRA POUND

-

DE WEG VAN DE SCHRIJVER

Over het ontstaan van ‘Opwaaiende zomerjurken’

I

Mijn broer droeg een T-shirt waarop hij een foto van het Russische ruimtestation Mir had laten drukken. Zijn kortgeknipte haar had een platinablonde kleurspoeling gekregen en boven zijn rechteroor had hij er met de tondeuse een baan uit geschoren. Hij liep ondanks de warmte op die hoge soldatenkistjes waarvan ik wel eens vreesde dat ze met zijn voeten verkleefd zouden raken. Uit zijn shirt staken twee gespierde armen: hij had al veel geklust in kraakpanden in de Amsterdamse binnenstad. Hij was beeldend kunstenaar en kwam net van de kunstacademie. Maar vooral was hij mijn broer.

In de stad waarin we ons sinds enige jaren bewogen waren we door onzichtbare draden met elkaar verbonden. We kwamen elkaar abnormaal vaak tegen. We begroetten elkaar met een speciale handdruk. We praatten over Mondriaan en Interviews with Francis Bacon, een boek dat onder jonge kunstenaars van hand tot hand ging. Ik kwam graag in zijn atelier, omdat ik daar in alles wat hij er had verzameld zijn warme en speelse ziel om me heen zag.

Er was ook het nodige in hem dat ik niet begreep. Dat hij de oude schilderkunst geen blik waardig keurde. Dat hij techniek in de kunst niet belangrijk vond, eerder een hindernis. Dat hij geloofde in een soort spontane oorspronkelijkheid die van elk mens een kunstenaar maakte. Ik vroeg me af wat hij wilde zeggen met zijn sjamaan-achtige performances, waar honderden ‘jonge wilden’ naar stonden te kijken. Ik begreep evenmin waarom hij zich had aangesloten bij de kraakbeweging. Bij de ontruiming van kraakpanden ging hij de straat op om met de politie te vechten. Toen hij vertelde hoe hij, vluchtend voor een politiemotor die hem over het trottoir achtervolgde, met zijn knie zo hard tegen een paaltje aan was gelopen dat het hem zwart voor ogen werd, kromp ik zelf in elkaar.

‘Hé Oek, is dat niks voor jou?’

We liepen in de Warmoesstraat, die lange en nauwe sleuf tussen oude huizen in de Amsterdamse binnenstad. De ene helft lag in de zon en de andere in de schaduw. De auto’s vorderden stapvoets in de menigte. In de stegen schuifelden hoerenlopers en groepen toeristen langs de meisjes in hun etalages. Cafés en restaurants hadden hun deuren en ramen wijd openstaan. Er hing een klamme hitte tussen de huizen. Het was het weer van gespierde mannen in strakke T-shirts, van schaars geklede vrouwen en verhitte taxichauffeurs die in een opstopping uit hun wagen springen. Verderop werd er met drilboren gewerkt. De straat daverde van het lawaai.

‘Wat moet ik daar nou mee,’ zei ik.

‘Kijk nou man, allemaal prachtige buisstoelen! Dat is duur spul geweest!’

Voor de gebouwen van de Beurs, vol in de zon, stond een vrachtwagen half op het trottoir geparkeerd. Auto’s en voetgangers wrongen zich erlangs. Op de vrachtwagen werd kantoormeubilair gestapeld, dat door twee zwetende mannen naar buiten werd gedragen. Stalen bureaus, bureaustoelen in alle soorten en maten, tafels, kantoorkrukken, kapstokken, alles oerdegelijk, nog van voor de oorlog zo te zien. Ik kon me er de effectenmakelaar met stalen bril en nat achterovergekamd haar, de typiste in kokerrok en conciërge in stofjas zo bij voorstellen. Maar het chroom was verdoft, het groen ribfluweel van de zittingen oogde verschoten.

Mijn broer wist de rood aangelopen opkoper op de vrachtwagen te paaien. Een paar minuten later had ik voor vijfentwintig gulden een lange stalen tafel en een Gispen-bureaustoel op draaipoot met verstelbare rugleuning gekocht.

Dit was het begin. Het begin van het jaar waarin ik van mijzelf een romanschrijver maakte.

Ik was vijfentwintig, student kunstgeschiedenis. Toen ik in juni 1978 vanuit de Krugerstraat in Amsterdam-Oost verhuisde naar de Hoogte Kadijk, bezat ik zo goed als niets. Al mijn kleren konden in een paar plastic tassen worden gepropt. Ik had vijf jaar samengewoond met een meisje dat ik al kende sinds de lagere school en met wie ik op mijn zestiende verkering had gekregen. Ik vree lekker met haar, ik kon met haar praten, ik kon een lange reis door Egypte met haar maken, ik had in haar een loyale kameraad gevonden die mijn driftbuien en neerslachtigheid verdroeg – zij hield van mij. Maar ik vroeg me af of ik nog wel genoeg van haar hield. Ik verhuisde ook omdat ik een plek nodig had waar ik ongestoord kon schrijven. Ze hielp me met verhuizen. De plastic tassen met mijn kleren hingen aan haar fietsstuur toen we op een zondagochtend naar de Hoogte Kadijk reden, waar ik een klein appartement had gevonden. Het trappenhuis oogde haveloos. Het stonk er naar katten. Op de eerste verdieping werd een deur op een kier geopend. Ik keek in de ogen van de Poolse kattenvrouw met wie ik zo veel zou meemaken (ik heb haar beschreven in het verhaal Mevrouw Len).

Er speelde meer. Er speelt altijd meer. Er waren andere vrouwen. Plotseling was het begonnen: dat er meisjes op me af kwamen.

Op de Vrije Universiteit, waar ik tot aan mijn kandidaats had gestudeerd, wisten alle meisjes in mijn omgeving dat ik ‘al iemand had’. Na mijn vertrek van die universiteit – na een ruzie met een hoogleraar die de Hollandse zeventiende eeuw als het hoogtepunt van onze beschaving beschouwde en Kafka op principiële gronden afwees –, nadat ik me had bevrijd uit de beklemming van het protestantse milieu, kwam ik op de Universiteit van Amsterdam voor het eerst in aanraking met leeftijdgenoten die afkomstig waren uit liberale en linkse milieus. De meisjes waren er anders en wisten niet dat ik al iemand had. Ik voelde me vooral aangetrokken tot meisjes van gegoede familie. Zij hadden manieren, smaak, een vanzelfsprekende beschaving waar ik van onder de indruk was; zij kwamen uit grote huizen met antieke meubels, schilderijen en diepe tuinen. Zelf kwam ik uit een wereld waarin het soberheid troef was. Ik zat ook vol met de vooroordelen van mijn milieu. Toen me over een medestudente werd verteld dat ze zo hield van gebraden duif, maakte dat op mij een decadente indruk.

Wat trok die meisjes aan in mij? Ik zag er niet slecht uit, maar ik denk dat het vooral mijn ontbottende talent was dat hen trok. Een jaar tevoren was ik met een bundeltje verhalen gedebuteerd en had er de kranten mee gehaald, terwijl ik nog studeerde en me over de krakende parketvloeren in de bibliotheekzalen van het Kunsthistorisch Instituut bewoog. Daar kwam ik ze tegen, de nimfen en wereldwijze vrouwen.

Er was de mooie en nog heel jonge J., een meisje van gegoede familie dus, met een perzikhuid en een sterk achteroverhellend handschrift; ze schreef me op lichtblauw papier. De mollige, bekoorlijk blozende en licht stotterende D., ook van goede komaf. De beeldhouwster Y., een gescheiden vrouw, moeder van twee jonge kinderen, die me betoverde met haar stem en foto’s waarop ze te zien was terwijl ze op het Griekse eiland Paros in een blok marmer stond te hakken, en die me jaloers maakte door te vertellen dat ze een man van het eiland als minnaar had genomen. Het schokte me: dat ze voor de duur van haar verblijf een minnaar had genomen, voor het plezier, en omdat het ook wel handig was op zo’n eiland waar je niemand kende en dingen te regelen had. Er was de geleerde en ironische L., een ontaarde moeder, zoals ze zichzelf noemde, die na haar scheiding de kinderen bij haar man had achtergelaten en was gaan studeren. Ze had in Italië gewoond en bezat zo’n honderd paar schoenen en laarzen. Ze gaf me raad en leerde me een goede pasta te maken. Ik vond het leuk dat ik haar met het uitslaan van dubbelzinnige taal zo aan het lachen kon maken. Maar dan kwam ik D. weer tegen en aanbad haar gestotter, de blos die over haar wangen trok tot in haar weelderig krullende haardos. Steeds ook was er de driftige C. – zij woonde in een zeventiende-eeuws pandje dat haar ouders voor haar hadden gekocht –, die me in de passage onder het Rijksmuseum begon uit te schelden, boos om wat ik had gezegd, boos van al te lang bedwongen verliefdheid. Meer dan een jaar had deze verwarring nu geduurd.

Mijn broer hielp me de etagewoning aan de Kadijk een snelle opknapbeurt te geven. Zoiets moest in een paar dagen gebeurd zijn – meer tijd had ik er niet voor over. De muren werden gewit. We schilderden de houten vloeren zwart.

‘Dat staat sterk,’ zei mijn broer, ‘zwart.’

Zwart werd het omdat ik radicale keuzes had gemaakt. Ik had mijn studie afgebroken, definitief. Ik had afstand genomen van het meisje dat al acht jaar bij me was en bij de wereld hoorde waar ik vandaan kwam. Ik had ook afstand genomen van de nimfen en wereldwijze vrouwen. Ik wilde alleen zijn. Ik wilde schrijven.

Waarom dringt zich nu het beeld van die stenen op de vloer aan me op?

In de kamer aan de straatkant had ik op de matglanzende zwarte vloer een rij grijswitte keien gelegd, die van ik weet niet meer welk strand afkomstig waren. Ik had dat afgekeken van Richard Long, een Britse kunstenaar die toen opgang maakte. In musea en galeries legde hij cirkels van drijfhout dat hij op de afgelegen kusten langs de Beringstraat had verzameld, en ook cirkels of rechthoeken van grijze breuksteen. Ik vond dat mooi, vooral op foto’s. In de museumzaal overviel me algauw een lichte verveling als ik met zijn werk werd geconfronteerd. Maar op foto’s zag het er mooi uit: zo’n strakke en lege ruimte met een cirkel van drijfhout of een rechthoek van stenen. Ik hield van mijn rij keien op de zwarte vloer. Ik besef nu dat ze in al hun eenvoud niets anders vertegenwoordigden dan een esthetische orde, een orde waar ik in die woelige dagen naar zocht.

Ik trok mij terug. Ik trok mij terug in een roman, zonder te beseffen dat ik juist in het labyrint van mijn verbeelding de monsterlijke Minotaurus zou tegenkomen.

II

Het idee voor Opwaaiende zomerjurken ontstond nadat ik in de zomer van 1977 de novelle Lui oog had geschreven, waarin ik een gegeven uit mijn kinderjaren had geëxploreerd: een oogafwijking. Ik was met twee gezonde ogen geboren, maar nadat ik de mazelen had gehad, stond mijn linkeroog niet meer op zijn plaats. Alsof het van zijn anker was geslagen, als een losgeslagen boei dreef de pupil rond tot hij tot rust kwam in de ooghoek bij mijn neus. Ik keek scheel. Ik heb het mijn ouders nooit horen zeggen, maar zij moeten ontzet zijn geweest.

Jarenlang werd in vakanties mijn gezonde rechteroog afgeplakt. Met een afgeplakt rechteroog was ik min of meer invalide. Ik zag de wereld onscherp, als door een waas, ik kon afstanden niet goed inschatten, ik voelde me onzeker bij elke stap. In de grote blinde hoek die was ontstaan verzamelden zich al mijn angsten. Door andere kinderen werd ik bespot. Ik begon hen te mijden. Zonder pleister, maar met brilletje, was ik voortaan een ‘schele’ of een ‘brillenjood’.

Dit alles moet van invloed zijn geweest op mijn verhouding met ‘de anderen’. Niet voor niets dook dit gegeven meteen op toen ik in Lui oog een eerste poging deed iets over mijn kinderjaren te schrijven. Het luie oog werd een metafoor voor het isolement. Via dit ene beeld had ik het grote thema van mijn roman ontdekt.

In dat ene jaar met de nimfen en wereldwijze vrouwen had ik de zaken op de spits gedreven. Ik was gaan beseffen hoe diep het ging: mijn gescheiden zijn van anderen, en ook dat ik niet in staat was dat gescheiden zijn op te heffen. Niet zonder reden gebruikte ik in Opwaaiende zomerjurken het motief van de zelfkwelling en zelfbeschadiging: van het hard in je wangen drukken van scherpgerande kroonkurken tot de bekentenis van hoofdpersoon Edo Mesch dat hij zichzelf met een scheermesje tussen zijn ribben heeft gesneden.

Op de Kadijk kwam, ondanks de moeilijke omstandigheden, onmiddellijk de versnelling. Ik begon mijn roman helemaal van voren af aan. Ik schreef een nieuw eerste deel, waarvoor ik gegevens uit Lui oog gebruikte. Halverwege augustus noteerde ik: ‘Hele dag alleen. Versie twee van Deel I aan grondige kritiek onderworpen. Wandeling over Kattenburg en Oostenburg. De goede ervaring van het alleen-maar-niet-eenzaam-zijn.’

Uit Italië kwamen ondertussen brieven van de geleerde en ironische L., die zich daar met de jonge J. van het achteroverhellende handschrift vermaakte in een huis aan het Meer van Lugano. Ik werd dringend, steeds dringender, uitgenodigd om hun genoegens te komen delen. L. schreef me hoe ze zich ten slotte op een warme middag maar aan elkaar hadden ‘vergrepen’. Terwijl ik het las, hoorde ik haar lach, die alles zo licht en onbelangrijk deed lijken. Wat zat ik hier te doen, zwoegend in de hitte van juli, mijn hand met vulpen klevend aan het papier?

Maar ik bleef op mijn plek. Ik bracht mijn dagen door aan mijn stalen werktafel, gekluisterd aan mijn spartaanse kantoorstoel.

Felheid, een ongegeneerde felheid, vind ik nu een van de kenmerken van Opwaaiende zomerjurken. Ik herinner me dat ik al schrijvend zocht naar een felle dynamiek, niet alleen in het verhaal, maar ook in de stijl. Tijdens het werk aan mijn eerste verhalen had ik me daar niet mee beziggehouden – ik vond het al moeilijk genoeg om een verhaal te schrijven. Maar nu was ik er bezeten van. Gaandeweg ontdekte ik technieken waarmee ik die dynamiek tot stand kon brengen: een afwisseling van heden en verleden, een ongebruikelijke perspectiefwisseling (mijn hoofdpersoon was nu eens een ‘ik’ dan weer een ‘hij’) en ten slotte het wondermiddel: de monologue intérieur.

Van niemand minder dan James Joyce heb ik de kunst van de monologue intérieur geleerd. Op de valreep – want ik was al ver met mijn roman toen ik in februari 1979 zijn Ulysses in handen kreeg. In Ulysses is de monologue intérieur zeer opvallend. Dat Leopold Bloom een van de grote personages in de wereldliteratuur is geworden, is te danken aan die monologue intérieur. Voortdurend bevinden we ons in het hoofd van de door Dublin zwervende advertentiemakelaar en volgen we zijn gedachtestroom. Daardoor vooral leren we hem zo intiem kennen en gaan we van hem houden. Diepe indruk maakte op mij de vijftig pagina’s tellende monologue intérieur van de lome en wellustige Molly Bloom in bed, het slot van deze revolutionaire roman. Haar laatste gedachte – ‘ja zei ik ja ik wil Ja’ – klinkt door in het slot van mijn eerste roman, in de laatste woorden van de in het water liggende Edo Mesch: ‘Ik wil. Ik wil. Ik. Wil.’

Mijn liefde voor de monologue intérieur was een coup de foudre. Onmiddellijk voelde ik wat deze techniek voor mijn roman kon doen, hoeveel meer ik mijn hoofdpersoon aanwezig kon laten zijn voor de lezer door zijn gedachtestroom te volgen. Ik gebruikte de monologue intérieur ook graag omdat je daarmee zo mooi ‘op de adem’ kunt schrijven en zo wendbaar bent. Ons bewustzijn schiet onophoudelijk alle kanten op: hele en halve gedachten, herinneringen, fantasieën, observaties – alles tuimelt in het hoofd van een mens nu eenmaal door elkaar en die beweging imiteer je en stileer je wanneer je een monologue intérieur schrijft.

Door het gebruik van deze techniek werd mijn roman plotseling opgetild. Mijn hoofdpersoon kreeg een grotere aanwezigheid. Eindelijk had ik een manier gevonden om de tekst het zo vurig gewenste hoge voltage te geven.

Opwaaiende zomerjurken ís die ene passage: Edo Mesch achter op de fiets bij zijn moeder. Eerst wordt de moeder van haar zorgen bevrijd door de wind die onder haar jurk komt, hem doet opbollen en in warme streling over haar bovenbenen glijdt. Haar zorgeloosheid slaat over op het kind achter haar rug. Van zijn onophoudelijke onrust bevrijd gaat hij op in het nu. Het gescheiden-zijn van de anderen en de wereld is er plotseling niet meer.

Het is een passage die ik nadien in varianten nog vele malen heb geschreven. Want mijn belangrijkste personages zijn er allemaal mee behept: een verlangen naar het nu. In het verhaal ‘De schepping van Adam’ bereikt de hoofdpersoon deze gelukzalige staat nadat hij in de sloppen van Palermo is beroofd en neergeslagen: liggend op de keien, bijkomend uit zijn bewusteloosheid, ervaart hij het grandioze nu. In mijn essay over Vermeer heb ik in het hoofdstuk over Vrouw met waterkan die ervaring van een eeuwig heden beschreven, geïnspireerd door de witte en bijna doorzichtige kap van de vrouw die met haar ene hand een waterkan heeft vastgepakt en met de andere het raam openzet.

Opwaaiende zomerjurken is doortrokken van dit verlangen naar het nu, het ongescheiden-zijn, het simpelweg er zijn. De opgroeiende Edo Mesch raakt verstrikt in ideeën en oordelen, in intellectuele constructies, zoals bij iemand van zijn leeftijd en aanleg past. Ten slotte schuift hij dat alles opzij, hij beleeft het failliet van zijn ideeën. In een zeilboot zoekt hij de weerstand van de materie, hij slaat overboord en in het ijskoude water vindt hij eindelijk het hier en nu. Het is een slotpassage met verschillende betekenissen, maar dit is er een van.

Opwaaiende zomerjurken is voor mij ook Rome. Ik leerde de stad kennen tijdens een excursie met een groep studenten van het Kunsthistorisch Instituut in het voorjaar van 1978. De Piazza della Rotonda bij het Pantheon was het middelpunt: daar hadden we onze kamers in hotel Abruzzi, daar begonnen en eindigden alle wandelingen door de stad. Ik viel een paar kilo af door het vele lopen. Maar ik was dan ook in de stad van Michelangelo, Caravaggio, Stendhal en Fellini. Ik was in ‘de eeuwige stad’.

Elke dag opnieuw onderging ik de kennismaking met Rome als een magische gebeurtenis, mijn ontzag goed verstopt achter nonchalance. Ik wilde niets liever dan de stad leren kennen, mijn weg weten te vinden in het labyrint van straten. Ik was trots als ik erin slaagde zonder plattegrond van Piazza della Rotonda naar San Carlo alle Quattro Fontane te lopen – het meesterwerk van Borromini –, als ik de weg naar San Clemente wist te vinden – de San Clemente waar in de loop der eeuwen over een Mithras-heiligdom heen nog twee kerken zijn gebouwd – of als ik dat ene restaurant in Trastevere wist terug te vinden.

De jonge J. was daar. Om haar middel droeg ze aan een riempje een kleine buidel met rits, waaruit ze bij een eventuele Romeinse regenbui een lichtblauw jack tevoorschijn kon toveren. Onze ogen zochten elkaar. Ze gaf me een sinaasappel, en dat deed mijn hart bonzen. Ik ging met haar uit eten op de Piazza Maddalena, klein en intiem, ik kuste haar lenige lippen terwijl het nachtelijke Rome om me heen lag, ik kuste haar zorgeloos, maar algauw in tweestrijd, want ik had immers een ander.

De geleerde L. was daar en kuste mijn armen die uit een mouwloos T-shirt staken. Op een avond liepen we naast elkaar de trap op naar de eerste verdieping van een restaurant en passeerden een wand met spiegels. Ik kon de verleiding niet weerstaan en keek in de spiegels, en naast me hoorde ik haar toen geamuseerd zeggen: ‘Dus toch!’

Ook de snel blozende en licht stotterende D. was in Rome, werkzaam op het Koninklijk Nederlands Instituut. En het kindermeisje van vrienden, die hun intrek hadden genomen in een van de goedkope hotels bij de Campo dei Fiori. Het was een roes die twee weken duurde. Mijn verliefdheid was alomvattend en reikte van de oude stenen en muren tot de knetterende scooters die in slagorde voor de stoplichten stonden, van de gehavende zuilen van het Pantheon en de Caravaggio’s in San Luigi dei Francesi tot de mooie huid van J. en het licht op de sinaasappel die ze me gaf, tot de prikkelende rook van mijn sigaret die ik, buitenkomend in de frisse ochtend, gulzig inhaleerde, van de dubbele espresso en het lawaai in de bars tot het genie van Borromini en de geamuseerde stem van L. die zei: ‘Dus toch’, toen ik in de spiegels keek om mijzelf te zien in Rome.

Toen kwam mijn geliefde me opzoeken. Mijn medestudenten waren vertrokken. Ik herinner me hoe ik me voorbereidde op deze beladen ontmoeting, hoe ik probeerde in korte tijd een gedaantewisseling te ondergaan. Ik nam een douche en schrobde me van boven tot onder, ik trok schone kleren aan, ik at beneden op het plein een pasta en las de Herald Tribune om me onder te dompelen in het wereldnieuws alvorens haar van het station te halen. Alsof ik me zo van mijn ontrouw kon ontdoen. Ik werd verteerd door wroeging. Na een paar dagen hield ik het niet meer uit en vertelde haar midden in de nacht in onze hotelkamer over mijn verliefdheid op het meisje J. De rest liet ik maar weg. Ze probeerde me uit het bed te trappen, maar ze zette niet door.

Toen kwam die ochtend waarop ik een verandering in de stad bespeurde, zonder te weten wat er anders was dan gewoonlijk. Het was rond het middaguur. Ik begreep het toen ik bij een kiosk de extra edities van de kranten opmerkte, de vette zwarte en rode koppen: MORO UCCISO. Nadat hij wekenlang door de terroristen van de Rode Brigades gevangen was gehouden, nadat onderhandelingen met de regering op niets waren uitgelopen, nadat het ene ultimatum na het andere was verstreken, was hij ten slotte vermoord, Aldo Moro, leider van de christendemocraten, de grootste partij van het land. Die ochtend was het lijk gevonden in de kofferbak van een Renault 4 die geparkeerd stond in de Via delle Botteghe Oscure, vlak bij het partijbureau van de christendemocraten. Nog steeds reproduceert mijn geheugen moeiteloos deze details.

Niets van dit alles kwam in de roman terecht. Edo Mesch is alleen in Rome. Hij is een nazaat van de dandy’s van Couperus. Meneer is aan het schrijven, meneer leest de Herald Tribune, bezoekt in de namiddag de Galleria Doria Pamphilj om schilderijen te bekijken en gaat ’s avonds naar het theater. Ik had er plezier in om bepaalde trekjes van mijzelf tot karikaturale proporties op te blazen. Zelfhaat is misschien wel de meest bepalende factor in mijn verhouding tot dit alter ego.

Overigens is Edo Mesch zich van zijn illusies, dagdromen en aanstellerij maar al te zeer bewust. Hij weet dat hij Rome beziet door het oog van negentiende- en vroeg-twintigste-eeuwse reizigers, van Stendhal tot D.H. Lawrence, de schrijvers die het arme, primitieve en daardoor vaak zo schilderachtige Italië zagen. Hij is een nazaat van generaties reizigers die het ongerepte en authentieke zochten, en hij weet dat hij overal te laat komt.

Het jaar van Opwaaiende zomerjurken is voor mij ook het jaar waarin mijn grootvader van vaderskant stierf, Oebele de Jong, meubelmaker in Drachten. Hij was een belangrijke figuur voor me.

In het laatste hoofdstuk keert Edo Mesch terug naar het plassengebied waar hij als jongen veel heeft gezeild. ‘Teruggekeerd’. Met dat woord begint het hoofdstuk. Het is het gebied waar mijn voorvaderen in mannelijke lijn vandaan komen, waar ze als turfsteker, visser of timmerman de kost verdienden. De plassen en sloten die Edo Mesch bezeilt, hadden voor mijn vader, grootvader, overgrootvader, betovergrootvader een vertrouwde klank: Monniksgreppel, Smalle Ee, Wijde Ee, Hooidamsloot, Princenhof, Diepe Gat, Folkertsloot. Edo Mesch huurt een zomerhuisje dat bij de Saiterpetten ligt, een veenlandschap waar de turfstekers van weleer een reeks lange petgaten hebben achtergelaten. Mijn grootvader hield het meest van de Saiterpetten en als hij er met zijn boot doorheen voer mocht er niet gesproken worden. Mijn immer kwebbelende grootmoeder kreeg het bevel om te zwijgen en zweeg, ook al begonnen haar lippen na een paar minuten al krampachtige bewegingen te maken. Langzaam gleed de boot door de kronkelende Saiter tussen de rietkragen en elzenbosjes door. Mijn grootvader stond rechtop, het roer tussen zijn knieën, hij keek zwijgend over het riet naar de petgaten en onderging de stilte.

Ik besefte destijds niet dat dit het gebied van mijn voorvaderen was, want ik had me nooit in de geschiedenis van mijn familie verdiept, ik was er nog te jong voor. Ik wist alleen dat mijn vader er in het laatste oorlogsjaar maandenlang in het riet en op het water had geleefd om aan dwangarbeid voor de Duitsers te ontkomen en dat mijn grootvader er zeilde, steevast op zaterdagmiddag. Maar ik was wel gehecht geraakt aan de Oude Venen. Jarenlang had ik er elke zomer een maand doorgebracht en geen enkel landschap had zoveel indruk op me gemaakt. In het veen snoof ik op warme dagen de geur van rottende planten met welbehagen op. Bij het zwemmen liet ik mijn voeten in de fluweelzachte modder zakken. Ik zocht de verborgen poelen, waar de waterlelies elkaar verdringen. En de manier waarop ik ’s avonds, als ik met het laatste zuchtje wind in de zeilen door het Diepe Gat gleed, de stilte proefde – daarin was ik aan mijn vader en grootvader verwant, ook al had ik nog liever mijn tong afgebeten dan dat te erkennen.

Ik heb me wel eens afgevraagd of ik dit laatste hoofdstuk had kunnen schrijven zoals het is, of ik mijn held had kunnen laten terugkeren naar dit gebied als mijn grootvader nog had geleefd, als zijn schaduw nog over Buitenstverlaat en Wijde Ee had gelegen. Het zou in elk geval een stuk moeilijker zijn geweest om Edo Mesch de zeilboot van zijn grootvader te laten lenen en volstrekt onmogelijk om deze grootvader voor te stellen, zoals ik heb gedaan, als een atheïst – zelfs in de verbeelding stuit je soms op grenzen.

Opwaaiende zomerjurken is voor mij natuurlijk Edo Mesch, een alter ego dat ik nog steeds niet gemakkelijk recht in de ogen kan kijken. Het zou ook niet goed zijn: een alter ego dat je zonder moeite, zonder enige schichtigheid kunt aankijken. Want als dat het geval is, ben je tijdens het schrijven niet ver genoeg gegaan.

Vooral de puber en adolescent Edo is soms zo irritant dat ik hem wel een schop onder zijn kont zou willen geven. Zijn overbewustheid, zijn geredeneer, zijn narcisme, zijn aanstellerij, zijn zelfkwelling en destructieve neigingen – het gaat soms alle perken te buiten. Tegelijkertijd kan ik niet ontkennen dat zijn wanhoop oprecht is, dat hij zich ervan bewust is dat hij bij vlagen onverdraaglijk is voor anderen en dat hij in zijn zelfkritiek tot op het bot gaat.

Waarom creëert een schrijver een alter ego? Het is een voertuig voor een verkenning van duistere diepten. En in die diepten lijken mensen veel meer op elkaar dan ze in het dagelijks leven vermoeden. Dat verklaart ook waarom een zo extreem personage als Edo Mesch door zoveel lezers wordt herkend.

Opwaaiende zomerjurken is voor mij ook de herinnering aan muziek. De avonden waren in dat jaar vaak niets anders dan een wachten op de volgende dag, op het moment waarop ik kon doorgaan met schrijven. Als ik er niet te rusteloos voor was, luisterde ik naar muziek. Ik laadde mezelf op met de felle solo’s van John Coltrane op The Other Village Vanguard Tapes. Of ik luisterde naar de late pianosonates en strijkkwartetten van Beethoven, waarvan ‘heftige bewogenheid’ een van de opvallendste kenmerken is. Of ik las versregels als ‘mijn hooge beenen riemden het spiklend spatzilver er uit’ of ‘ze ging zoo dansend, zoo haar armen zwaar heffend lichtend voorbij’, regels van de jonge Herman Gorter. In de ateliers van bevriende kunstenaars hoorde ik de muziek van punkbands uit de gettoblasters knallen. De dag daarop liet ik me bij het schrijven voortstuwen door de gedrevenheid van Coltrane, de durf van Gorter, die met een ‘raar hoofd’ door de wereld liep toen hij zijn Verzen van 1890 schreef, het grensoverschrijdende van de oude Beethoven en de energie van punkbands.

Hoe belangrijk het ritme van de zinnen voor me was bij het schrijven van Opwaaiende zomerjurken, blijkt voor mij ook uit de herinnering die ik heb bewaard aan het geluid van de schrijfmachine waarop ik mijn manuscripten tikte. Ik werkte op een elektrische IBM, de bekende ‘machine met het bolletje’. Wanneer je een toets indrukte, sloeg dat bolletje met een droog ‘tak!’ een letter op het papier. Wanneer je de toetsen snel achter elkaar indrukte, klonk er een mitrailleurachtig geratel met steeds wisselende ritmes. Elke letter die je tikte was een schot, elke zin een salvo. Zo verscheen de tekst, ondersteund door de ritmes van het spervuur, op papier.

Opwaaiende zomerjurken is, ten slotte, de herinnering aan hard werken. Het weekend bestond niet voor me. Ik werkte achter elkaar door, twee weken aan een stuk. Dan was ik uitgeput en dwaalde een dag lang wezenloos door de stad, ’s avonds begon ik over mijn vermoeidheid heen te komen en de volgende ochtend gordde ik mezelf weer aan. Om sneller vooruit te komen werkte ik ’s ochtends aan nieuwe bladzijden en ’s middags aan de revisie van al geschreven stukken. In mijn agenda van 1979 vind ik in de eerste maanden van dat jaar uitsluitend lege bladzijden, hetgeen betekent dat ik al die tijd geen afspraken had en me opsloot in mijn werk. In april was ik zover dat ik kon beginnen met het uittikken van het boek. ‘Wat ik nu achterlaat, wordt niet meer veranderd,’ noteerde ik vastberaden.

In een dagboekje schreef ik naderhand: ‘Die laatste weken bevond ik me in een toestand van geestelijke en lichamelijke uitputting die alles wat ik had meegemaakt overtrof. Iedere dag de angst dat ik vlak voor het einde zou instorten.’

Zoals mijn broer over grenzen ging in zijn performances of als hij met een paar honderd krakers na een ontruiming door de stad rende en de ruiten van de grote banken aan diggelen smeet, zo ging ik al schrijvend over grenzen. Opwaaiende zomerjurken is een roman vol paradoxen. Het is een zowel heftig als beheerst boek. Het is tweehonderdeenenzeventig bladzijden lang nauwkeurig geconstrueerd en tegelijkertijd is het een oerschreeuw waarmee ik mijzelf als romanschrijver ter wereld bracht.

III

Na een jaar was het gedaan. Mijn schrijfmachine had haar laatste salvo gegeven en zweeg. Het was vrijdagmiddag. Ik had de met mijn uitgever Laurens van Krevelen overeengekomen deadline tot op de dag precies gehaald. Op zaterdagmiddag reed ik naar het stille deel van de Ruysdaelkade, tegenover het Rijksmuseum. Ik stapte af bij een paar statige huizen. De roomwit gesausde gevels, van classicistische ornamenten voorzien, lagen in de volle zon. Her en der waren voor de ramen de markiezen neergelaten – van die ouderwetse markiezen met houten ribben en een stof met gele en witte banen erop gespannen. De kade lag er verlaten bij. Er heerste een deftige rust.

In een appartement op de eerste verdieping werd ik ontvangen door mijn uitgever. Hij was een rijzige en gedistingeerde man, pas achtendertig, maar in mijn ogen veel ouder dan ik zelf. Hij publiceerde in die dagen de grote en pas ontdekte Zuid-Amerikaanse romanschrijvers: García Márquez, Cortázar, Vargas Llosa en anderen. Hij had me een in zijn studentenjaren door hemzelf gemaakte en in eigen beheer uitgegeven vertaling van de fragmenten van Herakleitos gegeven toen hij merkte dat ik me daarmee bezighield. Zijn vrouw Frida, die ik die middag voor het eerst ontmoette, maakte een mediterrane indruk op me met haar zwarte haar, dat ze in een losse wrong had opgestoken, haar donkere ogen en haar lichtbruine huid.

In de salon – laat ik het zo maar noemen – waren voor de hoge ramen de markiezen neergelaten. Ze gaven het vertrek een atmosfeer van beslotenheid en rust, terwijl erachter de stad lag te blaken in de zon. Overal schilderijen, de meeste geïnspireerd door het surrealisme. Overal stapels boeken op de parketvloer. Ik kwam te zitten op een antieke sofa. Het was of ik in een Matisse was gestapt.

De champagne stond klaar. Voor het eerst in mijn leven dronk ik een glas champagne. Ik kreeg Egyptische sigaretten aangeboden. Uit het plastic tasje dat tegen mijn onderbeen leunde haalde ik het typoscript van mijn roman tevoorschijn en legde het bedeesd naast de glazen.

Op zondag werd ik gebeld door Frida. Allebei zijn we opgewonden over je boek, zei ze, maar er ontbreekt een bladzijde in het laatste deel. Ik vond hem onder mijn werktafel en reed nogmaals naar de Ruysdaelkade. Ik heb een herinnering aan het moment waarop ik op die verlaten kade, in de stovend warme zon, mijn fiets tegen de gevel zette. Een banale handeling, die zich niettemin in mijn geheugen heeft vastgezet omdat zij het moment markeerde dat voorafging aan het afgeven van de laatste bladzijde, aan het definitieve loslaten van mijn boek.

Twee weken later was ik in Málaga. Een taxi bracht me van het vliegveld naar de haven. Vlak boven de huizen hing in de lichtblauwe avondhemel een tapijt van duizenden heen en weer schietende zwaluwen.

Ik nam de nachtboot naar Melilla, een Spaanse exclave aan de Marokkaanse kust. Op de markt van Melilla, in de al stekende ochtendzon, snoof ik de geuren op die ik een paar jaar eerder in Egypte had leren kennen: de geur van met water besprenkeld stof, van verse munt, van warm geworden vruchten in de zon, van rotting en de uitwerpselen van dieren. Die geur op de markt van Melilla maakte me gelukkig. Die geur betekende dat ik buiten Europa was.

Maar waarom Marokko?

Op de Kadijk woonden boven mij drie Marokkaanse mannen – toen nog gastarbeiders geheten. Eens in de twee jaar gingen ze zes weken naar huis. Ze deden niet veel anders dan werken en slapen. Ik hielp ze met de paperassen van hun werkgevers en de gemeente. De oudste van hen had ik dikwijls horen bidden: hij knielde en reciteerde zijn gebeden pal boven mijn schrijftafel. Als het stil was hoorde ik de zachte bons van zijn voorhoofd op de vloer.

Er was ook een literair motief. Slauerhoff – die ik in mijn roman had geëerd door te vermelden dat hij zijn vrienden pestte door hun kostbare, bibliofiele edities te gebruiken om vliegen dood te slaan – deze schrijvende scheepsarts had een blauwe maandag geprobeerd een praktijk in Tanger op te zetten. F.C. Terborgh, aan wiens werk ik het motto voor mijn roman had ontleend, had mooi over hem geschreven in zijn Slauerhoff. Herinneringen en brieven.

Toch waren dit niet meer dan oppervlakkige motieven.

Ik wilde weg, ver weg, na een jaar lang stilzitten en discipline. Omdat Egypte me zo goed was bevallen – ik dacht er met heimwee aan terug – lag het voor de hand om een tweede Noord-Afrikaans land te verkennen. Maar er was een nog dieper liggend motief. Het was of de krachten die ik aan het slot van mijn roman in mijn held had opgeroepen, in mij doorwerkten, alsof ik ze in mijzelf had ontketend. Op de kaart had ik mijn bestemming gemarkeerd. Ik wilde naar Zagora, een stadje in het zuiden van Marokko. Ik wilde naar de woestijn.

Via Tanger, Fès, Meknès, Marrakech en de oase van Tinerhir (waar mijn Marokkaanse bovenburen vandaan kwamen) naderde ik mijn doel. Het aangenaamst voelde ik me als ik onderweg was, in de bussen waarin ook de lokale bevolking zich verplaatste, volgestouwd met bagage, inclusief manden met kippen. Uitpuilende bussen, want er werden altijd te veel kaartjes verkocht. Jongemannen namen plaats op het dak. In die bussen werd ik niet langer lastiggevallen door handelaars, bedelaars, jongens die zich als gids aanboden. De mensen waren aardig. Ze deelden hun hardgekookte eieren en sigaretten met me. Soms kon ik een paar woorden Frans wisselen met een medepassagier. Ik kon lezen, wegdromen en slapen, terwijl er uur na uur een exotisch landschap voorbijgleed.

Tijdens de laatste etappe, langs de rivier de Dra met zijn oases en in verval geraakte lemen burchten, tijdens die rit die meer dan veertien uur duurde (we waren ’s ochtends om vijf uur in het koele donker uit Marrakech vertrokken), raakte ik onder de indruk van een man in een zwarte djellaba die op de achterbank van de bus zat, ingeklemd tussen anderen. Een voorname figuur met een smetteloos witte tulband boven zijn getaande en diepbruine gezicht, die zich niet bewoog, geen druppel water dronk en ook niet sprak. Zelfs voor de autochtonen was dit een slopende rit. De zon was verzengend heet. De weg zat vol kuilen. Op de halteplaatsen in de dorpen verliet iedereen de bus om zich te verfrissen en iets te bemachtigen van het voedsel dat door dorpelingen te koop werd aangeboden. De man in de zwarte djellaba – die zwarte tent die hem tegen de ergste hitte beschermde – kwam zelfs niet van zijn plaats. Als we weer instapten zat hij er nog even roerloos en onbewogen als voorheen. In Zagora zag ik hem uitstappen: niet bezweet, ook niet vermoeid zo te zien, zijn gelooide huid droog en schoon als de woestijn.

Zagora was niks. Ik wist het meteen, ook al wilde ik het mezelf niet meteen bekennen. Tegenover mijn hotel lag de legerplaats van dit garnizoensstadje met barakken en exercitieterreinen. Elke ochtend werd er in alle vroegte het reveil geblazen. Op de binnenplaats van het hotel hurkte nog voor zonsopgang een aantal vrouwen neer, ze kneedden deeg tot ringen en bakten die in kokende olie. De mannen, die op matten en gerold in dekens onder de arcades hadden geslapen, werden wakker en rekten zich uit. Op dat vroege uur rook je op de binnenplaats de woestijn: een koele, droge en zuivere lucht.

Geen enkele foto van een woestijn maakte zoveel indruk op me als de woestijn waarover ik in mijn kinderjaren had horen vertellen. De woestijn waarin het Joodse volk na zijn uittocht uit Egypte jarenlang had rondgedoold, voorafgegaan door een wolk, en elke ochtend het vers gevallen, mysterieuze manna at. De woestijn waar Mozes de berg beklom om met God te spreken, waarin Jezus zich terugtrok en veertig dagen vastte, waarin Johannes de Doper in zijn kameelharen mantel zich voedde met sprinkhanen. Dit mythische beeld van de woestijn – de woestijn van de numineuze ervaringen – had mij naar Zagora gebracht. Eenzame plekken riepen in mij altijd een vaag gevoel van verwachting op, alsof me daar, ver van de mensen, iets belangrijks zou kunnen overkomen.

Op een ochtend reed ik op een fiets met oude, uitgedroogde en te hard opgepompte banden over een onverharde weg de woestijn in. Ik voelde me er meteen misplaatst. Wat had ik hier te zoeken? Was dit trouwens wel de woestijn? Ik zag niets van wat ik me bij ‘woestijn’ had voorgesteld. Was dit dorre landschap, deze vlakte met stenen en nog eens stenen, de woestijn? Toen de zon al hoog stond, zag ik een man knielen voor het gebed, hij deed dit in de schaduw van zijn ezel. Urenlang was dit mijn enige noemenswaardige belevenis.

In een ommuurd dorp zag ik een motorfiets van een Japans merk – in plaats van twintig zwaar bepakte kamelen, rustend onder een boom op het dorpsplein na een lange tocht door de Sahara. In een huis werden mij in een stoffige vitrine door insecten aangevreten Koranmanuscripten getoond. In een van de straten zag ik op de eerste verdieping van een huis een halfronde ton aan de muur bevestigd, het hout was sierlijk bewerkt. In de bodem zaten twee gaten, waardoor twee paar vrouwenogen mij bespiedden.

Tegen het eind van de middag naderde ik Zagora weer. Ik was hongerig en moe. Maar ontevreden over de opbrengst van deze dag besloot ik de Jbel Zagora te beklimmen, een duizend meter hoge berg, om ten minste vanuit de verte een blik op de woestijn te kunnen werpen. Ik reed door de bosjes van dadelpalmen aan de voet van de berg. Dat was nog wel wat. Vrouwen met waterkruiken op hun hoofd, een boer met opgeschorte djellaba op zijn akker aan het werk en nergens iets van de westerse beschaving te zien. Zo wilde ik het, zoals Flaubert het in 1850 in Egypte had gezien. Na de palmen wachtte mij een berg van puin, niets dan schroeiend heet puin. De weg hield op. Ik voelde me onveilig. Het leek mij niet raadzaam mijn gehuurd rijwiel achter te laten. Ik schouderde mijn fiets, zoals wielrenners dat doen, en begon te klimmen. De stenen gleden weg onder mijn schoenen. Ik wankelde. Het was wachten op een val.

Die nacht sliep ik niet. Om vier uur vertrok mijn bus naar het noorden en er was geen nachtportier in het hotel om me te wekken. Vanaf tien uur was er geen licht meer in het hotel. In het aardedonker lag ik op mijn bed te wachten, nu en dan een lucifer afstrijkend om op mijn horloge te kijken. Om wakker te blijven probeerde ik me het schrijven van mijn roman te herinneren, hoe dat in zijn werk was gegaan, en merkte dat ik me van dat schrijven niets kon herinneren. Kwam het door de duizenden kilometers die me van Amsterdam scheidden, door de stortvloed van indrukken die ik de afgelopen weken in Marokko had opgedaan? Maar ook toen ik me mijn werkkamer voor de geest had gehaald en het boek dat ik daar had geschreven, kon ik me van het schrijven zelf niets herinneren. Alsof ik er al die uren die ik aan mijn schrijftafel had doorgebracht niet was geweest, alsof ik al die uren niet had bestaan. Ik zag de proppen papier op de vloer liggen, ik zag het grijs gelakte blad van mijn tafel, mijn vulpen, het pakje sigaretten, de hele min of meer rituele orde van mijn schrijftafel kon ik oproepen. Ik herinnerde me het uitzicht over de loodsen van de scheepswerf, het geluid van mijn schrijfmachine, van de espressopot op het vuur, de kokendhete koffie die in het reservoir spoot, met een steeds hoger geluid, tot het deksel begon te klepperen – dan moest ik naar de keuken om het gas uit te draaien. Zulke uiterlijkheden kon ik gemakkelijk tevoorschijn halen uit mijn geheugen. Maar van het schrijven van de eerste of laatste bladzijde, van belangrijke invallen, van alle begeesterde uren, van alles wat ik tijdens het schrijven zelf had beleefd, resteerde helemaal niets.

Tegen halfvier stapte ik in de gang van het hotel behoedzaam over de slapende mannen, steeds een nieuwe lucifer afstrijkend. Een vaag verlangen bekroop me. Hoorde ik maar bij die mannen die daar dicht bij elkaar lagen. In het aardedonker liep ik door de hoofdstraat van Zagora. Aan weerszijden van de straat, onzichtbaar, sloegen honden aan, de graatmagere straathonden, schurftige dieren. Ik hoorde ze grommend naderbij komen, maar zag ze niet. Voor me uit begon ik de contouren van een witte tulband te ontwaren. Ik voegde me bij de man die hem droeg. Het was een boer, die met een paar klappen van zijn stok de honden op afstand hield. In de verte sprongen twee koplampen aan: de lichtbundels van de bus priemden dwars over de straat. Boven mijn hoofd stond de sluier van de Melkweg, zo helder als ik hem nog nooit had gezien.