-

ISBN 978 90 254 5018 2

-

H.M. VAN DEN BRINK – DIJK

-

Op een koude ochtend in 1961 beginnen twee jongens hun werkzame leven in een kantoor aan een slordige gracht in Amsterdam. Meer dan veertig jaar later moet een van beiden afscheid nemen. Terwijl alles om hem heen veranderd is, lijkt Karl Dijk al die tijd dezelfde te zijn gebleven. Maar juist dat maakt hem zo raadselachtig.

Waarom verschijnt Dijk niet op zijn eigen afscheidsreceptie? Is meegaandheid soms niet beter dan het vasthouden aan principes? Wanneer zijn collega op zoek gaat naar het antwoord op die vragen, beginnen al zijn eigen zekerheden te verschuiven.

DIJK is een verhaal over onvergelijkbare grootheden. Over de macht van de markt en de trilling van atomen. Over zeelucht en de ondergang van slagers, kaasboeren en kruideniers. Over de standaardkilo van platina en iridium die voor de eeuwigheid bewaard wordt in een kluis nabij Parijs. En over herinneringen die net zo vaak van vorm veranderen als de wolken boven een Noord-Hollandse polder.

-

H.M. van den Brink

DIJK

een vergelijking

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam · Antwerpen

-

Copyright © 2016 H.M. van den Brink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Foto van de auteur © Annaleen Louwes

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 4641 3

D/2016/0108/504

NUR 301

www.hmvandenbrink.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2016, ISBN 978 90 254 4640 6

-

‘Time is the longest distance between two places’

(Tennessee Williams: The Glass Menagerie)

-

1

1 De droom kwam nacht na nacht terug en er was op het eerste gezicht niets vreemds mee aan de hand.

Het regent. Ik loop over een kade langs een donkere gracht. De gracht wordt hier en daar verlicht door lantarens die op regelmatige afstand van elkaar staan.

Voor mij uit loopt een man. Steeds wanneer de gedaante in een lichtkring stapt, zie ik hem heel even iets beter. Zijn opgetrokken schouders. De donkere jas. Zijn witte gezicht in het gordijn van licht en regen. Hij loopt twee lantarens voor mij uit, onverstoorbaar.

Ik ken die man.

Ik ken ook de gracht.

Maar dan.

Wanneer ik mijn pas versnel om hem in te halen, blijft de afstand tussen ons even groot. Ik zie hoe hij gestaag van lichtkring naar lichtkring gaat en toch, hoe ik mij ook inspan, aan die afstand verandert niets.

Twee lantarens, regen, duisternis. En ook aan de gracht komt maar geen eind.

Zo blijft het tot ik wakker word, met het gevoel dat ik nog lang niet uitgerust ben. Maar ook van wrevel over mijzelf en mijn onvermogen om er een eind aan te maken.

Want waar is het goed voor, dit gedoe, deze geheimzinnigheid? Ik ben nu zesenzestig jaar en heb altijd goed geslapen. Droomloos, zo lang als ik mij herinneren kan.

Verder geloof ik niet dat ik meer verbeelding heb dan andere mensen.

En op bezoek vanuit mijn onderbewuste, wat dat ook moge zijn, stel ik in het geheel geen prijs.

Ik heb niet geteld hoe vaak de droom terug is gekomen en ik kan niet zeggen dat ik er last van had. Maar wel betrapte ik me erop dat ik begon te verlangen naar het moment dat de natuurwetten er eens behoorlijk in gingen functioneren, zodat ik met mijn versnelde pas de schim op een gegeven moment zou bereiken en op zijn schouder tikken kon.

‘Dijk!’ zou ik zeggen.

En zodra hij zich omgedraaid had: ‘Karl, hou hiermee op.’

Dan zou het ophouden, denk ik.

Ik besefte heus wel het onzinnige van mijn wens, die er kennelijk van uitging dat mijn vroegere collega Karl Dijk niet alleen acteerde in deze vreemde scène, maar ook de regie in handen had. Terwijl ik vermoed dat zoiets toch heel anders gaat in dromen. Die maak je zelf, of iets in jou maakt ze, en de buitenwereld levert alleen de decors en de figuranten.

Het was niet zo dat ik mij schaamde voor mijn droom. Hij maakte me ook niet ongerust. Er was, als gezegd, alleen dat lichte gevoel van ergernis. En toch vertelde ik mijn vrouw niks over wat zich ’s nachts afspeelde in ons bed, pal naast haar grote, warme lichaam in het dunne nachthemd met de strikjes. Het zachte lichaam dat gewoon rustig doorademde terwijl haar echtgenoot van meer dan vijfenveertig jaren samen met die rare Dijk zonder doel of reden door de regen over een kade liep.

Zorgen maak ik me pas sinds vanavond.

1.1 - Kun je een droom hebben in een droom? En weet je dan wat droom 1 is en droom 2 en waar de ene droom eindigt en de andere weer begint?

Het probleem dat zich vanavond voordeed was dat de plotselinge wending die mijn verhaal nam zo realistisch werd uitgevoerd, compleet met natte kledingstukken en het natuurgetrouwe decor van onze woonkamer, dat ik geen aanwijzingen kon vinden voor de toestand waarin ik mij bevond. Waken, slapen, dromen…

Wel beschikte ik nog over de reflex die het jarenlange werken op een groot kantoor mij heeft aangeleerd: dat je een probleem kunt parkeren, in een neutrale stand kunt zetten, terwijl je wacht op een nieuw inzicht of op het moment dat het vanzelf verdwijnt. Gewoon geen mening hebben en geen conclusies trekken, dat lijkt niet erg bevredigend maar werkt soms wel het beste.

Laten we dus zeggen dat het inderdaad nacht was en november, dat het flink regende en dat de klok van de Sint-Vituskerk elf keer sloeg zodat ik wist dat het precies 1 minuut en 3 seconden over elf moest zijn. De slagen galmden over de natte daken van de stille buitenwijk waar ik nu al zo lang woon dat ik nog weet dat de kerk er ooit wel degelijk een zekere betekenis in had.

Het uurwerk loopt al jaren niet meer zoals het zou moeten lopen, maar niemand die daar aanstoot aan neemt. Niet de overheid, niet het kerkbestuur en zelfs niet de prelaat-van-dienst die op zondag voor steeds minder gelovigen zijn preek afdraait op het altaar recht onder diezelfde klokkentoren.

De afnemende belangstelling voor wierook en vrome praatjes kan me niets schelen. Het gebrek aan interesse voor het uurwerk des te meer. Let maar eens op: overal in de stad lopen de tijden tegenwoordig anders, niet alleen op kerktorens maar ook op winkelpuien, bij tramhaltes, in openbare gebouwen. Wanneer de wintertijd in zomertijd verandert, en andersom, blijven de klokken van de gemeente in drukke straten en op pleinen nog maandenlang nadrukkelijk de verkeerde tijd aangeven met hun dikke zwarte wijzers op zo’n grote witte plaat. Niemand die er verantwoordelijkheid voor neemt. Het lijkt wel of de tijd niet meer van iedereen samen is maar geprivatiseerd, iets wat je in een tas stopt of in een binnenzak tegen je lichaam draagt. Alsof iedereen een persoonlijke relatie onderhoudt met de atoomklok in het netwerk van zijn mobiele telefoon.

Ik ben een gemoedelijk mens, meestal zet ik de dingen gemakkelijk van me af. Maar de slagen van de kerkklok dringen zich met hun sonore galm nu eenmaal aan je op en dat went niet, niet bij mij. Hoe vaker de klok slaat, hoe groter bovendien de onnauwkeurigheid; want ook de slagen zelf nemen tijd in beslag. Aan het eind van de ochtend en aan het eind van de avond erger ik mij dus het meest.

In middeleeuwse steden was er altijd één toren de baas, de grootste, die van de dom of de kathedraal. Eenvoudig omdat hem het meeste gezag werd toegekend – net als aan de palm, de voet, de duim en de elleboog van de koning wanneer er iets gemeten werd.

Ik dwaal af. Ik weet het. Al deze gedachten kunnen niet meer tijd in beslag hebben genomen dan een fractie van een seconde. Er gebeurde namelijk juist op dat moment iets heel anders. En daar gaat het nu om.

Ik zat in mijn stoel, de klok sloeg zijn hemeltergende slagen, ik keek op van mijn krant, ik zag iemand midden in de kamer staan en ik zag onmiddellijk wie het was.

Er was niet aangebeld. Er was geen deur opengegaan. Toch stond hij daar.

Dijk. Ik keek hem nu recht in zijn gezicht. Nog altijd die gemelijke paardenbek.

Dijk. Met zijn vale regenjas, waarvan de rug en de schouders nat en donker waren van de regen.

Dijk. De man die niet op zijn eigen afscheid was verschenen.

Hij was het, zeker en vast en tot in de kleinste onderdelen nauwkeurig: mijn oudste collega, Karl Dijk.

Rond zijn grote voeten drupte water op het kleed, voeten die net als vroeger gestoken waren in schoenen van een onbestemde kleur, een kleur die je misschien ‘donkerbeige’ of ‘lever’ zou kunnen noemen, een tint uit het spectrum tussen bruin en grijs in ieder geval. De schoenen hadden dikke gummizolen.

Hij stond daar en zei niets. Dat was op zichzelf niet ongewoon. Wanneer hij niet aan een van zijn gedreven betogen bezig was, kon Dijk er urenlang het zwijgen toe doen, ook als hij recht tegenover je zat. Dijk deed niet aan praatjes uit beleefdheid. Wanneer hij meende dat hij niets belangwekkends te zeggen had, keek hij gewoon dwars door je heen, met zijn gedachten duidelijk ergens anders.

Zo was het ook nu, het leek of hij zijn blik op iets gericht had ver voorbij het behang, de kalk en de stenen die de muren vormen van de kamer.

Ik knipperde met mijn ogen. De toestand bleef onveranderd. Alleen de gashaard begon harder te suizen, flakkerde even op en wierp een warme gloed over de tafels en de stoelen en het dressoir waarop in gepoetste vergulde en verchroomde lijstjes onze familiefoto’s prijken. De schaduwen werden langer en krompen daarna weer naar hun oorspronkelijke formaat. Met een felle tik kwam het gas weer tot bedaren.

Dijk bleef intussen druipend en zwijgend midden in de kamer staan. Zijn plompe schoenen ferm verankerd in het patroon van het Perzisch tapijt, de natte haren vanaf het benige voorhoofd strak naar achteren over zijn schedel gekamd. In zijn hand hield hij een aktetas, die ik herkende.

Zou hij brood hebben meegebracht, in een trommel met een elastiek erom? Het flitste even door mij heen. Toen kwamen de andere vragen.

Hoe was Dijk binnengekomen? Wat was het doel van zijn bezoek? Waar had hij al die jaren uitgehangen? Waarom mompelde hij zelfs niet het begin van een verontschuldiging, of nog liever: een verklaring voor zijn ongenode aanwezigheid?

En waarom slaagde ik er zelf, bij zoveel vragen, al evenmin in om een woord uit te brengen?

Wacht even… Speelde er nu, terwijl hij mij nog steeds niet rechtstreeks aankeek, een kleine glimlach om zijn mond?

Ik voelde hoe de ergernis in mij begon te groeien. Vanuit mijn samengetrokken vingers en mijn gespannen schouders verspreidde dat gevoel zich tintelend door mijn hele lichaam, tot in mijn tenen en mijn kaken.

Ik had op allerlei manieren de stilte kunnen verbreken. Met een laconieke begroeting laten merken dat ik me niets aantrok van zijn merkwaardige entree. Iets in de trant van ‘lang niet gezien’ of ‘hoe later op de avond’.

Maar moest ik het dan normaal vinden wat Dijk hier deed? Ook al kenden wij elkaar al zoveel jaren als collega’s, door op deze manier te verschijnen was hij ook een ordinaire indringer geworden. Een rustverstoorder. Iemand die niet alleen de wetten van de natuur maar ook die van de betamelijkheid aan zijn spekzolen had gelapt.

Wat Dijk hier presteerde was in de eerste plaats niet mogelijk, en in de tweede plaats: je dééd het niet.

1.2 - Ik slikte, deed mijn ogen dicht, en open, en daarna weer dicht.

De kerkklok sloeg één maal. Het was halftwaalf geworden. Ongeveer.

Had ik een vol halfuur in mijn stoel gezeten en alleen maar naar een vage glimlach gekeken?

De kamer was weer stil nadat de klokslag had weerklonken. Ook de gashaard suisde niet meer. Alle voorwerpen stonden op hun plaats, bewegingloos. Waar Dijk had gestaan was niets dan lucht. Een schemerende leegte.

Ik kwam overeind en knielde neer om de afdrukken van zijn schoenen in het tapijt terug te vinden. Ik streek over de rulle wol maar voelde geen vocht. Hadden de dikke knopen van het kleed de druppels uiteen laten spatten en daarna in de loop van dertig minuten geabsorbeerd? Stootte wol het water dan niet af? Zou ik bij daglicht meer hebben gezien? Of zou hij er dan helemaal niet zijn geweest?

Om iets zinnigs over een verschijnsel te beweren moet de waarnemer een stabiele positie innemen. Terwijl ik me weer achterover liet zakken in mijn stoel overdacht ik dat mijn stabiliteit de laatste tijd misschien te wensen over had gelaten.

Om te beginnen was er natuurlijk de repeterende droom geweest, die mij nu al dagen een gevoel van onuitgeslapenheid bezorgde.

Ik had bovendien een flinke verkoudheid gehad, die met een lichte verhoging gepaard was gegaan – hoeveel wist ik niet, ik had de thermometer niet geraadpleegd maar ik mocht niet uitsluiten dat het oordeel ‘licht’ door de verhoging zelf beïnvloed was.

Ten slotte had ik een dag eerder, rondtastend naar een restje inpakpapier in ons voorraadkamertje, bij het overeind komen mijn hoofd aan een kastplank gestoten. Het was best een harde tik geweest. Zo’n schok zou een na-ijleffect kunnen hebben. Kunnen zorgen voor een verschuiving in de lagen en de knopen, de verbindingen in mijn hersenen, waardoor ook de waarneming aangetast werd.

Ik zocht naar verklaringen. Maar wat ik vond overtuigde me niet. En ja, ik begon me nu dus toch zorgen te maken. Eerst over mijzelf en toen ook over hem. Over zijn verschijning, beter gezegd. Want of hij er nu geweest was of niet, dat ik hem gezien had stond op de een of andere manier wel vast.

Ik sloot opnieuw mijn ogen en probeerde me zo precies mogelijk voor de geest te halen wat ik zojuist had waargenomen. De gestalte. De kleding. Het vocht. Zijn gezicht. Maar naarmate ik mij rekenschap gaf van steeds meer details bekroop mij het gevoel dat het niet het beeld was van zojuist dat ik opnieuw in elkaar zette, maar dat ik ook gebruikmaakte van de duizenden andere keren dat ik Dijk had gezien in de loop van meer dan vijfenveertig jaar. Al die beelden resoneerden onontkoombaar mee en zorgden voor een compositietekening waarin zowel de jongeman verwerkt was die ik op een winterochtend, lang geleden, voor het eerst was tegengekomen als ook de kaarsrechte, stramme oude kerel die hij op het laatst was geweest, voor hij zo plotseling en spoorloos verdween.

Het kon natuurlijk niet, dat een gezicht bleek en rimpelloos was en tegelijkertijd rood aangelopen en door de tijd gegroefd. Het kon niet dat ik op hetzelfde moment een schedel zag waarover nog maar een paar haren strak achterover waren gekamd maar ook de beweging herkende waarmee Dijk steeds weer een dikke zwarte lok van zijn jonge voorhoofd streek. Het kon niet, behalve als je ervan uitging dat er een tijdloze oer-Dijk bestond die je normaal gesproken nooit te zien kreeg, maar waarvan alle zichtbare manifestaties waren afgeleid. Dan had ik zojuist niet slechts een van zijn verschijningsvormen maar de ware Dijk ontmoet.

Wat moest ik daarmee?

Een compositietekening is geen portret, zo iemand kom je in het echt nooit tegen.

In gedachten pelde ik nog eens alle versies van Dijk af die mij te binnenschoten. Ik elimineerde ze een voor een, en hield toen niet veel meer over dan die glimlach, die niet eens karakteristiek voor hem was: hij kon zijn mondhoeken heel goed naar beneden trekken, maar aan de uiteinden naar boven gekruld zag je ze nooit. En toch bleef er nu, na verwoed nadenken, ten slotte een glimlach over, een glimlach zonder gezicht, net als bij de kater uit Alice in Wonderland. Ik had het mijn zoon en mijn dochter voorgelezen, hier, in ditzelfde huis, terwijl het buiten koud en donker was, net als nu, maar binnen veilig en warm. Ik zat op de rand van hun bed, het boek op schoot met naast ons een lampje dat licht wierp op tekeningen van een kat, een meisje met blonde vlechten, een konijn met een horloge. Buiten de kring van licht was er het vrolijke behang dat er nog steeds is, boven, in hun kamers, ook nu de kinderen er zelf niet meer zijn. Ook het boek met de tekeningen staat er ongetwijfeld nog.

In een impuls stond ik op en liep de gang in, naar de voordeur. Naast die voordeur is een klein vertrek waar een bureau staat en dat door mijn vrouw ‘de studeerkamer’ wordt genoemd. Meer dan de rekeningen betalen doe ik er niet. De formulieren van belastingen en verzekeringen liggen er, de paspoorten en ons trouwboekje, goed beschouwd allemaal dingen die bedoeld zijn om verrassingen te voorkomen. Mijn vrouw zet er regelmatig een boodschappentas vol lege flessen neer; ook zij ziet dat studeren dus meer als een idee.

Ik knipte de bureaulamp aan.

Het leek me dat er morgen, wanneer er misschien weer helder licht stroomde uit een schoongewaaide lucht, nog iets moest zijn wat aan het gebeurde herinnerde. Iets tastbaars, misschien geen bewijs voor wat me was overkomen maar toch een houvast, iets wat duidelijk maakte dat niet alles een droom was geweest.

Maar zo eenvoudig is dat niet. Ik ben aan het bureau gaan zitten. Ik heb mijn droge vulpen opnieuw gevuld. Ik heb de stoel dichter naar het tafelblad geschoven. En nu zweeft mijn hand besluiteloos boven het papier.

Het is niet zo dat ik niets bedenken kan. Het is eerder zo dat me te veel tegelijk te binnen schiet en dat ik niet weet in welke volgorde ik al mijn herinneringen aan Karl Dijk, en aan mijzelf, zou moeten plaatsen.

Die kat, uit dat kinderboek, zaaide die ook niet graag verwarring over de volgorde van gebeurtenissen? En zeggen ze niet dat mensen die op het punt staan te sterven hun complete leven aan zich voorbij zien trekken ‘als in een film’?

Dit laatste is natuurlijk niet ter zake. Ik ben helemaal niet bezig dood te gaan. Ik zit in mijn bureaustoel, die een beetje kraakt maar heel comfortabel is, en dat ietwat versleten, ietwat gezette lichaam van mij, dat verricht zijn diensten nog heel best. Als ik opkijk zie ik mezelf weerspiegeld in het raam, waarachter de regen en wind nog steeds in het duister water laten kletteren en struiken laten zwiepen. Een man op leeftijd, met zijn haar in de war en een hoofd vol herinneringen, ongesorteerd.

Een film is een rechte lijn, een streep van beelden met een begin en een einde. Zou die in het uur van je dood met het geluid van een mitrailleur, maar dan nog oneindig veel sneller, door de projector van je bewustzijn worden getrokken, van de eerste hartenklop tot aan de laatste zucht? Of is het eerder zo dat je alles tegelijk ziet, misschien wel analoog aan wat ik net bedacht over mijn beeld van Dijk?

Er tikt een tak tegen de ruit. Mijn geheugen lijkt wel een omgevallen kaartenbak. Alle kartonnetjes met jaartallen, gebeurtenissen, opvattingen en constateringen liggen door elkaar op de grond, sommige met een gekleurd metalen ruitertje er nog op, om aan te geven dat ze destijds belangrijker waren dan de overige gegevens – maar weet ik nog waarom? Ik moet ze opnieuw gaan ordenen. Het alfabet is daarbij net zo’n willekeurig uitgangspunt als de chronologie.

Ik kan kiezen. Zal ik beginnen in de winter van 1961 of richt ik me eerst op de zomer van 2007? Ik kan niet kiezen. Het ene was het begin en het andere had het eind moeten zijn, als Dijk die afsluiting niet op losse schroeven had gezet – en daarmee in wezen ook het begin.

Over nog eens vijfenveertig jaar weet niemand meer wat dat is: een kaartenbak.

1.3 - Het nieuwe kantoor van de Dienst, die inmiddels al geruime tijd niet meer zo heet, stond in een voorstad die vroeger een dorp was geweest, op een industrieterrein dat vroeger een weiland was en nu vooral uit parkeerplaatsen, heel veel parkeerplaatsen bestond. Je kwam er binnen door een hal van immense afmetingen, duidelijk bedoeld om te imponeren. Het nieuwe kantoor had een prijs gekregen voor het beste bedrijfsgebouw van het jaar.

Zeker dertig meter hoog was die hal, van de buitenwereld gescheiden door een spiegelende glazen pui en voorzien van een vloer van roze marmer in brede stroken. Precies in het midden was een stervormig patroon van zwarte en witte blokjes gecreëerd dat eruitzag als een doelwit, een schietschijf – al was dat ongetwijfeld niet zo bedoeld.

Eenmaal van de eerste overweldigende ervaring bekomen, zag de bezoeker heel in de verte, aan de overzijde van de hal, een balie met daarachter twee of drie vrouwen die de receptie vormden. Hun hoofden waren voorzien van koptelefoons en microfoons, omdat zij tegelijkertijd als telefonistes fungeerden.

Onze schikgodinnen. Onze verbinding met de buitenwereld. Met een glimlach die nooit van hun gezicht verdween, met hun gelakte nagels en hun gestifte lippen beheerden zij de draden van ons web. Ze konden alles in het honderd sturen, ze konden verbindingen maken die nieuwe perspectieven openden maar ook veelbelovende contacten plotseling verbreken.

Hun aantrekkelijkheid was een beetje angstaanjagend. Zelfs na ettelijke jaren moest ik me nog steeds over iets heen zetten, een lichte aarzeling, een kleine weerzin, voordat ik de roze vlakte begon te doorkruisen, op weg naar de lift, die zich schuin achter hen bevond. Het waren niet steeds dezelfde vrouwen, dat zag ik aan de kleur van hun haar of soms van hun huid. Wel leken ze uit dezelfde mal gegoten, met die lippen, die nagels en die wimpers. Ik vermoedde dat ze van een uitzendbureau kwamen, want op personeelsbijeenkomsten zag je ze niet.

In al die jaren dat ik hen ochtend na ochtend en middag na middag passeerde is er met geen van hen iets wat leek op een persoonlijk contact ontstaan. Geen kort gesprek, nooit een blik van verstandhouding, geen aanwijzing voor de aard van hun leven achter de coulissen. Erger nog: zelf had ik vaak de gewaarwording dat ik auditie voor een toneelstuk deed wanneer ik de draaideur verliet en dat zij, op hun podium, een jury vormden die alleen maar verliezers aanwees. Onwillekeurig schikte ik mijn kleding zodra ik die deur binnenstapte, ik tastte naar de knoop van mijn das – hoewel ik al jaren geen das meer droeg, ik haalde een hand door mijn haar. Een gevoel van onvolkomenheid, van hopeloos tekortschieten priemde dan even door me heen.

Als ik me al enigszins ongemakkelijk voelde, hoe moest Dijk met zijn grote talent voor ergernis die veertig of vijftig stappen dan iedere ochtend hebben ondernomen? Bij het verlaten van het gebouw kon je de balie kordaat de rug toekeren maar bij binnenkomst liep je recht op hen af, dat was onvermijdelijk. Ik denk dat Dijk er flink de pas in zette en daarbij de blik juist geen moment van hen afwendde, dat hij dwars door de schikgodinnen heen keek. Hij had geen talent voor onderdanigheid, zelfs niet tegenover het lot en zijn dienaressen.

Dat lot had in de dagen waaraan ik nu denk de vorm, of beter gezegd de uitbundig gevormde persoonlijkheid aangenomen van onze nieuwe directrice, die bepaald had dat ten langen leste aan het dienstverband van Karl Dijk een einde komen moest. En dat dit gevierd zou gaan worden, met een kleine plechtigheid in die grote hal.

Het afscheid was gedwongen, een paar jaar voor zijn pensionering. Maar Dijk had er voor zover ik weet, en tot mijn verbazing, niet tegen geprotesteerd.

De viering was voorzien op een donderdagmiddag om vijf uur, meteen nadat de telefoons aan het antwoordapparaat waren gekoppeld en de drie vrouwen met allerlei gladstrijken van rokken en bijeenrapen van handtassen hun podium hadden verlaten, zodat het bedrijf nu als in een stolp, een trillingsvrije proefopstelling, van de buitenwereld afgesloten was.

Terwijl ik vanaf de hoogste verdieping met de glazen lift langzaam door de hal afdaalde, zag ik hoe beneden mij aan één kant een tafel met papier was bedekt waarop borden en glazen stonden, terwijl in een andere hoek, met het oog op de uitgenodigde oud-medewerkers, een paar gemakkelijke lage stoelen waren neergezet. Veel waren er niet gekomen. Collega’s had Dijk wel gehad, maar vrienden had hij niet gemaakt.

Her en der stonden gelukkig wel een paar van de huidige medewerkers, die zich hadden opgeofferd om drie kwartier of daaromtrent aan een glas en wat zoutjes te besteden, een niet onaangename tussenstop op de altijd eendere weg naar huis. Alle aanwezigen hielden zich op aan de randen van de roze vlakte. Het midden van de hal leek zo wel een arena die vrij moest blijven voor een toneelstuk, of een gevecht.

1.4 - Voor ik verder ga is er nog iets wat ik over de ontvangsthal moet vertellen. Ze is hoog, wel dertig meter, en die hoogte wordt nog geaccentueerd doordat het dak van glas is, gevat in witte metalen balken. Zo is er altijd een groot stuk hemel zichtbaar, met zon, met wisselend weer, met wolken. De buitenwereld kijkt naar binnen, maar je voelt haar niet.

Aan de grootste dwarsbalk in de nok van de hal, die van een smalle loopbrug is voorzien, hangt een kabel waaraan een gevaarte is bevestigd dat midden in de ruimte zweeft.

Het is een constructie van horizontale metalen bogen en nog meer kabels, maar dan dunner, met aan de uiteinden geometrische vormen in primaire kleuren; voorwerpen die elkaar in evenwicht houden, blokken, piramides, bollen. Ze vormen een honderden kilo’s zware en vele meters brede en diepe ‘mobile’, of ‘mobiel’. Inderdaad: zo’n ding dat ook wel boven de wieg van een pasgeborene hangt om op een speelse manier duidelijk te maken dat de wereld beweegt en kan worden bewogen. Maar dit mobiel hangt doodstil. Het is niet speels, eerder dreigend.

Ik ben bang dat het een kunstwerk is. Ik vrees dat het iets wil zeggen over ons werk. En ik denk dat het de reden is dat zoveel mensen de hal niet rechtdoor oversteken maar met een lichte bocht om het midden heen.

De lift daalde langzaam langs het ding, langs de verdiepingen waar nog enkele collega’s zaten te werken in het leeglopende kantoorlandschap, allemaal goed te zien door de vele glazen wanden. Wie nu nog niet weg was, zou het gebouw niet meer kunnen verlaten zonder terecht te komen in de afscheidsreceptie van de man die in naam nog heel even hun collega was. Het alternatief: nog zeker een uur wachten, terwijl overwerk na de privatisering nog beroerder werd betaald dan daarvoor. Tussentijds met je jas aan door de bijeenkomst struinen, dat was geen optie.

Verder dalend zag ik aan de andere kant van de liftcabine, beneden in de hal, hoe een vrouw in een lichtblauw schort zorgvuldig rijen glazen vulde met jus d’orange, rode en witte wijn. Ook de schalen met worst en kaas en de bakjes met nootjes rangschikte ze in een gelid dat gekenmerkt werd door een bewonderenswaardige precisie.

Niet ver van het tafereel zag ik de directrice staan, alleen, zonder collega’s in haar buurt. Daar leek zij zich niet in het minst ongemakkelijk bij te voelen. Ze droeg een nogal opvallend, felrood mantelpak dat stevig spande om haar plompe dijen, en in haar hand had ze een paar vellen papier. De afscheidsspeech.

Met een zachte zucht belandde de lift op de begane grond en met een soortgelijk geluid vouwde de deur zich open.

Niemand had nog de symmetrie van de glazen en de bakjes durven verstoren. Er werd gewacht. Op Dijk. En op de toespraak, die ik voor de directrice had geschreven.

1.5 - Haar kamer had ze meteen na haar aantreden voorzien van nogal wat persoonlijke accenten. Een kleed over de vergadertafel, dat een patroon vertoonde van dieren in een bloemenzee. Een cactus op de archiefkast, ook al met een fleurig stukje textiel eronder. Foto’s in groot formaat van twee kinderen en een rondborstige man, zodanig op het bureau geplaatst dat de bezoeker hun goedgemutste blikken maar nauwelijks kon ontwijken. De ingelijste afbeeldingen aan de wand waren zonder twijfel door diezelfde kinderen gemaakt, met dikke klodders vingerverf.

Het was hier heel anders dan in de rest van het kantoor, dat voornamelijk in grijs en wit was gedacht, met slechts hier en daar een plant waarvan de wortels in een grote bak bruine korrels waren begraven en waarvan de dikke groene bladeren het daglicht nooit meer zouden zien.

De directrice was een en al hartelijkheid toen ze me uitlegde waarom het voor iedereen beter was dat Dijk vervroegd zijn pensioen zou aanvaarden. Ze schonk thee in. Wees uitnodigend op een schaal met krakelingen en bokkenpoten.

Het bedrijf was een nieuwe fase in gegaan – ja, alweer, kon ik niet nalaten te denken.

De verdiensten van Dijk daarentegen, en dat waren er ontegenzeggelijk vele, lagen toch vooral in het verleden.

We moesten, nu meer dan ooit, aan de toekomst denken.

En de toekomst was er een van permanente verandering. Van onophoudelijke beweging. Denk eens in: nooit zou meer iets hetzelfde blijven. De deskundigheid van vandaag was het museumstuk van morgen. Je kon het als een verlies zien, of als een bedreiging. Maar het was vooral een uitdaging, een kans.

Ik had haar tot dan toe welwillend aangehoord. Wat ze vertelde, daar las je wel eens over en onder collega’s hoorde je het steeds vaker. Er viel ook veel te zeggen voor dit soort gedachten. Totdat je ze ging toepassen. In een situatie. Dan sloeg bij mij de twijfel toe. Maar ik heb dan ook nooit de ambitie gehad om de baas te zijn van zoiets ingewikkelds als een verzameling werkende medemensen.

Terwijl de directrice een tweede bokkenpoot van de schaal nam en het uiteinde naar haar gulzige lippen bracht, probeerde ik me voor te stellen welke kans ze Dijk nu eigenlijk bood. Het woord uitdaging kon ik moeilijk met hem in verband brengen, wanneer het niet met zijn huidige werk te maken had. Het klonk meer als de schrille uithaal van een krijtje op een schoolbord dan als een aantrekkelijk perspectief dat met welk schrijfwerktuig dan ook kon worden geschetst. Maar ik hield mijn gezicht in de plooi, mijn handen gevouwen voor mijn borst.

Zou de directrice zich ook wanneer ze hier alleen was te goed doen aan de zoetigheid? Beet ze afwisselend een van suiker glinsterende krakeling en een in chocola gedoopte bokkenpoot stuk tussen haar kleine, scherpe tanden, terwijl ze studeerde op een nieuw spreadsheet met bedrijfsresultaten of wijzigingen aanbracht in het organigram en strepen door namen zette?

Ik probeerde me voor te stellen hoe Dijk hier onlangs ook gezeten had, in deze stoel en met ditzelfde uitzicht, terwijl het gezin van de directrice hem iedere keer intens tevreden aankeek zodra hij zijn ogen opsloeg. Maar het lukte niet. Er verscheen geen beeld.

Naast de foto van het welgedane drietal lagen op het bureaublad twee mandarijnen, een opbollende agenda met een stofomslag en overal stapels papier, gebonden, in mappen, los of slechts bijeengehouden door een nietje of een paperclip. De directrice stond bekend als voorstander van meer digitalisering, maar las zelf kennelijk nog graag van papier. Dat nam me dan weer voor haar in.

‘We doen een bijeenkomst in de hal, niet in de kantine,’ zei ze. ‘Zodat het extra feestelijk wordt. We nodigen ook oud-medewerkers uit. Ruimhartig. Mensen die hem gekend hebben en die hem dierbaar zijn. En dan wil ik heel graag een persoonlijke toespraak houden, met alle hoogtepunten uit zijn carrière. Daar help je me toch bij?’

Er viel een stilte, waarin ze me hoopvol aankeek. Verlangend bijna, met een licht geopende mond waarin de laatste koekkruimels werden weggewerkt. Ze duwde ze met haar tong achter haar kiezen.

Ik moet enigszins hulpeloos hebben teruggekeken. Dat kwam door haar verzoek, dat ik moeilijk zou kunnen weigeren. Al vond ik het lastig om me het dienstverband van Karl Dijk voor te stellen als een carrière, laat staan een met ‘hoogtepunten’.

Maar mijn verwarring werd toch vooral veroorzaakt doordat mijn aandacht, terwijl zij sprak en mijn blik door de kamer dwaalde, juist op dat moment getrokken werd door een serie voorwerpjes die op de uiterste rand van het bureaublad was neergezet. Op dat nutteloze plekje achter de telefoon stond een serie krukgewichten, acht stuks in totaal met op elk ervan een getal, van 10 kilo aflopend naar 10 gram. Het waren miniatuuruitvoeringen, zodat het tienkilogewicht vermoedelijk niet veel meer dan 100 gram zou wegen, als het al op een rond getal was gejusteerd, en het kleinste voorwerp nauwelijks nog iets. Ernaast was een in vrolijke kleuren opgeschilderd miniatuurbalansje geplaatst, waarvan in een oogopslag duidelijk werd dat het onmogelijk zou kunnen functioneren; de balans was in het midden aan het frame vastgesoldeerd.

De directrice dacht vast dat haar betrokkenheid bij het werk door het tentoonstellen van de voorwerpjes werd uitgedrukt, maar ik wist zeker dat Dijk er minstens zoveel aanstoot aan had genomen als aan het enorme ding in de hal.

Opeens kon ik me maar al te goed voorstellen hoe hij daar had gezeten, met die kop van hem en in dat gekreukelde grijze pak. En ook wat hij had gevoeld en gedacht.

Hij had de nutteloze voorwerpjes gezien.

Hij had ze bekeken en herkend en opgevat als een manier om de spot met hem en zijn werk te drijven.

Misschien had de aanblik ervan wel de doorslag gegeven bij het besluit om zich niet te verzetten tegen zijn ontslag.

Hij was zelf een museumstuk geworden – nee, erger nog: een aandenken uit de museumshop. Vandaag was al gisteren geworden en in dat met afleidingen volgestouwde kantoortje bleek hij compleet omsingeld door de werkelijkheid van morgen.

‘Ik begrijp dat het een hele verantwoordelijkheid is en dat je het druk hebt,’ hoorde ik de directrice zeggen. ‘Maar ik zorg ervoor dat je een paar dagen wordt vrijgesteld. Ik laat je het personeelsdossier van onze Karel vanmiddag nog bezorgen. Als het goed is, bevat het alle relevante feiten. En loop gerust binnen als je nog iets weten wil. Mijn deur staat altijd open!’

Met die woorden kwam zij overeind, ten teken dat ons gesprek was afgelopen.

Ik had nog niets teruggezegd en dus ook niet ingestemd met haar verzoek, dat natuurlijk geen verzoek was maar niet anders dan als een dienstbevel kon worden opgevat.

Dat heldere woord dienstbevel, dat hoorde je eigenlijk ook nooit meer.

Ze deed me uitgeleide. Er zat niets anders op dan me aan mijn lastige taak te gaan wijden. Achter mij klikte de deur van haar kamer in het slot.

Een paar weken later stond ik dus in de hal van het gebouw, in de buurt van de strak in het gelid opgestelde glazen wijn en jus d’orange en omgeven door wat plukjes medewerkers die op gedempte toon stonden te praten.

Het was inmiddels vijf uur geweest, bijna kwart over vijf. Wie omhoogkeek, langs het gietijzeren mobiel en door het glazen dak, zag een onrustige lucht met donkere, jagende wolken die nu eens een dreigende schaduw wierpen, dan weer doorgang boden aan een gemeen, schel licht dat door het glas nauwelijks werd getemperd. Alles wat er tussen ons en de hemel leek te zijn was dat glanzende, bewegingloze gevaarte waar niemand naar keek maar dat op de een of andere manier toch zijn tonnenzware aanwezigheid boven onze hoofden liet voelen.

De directrice keek in mijn richting.

Ik liep naar haar toe.

Ze lachte zoals altijd, breed, innemend. ‘Hij houdt de spanning er wel in, hè.’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Straks maakt hij een vorstelijke entree. Zo kennen wij hem toch? Nietwaar?’

Niet waar. Zij kende hem helemaal niet. Ze wist niets van hem. En dat gold ook voor de meeste andere aanwezigen, het waren er inmiddels een stuk of twintig. Dijk was voor hen niet veel meer dan een vage reputatie, een gestalte die ’s ochtends in een regenjas het gebouw betrad, iemand die je nog slechts zelden in een vergadering of bij de koffieautomaat tegenkwam en die zich nooit in de kantine vertoonde.

De directrice wendde zich nu tot de verspreide aanwezigen, weifelend tot welke hoek ze zich zou richten. Dus beschreef ze met haar hoofd ruim een halve cirkel terwijl ze sprak en verhief ze haar stem.

‘Dames en heren! In afwachting van onze belangrijkste gast is het buffet alvast geopend!’ riep ze met een schril maar krachtig geluid.

1.6 - De middag na ons gesprek kreeg ik de beschikking over het personeelsdossier. Dat wil zeggen: er verscheen een aantal gegevens in mijn scherm, die ik met een mengeling van nieuwsgierigheid en gêne aanklikte.

Voor beide gevoelens bleek geen aanleiding te zijn. Het elektronische dossier bevatte niet veel meer dan de personalia van Dijk en de aantekening dat er gesprekken over een voortijdige beëindiging van het dienstverband waren geweest. Maar nergens vond ik een verslag van die gesprekken. Er was uiteindelijk een regeling getroffen, begreep ik, en die was niet eens ongunstig voor Karl Dijk.

Ik vond niets dat met zijn indiensttreding en het verdere verloop van zijn ‘carrière’ te maken had. Het grootste deel van zijn werkende leven had zich afgespeeld in een tijd dat alles op papier werd vastgelegd. Die gegevens waren niet gedigitaliseerd.

Het kostte me drie dagen om de bewuste verzameling paperassen in handen te krijgen. Drie dagen van vermoeide zuchten plus de nauwelijks verhulde minachting van de afdeling die vroeger Personeelszaken had geheten maar nu als Menselijke Grondstoffen door het leven ging. De medewerker die ten slotte meldde dat hij de gevraagde bescheiden had gevonden, wekte werkelijk de indruk dat hij in de diepste aardlagen had moeten boren, dat het groezelige delfstof was waarmee hij boven was gekomen, spul dat bij het vastpakken zomaar kon afgeven op je handen en je kleren.

Maar het waren gewoon drie kartonnen mappen. Ze werden voor mij neergelegd op een lege tafel in de kelder van het gebouw. Ik was er nooit eerder geweest. Er waren grijze deuren zonder opschrift of naamkaartje. Er liepen buizen en draden langs het plafond. Er klonk gedempt geruis en getik van de verwarmingsinstallatie. Het leek er niet op een mijnschacht, eerder op de quarantaine-afdeling van een ziekenhuis, of het binnenste van een ruimteschip.

De drie mappen waren samengebonden met elastiek dat broos was van ouderdom. Het karton van de mappen zelf was aan de randen zacht en vlokkig geworden. Ik sloeg een beetje stof eraf en realiseerde me dat er ook over mij zo’n diep weggestopte lading documenten moest bestaan.

Hoewel ik helemaal alleen was in het kelderkamertje, keek ik onwillekeurig even om mij heen voordat ik het vaalroze karton naar mijn neus bracht en probeerde of er nog iets van het verleden viel te ruiken.

Ik had al gezien dat de sollicitatiebrief erin zat en zelfs de proefopgaven die we voor de opleiding hadden moeten maken.

Waar waren de mappen al die jaren geweest, sinds 1960? Waren ze ergens, ooit, met vocht in aanraking gekomen dat in het karton was getrokken? Misschien lang geleden al, aan de Brouwersgracht? Of verbeeldde ik het me en was het niets specifieks dat ik rook maar gewoon de geur van oud papier? Een beetje verdrietig, een beetje verweesd.

-

2

2 Twee januari 1961 was een maandag. De hele dag zou de zon zich niet laten zien en uit de laaghangende wolken kwam uur na uur een ijskoude regen naar beneden die putten sloeg in het donkere water, dat die winter nog niet één keer dichtgevroren was geweest. Ook de kade was nat en zwart. Het was kort voor acht uur in de ochtend en nog vrijwel donker toen ik met mijn handen diep in mijn duffeljas en mijn schouders hoog opgetrokken langs de nauwelijks verlichte pakhuizen en woningen liep.

De kalender mocht dan vertellen dat het nieuwe jaar het nummer 1961 droeg, maar als het aan de omgeving lag had het, zeker bij dit schaarse licht, net zo goed 1951 of 1941 kunnen zijn. Zo onveranderlijk en onveranderlijk armoedig zag dit deel van de stad er met zijn hoge pakhuizen en zijn schimmige werkplaatsjes uit. Tijd is ruimte, afstand. Net als gewicht trouwens. Dat idee was tastbaar hier.

De pakhuizen misten nog altijd deuren, die wellicht in de oorlog waren verstookt en daarna door provisorische en ongelijksoortige oplossingen waren vervangen. In het water lagen de woonarken als een stilgevallen optocht, een ononderbroken rij van vrachtschepen met sinds lang vastgeroeste motoren, onhandig opgebouwde schuiten en afgedankte plezierbootjes; ze kleumden tegen de wallenkant, soms wel drie rijen dik, bijna allemaal verveloos en allemaal zo goed en zo kwaad als dat ging bewoond, dat zag je aan de gordijntjes en aan de dunne rookpluimen die grijs tegen het donker van de ochtend kringelden.

De paar herenhuizen die de gracht telde waren er niet veel beter aan toe. Of leek dat maar zo, door de duisternis en de regen? Nee, dat denk ik niet. In mijn herinnering ligt er in die jaren die wij nu ‘na de oorlog’ noemen permanent een waas van vuil over de hele stad.

Strikt genomen leven we nog steeds in die periode. Toch voelt dat niet zo en dat heeft met repareren, vervangen en schoonmaken van doen. De groezelige neerslag van het verleden is verdwenen, overgeschilderd, in de hoogglans van het nu.

Destijds was er op de Brouwersgracht maar één gebouw dat zich duidelijk van de rest onderscheidde, niet in de laatste plaats doordat het wél recent in de verf gezet was. Daarheen was ik die morgen onderweg.

Het was niet hoog en smal, maar laag en breed; het had niet meer dan één verdieping met daarboven meteen de zolder.

Het had grote ramen die helder licht naar buiten wierpen en twee brede, dubbele deuren.

Midden in het driehoekige timpaan dat de gevel sierde was het wapenschild van het Koninkrijk der Nederlanden bevestigd. Daaronder stond, op de gevellijst, in scherpe zwarte letters één woord, één naam, één begrip te lezen: IJKKANTOOR. Met twee O’s die door de letterschilder kunstig dooreen waren gevlochten.

De lange jongen in de dunne jas die ik in en uit de lichtkring van de lantarens voor mij had zien lopen, hield stil voor het gebouw, keek even omhoog, duwde toen resoluut de deur open en ging naar binnen. Ik had mijn pas steeds meer versneld, tot ik vlak achter hem was, en ving de deur nog net op voor hij weer dichtviel, nauwelijks vertraagd door een versleten dranger.

2.1 - Het was er licht en warm, het rook er al bij de deur naar olie en sigarettenrook. Het zag er heel anders uit dan op de dag van mijn sollicitatiegesprek, toen ik in schraal middaglicht de rekentest had gedaan. Ondanks mijn zenuwen was ik moeiteloos geslaagd en aangenomen voor de tweejarige opleiding met bezoldiging.

De lange jongen draaide zich om en keek vorsend in mijn richting. Ik stak mijn hand uit en noemde mijn naam. Hij leek even te aarzelen voor hij de zijne noemde. Toen beantwoordde hij het gebaar, de handdruk stevig, kort, beslist. Ik voelde zijn benige vingers.

Voor het eerst en ook voor het laatst, denk ik. Want daarna hebben we elkaar nooit meer een hand gegeven. Zelfs bij een promotie of aan het begin van een nieuw jaar deden we dat niet, en nieuwe jaren zijn er sindsdien toch heel wat gekomen en gegaan. Ik realiseer me nu pas dat het een uniek moment is geweest. Onze handen waren koud en nat.

We konden niet in het halletje bij de hoge deur blijven staan want achter ons ging die deur open en dicht, waarbij iedere keer een vlaag kou vanuit het duister naar binnen kwam, gevolgd door een of twee mannen. Hoog opgeslagen kragen, een hoed, een paraplu, een paar petten. Sommigen van de mannen keken ons aan, een enkeling groette. Terwijl ze langs ons schoven was er even de geur van hun vochtige, dampende jassen. Haarwater, koude sigarettenrook. We liepen onwennig achter hen aan, over de terrazzovloer van een lange gang, een tweede hal door, langs het bezoekersloket en een bord dat met een pijl verwees naar het herijklokaal.

Wat volgde:

De begroeting door de man die onze directe superieur zou zijn.

De eerste instructies, eerlijk gezegd niet veel.

Onze eigen kamer met twee afgeleefde bureaus en, in de deur geschroefd, kleerhaken voor onze jassen.

Ladekasten langs de wanden. Daarbovenop dozen, ordners, mappen.

Brood in vetvrij papier, dat in een bureaula werd gestopt.

Het reglement, een paar boeken.

Een potlood dat nog niet geslepen was.

De lampen bleven aan, de hele dag.

Toen we eenmaal tegenover elkaar geïnstalleerd waren, vroeg ik of ik hem Karel mocht noemen.

‘Nee,’ zei hij en keek me strak aan.

Ik keek verbaasd terug. Ik had vriendelijk willen zijn, het begin van een verstandhouding willen scheppen.

De stilte duurde ongemakkelijk lang. Tot hij zich vooroverboog, nog steeds met een strenge blik op mij gericht, en nadrukkelijk zei: ‘Je mag me Karl noemen. Geen Karel. Een kar met maar één letter erachteraan. Geen twee. Eén.’

Ik heb hem in de jaren daarna nog vele tientallen keren die correctie horen uitspreken, want ik was natuurlijk niet de enige die Karel hoorde wanneer hij zich voorstelde. Het was een normale reflex om zijn vreemde voornaam met de oer-Hollandse familienaam te synchroniseren. Maar dat liet hij niet toe. Onbewogen maar beslist bleef hij zijn gesprekspartners corrigeren. Altijd – ook in situaties waarin het werkelijk niet uitmaakte, waarin hij het tegenspreken net zo goed had kunnen laten.

Dat gelijk hebben en gelijk krijgen niet altijd samen hoeven te gaan was een wijsheid die aan Karl Dijk niet was besteed.

Ik weet zeker dat ik het was die de eerste sigaret aanbood. Ik draaide voorzichtig een dun laagje tabak in het papier, likte het dicht, legde het terzijde en stak toen de buidel omhoog naar Karl Dijk. Hij knikte en boog zich voorover, stond half op en nam tabak en vloeipapier van mij aan. Even daarna gaf hij ons beiden vuur. En terwijl een aangename scherpe lucht zich over de bureaus met hun kerven en inktvlekken en tussen ons in verspreidde, keken we elkaar uitvoerig aan. Blikken die elkaar kruisten, een eerste indruk vestigden. Een glimlach om twee paar lippen, kringelende rook daartussen.

Wacht even.

Een glimlach.

Waarom is die ene glimlach bewaard gebleven in de tijd, gedurende meer dan vijfenveertig jaar? Alleen maar omdat ik me van daarna geen momenten meer kan herinneren dat ik Dijk met een lach heb gezien?

Het was nog geen gewoonte om bij de eerste ontmoeting meteen elkaars doopceel te openbaren. Er waren geen vergaderingen en er was geen ‘voorstelrondje’. Verhoudingen hadden te maken met wat de mensen deden, niet met wie ze wilden zijn. Dat woordeloze roken was meer dan genoeg intimiteit.

Je zou kunnen zeggen dat vanaf dat moment ons beider lot met elkaar verbonden was. Maar dat zijn grote woorden en grote woorden, daar deden wij niet aan. Grote woorden hoorden bij de oorlog en de oorlog, die was officieel voorbij.

Ik was achttien, geboren in 1943, het jaar dat de kleine letter p als merkteken werd geslagen in goedgekeurde maten en gewichten. Ik was een p. Dijk schatte ik iets ouder. Zo gedroeg hij zich. Misschien een n, in vergelijkingen het onbekende.

We zullen beiden hebben beseft dat dit het begin was van iets wat lang kon duren, want de keuze voor een betrekking was in die tijd nog niet iets tijdelijks en voorlopigs. De permanente verandering was nog niet uitgevonden, of tenminste niet als sociaal wenselijk geaccepteerd. Vooruitgang werd in die tijd nog ‘herstel’ genoemd. Daarmee werd iets bedoeld dat stevig moest zijn, bestendig. En zeg nu zelf: wat was er steviger en bestendiger dan onze Dienst, die zijn oorsprong kon herleiden tot diep in de vorige, de negentiende eeuw?

Het was dus niet ondenkbaar dat we de komende tientallen jaren in de buurt van elkaar zouden doorbrengen. Elkaar ouder zouden zien worden in dienst van het IJkwezen, beschut door het brede gebouw en de regels van de wet, die op hun beurt weer onverbrekelijk verbonden waren met wat er bewaard werd in het Pavillon de Breteuil bij Parijs, namelijk de standaardkilo en de standaardmeter, de vaste waarden die toen ze werden vastgesteld door die eeuwige optimist, de markies van Condorcet, werden bejubeld als ‘voor alle tijden en voor alle mensen’.

Condorcet, Méchain en Delambre, onze grote landgenoot Van Swinden. Ik zou niet durven beweren dat het historisch overzicht dat wij voor het dienstexamen geacht werden compleet met jaartallen te internaliseren onze grootste interesse had, maar een bepaalde notie is toch wel blijven hangen, namelijk deze: dat we de voortzetting vormden van een traditie. En wie weet hebben we daar onbewust wel naar gehandeld. We hebben onze hele loopbaan bij de Dienst doorgebracht. Althans bij de Dienst en zijn opeenvolgende mutaties; tegenwoordig heten we de BV Metrifact. Dat er zoveel veranderen kon, kwam niet bij ons op – en zeker op die januariochtend in 1961 stonden we daar, jong en vol goede moed, geen moment bij stil.

Zoals er op die dag, de eerste werkdag van het nieuwe jaar, ook geen enkele aandacht aan de jaarwisseling als zodanig werd besteed. Geen toespraak van de directeur die ons herinnerde aan het verstrijken van de tijd, aan de toekomst en de vergankelijkheid, geen verplicht gemoedelijk samenzijn aan het eind van de dag. Met het nieuwe jaar was gewoon het werk die ochtend weer begonnen.

Wij rookten.

Wie zo jong is, heeft geen voorstelling van zichzelf en van de wereld veertig jaar later. Wie zestig is, verbeeldt zich wel dat hij kan terugkijken, maar de ogen van toen heb je niet meer.

Wij rookten.

Op de binnenplaats kletterde water uit een overlopende goot.

Boven de kade hing het rijkswapen in de schemer van de regen en de regen is in mijn herinnering geen moment meer opgehouden die dag.

2.2 - Het was Dijk die mij heeft uitgelegd hoe het zat met dat zwevende ding, dat mobiel in de hal: waarom het mij wel degelijk iets had moeten doen en waarom het zijn onbehagen wekte. Onbehagen was nog zwak uitgedrukt. Verontwaardiging, woede, afkeer – dat waren de emoties die je bij hem nogal vaak vermoedde en die hij soms zichtbaar probeerde te onderdrukken. Ook toen.

Het was op een van die middagen dat ik even bij hem langsliep in zijn uithoek van het gebouw en in de deur van zijn kleine werkkamer bleef staan. Hij had uitzicht op de snelweg, auto’s raasden zonder ophouden voorbij. Het was in het laatste of het een-na-laatste jaar voor zijn vertrek.

Hij kon dat goed, Karl Dijk: uitleggen hoe het zat, hoe iets wérkelijk functioneerde – en dat was altijd anders dan door de elkaar napratende chefs en zogenaamde deskundigen werd beweerd, anders ook dan wat je zag op televisie of las in de krant, of wat je zelf misschien bij oppervlakkige beschouwing en voor het gemak had aangenomen.

Hij sprak dan op indringende toon, iets luider dan normaal, en al snel verscheen er een blos op zijn grote kaken. Alsof hij zelf als eerste werd aangestoken door het vuur van zijn betoog.

Het kwam dan niet in je op hem tegen te spreken, zelfs niet op een punt van ondergeschikt belang. Je wist dat je geen gelijk zou krijgen; Dijk ging alleen maar voor de totale overwinning, aan genade tegenover onbegrip of onwetendheid deed hij niet.

Je wist ook dat zijn verhaal veel tijd zou kosten; Dijk bouwde zijn redeneringen zorgvuldig op.

Maar goed. Met dat rare ding werd ik iedere dag geconfronteerd. Met die geometrische vormen (waar refereerden die aan?) en die ‘sprekende’ kleuren (maar waarover spraken ze dan?). Dus waarom het daar beslist niet zou moeten, mogen, kunnen hangen – dat wilde ik best weten, dat interesseerde mij wel.

Het begon er al mee, zo betoogde Dijk, dat het zo belachelijk veel weegt. Dat heeft geen functie. Het mobiel wil ons namelijk helemaal niets over gewicht, of massa, vertellen. Was dat wel zo, dan zou het hoogstens duidelijk maken dat de draagbalken in de nok van de hal berekend waren op hun taak. Of dat de reusachtige bout die de kabel ermee verbond nog steeds goed vastzat. Maar wat voor suffe mededeling was dat in ’s hemelsnaam?

Nee, de constructie was kennelijk bedoeld, ja, die verdenking was na langdurig nadenken bij hem tot een zekerheid geworden, om op symbolische wijze iets te beweren over het werk van al degenen die er dagelijks onderdoor liepen.

Wat dat dan was? Welke boodschap hadden de constructeurs van het ding willen overbrengen?

Ik nestelde me wat steviger tegen de deurpost, sloeg mijn armen over elkaar en keek hem aan met een blik die als een aanmoediging was bedoeld.

Evenwicht. De bollen en driehoeken, de in felle tinten geschilderde vormen betekenden op zichzelf niets. Hun gedaante noch hun massa deed ertoe. Ze hingen daar alleen maar om onze aandacht te vestigen op de staat van perfecte balans waarin zij met elkaar waren verbonden.

‘Maar ons werk gaat niet over evenwicht,’ vervolgde hij langzaam en elk woord terdege met het volgende verbindend, zodat ik zijn boodschap goed zou begrijpen en geen tegenwerping zou kunnen plaatsen. ‘Evenwicht is op zichzelf niet interessant, evenwicht zegt niets over waarde. Voor evenwicht maakt het niet uit of wat er aan de dwarsbalken hangt van gietijzer is gemaakt of van papier-maché.’

Hij sloot af met het finale oordeel: ‘Het is dus kitsch wat daar zweeft. Niets wordt met niets vergeleken.’

Ik dacht bij mezelf dat Dijk wel weer heel streng was. Ik had kunnen zeggen dat we toch allemaal het kleine genoegen kenden van de naald die precies in het midden bleef staan, het timmermansoog dat gewicht of lengte perfect heeft ingeschat, de opluchting dat er niks veranderd, bediscussieerd, gejusteerd hoeft te worden. Klaar. Niets meer aan doen. Het was een vorm van luiheid natuurlijk en het waren maar momenten en toch… mocht daar niet een beetje ruimte voor bestaan?

Nee.

‘Er is een zeer geachte denker geweest, een Duitser, die beweerde dat alles wat bestaat een vergelijking is. Een heel slordige uitspraak zolang je niet duidelijk maakt wat je waarmee vergelijkt. Je hebt er niks aan om zomaar wat overeenkomsten vast te stellen. Appels met appels vergelijken, dat is onzin. Maar appels met peren, dat komt al dichter in de buurt. Wanneer je weet wat een appel is, kun je vaststellen waarin de peer zich onderscheidt. Je moet het onbekende tot het bekende herleiden…’

Ik weet niet of ik hem helemaal kon volgen. Ik zal ongetwijfeld instemmend hebben geknikt. Wat hij bedoelde is me nu duidelijker dan toen. Wegen en meten, dat is vergelijken. En om te vergelijken moeten er verschillen zijn.

Ik weet wel nog dat ik destijds, bij het geduldig aanhoren van zijn verbeten betoog, voor het eerst een sterk gevoel van medelijden met hem voelde en dat het zijn uitspraken voor mij begon te kleuren.

Het was het laatste waarop hij hoopte of aanspraak maakte, medelijden. In alles – zijn sobere uiterlijk, zijn nukkige gedrag, de strenge woorden – was Dijk het tegendeel van iemand die tot zulke gevoelens uitnodigde, en als hij had geweten wat er op dat moment door mij heen ging was zijn gezicht nog roder aangelopen. Dan had hij zich vernederd gevoeld. Ik waakte er dus wel voor om iets te laten merken. Maar het besef dat hij met al zijn onkreukbaarheid en zijn superieure kennis van zaken volledig gelijk had en dat het er tegelijkertijd helemaal niets toe deed was als een bliksemflits bij mij ingeslagen. Om maar eens een vergelijking te gebruiken die hij ongetwijfeld had afgekeurd.

Hij kon oreren zoveel hij wilde daar in dat kamertje en niemand zou hem tegenspreken. Hij zat daar juist omdat hij zo goed oreren kon.

Hij was niet ontvankelijk voor tegenargumenten, en dat hoefde ook niet want meestal had hij gewoon gelijk. Juist daarom werd er niet meer naar hem geluisterd, daarom was hij opgeborgen, daarom kwam hij in de berekeningen niet meer voor.

Hij was op een zijspoor gezet.

Wat maakte die vergelijking duidelijk? Dat Dijk geen trein was, wist ik ook wel, al kon hij behoorlijk voortrazen. Maar hij ging nergens meer heen, dat klopte dan weer precies. Hij had gelijk, maar ik gedroeg me verstandiger, wijzer. Mijn medelijden met Dijk begon zich te vermengen met tevredenheid, tevredenheid over mezelf.

2.3 - Ons werk bestond in de eerste maanden vooral uit de administratie van de herijkingen. ’s Ochtends zat de wachtkamer vol met slechtgehumeurde mannen die in een tas of zomaar onder de snelbinders achter op de fiets een blok gewichten hadden meegenomen. Sommigen hadden een weegtoestel, vaak in een doek gewikkeld, als een kind op schoot.

Niemand kwam hier voor zijn plezier. Niet de winkeliers die de verplichte tweejaarlijkse keuring moesten ondergaan en al helemaal niet degenen die een bekeuring hadden gekregen bij controle. Naast de kosten voor het herijken betaalden ze ook nog een boete wanneer ze hadden nagelaten hun apparatuur zelf op tijd te laten goedkeuren, zelfs wanneer er niets aan mankeerde.

Als er al grappen werden gemaakt in die op zijn best berustende sfeer, dan gingen ze over ons, over de Dienst. Of we het gewicht van de lucht ook controleerden. En wat dan de kosten waren per gram. Of we thuis ook boetes uitdeelden als de speklapjes te licht waren naar onze smaak. Veel geestrijker werd het niet.

Wij leerden om er niet op te reageren. Wij keken die kunst af van de ervaren ijkers in hun gele stofjas. Ze deden hun werk zonder zich te haasten en zonder in discussie te gaan met de norse en soms ronduit geïrriteerde bezoekers. Ze werden bijgestaan door mannen in blauwe jassen. Die waren lager in rang en werden daarom door sommigen nog altijd met ‘bediende’ aangesproken. Zelf noemden de blauwjassen zich graag ‘ijkmeester’, hoewel die titel eigenlijk niet bestond.

Een voor een werden de bezoekers binnengeroepen in de zaal met zijn parketvloer en zijn geconditioneerde tafels waarop de meetwerktuigen met de schalen en de vier keer per jaar gekalibreerde gewichten stonden. Onverstoorbaar maten de meesters blok na blok. IJzer, messing of latoenkoper, lood. We hoorden ze even onverstoorbaar hun kleine predikingen afsteken. Over het verwijderen van roest bijvoorbeeld, ook tussen de letters op het bovenvlak: afschuren of afschrappen met een vijl of schuurlinnen, dan afwassen met gekookte lijnolie en droogwrijven. Of van potlood: dat valt met heet sodawater makkelijk weg te boenen.

Wanneer een stuk te licht was, werd het met een beetje lood gejusteerd. De minuscule loodballetjes werden met een drevel in de onderkant van het gewicht geslagen. Wanneer het te zwaar bleek, kwam dat meestal door vuil, aangekoekte resten van het een of ander, en peuterden of schraapten ze zorgvuldig – leesbril op de neus, een tongpunt soms even tussen de lippen gestoken – de ongerechtigheden weg. In de groentewinkel koekte er zand en vuil aan de gewichten, bij bakkers deeg en meel.

Daarna gaf de bediende het stempel aan, dat met een ketsende klap in het gewicht werd gedreven. In de grotere gewichten zat een loodkom. Daar was het wat makkelijker om het merkteken in te slaan. Een Z was het teken voor 1961. Voordat het gewicht werd teruggegeven haalde de bediende nog even een poetslap over het koper of het brons.

De weegtoestellen werden op een aparte tafel gekalibreerd met behulp van een zorgvuldig onderhouden, glanzende set metaalkleurige stukken. Alleen de kleur en die glans al straalden precisie uit. Het aangeven van de controlematen door de bediendes had daarbij iets plechtigs en bijna altijd was het even stil bij het trillen en het heel langzaam tot stilstand komen van de wijzer op het gecontroleerde weegtoestel. Uiteindelijk kreeg het een etiket met een jaartal, waarna het – op een gebaar van de ijkmeester – door de eigenaar van tafel kon worden genomen en naar buiten werd gedragen.

Ja, het had iets van een operatie maar ook van een doopritueel. Behalve wanneer geconstateerd werd dat het onderzochte apparaat niet meer was te redden, doordat het te versleten was, onherstelbaar kapot, of wanneer het eenvoudig niet goedgekeurd kon worden omdat het model nooit door de fabrikant of de importeur voor de typekeuring was aangeboden en er in Delft geen voorbeeld van werd bewaard. Dat laatste kwam hoogstzelden voor. De meeste toestellen waren van vertrouwde fabrikanten. Molenschot in Breda, Berkel uit Nijverdal, Weda in Naarden, de Haagsche Balansen en Weegtoestellen Fabriek. Maar soms probeerde iemand het met een uitheems model, uit het oosten van Europa, uit Azië zelfs. Dat wekte de belangstelling van ons ambtenaren, fronsend en glimlachend bestudeerden we het vreemde stuk, eigenaardigheden werden aangewezen, maar een goedkeuring zat er dan uiteraard niet in.

Aan het eind van de ochtend brachten de ijkers het geld, een slordige stapel munten en papieren rijksdaalders in een metalen kist, naar de administrateur, terwijl wij de formulieren verzamelden om ’s middags de kasstaten te maken waartegen de inkomsten konden worden afgezet, voordat de dagopbrengst in het grootboek werd genoteerd. Wij tikten de namen van de bezoekers en die van hun firma op dunne formulieren en hechtten ze in de leggers die boven op de kasten wachtten, tot ze vol waren, die leggers, en werden opgehaald om op de zolder van het gebouw te worden opgeborgen.

Na een paar weken begonnen we de eenvoudige gevallen over te nemen, eerst nog gadegeslagen door de oudere mannen, handen op de rug. Maar al niet veel later lieten ze ons alleen met de monkelende marktkooplui, de gramstorige slagers, de kruideniers met hun verdacht onderdanige gedrag, de onverstaanbare oude groenteboer die een vochtig stuk sigaar tussen zijn gekloofde lippen geklemd hield.

De assistenten dachten er niet aan om ons te helpen. Ongediplomeerden zoals wij stonden naar hun idee het laagst in de hiërarchie.

2.4 - ‘Heren!’

Even na tien uur zwaaide op die eerste dag de deur van onze kamer open en verscheen rinkelend een groot vierkant dienblad met kannen, koppen en schotels om de hoek van de deur, gevolgd door een schort vol draaiende heupen en een rond gezicht dat door blonde krullen werd omlijst.

‘Gelukkig nieuwjaar! En welkom! Ik ben Ada – om u te dienen. Tenminste… zolang ik daar zin in heb en zolang jelui je gedraagt.’

Ze was de enige vrouw in het gebouw. En omdat ze dus onvergelijkbaar was, kon ze haar eigen regels maken. Nadat zij de eerste mokken had volgeschonken, deed Ada een stap naar achteren en bleef ze met de handen in haar zij, glimlachend, aandachtig, taxerend, naar ons kijken.

‘Hup! Drink op, dan schenk ik nog eens bij.’

Haar stem was luid en hees, maar niet onaangenaam. Ze was de eerste die deze ochtend iets over het nieuwe jaar had gezegd, het jaar van de Z. Toen ze voor de tweede keer de mokken had volgeschonken uit haar metalen ketel en een handvol suikerklontjes op het tafelblad had laten vallen, haalde ze twee stukken koek uit haar schort en in plaats van afscheid te nemen duwde zij haar stevige lijf tegen een punt van het bureau, plaatste een bil erop en leunde genoeglijk naar ons voorover.

Zo. Zij zat. En ze leek niet van zins spoedig weer weg te gaan. Een eeuwigdurende blos op haar wangen. Korte mouwen onder het schort, ondanks de kou. Kleedde ze zich ’s ochtends en ’s avonds ergens in een keukentje om? Ze had ronde armen. Die stevige ronde armen bloosden ook.

We moeten de indruk van twee schooljongens hebben gemaakt, bedremmeld bedankend voor onze koekjes. Ze keek ons vrolijk aan en vroeg naar onze namen.

Met een houterige beweging stonden we op en gaven haar een hand. Dat hoorde toch zo?

Haar hand was vochtig en voelde toch prettig aan, alsof je een verzameling warme kussentjes beetpakte.

‘Noem mij maar Ada,’ zei ze. ‘Geen gravin van Holland, wel drie letters. Ada zonder meer.’

Ruim een jaar later hadden we haar honderden keren gezien, ’s ochtends met de koffie, ’s middags met de thee en onveranderlijk met de rode wangen en de brede lach.

De Brouwersgracht was in dat jaar steeds weer van aanzicht veranderd. De winter was geëindigd in een onduidelijke brij van halfzachte en poreuze ijsschotsen, een grijze fondantmassa die gedurende de paar vrieskoude nachten hard werd en dan overdag weer tergend langzaam kromp en smolt. Toen de eerste lenteregens daar definitief een einde aan maakten werd ook het vuil in de gracht bevrijd. Vanonder, vanachter en vantussen de boten, de meerpalen en de bruggen kwam een verzameling kapotte meubelstukken, takken, kledingresten en nog onduidelijker voorwerpen tevoorschijn, naarmate het voorjaar vorderde steeds dikker omlijst door grijsgroen kroos. De soep van vuil wiegde bij stevige wind heen en weer, bewoog zich naar het midden van de gracht of juist terug naar de kant om er tegen de wanden van de schepen aan te rijden – hoorden de bewoners dat? – maar meestal lag de grauwe massa gewoon bewegingloos te wachten, op niets uiteraard.

In ieder geval niet tot iemand zich geroepen voelde op te ruimen of schoon te maken. De grachten waren nog niet tot erfgoed verklaard, veel mensen voelden ervoor om ze te dempen en de Brouwersgracht werd niet, zoals sommige van de bredere waterwegen waarlangs fraaie herenhuizen stonden, om haar schoonheid gewaardeerd. Ze werd eerder gezien als een obstakel voor de doorgangswegen, een stinkende en slordige streep door de rekening van de bedrijvige stad. De gevels waren er onversierd, wie er woonde deed dat meestal provisorisch.

Alleen op zonnige zomerdagen kregen het water en zijn omgeving soms iets vriendelijks, alsof er een verborgen karaktertrek kortstondig tevoorschijn kwam. Het gebeurde vooral vroeg in de ochtend dat het water alleen maar leek te dienen om de gevels en de lege hemel te spiegelen en in dat spiegelbeeld alles te verzachten, het vuil, de resten van geploeter, onrecht, verkeerde beslissingen, verdriet, de hele wrakke bedoening kortom van bootjes, pakhuizen en de vervallen kademuur. In de loop van de dag verdween die gewaarwording weer, wanneer de zon steeds hoger klom en de staat van de dingen hard en ongenadig uitlichtte zodat er geen glimp van schoonheid meer was te zien.

Ik herinner me zo’n vredige ochtend, het wateroppervlak van kwikzilver, nog geen lawaai van mensen en verkeer. Als een van de eersten ging ik het gebouw binnen door de hoge deur schuin onder het Rijkswapen, dat er ook al zo vriendelijk bij hing in de milde zon. Zodra ik over de drempel stapte, hoorde ik een stem, die maakte dat ik de deur niet achter mij liet dichtvallen maar vast bleef houden en daarna zo voorzichtig mogelijk achter mij sloot. Roerloos bleef ik staan. Het was Ada. Ze zong. De melodie kwam van ergens achter uit het gebouw, galmde door de gangen en kaatste over de stenen vloeren, tegen muren en plafonds tot ze mij bereikte, inmiddels ijl geworden maar toch heel goed hoorbaar omdat eromheen niets anders klonk. Het was een Italiaans lied dat ze zong, in sommige buurten waren die toen heel populair, en hoewel ik wist dat ze haar stem alleen maar zo luid durfde te laten klinken omdat ze dacht dat er verder niemand was, beeldde ik me even in dat het speciaal voor mij ten gehore werd gebracht. Ze zong voluit, zonder ook maar de geringste terughoudendheid en vast ook zonder dat ze wist wat de woorden betekenden. Haar heesheid deed aan de betovering net zomin iets af als haar fonetische Italiaans. Integendeel. Ze leken haar oprechtheid en haar goedheid alleen maar te onderstrepen.

Ik heb haar nooit verteld dat ik toen naar haar heb geluisterd. Niet in de loop van die ochtend, en ook niet later. De dag kwam al spoedig op gang met veel gerommel en geratel, voetstappen en gepraat, gesjouw en drukte, en met de eerste opstoppingen op de krappe kade van de gracht, waar de bezoekers van het ijkkantoor gedwongen kennismaakten met de morsige bewoners. Het kwam hun humeur niet ten goede wanneer ze hadden moeten wachten achter de auto van een kolenboer of het paard van de aardappelhandel, of wanneer ze opgehouden werden door een van de scharrelaars in oud ijzer en lompen die onverstoorbaar de tijd nam om zijn handel uit te laden en intussen met een sigaret in de mondhoek alvast wat sorteerde voor hij zijn vracht in een van de duistere pakhuizen naar binnen sleepte.

Algauw werd het weer herfst en winter. Met donkere wolken, windvlagen, regen. De hoge bruggen kromden zich dan glimmend als boze katten over het vuile water van de Brouwersgracht.

-

3

3 Er is nu bijna een week voorbij sinds Dijk op ons vloerkleed stond en nog steeds weet ik niet of hij een geestverschijning was, of een droom, of allebei.

Wat ik wel weet: Ada maakt zich zorgen. Ik merk het aan de manier waarop ze naar me kijkt wanneer ze me de thee brengt, na eerst op de deur van de studeerkamer te hebben geklopt.

Die deur stond altijd half open, maar is nu gesloten. Ze zet hier geen lege flessen meer neer.

Vanochtend bleef ze even achter me staan en streek toen liefdevol door mijn dunne haar. Ik voelde dat ze over mijn schouder keek en probeerde te lezen wat ik op de grote blocnotevellen had geschreven die voor me op het bureaublad lagen uitgespreid. Ada is nieuwsgierig.

Maar veel wijzer werd ze er niet van, van haar verstolen blikken. Want, eerlijk gezegd: heel veel staat er ook niet. Het zijn losse zinnen, soms alleen maar een paar woorden die ik heb genoteerd, in blokletters nu en dan, maar vaker in een haastig schuinschrift dat ik zelf ook maar moeilijk terug kan lezen.

Zij weet niet dat ik helemaal niet voortdurend schrijf en eigenlijk nauwelijks voortgang boek in mijn gedachten. Ik staar uren uit het raam. Naar de voortuin met de stille takken, het korte tegelpaadje dat uitkomt bij ons lage tuinhek, en naar de straat achter dat hek waar overdag veel minder auto’s staan dan ’s avonds. Er gebeurt overdag bijna niets in deze straat waar wij al zo lang wonen. Het valt me nu pas op.

Ik denk de auto’s weg, tot er niet één meer staat – nu goed dan, een oude Peugeot misschien, donkergroen, met kleine raampjes en een gebogen rug, eentje maar, waardoor nog beter uitkomt dat de trottoirband verder overal te zien is, glad gepolijst en egaal grijs langs de goot. Een slagersknecht met een grote mand voor op zijn fiets stopt langs die stoeprand en opent ons tuinhek om de bestelling af te leveren. Hij duwt het hek, dat zachtjes piept, geroutineerd open met zijn knie. Intussen zijn ook de wagen van de melkboer en de groentekar gearriveerd. Wanneer de mannen hun bel luiden komen er huisvrouwen uit alle deuren, al lopend vegen ze hun handen af aan hun schort. Ze stellen zich rond de melkbussen en de flessen op, sommigen willen geen fles met een aluminium dop maar nemen nog altijd de melk mee in hun eigen, blauwgrijs gevlekte emaillen pannetje. Verderop vult de groenteman een weegschaal met appels, rommelend vallen ze in de metalen bak. Daar komt ook de bakker aan, hij trapt een grote fietskar voort met een houten opbouw en twee luiken waaruit hij de broden haalt, ongesneden, die hij deur aan deur bezorgt; wie krentenbollen of kadetjes wil, heeft ze een dag eerder al besteld. Op sommige dagen rijdt er ook nog een schillenwagen of een voddenkar door de straat, een oud paard ervoor en een minstens zo oude koetsier op de bok. De voddenboer en de schillenboer hebben geen bel, ze schreeuwen, niet eens heel hard maar op de een of andere manier wordt dat toch gehoord, dus wie afval in de kelder heeft staan of tot de draad versleten poetslappen in het gootsteenkastje of een oude jas in de schuur komt ijlings naar buiten.

Terwijl ik de verlaten straat met herinneringen vul, voegt zich steeds meer geluid bij het beeld, alsof er ergens voorzichtig een volumeknop wordt opengedraaid. Matten die worden geklopt, altijd op maandagochtend, je ziet er de stevige armen van de vrouwen bij en het stof dat de heldere lucht in vliegt. Dan het kletsen van een emmer die over de stoep wordt leeggegooid, meteen gevolgd door het harde, boze schrobben van een bezemborstel op de tegels. ’s Middags is er geschreeuw en gejuich van kinderen, een bal die tegen een muur kaatst, het heldere geluid van leren zolen, eentonig zingen waarbij het springtouw draait, dan een door merg en been gaand huilen wanneer een van de kleintjes valt bij het hinkelspel en naar zijn blote knie kijkt, die wit wordt en vervolgens rood kleurt wanneer het bloed uit de schaafwond sijpelt en als een snel vollopende delta het knokige gewrichtje overdekt.

Ik zie en hoor dat allemaal zonder het te zien en zonder het te horen en zonder iets op te schrijven. Ik zie en hoor hoe leeg de straat nu is, ook al staan er heel wat meer auto’s dan de ene Peugeot van de dokter met de esculaap op de ruit.

Ik voel ook de leegte van het huis in mijn rug, sinds de kinderen groot zijn en op zichzelf zijn gaan wonen, en ik voel dat Ada er nog is. Gelukkig.

Mis ik het, op kantoor te zijn?

Ja, ik mis het, zonder dat ik precies kan zeggen wat ik mis en hoe dat komt.

3.1 - Ik kijk op mijn papier en denk aan Dijk en constateer dat veel van wat ik over hem zou kunnen opschrijven een ontkenning vormt.

Dijk had geen kinderen, Dijk had geen vrouw.

Dijk kende geen twijfel.

Dijk maakte geen grappen.

Dijk lachte niet.

Dijk werd wel ouder maar niet dikker.

Dijk paste zich niet aan.

Wanneer ik zoiets bedenk, lijkt het even of ik een belangrijk inzicht heb dat moet worden vastgelegd en krast mijn pen haastig over het papier. De woorden rennen op hun hanenpoten achter mijn gedachten aan.

Maar dan komt steeds weer het moment dat ik teruglees wat er nou eigenlijk staat en vaststel dat het een triviale waarneming betreft, iets over straten en huizen die leger zijn of juist voller, terwijl je net zo goed het omgekeerde beweren kan. Of dat het leven sneller lijkt te gaan wanneer je ouder wordt, terwijl als een paal boven water staat dat dat niet zo is.

Als er iets gelijkmatig voortschrijdt is het wel de tijd en wij met die tijd, in een eenparige beweging. Wanneer dat niet zo was, had ons werk geen enkele zin gehad. Wanneer dat niet zo was, stond het hele meten en wegen op losse schroeven.

Ik wrijf maar eens over mijn buik, die dankzij de goede zorgen van Ada een omvang heeft aangenomen die ik vroeger niet voor mogelijk had gehouden. Een strakgespannen bol onder mijn nette trui. Mijn toegenomen gewicht was strikt genomen niet onvermijdelijk, maar voor de meeste mensen is het wel normaal.

Net zo normaal als het geweest is dat mettertijd de merkwaardige episode rond het afscheid van Dijk, dat afscheid waarbij hij zelf niet kwam opdagen, ons niet meer dagelijks bezighield. Er werd in de dagen na het incident natuurlijk volop over gepraat in de kantine en bij het koffiezetapparaat, maar allengs werd het minder en op een gegeven moment was alles er wel zo’n beetje over gezegd. De vreemde gebeurtenis was met een vettig laagje van roddel, opwinding en speculaties bedekt en ten slotte met de dooddoener ‘typisch Dijk’ weggezet. Het was sediment geworden dat langzaam dieper zakte in de opeenvolgende geheugenafzettingen van de tijd, tot het definitief als begraven kon worden beschouwd.

3.2 - Als ik eerlijk ben, vond ik het ook wel rustig dat hij er niet meer was. Men zei dat hij in dat kamertje met uitzicht op de snelweg, dat ballingsoord ver van de lift, bijzondere opdrachten vervulde. Maar over de aard daarvan was niets bekend en het was ook niet zo dat er in het raderwerk van ons bedrijf iets stokte toen hij ermee ophield. Het was iets geweest met de archieven, werd verondersteld. Dijk heeft mij er nooit iets over gezegd.

Je zag hem overdag maar zelden in de periode kort voor zijn vertrek. Een hoogst enkele keer slechts, wanneer hij uitvoerig zijn benige handen stond te wassen na een bezoek aan de wc, waar nieuwe medewerkers hem soms voor het eerst tegenkwamen en dan schrokken van deze stakerige, bijna voorwereldlijke verschijning met zijn strenge hoofd, zijn witte boord en de smalle das. Hij was een van de langst dienende werknemers en hoorde er tegelijk al niet meer bij.

Aan het begin en het eind van de dag viel hij natuurlijk ook te bezichtigen. Je kon er de klok op gelijkzetten dat hij precies om kwart voor negen, in zijn beige regenjas en met een wollen sjaal rond zijn adamsappel geknoopt in een kaarsrechte lijn de marmervlakte overstak van de grote hal. Voor vijf uur ging hij niet weg, soms wel iets later, het stiefelen was dan even energiek.

Maar ook als ik hem niet zag was zijn aanwezigheid voor mij voelbaar, alsof er ergens een geweten, een strenge blik was die mijn werk beoordeelde. Dijk kon mensen als geen ander het idee geven dat ze iets verkeerd deden, ook zonder het te zeggen, alleen maar door hen van onder zijn zware wenkbrauwen aan te kijken en zijn mond dicht te trekken tot een strakke streep.

Ik kende die blik zo goed dat hij ook op mij rustte als Dijk er niet was.

Tegelijkertijd voelde ik een soort verantwoordelijkheid voor hem. Dat hing met ons gezamenlijke verleden samen. Ik vond het mijn plicht zo af en toe bij hem langs te gaan en probeerde dan, voor zover dat ging bij Dijk, een praatje met hem te maken. Als hij dat al op prijs stelde, liet hij het niet merken. Hij had zich altijd afkerig van praatjes getoond, van gebeuzel in het algemeen. Toch stuurde hij me niet weg. We hebben in die laatste periode misschien wel meer met elkaar gesproken dan in de jaren daarvoor. Dat wil zeggen: hij praatte tegen mij. En vermoedelijk tegen niemand anders meer.

Zijn kamertje vertoonde geen persoonlijke accenten, behalve dan de versleten leren tas die naast een stoelpoot stond en hem vergezelde wanneer hij kwam en ging. Er stond een beeldscherm op zijn bureau, maar ik heb hem er nooit mee zien werken. Het leek daardoor of niet hij het scherm maar het scherm hem in de gaten hield. Terwijl de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de Dienst, die nu toch al jaren een bedrijf en geen overheidsinstelling meer was, bepaald niet streng was jegens Dijk. Hij werd getolereerd, niet gecontroleerd. Bij reorganisatie na reorganisatie overgeslagen. Misschien had het management hem al die jaren beschouwd als een soort monument, een overblijfsel van de Dienst zoals die ooit was geweest, een steunbeer die was blijven staan nadat de rest van de constructie was verdwenen.

Of was men hem gewoon vergeten? Nee, waarschijnlijker was dat opeenvolgende leidinggevenden moeilijkheden liever uit de weg gingen. De reputatie van Dijk was nog altijd geducht.

Dijk rookte niet meer. Die concessie had hij gedaan – als het al een concessie was, want de discipline van niet-rokers paste hem eigenlijk wel.

Maar op het bureaublad, naast de verpakte boterhammen, stond wel nog altijd een typemachine; de laatste, de enige in het gebouw. Het was een Olympia, zo’n onverwoestbare met een behuizing van gietijzer en hele stevige toetsen die hun werk bleven doen, al sloeg je je vingertoppen erop kapot. Ik wist hoe hard Dijk kon typen, met niet meer dan twee vingers. Je kon eraan merken wanneer hij geërgerd was. Dan werd het lawaai allesoverheersend, oorverdovend.

Ongetwijfeld schreef hij nog steeds notities en deed hij ongevraagde aanbevelingen aan de leiding van het bedrijf, waarop hij geen antwoord kreeg en ook geen antwoord meer verwachtte. Het kwam vermoedelijk niet bij hem op dat hij ook op dat punt een voorkeursbehandeling kreeg. Zulk gedrag zou van andere medewerkers niet snel worden getolereerd, maar hem liet men ongemoeid. Tot het niet langer meer ging. Niet omdat er iets was voorgevallen, maar misschien gewoon omdat alle rek eruit was, het elastiek zo broos geworden dat het zonder moeite kon worden stukgetrokken.

3.3 - Ada klopt nu op de deur wanneer ze iets wil vragen of mij thee komt brengen. Alsof ik iets te verbergen heb, dat ik dan snel weg kan moffelen. Of bezoek zou ontvangen, zonder dat zij het weet. Nu ja, in sommige opzichten is dat ook zo. Dijk laat mij de laatste dagen ’s nachts met rust, de droom is niet meer teruggeweest, maar overdag is hij voortdurend aanwezig. Ik schrijf ook nog steeds af en toe iets op wat mij te binnen schiet. Als ik het teruglees schrik ik van de chaos, het ontbreken van de logica. Ik heb al eens overwogen om een schaar uit de keukenla te halen en de verschillende gedachten los te knippen, om dan de strookjes papier net zo lang te verschuiven tot er een samenhang ontstaat, of op z’n minst een volgorde. Maar ik heb het niet gedaan. Het zou kunnen blijken dat er voor deze puzzel geen voorbeeld is, geen origineel, en dus geen oplossing bestaat.

Eén keer per jaar wordt gekeken of hij er nog is, de grote kilo, Le Grand K, in zijn kasteeltje nabij Parijs, achter een neoklassieke gevel en omringd door kunstig geknipte buxushagen. Drie functionarissen openen met drie verschillende sleutels samen de kluis. Ik stel me voor dat het niet alleen een plechtig maar iedere keer ook weer een spannend moment is, wanneer het licht wordt aangeknipt. De drie houden hun adem in. Want heel even is er toch de gedachte door hen heen geflitst aan de mogelijkheid, de theoretische mogelijkheid, dat hij er niet meer is.

Maar dan zien ze de ronde platte vorm, in het midden van de ruimte, onaangedaan, stil glanzend.

Misschien is denkbeeldig een beter woord voor de situatie dan theoretisch. Want volgens welke theorie zou er vanachter een dichte kluisdeur iets verdwenen kunnen zijn?

Het denkbeeld daarentegen is onvermijdelijk. Het hoort bij het openmaken van die gepantserde deur, zoals de gedachte aan springen bij een afgrond – en net als het griezelend overwegen van de consequenties.

Wat te doen als het beeld werkelijkheid zou blijken? De verdwijning geheimhouden, dat lukt natuurlijk niet. Daarom zijn er nou juist drie verschillende sleutelbewaarders gekozen; om te voorkomen dat ze het op een akkoordje gooien.

Een van de zes kopieën die elders in het paviljoen worden bewaard op de lege plaats zetten dan maar? Dat zou niets helpen. Hoewel ze er precies hetzelfde uitzien kunnen ze onmogelijk de rol van de stamvader overnemen. Om praktische redenen in de eerste plaats: dan zijn er nog maar vijf in het gebouw en moet er snel een worden bijgemaakt. Dat valt op.

Maar er is nog een andere reden, die iedereen begrijpt maar die moeilijker onder woorden valt te brengen. De andere zes zijn net als De Grote K in 1889 gemaakt, van negentig procent platina en tien procent iridium, door een Engelse edelsmid, nadat ontdekt was dat het exemplaar dat in 1799 aan de Franse Nationale Vergadering was aangeboden aan minieme slijtage onderhevig was. Maar door zijn plaats in het gebouw heeft hij een andere geschiedenis gekregen. Veel meer dan de andere zes is hij een idee.

Eén keer per jaar wordt de aanwezigheid van De Grote K gecontroleerd en van tijd tot tijd wordt hij met zijn zes naaste familieleden vergeleken. Hij wordt dan vanonder zijn drie glazen stolpen vandaan gehaald, gewassen met alcohol en na een stoombad voorzichtig drooggewreven met een zeem van het fijnste geitenleer. Wanneer het Internationale Comité voor Maten en Gewichten het nodig vindt, zo eens in de twintig jaar, reizen bovendien van overal ter wereld de tientallen nationale kilo’s naar Parijs om gekalibreerd te worden. Zou de tropische lucht van Brazilië, een tsunami in de Stille Oceaan of een aardschok in een of ander instabiel, ver land een verandering teweeggebracht hebben? Le Grand K zelf ontmoeten ze niet. De zes broers nemen de verplichtingen waar.

Nederlanders gaan nuchter om met het ritueel. Uit Delft vertrekt een man in een windjack. In zijn ene hand heeft hij een aktetas, in de andere een enigszins versleten kistje van blank gelakt hout, dat met een serie schroeven is dichtgemaakt. Hij neemt de trein, de metro en ten slotte een taxi voor het laatste stuk van de tocht naar het Pavillon de Breteuil. De man identificeert zich, zegt iets in het Engels, krijgt antwoord in het Frans. Dat de conversatie wat onbeholpen verloopt, dat geeft niet, want iedereen weet wat er moet worden gedaan.

Een familiebezoek, verplicht en vermoeiend, daar heeft het achteraf nog het meest op geleken. Met een beetje geluk zijn man, tas, kistje en gewicht nog diezelfde avond laat weer thuis.

3.4 - Hoe lang onze gesprekken ook duurden, steevast bleef ik in de deuropening staan alsof ik op het punt stond weer te vertrekken en ook Dijk deed net of het om niets meer dan een kleine onderbreking van zijn buitengewoon drukke bezigheden ging.

Hij bleef recht achter zijn bureau zitten en draaide alleen zijn bovenlichaam een kwartslag in mijn richting. Alsof hij zich ieder moment weer kon gaan wijden aan wat voor hem lag: mappen, folders, aantekeningen, een boek. Ik kon niet zien of er iets op zijn beeldscherm stond, of hij zijn computer eigenlijk wel had aangezet. In de schrijfmachine stak doorgaans wel een vel papier, maar dat hing slap over de wagen. Het gezicht van Dijk vertoonde een minzame uitdrukking, in ieder geval aan het begin van ons gesprek, als om duidelijk te maken dat hij mij een gunst bewees door enige ogenblikken van zijn tijd te schenken. Maar hij praatte steeds langer.

Ik vond eigenlijk dat hij degene was die mijn bezoekjes moest waarderen. Ze gaven hem immers de gelegenheid om zijn theorieën en meningen uiteen te zetten voor publiek, en al bestond dat uit slechts één man, het was ten minste zichtbaar dat ik er aandacht voor had, terwijl hij geen idee had of zijn schriftelijke ontboezemingen ook maar door iemand werden gelezen. Misschien was er wel ergens een speciale kastplank ingeruimd voor zijn rapporten, waar ze rustig stof lagen te verzamelen. Goed mogelijk ook dat er in de directiecomputer een aparte sectie bestond voor zijn ongelezen mails.

Na enkele minuten veranderde het gezicht van Dijk meestal van uitdrukking. Wanneer hij op stoom kwam boog hij zich voorover, keken zijn ogen mij fel aan en zag ik de spanning weer eens toenemen in zijn kaken terwijl ze door de kenmerkende blos van inspanning werden gekleurd. Ook priemde hij soms een vinger in mijn richting. Ik zocht dan steun aan de deurpost, ik stelde me dan in op een wat langer verblijf in de lijst van zijn deur.

In die laatste periode ging het bij Dijk steeds vaker over de eindtijd waarin wij leefden. Het antropoceen. Alles kon het beginpunt zijn voor zo’n beschouwing: de gestegen benzineprijzen, een hongersnood in een ver land, een bankschandaal, het statiegeld op potten en flessen. Maar altijd kwam zijn betoog uiteindelijk op hetzelfde neer: de aarde was een eindig systeem, ze brandde langzaam op en wij mensen versnelden dat proces door reeksen van op elkaar inwerkende domme beslissingen. Zelfs al doorzagen enkelingen dat fatale verloop, er viel niets aan te veranderen zolang het consumentisme en onze manier van politiek bedrijven dezelfde bleven. Democratie en het uitstel van behoeftebevrediging, die twee vielen nu eenmaal niet met elkaar te verenigen. Een meerderheid kiest nooit voor discipline, wijsheid, zelfbeheersing, voor een ideaal of een idee.

En zo ging dat maar door. Het leek of hij er genoegen in schiep, in het verzamelen van steeds weer nieuwe voorbeelden, van aanwijzingen en bewijzen voor de onontkoombare destructie van de planeet. Het opraken van grondstoffen, de overstromingen, de opeenhoping van vuil.

Veel had ik er niet tegen in te brengen. Behalve dat ik kinderen had, samen met Ada. Een zoon en een dochter. Dus mocht het niet waar zijn, wat Dijk beweerde.

Hij had makkelijk praten, hij had ze niet.

Op een winteravond, toen ik langer dan normaal had doorgewerkt en als een van de laatsten aanstalten maakte om het gebouw te verlaten, liep ik zonder te weten waarom niet meteen naar de lift maar door de al donkere gang in de richting van de kamer van Dijk. Toen ik een hoek om sloeg zag ik dat er nog licht bij hem brandde en meteen hoorde ik het driftige getik van de Olympia.

Even bleef ik staan. En luisterde.

Toen draaide ik me om, met het gevoel dat ik hem in verlegenheid zou brengen als ik hem betrapte bij de urgente boodschap die hij onmiskenbaar aan het verwoorden was. Ik hoefde niet te zien hoe hij verbeten voorovergebogen zat over het ijzeren bakbeest, de toetsen martelend, de letters met zoveel geweld neerhamerend en het papier zo hard geselend dat er niet alleen inkt verspreid werd maar ook littekens werden gekerfd. Ik hoefde het niet te zien, ik kon het horen. Wat het ook was, drift, wanhoop, de heftigheid ervan werd mij op dat moment te veel.

Terwijl ik door de schemerige gang terugliep, moet het getik achter mij zijn weggestorven. Maar toch lijkt het of ik het ook nog gehoord heb toen ik de lift uit stapte en door de hal ging, dwars door de langgerekte schaduwen waadde die het kunstwerk over de plavuizen wierp en zelfs nog toen ik, met een gevoel van bevrijding, de draaideur bereikte. Een razend geratel dat hol klonk tegen de muren van het verlaten gebouw, een geluid van immense woede en van volmaakte eenzaamheid.

Nu ik die laatste herinnering opschrijf, zie ik er meteen de onzinnigheid van in. Het klopt dat ik hem op een avond nog heb horen tikken en toen niet naar hem toe ben gegaan. Maar dat het geluid zo ver droeg dat het beneden in de hal nog was te horen is uitermate onwaarschijnlijk. Nee, het is onmogelijk. Het zegt minder over hem toen dan nu over mij.

Een jaar na Dijk heb ik zelf afscheid genomen. Ik had mijn tijd volgemaakt, ik had het lang uitgehouden, ik maakte gebruik van de laatste gunstige regeling en dat was naar het algemeen gevoelen ook verstandig. De illusie dat ik nog veel toe te voegen had, koesterde ik niet. Ik wilde geen receptie. In plaats daarvan kreeg ik een reeks warme handdrukken van mensen die ik nauwelijks of zelfs helemaal niet kende.

De directrice was net voor mij weggegaan, haar opvolgers zijn tot nu toe allemaal waarnemend en ad interim en tijdelijk gebleken.

Ada en ik hebben een stedentrip gemaakt. Nee, niet naar Parijs. Naar Londen, waar het hart van de financiële wereld schijnt te kloppen maar waar we vooral het wisselen van de wacht hebben gezien, met berenmutsen, en heel veel volle warenhuizen ook.

Zodra we thuiskwamen ben ik met opruimen begonnen. De dingen moesten hun plaats hebben, nu meer dan ooit. Ik begon met de zolder, liet alles wat er opgeborgen was door mijn handen gaan en zette het meeste aan de straat.

Daarna waren de kasten op de overloop en de administratie in de studeerkamer aan de beurt. Het resultaat: veel lege planken.

Terwijl Ada nog een keer de verstilde kinderkamers en onze kleding inspecteerde, iets wat ze elk jaar tot nu toe had gedaan, dus dat was niet veel werk, zette ik de gehele inhoud van het schuurtje op de tegels in de achtertuin voor een grondige inspectie en besloot dat er ook hier vrijwel niets was dat nog bewaard hoefde te worden. Een kinderbad van plastic, een leren bal, allebei lek, weg ermee. Alleen het gereedschap heb ik netjes, van groot naar klein, aan een rek gehangen en de jampotten met schroeven en spijkers zijn naar maat en aard gesorteerd op een rij gezet.

In de studeerkamer heb ik gezeglijk maar met tegenzin de twee boeken gelezen over de geschiedenis van het ijkwezen die ik bij mijn afscheid had gekregen. Vriendelijk bedoeld, om de leegte in mijn agenda te vullen. Maar ze accentueerden die leegte juist. Wat moest ik met de geschiedenis van mijn werk zonder het heden?

Nadat ik ook nog de trapleuning had geschuurd en afgelakt en de treden opnieuw had laten stofferen, nu bijna een jaar geleden, was ik klaar.

Maar klaar voor wat?

Ik ben bang dat de verschijning van Karl Dijk, in mijn dromen, in onze huiskamer, hoe en waar dan ook, bedoeld is als een antwoord op die vraag.

-

4

4 Op een dag in de lente vertrokken wij voor het eerst alleen naar buiten. Dat wil zeggen: wij met z’n tweeën, Dijk en ik, voorzien van goede raad maar zonder toezicht. Het was een stralende ochtend. Op het plein voor het Centraal Station, ook toen al een chaos, stapten we in een grijze bus die al een tijd stationair stond te ronken en zich even later schokkend en toeterend, optrekkend en remmend, een weg door de verkeerszee begon te banen, een onoverzichtelijk geheel van auto’s en vrachtwagens en daar dwars doorheen slingerende bakfietsen, scooters, knetterende brommertjes en natuurlijk fietsers in alle soorten en maten en met verschillende snelheden. Het was een en al vrolijkheid op het plein met al die mensen en die door elkaar heen wervelende verkeersstromen, de vrolijkheid van een kermis onder blauwe lucht en helder licht, aangelengd met tintelende, verse uitlaatgassen.

Naast mijn zitting, op de versleten rubber matten waardoorheen een rilling ging wanneer de motor schakelde, stond een grote zwarte tas. Zo nieuw dat je er niet eens je neus vlakbij hoefde te houden om de pittige geur van pasgelooid varkensleer te ruiken. In de tas zat een blok met gewichten, een schroevendraaier en nog wat ander gereedschap, bolletjes lood en de drevel om ze in de onderkant van een tekortschietend gewicht te duwen, een geldbuidel en een boek met roze bonnen voor de winkels en bedrijven die hun gewichten en apparatuur waren komen aanbieden – de doorslag ervan kon twee jaar later als nieuwe oproep worden verstuurd. Er waren ook blauwe bonnen (voor benzinepompen), groene (voor automaten) en witte (voor adressen buiten de ijkkring), maar die hoefden vandaag niet mee. Dijk had net zo’n tas gekregen, hij had zijn voeten er aan weerskanten tegenaan geklemd.

Het werd minder druk op de weg toen de bus de stad uit reed, langs de havens die met hun puntige zwarte kranen een wajangspel op de horizon speelden. De chauffeur schakelde naar een hogere versnelling en de weg raakte omgeven met steeds meer hoog opsprietend groen. Wij keken naar de pluimen in de bermen, de eerste bloemen, wit en geel. De dieselmotor knorde gestaag en tevreden. Er hing een feestelijke sfeer over het land, er stond van alles op het punt om te beginnen, de wereld leek die dag net zo jong als wij.

In de richting van Alkmaar ging het langs het Noord-Hollands Kanaal, dat met zijn sloten en vaarten aan weerszijden het land in vakken snijdt. Vanaf Purmerend en tot na Schoorldam waren in de verte als een blauwe streep de duinen te zien. Lammeren stonden rillend in de wei. Bij Sint Maarten reden we een stuk langs de oude zeedijk die geen zee meer had.

Ik zou de streek goed leren kennen. Het was prettig om er te zijn in het voorjaar met de eerste warme lentezon en die onhandig dansende lammeren in de wei – maar ook in de zomer, wanneer alles wat er groeide groot en vet was geworden, het gras sappig, de gezwollen plompenbladeren als dikke klodders olieverf op het donkere water van de vaart, de boerderijen aan de voet van de dijk nog verder weggezakt tussen het geel en groen van gras en graan.

En daarbij altijd de nabijheid van de zee en het strand, waardoor op onverwachte momenten iets ziltigs je neus binnendrong. Misschien bevatte de windvlaag niet eens echt zout en was het alleen maar het idee dat je even rook, de ervaring was er niet minder door.

Ik keek naar Dijk, tegenover mij. Hij had zijn tas op schoot gezet. Het kon niet anders of ook hij was aan het genieten. Hij rook toch het leer, hij zag toch het land.

Omdat we zelf uitmaakten welke routes we namen, werd zo’n gebied als dat tussen Amsterdam en Alkmaar beter gecontroleerd dan sommige andere delen van het land. Bij goed weer was het er aangenaam rondreizen en toen we eenmaal de beschikking hadden over meer en beter vervoer werd het ook heel goed mogelijk om na zo’n dag weer op tijd thuis te zijn, of zelfs iets eerder. Niemand die dat controleerde. Wie uit het zicht was, was vrij, in de dagen voor de mobiele telefoon. Er was zelfs geen voorgeschreven aantal controles dat we geacht werden uit te voeren en op het platteland was je natuurlijk veel tijd kwijt aan de afstanden tussen twee plekken, dat begreep een kind. Het was de reden dat er in onze eigen stad opvallend weinig werd gecontroleerd.

Het uitvouwen van de kaart aan het begin van de dag was al een klein feest op zichzelf. De stad Alkmaar en de grotere dorpen werden verbonden door een grid van wegen en sloten, dunne en dikke strepen waaraan de buurtschappen, die soms maar uit twee of drie huizen bestonden, met hun vreemde namen geregen waren als kralen aan een strakgespannen koord.

Bliekenbos, De Barne, Grodon, Keinsmerbrug, Lagedijk, Slootgaard, Venik, Zijbelhuizen en Zijpersluis.

Of: Abtstede, Burgerbrug, Burgervlotbrug, Callantsoog, Dirkshorn, Eenigenburg, Groenveld, Groote Keeten, Kalverdijk, Keinse, Krabbendam, Schagerbrug, De Stolpen, Stroet, Tjallewal, Tolke, Tuitjenhorn, Valkkoog, Waarland, Warmenhuizen en ’t Zand.

Ik wil niet beweren dat ik bij iedere plaatsnaam nog een beeld zie. Maar dat hoeft ook niet. Ik herinner me die lente- en zomerdagen namelijk als één geheel en de namen klinken als het onbegrijpelijke gedicht dat er onverbrekelijk mee is verbonden.

In een schoolgebouw net buiten de singel werd ons die dag in Alkmaar een lokaal aangewezen. Even na negen uur maakte de eerste klant zijn opwachting. Zijn gezicht is in de mist van de tijd verdwenen, net als de gezichten van andere brave middenstanders die de oproep in het dagblad hadden gelezen en hun maten en gewichten voor de keuring kwamen aanbieden.

Ja, ook de maten: Dijk had de stok bij zich die de precieze meter aanwees voor stoffenhandelaren en hanteerde hem alsof hij nooit anders had gedaan. We wisten dankzij de opleiding alles van de meter en zijn geschiedenis. We hebben hem te danken aan twee Franse wiskundigen die in een jarenlange helletocht tussen Duinkerken en Barcelona de lengte hadden geprobeerd te achterhalen van de tussen die twee plaatsen lopende meridiaan.

Amiens, Parijs, Orléans, Bourges, Rodez, Carcassonne, Perpignan, de door rovers en burgeroorlog geteisterde toppen van de Pyreneeën, en natuurlijk alle gehuchten en eenzame boerderijen en kloosterruïnes daartussen, de hele reis hadden ze te voet en te paard afgelegd, de heren Delambre en Méchain, omdat de meter nu eenmaal afgeleid moest worden van de omtrek van de aarde, en de kilo vervolgens van de meter, massa van afstand – van een reis die al bijna twee eeuwen geleden met paardenkoetsen was gemaakt, in een andere tijd en in een ander land.

Hier was het leven op deze voorjaarsdag vooral licht en warm, in de kleine stad met zijn geruststellende singels waarin het water ook dat jaar nauwelijks bevroren was geweest, niet eens genoeg om op te schaatsen. Water dat nu dag na dag een onmerkbaar beetje warmer werd, zodat straks, in de zomer, stoere jongens uit de buitenwijken konden laten zien hoe ze er van een brug af in doken, al was dat officieel verboden. Wanneer ze het gladde oppervlak doorkliefden, rimpelden hun witte onderbroeken omhoog, of eigenlijk omlaag, langs hun bleke benen en hun magere dijen en wanneer ze weer bovenkwamen lieten ze een woeste kreet horen die zoveel betekende als: er mag zoveel niet, maar ik besta! Zover was het nu nog niet. Het water lag er op deze voorjaarsdag onaangedaan bij, doodkalm de huizen van notarissen en artsen spiegelend in de wijde open plekken tussen het kroos.

Het liep tegen halfeen en overal in Nederland gingen de winkels dicht voor het middageten. We hoorden ergens in de buurt een kerkklok slaan toen we onze boterhammen uitpakten en onze gezichten optilden naar de zon. Het mijne rond met rode wangen en toen nog onder dikke blonde haren, het zijne met de geprononceerde jukbeenderen en dat lange kakement. Onze ruggen leunden tegen een muurtje op het plein voor de school, een muurtje van rode baksteen dat al een beetje warm was geworden, achter ons hoorden we spelende kinderen en wisten we het lokaal met de bascule en de zilverkleurige standaardgewichten.

Alles van dat moment weet ik nog, terwijl zoveel gebeurtenissen die in de tijd dichterbij zijn volstrekt zijn verdwenen. Misschien komt het omdat er een andere, veel latere herinnering verbonden is met datzelfde plein. De bakstenen waren toen al oud en roze geworden en de kinderen waren natuurlijk ook dezelfde niet, al waren ze wel even jong. Daarover vertel ik later.

4.1 - Twee dagen in de week volgden Dijk en ik de theorieopleiding in Delft, in het gebouw waar tot voor een jaar nog twee standaardmaten werden bewaard, de meter en de kilo. De meter als voorwerp was er nog wel steeds, maar die balk in de vorm van een x was in één klap tot museumstuk verklaard toen in 1960 een standaard uit de natuur voor het bepalen van lengte was aangenomen (de spectraallijn van een gas, krypton; die op zijn beurt in 1983 werd ingeruild voor de snelheid van het licht).

We hebben de K53, die laatste tastbare maat, een keer bezichtigd. Dat mocht toen nog. Hij werd in een heel gewone brandkast bewaard, maar wel onder twee glazen stolpen. Hij was veel kleiner dan de gewichten die dagelijks door onze handen gingen; platina en iridium hebben een veel grotere dichtheid dan koper en ijzer, en dus een hoger soortelijk gewicht. Klein, machtig en alleen was hij, maar bepaald niet indrukwekkend. Ook omdat we wisten dat hij net als de meter op een dag het veld zou moeten ruimen om plaats te maken voor iets wat niet zichtbaar zou zijn, iets wat te maken zou hebben met een trillingsgetal of met straling, iets wat nergens bewaard hoefde te worden maar altijd en overal te vinden was in de natuur om ons heen.

Naast goniometrie, kleine wiskunde en specifieke vaardigheden zoals peilkunde werd dus de geschiedenis van het ijkwezen in onze lessen bestudeerd. Het was iets om trots op te zijn, je kon ernaar verwijzen als we weer eens van muggenziften, spijkers op laag water zoeken of dienstklopperij werden beschuldigd. Zo’n Van Swinden bijvoorbeeld was niet alleen hoogleraar in Franeker, hij had ook de huisnummering in Amsterdam bedacht en de eerste standaardmeter aangeboden aan de Franse Assemblée Nationale. Dat was toch niet niks? Nederland was ook het eerste land dat de nieuwe maten en gewichten definitief bij wet had ingevoerd, niet Frankrijk. Dat leerden wij tijdens onze lessen in dat grauwe gebouw in een Delftse buitenwijk: vreemde namen, jaartallen in kolommen. In hetzelfde jaar dat aan de hogeschool de opleiding werd afgeschaft.

Het zou de eerste keer zijn dat ik kennismaakte met Dijks onwankelbare gevoel voor rechtvaardigheid. Een gevoel voor rechtvaardigheid dat zich kenmerkte doordat het met de omstandigheden juist geen rekening hield, net zoals het voorlopig nog de bedoeling was dat Le Grand K in zijn kluis door niets of niemand beïnvloed werd. Niet door de tijden, niet door de mensen.

Er werd over onze hoofden iets uitgevochten in Delft. Al jaren waren er maar twee of drie studenten geweest die zich inschreven. Maar de beroepsvereniging van ijkers wilde niet dat haar leden alleen maar een praktijkopleiding zouden krijgen en straks een lagere rang dan natuurkundigen of wiskundigen die metrologie slechts als bijvak hadden bestudeerd. IJkers beschouwden zichzelf al sinds generaties als een soort van adel onder de rijksambtenaren. De eerste directeur van de technische hogeschool was nota bene een inspecteur van het IJkwezen geweest. En waarom behielden de landmeters wel hun eigen studie?

Het antwoord op die vraag had kunnen luiden dat de kilo nu eenmaal van een lengtemaat is afgeleid.

En verder maakte het mij niets uit dat we straks keuringsambtenaar zouden heten in plaats van adjunct-ijker.

De kilo heette ook nog heel lang na zijn introductie het Nederlandsche Pond, hadden we net geleerd, en zonder dat zoiets nou veel praktische problemen opleverde.

Dat zei ik op een ochtend tegen Dijk.

‘Behalve voor wie denkt dat een pond 500 gram is,’ repliceerde hij onmiddellijk en met een verbetenheid die me verbaasde.

We waren terug op kantoor. We zaten tegenover elkaar. We werkten onze administratie bij, de kaarten en de bonnen die bewaard dan wel verzonden moesten worden. Dijk had zijn pen neergelegd en keek mij vorsend aan.

‘Het was misschien wel heel verstandig om nog even te wachten met een naam die naar de Franse overheersing klonk,’ zei ik op een toon die verzoenend was bedoeld; en ik lepelde meteen nog maar wat feitjes op uit de lessen die we samen hadden bestudeerd. ‘En dus noemden we in de vorige eeuw de decimeter, de centimeter en de millimeter ook nog even palm, duim en streep. En een liter een kan. Dat is goed koopmanschap: wel de maten veranderen, maar de namen nog even niet.’

‘Het is politiek opportunisme. Maten en gewichten hebben geen nationaliteit, daar zit ’m nu juist de kneep.’

‘Maar de mensen die ze gebruiken toch wel? De IJkwet van 1937 werd pas tijdens de oorlog ingevoerd, door de Duitsers. Dat kwam de populariteit niet ten goede.’

Stokte het gesprek nadat ik dat had gezegd? Of voeg ik die kleine pauze nu pas toe, en ook de trek van verontrusting die over het lange gezicht van Dijk veegde, als een flard donkere wolken in een verder egaal blauwe lucht?

Ik weet het niet. Ik weet alleen dat hij zich snel hernam.

‘De populariteit van de Duitsers?’ vroeg hij ijzig.

‘Nee. Van het verbod om de naam “pond” te gebruiken.’

‘Was dat verbod om die reden soms minder verstandig? Alleen omdat het door de verkeerde werd afgekondigd? Had erbij moeten staan dat het democratisch tot stand was gekomen en alleen maar niet door de koningin was gesigneerd omdat ze naar Engeland was gevlucht, met de goudstaven en haar kinderen? Hadden we met de invoering moeten wachten tot Hitler net zo’n neutrale historische figuur was geworden als Napoleon?’

Die laatste opmerking herinner ik me wel met zekerheid, omdat die me schokte. In 1961 waren er, behalve onze maten en gewichten, nog een paar dingen die nooit als betrekkelijk werden ervaren en alles wat met de oorlog te maken had viel daaronder. Hitler was geen historische figuur, hij was het kwaad. Absoluut en zonder meer. Napoleon, dat was iets anders.

Ik schraapte mijn keel. Ik wilde iets zeggen wat zou neerkomen op partij kiezen voor de kleine korporaal tegenover De Grote K. Maar Dijk had het initiatief overgenomen en liet het niet meer los. We zaten samen in de collegebanken, maar hij wist veel beter gebruik te maken van wat wij leerden. Voor mij was het examenstof, bij hem paste de kennis ergens in.

‘Napoleon…’ zei hij. ‘Napoleon is de held van mensen die geen idee hebben wat heldendom is. Van mensen zonder principes. Napoleon voerde het metriek stelsel in uit naam van de Verlichting en schafte het twee jaar later weer af. Omdat het volk morde en hij door de paus tot keizer gekroond wilde worden. De katholieken wilden hun tradities terug, niet alleen hun heiligen maar de hele irrationele boel. Napoleon was een veldheer die de slag in ging zonder strategie en pas na een paar duizend doden met nadenken begon. Hij bezweek aan zijn eigen talent voor improvisatie.’

Ik had er niet van terug. Er werd mij wereldgeschiedenis in het gezicht geslingerd, terwijl ik dacht dat het over iets ging wat moeiteloos op twee tegen elkaar aangeschoven bureaubladen paste. Over een ambtelijk conflict dat nooit de geschiedenisboeken zou halen.

Het was voor het eerst dat Dijk mij werkelijk verbaasde. Tot dan toe had ik mijn collega wel een beetje vreemd gevonden, maar niet uitzonderlijk. Er werkten wel meer merkwaardige types bij de Dienst.

Wat had zijn hevige reactie veroorzaakt? Ik moest toegeven dat ik zelf over het pond was begonnen. Maar daar was Dijk wel heel gretig op ingegaan. Hij overdreef zijn vergelijkingen. Je kon van alles wel een principe maken. Maar dan raakten de verhoudingen zoek.

Het einde van ons gesprek herinner ik me niet meer. Het zal zijn doodgelopen, eerst in mijn zwijgen, toen in het zijne.

Ik denk inmiddels dat Dijk een punt had. Maar welk ook alweer? Het paleisje van Le Grand K werd tijdens de bezetting van Frankrijk tot internationaal grondgebied verklaard en door de Duitsers niet betreden. Ze hadden meer respect voor de kilo gehad dan voor mensen.

Waren ze daarom beter dan Napoleon, die lak had aan allebei?

4.2 - De Dienst had op papier twee afdelingen, die respectievelijk Toezicht en Toetsing heetten. De ene ontving de handelaren en fabrikanten die hun weeginstrumenten van een goedkeuring wilden laten voorzien, de tweede ging op pad om onaangekondigd te controleren. Maar de meesten van ons werkten voor beide afdelingen.

De tochten door het land waren niet alleen bedoeld om een lijst af te werken, van middenstanders en werkplaatsen die al een tijd niets meer ter keuring hadden aangeboden, maar ook om zijwegen in te slaan, letterlijk, en dan de etalage te ontdekken van een nieuwe winkel of een bord langs de weg van een boer die groente of fruit aanbood.

Het maakte niet uit dat er in die eerste jaren nog maar twee dienstvoertuigen waren en de reis dus per trein of bus, en daarna met de fiets of te voet moest worden afgelegd. Een enkele keer overnachtte je in een goedkoop hotel of een pensionnetje en ook dat was geen straf. Je was weg, het kantoor uit, op avontuur met tas, bonnenboek en wettelijk gezag. Een bescheiden avontuur, beperkt tot de sobere winkelstraten en de nijvere bedrijven van een land dat nog steeds aan het herrijzen was, maar een avontuur evengoed. Zo voelde het wel.

De gevels en de uithangborden, zelfs de letters daarop. Ze komen allemaal weer terug terwijl ik uit het raam staar, mijn vermoeide ogen op voortuin, struik en tegelpad gericht. Geen auto hoefde ooit naar een parkeerplek te zoeken en in de straten van de dorpen in Noord-Holland had de polderwind vrij spel. Hij blies op volle sterkte de dorpsstraat binnen en verliet die even later aan de andere kant zonder dat hij ook maar ergens vaart had hoeven minderen.

Zo leeg als de straten waren, zo volgestouwd waren de etalages van de winkels. Er werden forten en piramides gestapeld van blikken (Smac, melkpoeder, bruine bonen) en pakken (wasmiddel, koffie, cichorei). Ze beloofden de klant dat hij binnen niet bedrogen uit zou komen: alles zou er zijn. Om niets aan de verbeelding over te laten prezen kruideniers en groenteboeren hun waren ook nog aan op kartonnen borden die her en der als wegwijzers in het etalagelandschap werden neergezet. Op de detailhandelsschool werd het vak reclametekenen nog geleerd en dus gingen middenstanders op sommige avonden onder de lamp in de huiskamer met rode en zwarte plakkaatverf in de weer. ‘Immer Vers’. ‘Steeds Uit Voorraad Leverbaar’. ‘Kwaliteit Is Onze Reclame’. ‘Uitsl. Ned. Fabricaat’.

Geuren en beelden, ze horen bij elkaar zoals appels en peren. Je opende de deur van een slagerij en meteen kwam de metaalgeur van bloed je tegemoet, hoeveel zaagsel er ook was gestrooid. Tegen de achterwand van witte tegels hingen rode stukken vlees met vet en bot en al aan stalen haken. Volgens kwade tongen omdat slagers vooral aan elkaar wilden laten zien hoe goed het hun ging en dat ze bij het slachthuis flink hadden ingekocht.

Zo’n man in een bebloed voorschoot keek altijd wantrouwig op bij het horen van de deurbel, terwijl hij met zekere slagen een bijltje tussen zijn vingers door bleef hakken.

Dat wantrouwen groeide bij het zien van twee onbekende jongemannen in regenjassen en nette pakken en in plaats van een boodschappenmand leren tassen in hun hand. In ons eerste jaar gingen we nog niet alleen op pad. Morrend gaven de slagers gehoor aan het verzoek om weegschalen en gewichten te laten controleren. Terwijl ze hun vingers nog eens afveegden aan het schort antwoordden ze eerst monkelend, allengs kwaaier op de vraag waarom ze niet zelf hun apparatuur hadden aangemeld. Slagers hadden het daarvoor altijd te druk. Eens per week ’s ochtends in alle vroegte naar het slachthuis en de rest van de week niet veel later op om de toonbank vol te snijden, waarin om acht uur, bij het openen van de winkeldeur, lever naast gehakt lag, slavinken naast bieflappen en saucijzen, in blikken schalen, soms met een randje van felgroen nepgras afgeperkt. Konden wij misschien vertellen waar ze in ’s hemelsnaam de tijd vandaan moesten halen?

Groente ruikt nergens naar, althans niet in de winkel. Met uitzondering misschien van de uien en van de zanderigheid die uit een houten bak met aardappelen opstijgt, ergens in de schemering achter in de zaak. Maar aardappelen verkochten veel groentewinkels niet eens, daarvoor ging je naar de aardappelboer. Toch was er een soort algemene geur die in een groentewinkel hing. Somber en zwaar, wat je niet zou verwachten bij zoveel versheid, alsof de lucht er een groter soortelijk gewicht had, met slechts hier en daar een vreemd accent wanneer er iets kruidigs ontsnapte uit een glazen pot op de toonbank. Of als er selderij lag, aangesneden selderij, die rook je ook.

Kaasverkopers hadden alleen maar kaas uit eigen land, grote romige schijven die op planken lagen uitgestald, donkerder naarmate ze ouder waren en voorzien van een matglanzende paraffinelaag die hun zoete lucht gevangenhield. Pas bij het aansnijden kwam de geur vrij, om daarna langzaam te verzuren.

Brood werd ’s nachts gebakken, niet overdag. In de loop van de ochtend was die baklucht verflauwd en in de middag geheel verdwenen. Dan overheerste het zoet van koek en gebak.

De winkel van de kruidenier was een carrousel, een festival van geuren – koffie, kruidnagelen, anijs, gember, waspoeder, thee – die elkaar afwisselden, iedere keer wanneer er een stopfles of een lade openging en met een schep de papieren puntzak werd gevuld die in een metalen ring op de weegschaal stond. Bijna alles moest worden afgewogen, de weegschalen en balansen van kruideniers namen dan ook een centrale plaats op de toonbank in, goed in het zicht van de klanten, die nauwlettend meekeken naar het bewegen van de naald tot hij helemaal tot stilstand was gekomen en de winkelier op een houthoudend papiertje het gewicht met de prijs per honderd gram begon te vermenigvuldigen. Kruidenierswinkels waren altijd overvol of ze leken het, doordat de waren zo verschillend waren van vorm en aard. Ik heb gezien, geroken, meegemaakt hoe al dat losse spul verdween, langzaam werd weggeduwd om plaats te maken voor steeds meer verpakkingen – blikken, dozen, luchtdichte zakjes van cellofaan.

Viswinkels ruiken vaak niet eens naar vis en hun eigenaren waren de ergste. Ik kan me niet herinneren een visboer tegen te zijn gekomen die mij niet al op het eerste gezicht verdacht leek, hoe joviaal de begroeting ook was. Ze bloosden van de kou, ze waren gewend om niet alleen de slappe lijven en de kille schubben vast te pakken maar ook de ijsblokken en het schaafsel. De lage temperatuur moest van alles tegenhouden en maskeren: in de eerste plaats de geur van het snelle bederf, maar ook hun onzorgvuldigheid. Visboeren doen alles met snelle gebaren, ze laten de vissenlijven graag hard neerkletsen op de kille tegels. Hun vriendelijkheid kan bij het minste of geringste omslaan in hete woede. Je mocht ze dan wel visboer noemen maar ze voelden zich eerder kapitein op hun eigen schip dan vastgeklonken aan de regels van het land.