Voor Simon en Aniek (en hun oma’s en opa’s)

Kijk voor meer informatie over de kinder- en
jeugdboeken van de Gottmer Uitgevers Groep
op www.gottmer.nl

© 2014  Marc ter Horst (tekst)
© 2014  Wendy Panders (illustraties)

Voor deze uitgave
© 2014 Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV,
Postbus 317, 2000 AH Haarlem, post@gottmer.nl
Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV maakt
deel uit van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Ontwerp en opmaak:  Wendy Panders
Foto’s: NASA 12, 21ro; iStockphoto vz. omslag,
schutbladen, 12, 13, 15, 16ro, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 26,
28, 33, 35rb, 37, 39, 46, 47o, 54, 55lb/o, 57, 58, 62,
63o, 64, 66ml/lo/mm/mo/mr, 67lb/mb/rb, 68, 72,
73, 74 (behalve lb en ml), 76, 77, 78, 80lo, 86, 87, 89,
91, 92, 93, 94, 98, 99, 101, 106, 107, 108, 109ro, 111;
Shutterstock 14, 16mb, 20, 21, 25, 27, 35ro, 38, 40, 42,
43, 49, 55mr, 63lb/rb, 65, 66lb/mb/rb/ro, 67ml/lo/
mr/tb, 71, 74lb/ml, 81, 82, 83, 84, 85, 96, 109lo, 113

Auteurs en uitgever hebben zich alle moeite
getroost om rechthebbenden met betrekking tot
het beeldmateriaal te achterhalen. Wie niettemin
meent nog rechten te kunnen doen gelden, wordt
verzocht contact op te nemen met de uitgever.

Tweede druk 2015

ISBN 9789025762933
NUR 223

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912
gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave
worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geauto-
matiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt,
in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,
mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een
andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.

11

Hé aardbewoner!

Kijk eens onder je voeten. Wat hebben we daar? Je kunt schudden met je voeten,
maar je komt er niet van af. Je kunt je schoenen uitdoen, maar ook dan nog zit je eraan
vast. Olifanten, vrachtauto’s, lieveheersbeestjes, oceanen… ze kleven allemaal aan
de aarde. Zwaartekracht noemen we dat.

Echt, je kunt hoog springen of laag springen, die planeet sleur je de rest van je leven
met je mee. Hoog tijd voor een nadere kennismaking.

Wist je bijvoorbeeld dat in veel keukens gewoon een plak gestold magma ligt als
aanrecht? Dat inktvissen eerder boven op de Mount Everest waren dan sir Edmund
Hillary? Dat de zon in onze winter dichter bij de aarde staat dan in de zomer? Dat de
Noordzee vol ligt met mammoetbotten? Dat klimaatverandering echt niks nieuws
is? Dat er grotten zijn waar mensen fluitend doorheen lopen terwijl honden er dood
neervallen? Dat je regelmatig stegosaurusplas in je glas hebt zitten? Kun je al deze
vragen met ‘ja’ beantwoorden, geef dit boek dan maar aan een andere aardbewoner.
En zo niet, lees het dan lekker zelf.

13

Het begon met een klontje

Er is een tijd geweest dat er geen aarde was. Kun je het je voorstellen? Miljarden jaren
lang heeft het heelal het zonder onze zon gedaan. Zonder onze planeet, zonder planten,
zonder dieren en… zonder jou. Maar daar kwam ongeveer vijf miljard jaar geleden
verandering in. Denk je eens in dat er toen iemand een verborgen camera had
opgehangen. En dat we de film nu ontzettend versneld zouden afspelen.
Wat zagen we dan?

>

Beng! Een ster ontploft. Allemaal gas en stof verspreidt zich door de ruimte, als één
grote ronddraaiende wolk. De stofjes trekken elkaar aan, net als in de stofnesten
onder je bed. Zo ontstaan er steeds meer klontjes in de wolk. Kleine klontjes klitten
samen en worden groter. De grootste klonten verzamelen de meeste deeltjes en
worden groter en groter. Zo ontstaat er in het midden een grote, hete bol: de zon.
Daaromheen blijft een schijf over van kleine en grote deeltjes – zwaardere deeltjes
dicht bij de zon en lichtere deeltjes verder weg.

>>

De zware deeltjes klonteren samen tot vier kleine, rotsachtige planeten: Mercurius,
Venus, Aarde en Mars. Verderop ontstaan vier grotere planeten van gas en ijs:
Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Overgebleven rotsblokken sjezen overal
tussendoor. Regelmatig botst er een op een planeet. Kijk, daar knalt een rotsblok zo
groot als Mars op de aarde. Waarschijnlijk is zo onze maan ontstaan: het puin van de
botsing kwam bij elkaar en vormde een grote bol, die jij miljarden jaren later aan de
hemel kunt zien staan.

>>

De jonge aarde ruikt naar rotte eieren. Zwaveldampen stijgen op uit een zee van
lava. Er zweven nog steeds veel stenen en rotsblokken rond door de ruimte. Meteo-
rieten storten met veel geweld op aarde neer. Door de energie die daarbij vrijkomt
blijft het oppervlak heet en vloeibaar. Maar de meteorieten brengen ook ijs mee.
Dat ijs smelt op de hete aarde en het water maakt de giftige lucht dikker. Langzaam
koelt de aarde af. Het vloeibare aardoppervlak krijgt een korstje. Dat korstje breekt
op verschillende plaatsen en stukken aardkorst drijven rusteloos rond.

14

>>

Miljoenen jaren lang regent het aan één stuk door. Dan, als we heel ver inzoomen,
zien we de eerste levende wezens ontstaan. Ze leven van koolstofdioxide (CO₂) en
maken daar zuurstof van, zoals planten nog altijd doen. Miljoenen jaren lang komt
er steeds meer zuurstof in de lucht en steeds minder CO₂. Langzaam gaat de lucht
meer lijken op de lucht die wij nu inademen. Het is het onderste laagje van een laag
gassen die om de aardbol ligt: de dampkring. Hoe belangrijk de dampkring is, dat
merk je straks nog wel. Hij zorgt er in elk geval voor dat de schadelijkste stralen van
de zon de aarde niet bereiken.

>>|

Dankzij de dampkring kunnen er ook andere vormen van leven ontstaan dan algen
en later planten. Vormen die meer van zuurstof houden dan van CO₂: dieren dus.
De eerste dieren ontstaan in zee. Ze lijken wel wat op Spongebob Squarepants,
maar dan zonder broekje en stropdas. Ondertussen drijven de stukken aardkorst
maar rond. De eerste dinosauriërs ontstaan, dan de eerste zoogdieren. Bam!
Weer raakt een rotsblok de aarde. Bijna alle dinosauriërs sterven uit en de zoog-
dieren grijpen hun kans. Sommige gaan op hun achterpoten lopen. Dat zouden je
voorouders wel eens kunnen zijn…

De aarde in een dag

Als we de geschiedenis van de aarde in één dag persen,
dan begrijp je wat beter hoe oud onze planeet al is.
00.00 uur: de aarde ontstaat.
00.08 uur: de maan ontstaat.
03.30 uur: rond deze tijd ontstaat het eerste leven.
05.30 uur: de eerste algen maken zuurstof
21.15 uur: de eerste schelpdieren en vissen ontstaan.

22.00 uur: de eerste dieren gaan aan land.
22.50 uur: de dinosauriërs ontstaan.
23.40 uur: de dinosauriërs sterven weer uit.
23.59 uur: de eerste mensachtigen ontstaan.
23.59 uur en 57 seconden: de eerste moderne mensen ontstaan in Afrika.
23.59 uur en 59 seconden: de mensen zwerven uit over de wereld,
maar nog geen mens heeft over landbouw nagedacht,
laat staan over piramides, stoommachines of internet.