Schotland

Karin Quint en Maurice Janssen

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Karin Quint en Maurice Janssen

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: Y.T. Bouma, Leusden

Omslagfoto: Karin Quint

Redactie: Brenda Heeringa

ISBN 978 90 257 6389 3

ISBN e-book 978 90 257 6390 9

NUR 512

Eerste druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden van het gebruikte beeldmateriaal te achterhalen. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten & plattegronden

Voorwoord

1 Eerste kennismaking

Het Schotse landschap

De Schotse talen

Religie

Eten en drinken

Vlaggen, eenhoorns en distels

(Zelf)bestuur

Het weer

Economie

Kunst en cultuur

2 Geschiedenis

De eerste Schotten

Romeinen vs. de Picten

Een eerste Schots koninkrijk

Engelse invloeden

De Onafhankelijkheidsoorlogen: Robert the Bruce vs. Edward I

De Stewarts aan de macht

Mary, Queen of Scots

Schotse koningen op de Engelse troon

De jakobitische opstanden

Bonnie Prince Charlie

De 18de en 19de eeuw: verlichting en clearances

Meer zelfbestuur

Onafhankelijkheid en brexit

3 Scottish Borders

Grensgebied

Door Berwickshire

The Merse

Via Carter Bar

De Tweedvallei

Yarrow en Ettrick Valleys

Upper Tweeddale

4 Edinburgh en de Lothians

Edinburgh

Buiten het centrum van Edinburgh

De Lothians

5 Centraal-Schotland

Fife

Stirlingshire

Loch Lomond & The Trossachs National Park

Perthshire

6 Noordoost-Schotland

Dundee & Angus

Aberdeenshire

Moray en Speyside

7 North Coast 500

Het ongerepte noorden

Van Inverness naar Wester Ross

Wester Ross

Langs Sutherlands westkust

De noordkust van Sutherland

Caithness

De oostkust van Sutherland

Easter Ross

8 Orkney, Shetland en de Outer Hebrides

Orkney-eilanden

Shetlandeilanden

Outer Hebrides

9 Zuidelijke Highlands

Inverness en omgeving

Strathspey

Great Glen en omgeving

Lochaber

The Small Isles

Lochalsh

Skye

10 Argyll and Bute

Historische graafschappen

Oban en omgeving

Kilmartin en Inverary

Het schiereiland Cowal

Bute

Kintyre

De eilanden van Argyll

11 Glasgow en de Clyde

Glasgow

Stroomopwaarts langs de Clyde

Stroomafwaarts langs de Clyde

12 Zuidwest-Schotland

Ayrshire

Arran

Dumfries and Galloway

Galloway Forest Park

The Rhins of Galloway en The Machars

The Stewartry

Dumfries en omgeving

Algemene informatie

Kaarten & plattegronden

Schotland

Scottish Borders

Edinburgh

Edinburgh en de Lothians

Centraal-Schotland

Noordoost-Schotland

North Coast 500

De Orkney-eilanden

Shetlandeilanden

Outer Hebrides

Zuidelijke Highlands

Argyll and Bute

Het centrum van Glasgow

Glasgow en omgeving

Zuidwest-Schotland

Schotland

Voorwoord

‘Brothers and sisters are natural enemies! Like Englishmen and Scots! Or Welshmen and Scots! Or Japanese and Scots! Or Scots and other Scots! Damn Scots! They ruined Scotland!’

Groundskeeper Willie in The Simpsons, aflevering ‘Milhouse Doesn’t Live Here Anymore’.

Wie zich verdiept in de Schotse geschiedenis komt een hoop ellende tegen. Schotten die tegen de rest van de wereld vechten (onder andere de Romeinen, Vikingen en Engelsen), maar vooral ook elkaar in clanverband naar het leven staan. Van al dat strijdgewoel getuigen vandaag de dag alleen nog de vele kastelen en kasteelruïnes, de resten in het landschap van de Antonine Wall en de musea die vertellen over grote veldslagen als die bij Bannockburn en Culloden. Alleen de animositeit tegen de Engelsen is gebleven.

En de tegenwoordige Schot? Dat is doorgaans het typische voorbeeld van een ruwe bolster, blanke pit, die je vol gastvrijheid ontvangt en je, onder het genot van een dram, trots over het bloedige Schotse verleden zal vertellen. En meteen ook de ongeëvenaarde natuurlijke schoonheid van Schotlands mysterieuze meren en valleien, prachtige eilanden en woeste Highlands zal prijzen. Een beetje dus als Groundskeeper Willie, de conciërge uit de animatieserie The Simpsons, onze favoriete (fictieve) Schot.

We wensen je veel reisplezier!

Karin Quint en Maurice Janssen

1 Eerste kennismaking

Schotland mag dan wel sinds 1707 officieel bij Groot-Brittannië horen, de Schotten voelen zich boven alles Schots. Ze hebben een volledig eigen identiteit, met eigen talen, kleding, muziek, geloof en drank. Ook de rotsige ondergrond is anders dan die van de rest van Groot-Brittannië en nergens vind je mooiere landschappen dan in dit Alba, zoals de Kelten het land noemden. Schotten hebben veel om trots op te zijn. Ze brachten enkele van de grootste denkers uit de geschiedenis voort, deden belangrijke uitvindingen, ontwikkelden het golfspel en schonken de wereld whisky. Daar staat dan weer tegenover dat haggis en de deep-fried Mars bar ook Schotse vindingen zijn.

Het Schotse landschap

Schotland vormt met een omvang van 78.783 km2 een derde van het Verenigd Koninkrijk, maar heeft geologisch een volledig andere geschiedenis. Ooit behoorde Schotland samen met Noord-Amerika tot het continent Laurentia, dat 400 miljoen jaar geleden botste met Avalonia, waar het huidige Engeland en Wales onderdeel van uitmaakten. Door de botsing werden de Schotse Highlands gevormd. De Highland Boundary Fault, Great Glen Fault en Southern Uplands Fault, grote geologische breuken die van het zuidwesten naar het noordoosten lopen, getuigen ook van dit natuurgeweld. Bij een volgende botsing, met het continent Baltica, vormden de over elkaar schuivende aardplaten de zogenoemde Moine-overschuiving (Moine Thrust), die van Loch Eriboll in het noorden van het Schotse vasteland naar Point of Sleat op Skye loopt. Vulkaanuitbarstingen, ijstijd en erosie volgden en droegen bij aan de vorming van een van de mooiste en afwisselendste landschappen ter wereld, met prachtige lochs (meren), glens (valleien), heuvels en bergen.

Bergen die hoger zijn dan 3000 ft (914 m) worden Munros genoemd. Ze danken hun naam aan Sir Hugh Munro die ze als eerste in kaart bracht. Er zijn er 282 en mensen die er een sport van maken om er zoveel mogelijk te beklimmen, heten ‘Munro baggers’.

Schotland is opgedeeld in 3 herkenbare gebieden: de Highlands, de Central Lowlands en de zuidelijke Uplands. Vaak wordt ook alleen de indeling High- en Lowlands gebruikt, waarbij de grens aan de zuidkant van de Grampian-bergketen ligt, maar het laaggelegen Aberdeenshire tot de Lowlands wordt gerekend.

Highlands

De Highlands is dankzij zijn grillige landschap met hoge toppen en diepe dalen en nauwelijks vruchtbare grond het minst toegankelijke, maar ook het meest tot de verbeelding sprekende deel van Schotland. Het gebied wordt doorsneden door de Great Glen, een 100 km lange vallei met daarin een aantal grote meren waaronder Loch Ness. Wat ten noorden van de Great Glen ligt wordt de noordwestelijke Highlands genoemd, het zuidelijke deel wordt gedomineerd door de Grampian-bergketen. In de Highlands vind je de meeste Munros van Schotland.

Lowlands

Naar het zuiden gaan de Grampians over in de Lowlands, de laaglanden van Schotland. Dankzij de vruchtbare grond en goede toegankelijkheid is dit het dichtst bevolkte deel van het land, met de grote steden Glasgow en Edinburgh. Het heuvelachtige landschap heeft brede valleien met als belangrijkste waterwegen de rivieren Forth en Clyde, die een belangrijke rol hebben gespeeld in de welvaart in de streek. De aanwezigheid van grondstoffen als steenkool en schalieolie zorgde ervoor dat dit het industriële hart van Schotland werd. In het landschap zijn op veel plekken nog mijnsteenbergen te zien en je komt er veel vulkanische pluggen tegen (zoals Castle Rock in Edinburgh), de resten van in de pijp van een vulkaan gestolde lava.

Uplands

Onderdeel van de Lowlands zijn de zuidelijke Uplands, een gebied met geërodeerde bergen (vaak niet hoger dan 800 m) dat begint onder de Southern Uplands Fault die loopt van Ballantrae in Ayreshire aan de westkust naar Dunbar in East Lothian aan de oostkust. Dit is het dunbevolktste gebied van Schotland, met veel bosbouw, landbouw en heidegrond. Belangrijke rivieren zijn de Clyde en de Tweed.

De Schotse talen

Schotland kent 3 talen: het Schots-Engels, Schots en het Schots-Gaelisch. Je krijgt tijdens een bezoek aan Schotland het meest te maken met het Schots-Engels, wat standaard Engels is met een Schots accent en hier een daar een Schots woord als wee (klein) of bonnie (mooi).

In de Schotse laaglanden (en delen van Noord-Ierland) wordt ook nog Schots (Scots) gesproken, een groep dialecten met dezelfde West-Germaanse oorsprong en veel Engelse invloeden. De taal werd rond 600 n.Chr. door de Angelen naar Schotland meegenomen. Voor Nederlandstaligen is er veel herkenning in woorden als kirk (kerk), kist, dochter en nicht (nacht). Net als in Noord-Nederland kent het Schots een harde uitspraak van de ch-klanken. Tot de unie met Engeland in 1707 was het Schots nog wijdverbreid, maar daarna werd het gebruik ervan ontmoedigd. In de 18de en 19de eeuw kwam er een opleving dankzij schrijvers als Robert Burns, maar dit kon niet voorkomen dat het Schots als voertaal vervangen werd door het Schots-Engels. Toch gaat het Schots voorlopig niet verloren, want de Schotse overheid stimuleert scholen het in de lessen op te nemen.

MIDGES

Geen insect wordt zo vervloekt door buitenliefhebbers in Schotland als de midge. Deze kleine steekvlieg van slechts 1,5 mm groot kan met zijn beet een kleine jeukende bult veroorzaken waar je wel een paar dagen last van blijft houden. Midges (spreek uit: midzjies) komen vooral veel voor in het noordwesten van Schotland, tussen mei en september. Je komt ze meestal in grote zwermen tegen bij vochtige, schaduwrijke plekken. Ze kunnen slecht tegen zon en wind. En tegen antimuggenmiddel dat in de Highlands overal wordt verkocht.

Het Schots-Gaelisch is een Keltische taal die nog in de Highlands en de Outer Hebrides wordt gesproken. Het behoort, net als het Iers-Gaelisch, tot de Goidelische tak van het Keltisch; de andere tak is het Brythonisch, waarvan varianten nog in Bretagne (Frankrijk), Cornwall (Engeland) en Wales worden gesproken. Gedacht wordt dat het Gaelisch rond de 4de eeuw n.Chr. vanuit Ierland naar Schotland kwam. Rond 900 had het de taal van de Picten in een groot deel van Schotland vervangen, maar na 1400 rukte het Schots op vanuit het zuiden. Ook het gebruik van het Gaelisch werd na 1707 ontmoedigd. Bij de census van 2011 gaven nog slechts zo’n 57.000 mensen aan de taal machtig te zijn. In de Highlands en op de Outer Hebrides wordt geprobeerd de taal levend te houden door bijvoorbeeld plaatsnamen in zowel Gaelisch als Engels op de borden te zetten en het zo veel mogelijk naast het Engels te gebruiken, bijvoorbeeld in toeristische informatie.

Religie

Uit de aanwezigheid van vele menhirs, steencirkels en andere symbolen kunnen we opmaken dat religie ook in de prehistorie in Schotland een grote rol speelde. Maar door gebrek aan geschreven bronnen blijven we gissen naar wat religie in die tijd inhield.

Christendom

Hoewel er weinig over hem bekend is, wordt aangenomen dat de uit Engeland afkomstige St Ninian de eerste christelijke missionaris in Schotland was. Hij zou in 374 n.Chr. in Whithorn (Dumfries and Galloway) zijn eerste christelijke kerk gebouwd hebben. De echte wijdverbreide kerstening gebeurde pas zo’n 200 jaar later met St Columba (ca. 521–597), die vanuit Ierland naar Iona kwam, daar een klooster bouwde en het eiland als springplank naar de rest van Schotland gebruikte.

Tijdens de Reformatie predikte de fanaticus John Knox (1514–1572) de strenge leer van Calvijn. Hij zorgde ervoor dat het presbyterianisme leidend werd. In die stroming wordt de kerk niet geleid door bisschoppen, zoals in de episcopale Engelse kerk, maar door ouderlingen en dominees die door het volk gekozen worden. In zijn Book of Common Order (ook Knox’ liturgie genoemd) legde hij regels vast voor de eredienst.

Vanaf de 17de eeuw probeerden de koningen James VI (James I van Engeland) en Charles I en II het episcopalisme in te voeren in Schotland. Toen Charles I een nieuwe liturgie (Book of Common Prayer) introduceerde, sloten de Schotten een verbond (National Covenant). Deze ‘covenanters’ wezen alle door de Engelse koning opgelegde kerkwijzigingen af en zworen er alles aan te doen hun eigen liturgie te behouden. De bloedige strijd die volgde, kostte zo’n 18.000 covenanters het leven. Onder de protestante Willem III werd met de Act of Settlement in 1690 het Schotse presbyterianisme weer in ere hersteld.

Religie nu

De nationale kerk van Schotland is de presbyteriaanse Church of Scotland, tevens de grootste denominatie van het land. De tweede grootste is de Katholieke Kerk en de derde de Scottish Episcopal Church, een episcopale protestantse kerk naar anglicaans model. Er zijn ook verschillende afscheidingen van de Church of Scotland, zoals de Free Church of Scotland die in 1843 werd opgericht door 447 predikanten die zich uit onvrede losmaakten.

Uiteraard zijn er in Schotland tegenwoordig ook veel niet-christelijke geloven, zoals islam, hindoeïsme, boeddhisme en sikhisme. Een aanzienlijk deel van de bevolking zegt geen geloof aan te hangen.

Eten en drinken

De Schotse keuken komt voor een groot deel overeen met die van de rest van Groot-Brittannië. Cottage pie, steak and ale pie en fish and chips staan overal op het menu, maar Schotland heeft ook een aantal eigen klassiekers, zoals het gerecht haggis.

De ingrediënten

Dankzij de vele landbouwgrond, uitgestrekte graasgebieden voor vee en een overvloed aan zoet en zout water kent de Schotse keuken een weelde aan ingrediënten. Waar de gewone Schot het vroeger vooral met havermout, gerst, aardappelen, kool en melkproducten moest doen, vormen vlees en vis tegenwoordig een belangrijk onderdeel van het menu, zoals het wereldberoemde Aberdeen Angus-rundvlees. Ook wordt er veel lamsvlees gegeten, net als wild, zalm, gerookte schelvis, kreeft en andere schaaldieren. Groenten als aardappel, knolraap, wortel, prei, doperwt en kool kom je in veel gerechten tegen. Net als in de rest van Groot-Brittannië wordt er veel gekookt met kruiden uit de voormalige kolonie India. Voor wie geen vlees en vis wil eten is er in de meeste restaurants een ruime keuze aan lekkere, originele vegetarische (en iets minder vaak veganistische) gerechten.

De gerechten

Het traditionele arbeidersontbijt is porridge, havermoutpap, dat bijna overal op het menu staat. De Schotten koesteren hun pap en jaarlijks wordt in de Highlands het wereldkampioenschap havermoutpap maken gehouden, met als trofee de Golden Spurtle (de spurtle is een houten roerstaaf voor pap, die overal als souvenir te koop is). Wie een wat uitgebreider ontbijt wil, kan gaan voor het full Scottish breakfast, dat vaak bestaat uit ei, square sausages (een vierkante worst, ook wel Lorne sausage genoemd), tattie scone (een vaak in een punt gesneden aardappelpannenkoekje), black pudding (bloedworst) en champignons en tomaat. Soms kun je ook kiezen voor haggis, havermoutpap en Arbroath smokies (gerookte schelvis) als extra ingrediënten.

Gerookte schelvis vormt samen met aardappelen en ui de hoofdingrediënten voor de soep Cullen skink. Scotch broth is een goedgevulde soep met lamsvlees, gerst en wortelgroenten, vaak aangevuld met spliterwten of linzen. Cock-a-leekie is een klassiek kippensoepgerecht, met prei en gedroogde pruimen, en het hoofdingrediënt van tattie soup is aardappel. Populair lunchgerecht is de Scotch pie, een pasteitje gevuld met (lams)gehakt. Traditionele hoofdgerechten zijn onder andere stovies (een stoofgerecht met aardappelen en gehakt) en mince and tatties (geruld gehakt met aardappelpuree).

Haggis

Het bekendste Schotse gerecht is haggis, een gekookte schapenmaag gevuld met schaapshart, -longen en -lever en havermout, niervet, uien en kruiden. Het staat bij veel restaurants in een of andere vorm op de kaart. Soms hebben ze zelfs een vegetarische variant. Tijdens Burns Supper (25 januari), de jaarlijkse wereldwijde viering van het leven en werk van dichter Robert Burns, is haggis de hoofdmaaltijd. Het wordt dan geserveerd met aardappelen en koolraap. Vast ritueel is dat Burns’ gedicht ‘Address to a Haggis’ wordt voorgelezen.

Zoetigheden

Shortbread is een soort zandkoekje dat wordt gemaakt van 1 deel witte suiker, 2 delen boter en 3 delen havermeel. Of het echt een Schotse uitvinding is, is niet bekend, maar het eerste gedrukte recept uit 1736 komt uit Schotland. Een van de grootste fabrikanten van shortbread is Walkers uit Aberlour on Spey. Het koekje wordt vaak bij de thee geserveerd, net als de tea cake van Tunnocks, een met marshmallow gevuld en met chocolade omhuld cakeje (vergelijkbaar met een chocoladezoen). Een lekker tussendoortje is een stukje tablet, gemaakt van boter, suiker en gecondenseerde melk dat lijkt op fudge maar iets meer kruimelt. De Schotten houden ook van vruchtencakes, zoals de black bun, Selkirk bannock en Dundee cake. Een typisch Schots dessert is cranachan, gemaakt van slagroom, frambozen, honing, whisky en havermout.

Een Schotse delicatesse met een wat dubieuze reputatie is de deep-fried Mars bar. Voor deze snack wordt een gewone Mars-reep in beslag gedoopt en vervolgens gefrituurd. Het resultaat is een gesmolten Mars met een knapperig korstje.

Drank

De sterkedrank waar Schotland wereldberoemd om is, is whisky. Minder bekend is dat er ook veel gin wordt geproduceerd – meer dan 70% van de gin in het Verenigd Koninkrijk komt uit Schotland. Maar de omvang is niet te vergelijken met die van de whiskyindustrie. Beroemde whiskyregio’s zijn Speyside, Highlands & Islands, Lowlands, Islay en Campbeltown. De rondleidingen en proeverijen die veel distilleerderijen aanbieden zijn grote publiekstrekkers. Voor wie niet van sterkedrank houdt, heeft Schotland een keur aan eigen biersoorten. En natuurlijk is er dat andere nationale drankje: Irn-Bru.

Geschiedenis van whisky

Waarschijnlijk werd de eerste whisky in Schotland in de 4de of 5de eeuw gedistilleerd door monniken. De eerste geschreven bron over whisky stamt uit 1494, toen een frater in Fife opdracht kreeg van de koning om het ‘water des levens’ voor hem te maken. Whisky werd in die tijd in heel Schotland geproduceerd, vaak op kleine schaal door boeren die naast hun boerderij een distilleerderij hadden. In de 17de eeuw begon de overheid met het heffen van belasting, maar dat maakte de drank niet minder populair: in 1780 waren er 8 officiële distilleerderijen en zo’n 400 illegale. De uitvinding van een nieuw productieproces en het ineenstorten van de wijn- en cognacproductie in Frankrijk door een druifluisplaag in 1880 gaven de populariteit van de drank een flinke boost. Tegenwoordig wordt er in meer dan 200 landen ter wereld Schotse whisky, ook wel scotch genoemd, gedronken. Een glaasje whisky wordt een dram genoemd.

Single malt, graan of blended?

De puurste (en duurste) whisky is single malt whisky. Deze wordt gemaakt van gemoute (gekiemde) gerst, is minstens 3 jaar gerijpt in eikenhouten vaten, bevat minstens 40% alcohol en is van één distilleerderij afkomstig. Een mix van single malt whisky die van verschillende distilleerderijen komt, wordt vatted malt genoemd.

Graanwhisky is een distillaat van verschillende graansoorten. De mais, tarwe en gerst worden zowel gemout als ongemout gebruikt. De drank wordt geproduceerd in een patent still, een in 1853 uitgevonden stookketel die continu in gebruikt blijft en niet steeds gereinigd hoeft te worden. Dit in tegenstelling tot de pot still waar single malt whisky mee wordt gemaakt. Het resultaat is een drank met minder geur, smaak en kleur.

Blended whisky is een mengvorm van single malt en graanwhisky, waar wel 50 of meer verschillende single malts in kunnen zitten.

Met of zonder turf?

Het productieproces van single malt whisky is niet eenvoudig. Eerst wordt de rijpe gerst in bronwater gedrenkt. Dan wordt het uitgespreid op een groot oppervlak en gedurende zo’n 8 tot 10 dagen dagelijks omgeschept zodat de gerst gaat kiemen. In de moutschuur wordt het kiemproces gestopt. De gerst wordt gedroogd door warme lucht (mouten). Daarna wordt het graan schoongemaakt en gemalen in de moutmolen. Door de mout in een grote kuip (de mash tun) met kokend water te mengen, wordt het zetmeel in de mout omgezet in suiker die vervolgens oplost. De stroperige zoete vloeistof die ontstaat, heet wort. Door de toevoeging van biergist gaat die gisten. De gegiste vloeistof (wash) wordt gekookt en de condens (de latere whisky) wordt opgevangen. Na deze eerste distillatie volgen meerdere distilleerrondes totdat je een kleurloze heldere whisky hebt, die vervolgens in vaten gerijpt wordt. De rijpingstijd (soms tot wel 30 jaar) en de voorgeschiedenis van het vat bepalen mede de uiteindelijke smaak van de whisky; als een vat eerder voor bourbon werd gebruikt, zal de smaak anders zijn dan wanneer het voor de derde keer voor whisky wordt gebruikt.

Een ander, nog nadrukkelijker verschil in smaak, ontstaat bij het mouten. Als turf (peat) aan het vuur wordt toegevoegd, krijgt de whisky een turfachtige (peaty) smaak. In gebieden waar turf van oudsher (en vaak nog steeds) als brandstof wordt gebruikt (zoals de Highlands en op de eilanden), wordt meestal peated whisky gemaakt. Speyside staat bekend om zijn wat meer fruitige unpeated whisky’s.

Tijdens het rijpen verdampt jaarlijks zo’n 3% van de whisky. De poëtische Schotten noemen dit deel het angels’ share, de engelenportie.

Irn-Bru

Irn-Bru, een zoete feloranje frisdrank, is Schotlands tweede nationale drank en verslaat qua verkoopcijfers met gemak giganten als Coca-Cola en Pepsi. Het wordt sinds 1901 geproduceerd en heette eerder Iron Brew omdat er veel ijzer in zou zitten (wat niet zo is). Een groot deel van de 32 geheime ingrediënten zou uit India komen. Toen in 2017 een belasting op suikerhoudende drank werd geïntroduceerd, heeft producent Barr de hoeveelheid suiker in het drankje meer dan gehalveerd. Het zorgde voor grote ophef, online petities en een run op de ‘oude’ Irn-Bru.

Vlaggen, eenhoorns en distels

Symbolen die je zeker tegenkomt tijdens een bezoek aan Schotland zijn het andreaskruis, de eenhoorn en de distel. Het andreaskruis (saltire) is het X-vormige, witte kruis dat je terugziet op de Schotse vlag. Het is het symbool van de patroonheilige van Schotland, Sint-Andreas, die gekruisigd zou zijn aan een dergelijk kruis. De vlag wordt in de volksmond de ‘Saltire’ (met hoofdletter) of ‘St Andrew’s Cross’ genoemd. Hij vormt samen met de Engelse vlag en Ierse Sint-Patricks-vlag de Union Jack, de vlag van het Verenigd Koninkrijk. Behalve de Saltire kom je ook de Royal Banner of Scotland tegen, met een rode leeuw tegen een gele achtergrond, traditioneel de banier van de koning van Schotland. Deze wordt officieel alleen door het koningshuis en zijn vertegenwoordigers gebruikt.

Het nationale dier van Schotland is de eenhoorn, een mythologisch wezen dat staat voor trots, dominantie en ridderlijkheid. Het werd al in de 12de eeuw op het koninklijke wapenschild gebruikt. De eenhoorn kom je vooral tegen op marktkruisen, fonteinen en gebouwen.

De distel is de nationale bloem. Mogelijk heeft dat zijn oorsprong in een legende over een groep Schotse soldaten die succesvol een Vikingaanval kon afslaan, doordat de vijand zich aankondigde door een distelveld in te lopen en het uit te schreeuwen van de pijn. De distel als symbool wordt veel gebruikt in heraldiek, maar ook in reclame-uitingen, logo’s en souvenirs. De wegdistel wordt het meest gebruikt. Het is de indrukwekkendste van de soorten die in Schotland voorkomen. De hoogste onderscheiding in Schotland is de Order of the Thistle, voor mensen die een bijzondere bijdrage hebben geleverd aan Schotland of het Verenigd Koninkrijk.

(Zelf)bestuur

Schotland vormt samen met Engeland, Wales en Noord-Ierland het Verenigd Koninkrijk, een constitutionele monarchie en parlementaire democratie. De huidige monarch is (sinds 1952) koningin Elizabeth II. De Britse regering zetelt in Londen.

Bestuurlijk is Schotland sinds 1996 opgedeeld in 32 raadsgebieden (council areas) die qua bevoegdheden en verantwoordelijkheden vergelijkbaar zijn met onze provincies. Deze raadsgebieden vervingen de historische, uit de middeleeuwen stammende indeling in 35 graafschappen (counties of shires), die nog wel voor sommige ceremoniële doeleinden wordt gebruikt.

Hoewel Schotland en Engeland in 1707 met de Acts of Union één land met één parlement werden, heeft Schotland wel altijd zijn eigen rechtspraak en religieuze tradities behouden. De unie is altijd een punt van discussie gebleven en een deel van de Schotten heeft sinds 1707 geijverd voor het terugbrengen van zelfbestuur. Sinds 1999 heeft Schotland weer een eigen parlement dat gaat over onderwerpen als economie, onderwijs, gezondheidszorg en transport. Hiervoor worden eigen belastingen geheven.

Het Schotse kabinet bestaat uit een First Minister, een Lord Advocate en Solicitor General (vergelijkbaar met onze Raad van State), 11 secretaries (ministers), die ondersteund worden door 14 ministers (staatssecretarissen). Het parlement (vaak aangeduid als Holyrood, naar de locatie van het parlementsgebouw) is de democratisch gekozen volksvertegenwoordiging en telt 129 leden, van wie er 73 een kiesdistrict vertegenwoordigen en 56 de belangen behartigen van een van de 8 regio’s van Schotland: Centraal-Schotland, Glasgow, Highlands en de eilanden, Lothian, Midden-Schotland en Fife, Noordoost-Schotland, Zuid-Schotland en West-Schotland.

In het Britse kabinet worden de Schotse belangen behartigd door een Secretary of State for Scotland. In de House of Commons (het Britse parlement) is de Scottish National Party met 35 zetels een weliswaar kleine, maar belangrijke oppositiepartij.

Het weer

Invloeden vanaf de Atlantische Oceaan maken het Schotse weer zo veranderlijk dat wordt beweerd dat je er 4 seizoenen in een dag kunt ervaren. Ga daarom niet al te veel van de weersvoorspellingen uit. Zoals de Schotten zeggen: als het weer je niet aanstaat, wacht dan 5 minuutjes.

Schotland heeft dan wel een gematigd zeeklimaat, maar in de Highlands kan het vooral in de wintermaanden behoorlijk onstuimig zijn, met veel sneeuw en (sneeuw)stormen. Maar een warme Atlantische zeestroom uit het Caribisch gebied zorgt ervoor dat het langs de kust nooit echt heel koud wordt. De meeste neerslag valt in de westelijke Highlands met gemiddeld meer dan 4500 mm per jaar, terwijl dit in het zuidoosten van het land zo’n 550 mm is. De gemiddelde zomertemperatuur is zo’n 15 tot 17˚C en in de winter ligt de gemiddelde maximumtemperatuur rond de 5˚C. Per jaar valt er zo’n 15 tot 20 dagen sneeuw. In de Highlands is dit soms wel 100 dagen.

Economie

Schotten beweren dat alle grote uitvindingen in de wereld door Schotten zijn gedaan. Bekend is James Watt die de stoommachine perfectioneerde. Maar bijvoorbeeld ook de hoogoven, de rubberband, kleurenfotografie, penicilline, de Mackintosh-regenjas, het eerste gekloonde schaap (Dolly) en digestive-koekjes (van McVitie’s) zijn door Schotten bedacht. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Schotland tijdens de industriële revolutie vooropliep en faam verwierf als producent en exporteur van ijzer, staal, textiel en schepen.

In de tweede helft van de 20ste eeuw liep de zware industrie door wereldwijde concurrentie terug; mijnen, fabrieken en scheepswerven werden gesloten, wat leidde tot hoge werkloosheid. Maar er werd ook letterlijk een nieuwe bron van inkomsten aangeboord met de vondst van olie en gas vlak voor de Schotse kust. Hoewel de olieproductie de laatste jaren afneemt, werken er naar schatting nog steeds zo’n 100.000 Schotten in deze industrie.

SCHOTLAND IN CIJFERS (2017)

Oppervlakte: 78.789 km2

Aantal inwoners: 5,4 miljoen

Aantal huishoudens: 2,5 miljoen

Gemiddelde levensverwachting: man 77 jaar, vrouw 81,1 jaar

Belangrijkste stedelijke gebieden: Glasgow (621.020 inwoners), Edinburgh (513.210 inwoners), Aberdeen (228.800 inwoners) en Dundee (148.710 inwoners)

Bruto binnenlands product: 152 miljard pond

Werkloosheid: 4,1%

Nog steeds wordt er veel geproduceerd in Schotland: van klassieke producten als whisky, shortbread en textiel tot hoogtechnologische middelen als computers, straalmotoren en software. Maar de alsmaar groeiende dienstensector levert de grootste bijdrage aan het bruto nationaal product, met name de financiële dienstverlening (banken en verzekeraars). Traditionele industrieën als landbouw, bosbouw, veeteelt en visserij lopen terug en brengen gezamenlijk slechts 1% van het bnp op.

De Schotse whiskyindustrie groeit nog steeds en biedt aan meer dan 10.000 Schotten werk (40.000 in het hele Verenigd Koninkrijk). Het vormt met een opbrengst van zo’n 4,25 miljard Britse pond een kwart van de totale opbrengsten van de Britse voedselindustrie. Whiskytoerisme en toerisme in het algemeen zijn ook een flinke inkomstenbron, zo’n 5% van het Schotse bnp.

Kunst en cultuur

Clans

Een clan (van het Gaelische woord voor ‘kinderen’ of ‘verwanten’) was een gemeenschap van mensen, vaak familie, die loyaliteit aan hun chief (clanhoofd) hadden gezworen in ruil voor bescherming tegen andere clans. Je hoefde niet een familierelatie met de chief te hebben om lid van zijn clan te zijn. Het aannemen van de achternaam was voldoende. De clans waren verbonden aan een bepaald gebied en de chief ‘regeerde’ vaak vanuit een kasteel. Hij zorgde voor de verdeling van het land onder zijn belangrijkste clanleden, de tacksmen, die delen ervan verpachtten aan cottars (onderhuurders); de tacksmen betaalden de chief met goederen en militaire mankracht.

Het clansysteem bestond van oudsher in heel Schotland, maar verdween in Zuid-Schotland tussen de 14de en 16de eeuw door de daar groeiende macht van de Schotse koningen, die absolute loyaliteit eisten. In de afgelegen Highlands bleef het clansysteem tot de eerste helft van de 18de eeuw bestaan. Na de Slag bij Culloden ontmantelde de Britse overheid de clans die veelal de jakobitische zaak hadden gesteund. Nieuwe wetten verboden het dragen van wapens, kilt en tartan. Clanleden hoefden ook niet langer op steun van hun chief te rekenen. Dat bleek tijdens de Highland Clearances in de 18de en 19de eeuw, toen clanhoofden hun tacksmen en pachters van het ooit gemeenschappelijke land verdreven om plaats te maken voor lucratievere moderne en grootschalige vormen van landbouw. Veel voormalige clanleden hadden daardoor geen bron van inkomsten meer en emigreerden naar de Verenigde Staten of Canada.

Terwijl de ontruiming van de Highlands in volle gang was, ontstond er in heel Groot-Brittannië een interesse in de clancultuur, mede dankzij de boeken van Sir Walter Scott, zoals Waverley en Rob Roy. Koning George IV hulde zich in kilt tijdens een bezoek aan Edinburgh in 1822 en koningin Victoria moedigde enkele decennia later de productie van tartan aan. Tegenwoordig zijn er wereldwijd meer dan 500 clanverenigingen die hun Schotse erfgoed vieren. Alleen in de Verenigde Staten zouden al meer dan 20 miljoen mensen van Schotse afkomst zijn. De interesse in de geschiedenis van de eigen clan heeft geleid tot verschillende clan- en heemkundemusea in Schotland waar ook genealogisch onderzoek kan worden gedaan.

CROFTERS EN HUN CROFT

Vóór de Highland Clearances in de 18de en 19de eeuw werkten agrarische gemeenschappen in de Highlands en op de eilanden volgens het runrig-systeem. Hierbij werd landbouwgrond verdeeld in banen (rigs) en kregen boeren ieder jaar een andere baan toegewezen, om te voorkomen dat één boer altijd de beste grond had. Na de clearances verpachtten grootgrondbezitters alleen nog kleine stukken grond aan individuele pachters en was er geen sprake meer van een eerlijke verdeling van de lasten en baten. Zo’n stuk grond waar een boer voornamelijk verbouwde voor eigen gebruik, heet een croft. De grond was vaak te klein om volledig zelfvoorzienend te zijn, daarom moesten veel crofters erbij werken, bijvoorbeeld in de visserij of zeewierindustrie.

Sinds 1886 zijn er verschillende wetten aangenomen die crofters beschermen tegen inhalige grootgrondbezitters. Sinds de Land Reform Act uit 2003 hebben zij het recht om hun croft te kopen. Er zijn nog altijd ruim 20.000 crofts in Schotland, waarvan zo’n 15.000 op gepachte grond. De gemiddelde croft is zo’n 5 ha groot, maar er zijn ook boeren die op 0,5 ha werken. De meeste crofts worden gebruikt voor schapen- en rundveeteelt en aardappelen, hoewel er steeds meer crofters zijn die een breed aanbod aan seizoensgroenten verbouwen.

Kilts en tartans

De traditionele kleding voor Schotse mannen bestond uit een hemd met daarover een groot geruit kleed dat om het lichaam werd geslagen en vastgesnoerd werd met een riem. Dit was de feileadh beag, of de grote kilt (ook wel belted plaid genoemd). Het was een multifunctioneel kledingstuk dat bij koud weer ook schouders of hoofd kon bedekken en ’s nachts kon dienstdoen als deken. Vanaf 1720 kwam de feileadh mòr in zwang, de kleine kilt, een rok met plooien waarin gemakkelijker gewerkt kon worden. Van 1746 tot 1782 was het dragen van een kilt verboden, maar het kledingstuk maakte in de 19de eeuw een revival door en werd bij de oprichting van het eerste Highland-regiment in 1881, de Black Watch, zelfs onderdeel van het regimentsuniform. Voor op de kilt wordt een sporran gedragen, een tasje dat aan de riem is bevestigd. Het complete kostuum, vaak aangevuld met een wit overhemd, kort jasje, hoge sokken en bijvoorbeeld een ruimvallende, platte baret (ook wel Scotch bonnet of tam o’ shanter genoemd) wordt de Highland dress genoemd.

Kilts worden gemaakt van tartan, een geweven wollen stof met een ruitpatroon in verschillende kleuren. Dat vroeger iedere clan een eigen tartan had is een mythe; dit idee ontstond pas in de 19de eeuw toen de clancultuur geromantiseerd werd. De Edinburghse uitgever William Tait gaf in 1842 Vestiarium Scoticum uit, een zogenaamde reproductie van een 15de-eeuws manuscript met een beschrijving van welke tartan bij welke Schotse clan hoorde. Al snel bleek het een verzinsel te zijn, maar de link was voor altijd gelegd, met als gevolg dat clans inderdaad een eigen tartan lieten registreren. Sinds de 19de eeuw wordt tartan ook voor bijvoorbeeld jassen, broeken en als interieurstoffering gebruikt.

Highland games en gatherings

De jaarlijkse zomerbijeenkomsten van de clans, de Highland gatherings, waren in eerste instantie bedoeld om belangrijke clanzaken te bespreken. Maar gaandeweg werden er ook steeds vaker wedstrijden gehouden tussen jonge clanleden die daarmee hun kracht en fitheid konden bewijzen. Onderdelen waren onder meer worstelen, gewichtheffen, hardlopen en een heuvelrace. De tegenwoordige Highland games zijn een moderne variant hierop, met activiteiten als een wedstrijd doedelzak spelen, paal- en steenwerpen, hamerwerpen en touwtrekken. Highland games en gatherings worden van mei tot september overal in de Highlands georganiseerd en zijn toegankelijk voor publiek. Voor datums en locaties: scotlandwelcomesyou.com/scottish-highland-games.

Muziek

Cèilidh

Cèilidhs zijn van oorsprong sociale, informele bijeenkomsten bij mensen thuis om nieuws uit te wisselen, verhalen te vertellen en muziek te maken. Door de jaren heen zijn ze veranderd in openbare feestjes met traditionele folkmuziek en eenvoudige dansen, soms afgewisseld met voordrachten van verhalen of gedichten. Het hele jaar door kun je cèilidhs bezoeken in pubs en andere publieke gelegenheden. De grootste feesten worden gehouden tijdens Hogmanay (oudjaarsavond).

Traditionele folkmuziek

Schotlands bekendste (en beruchtste) instrument is de doedelzak (bagpipe), en dan met name de Great Highland bagpipe. Het rietinstrument met luchtzak is geen Schotse vinding; er zijn veel culturen met een soortgelijk instrument. Overal in Schotland kom je doedelzakmuziek tegen; op straat en in winkels, bij musea en kastelen. De muziekstukken heten pibrochs, wat Gaelisch is voor ‘fluiten’, en zijn verdeeld in ceòl mòr, ‘grote muziek’ die past bij oorlog of herdenkingen, en ceòl bag, ‘kleine muziek’ voor vrolijkheid en dansen. Iedere augustus wordt in Glasgow de World Pipe Band Championships gehouden, waaraan zo’n 8000 doedelzakspelers en trommelaars meedoen (theworlds.co.uk). In de traditionele Schotse folkmuziek wordt ook vaak de vedel (fiddle) gebruikt, de voorloper van de viool. Iedere streek in Schotland kent zijn eigen soort vedel en een eigen speelstijl.

Pop en rock

Een van de beroemdste liedjes over Schotland werd niet door een Schot gemaakt, maar door Paul McCartney. ‘Mull of Kintyre’ is een eerbetoon aan het schiereiland Kintyre waar McCartney een boerderij heeft. Het was de kersthit van 1977, stond 9 weken lang boven aan de Britse hitlijst en was de bestverkochte single in het Verenigd Koninkrijk tot 1984 (toen het werd ingehaald door ‘Do They Know It’s Christmas?’ van Band Aid).

Schotland grossiert in bekende muzikanten, zoals Donovan, Annie Lennox, Mark Knopfler, Jimmy Somerville, Amy MacDonald, David Byrne en Calvin Harris. Zangeres Susan Boyle werd in 2009 een internationale internetsensatie toen zij meedeed aan Britain’s Got Talent met ‘I Dreamed a Dream’ uit Les Misérables. Internationaal bekende bands zijn The Proclaimers, Belle and Sebastian, Bay City Rollers, Simple Minds, Wet Wet Wet, Franz Ferdinand en Texas. In eigen land is Runrig, een folkrockband uit de Hebriden die veel in het Gaelisch zingt, nog altijd populair. In 2018 voltooide de band zijn afscheidstournee.

Literatuur

Schotland heeft een aantal grote schrijvers en dichters voortgebracht. De twee belangrijkste zijn Robert Burns en Sir Walter Scott. Ze worden in het hele land geëerd met musea en standbeelden.

Robert Burns (1759–1796)

De toegankelijke, soms satirische en komische poezië van Robert of Rabbie Burns is ruim 250 jaar na zijn dood niet alleen in Schotland, maar ook in de rest van de wereld nog razend populair. Wereldwijd zijn er meer dan 60 standbeelden van hem en ieder jaar op zijn geboortedag (25 januari) wordt het Burns Supper gevierd (zie p. 16). Zijn gedicht en lied ‘Auld Lang Syne’ klinkt vaak op Hogmanay (oudjaarsavond); andere beroemde werken zijn ‘A Red, Red Rose’, ‘To a Mouse’ en ‘Ae Fond Kiss’.

De dichtende boerenzoon die in het Schots schreef over alledaagse dingen en het plattelandsleven, had de bijnaam ‘Ploughman Poet’. Hij werd in 1759 geboren in een cottage (nu het Robert Burns Birthplace Museum) in Alloway, een klein gehucht aan de kust van Ayreshire. Hij was de oudste zoon van de hardwerkende, eenvoudige en religieuze William en Agnes Burnes (Robert veranderde zijn achternaam later in Burns). Op 14-jarige leeftijd schreef hij, terwijl hij op het land aan het werk was, zijn eerste lied ‘O once I lov’d a bonnie lass’, geïnspireerd door de dochter van de lokale molenaar. Ook toen hij uit Alloway vertrokken was, bleef de omgeving waar hij opgroeide een belangrijke rol spelen in zijn werk, zoals in zijn beroemde epische gedicht ‘Tam o’ Shanter’ uit 1790.

Burns was een rokkenjager die 12 kinderen kreeg bij 4 vrouwen. Hij trouwde met Jean Armour, die hem zijn trouweloosheid vergaf en hem inspireerde tot menig gedicht. Zijn beroemdste muze is Highland Mary, bijnaam van Margaret Campbell, die als kindermeisje bij een vriend van Burns werkte. Ze stierf voordat ze met Burns naar Jamaica kon emigreren. De liefde tussen de dichter en zijn Highland Mary zou een inspiratiebron worden voor generaties schrijvers en kunstenaars. Burns zelf overleed jong in 1796, waarschijnlijk aan een hartkwaal die veroorzaakt werd door reumakoorts.

Sir Walter Scott (1771–1832)

De schrijver die het meest heeft betekend voor de Schotse identiteit is Sir Walter Scott, de grondlegger van de historische roman. Behalve romancier was Scott ook dichter, toneelschrijver en historicus en werkte hij naast zijn schrijverschap als jurist, advocaat en rechter. Hij werd in 1771 geboren in Edinburgh. Zijn vader was advocaat en Scott trad in diens voetsporen door rechten te studeren aan de University of Edinburgh. Na zijn studie begon hij in zijn vrije tijd te schrijven en hij brak in 1805 door met zijn eerste gedichten. ‘Lady of the Lake’ en ‘Marmion’ zijn de beroemdste. Ondertussen werkte Scott in Selkirk als sheriff-depute (vervangend rechter). In 1815 publiceerde hij Waverley, een roman over de jakobitische opstand van 1745, waarna een reeks andere succesvolle historische romans volgde, zoals Rob Roy, The Heart of Midlothian en The Fair Maid of Perth. Met zijn boeken wakkerde hij in heel Groot-Brittannië een interesse aan voor alles wat Schots was. Van koning George IV kreeg hij het predicaat ‘baronet’, wat van hem een ‘Sir’ maakte, na zijn succesvolle zoektocht naar de de Schotse regalia, die volgens overlevering in een kist in Edinburgh Castle bewaard zouden zijn.

Scott was mede-eigenaar van een uitgeverij. Toen deze failliet ging, besloot hij zichzelf niet failliet te laten verklaren, maar alle schulden af te lossen door het geld bijeen te schrijven. Zijn geliefde landhuis Abbotsford in de Scottish Borders werd het onderpand. Tussen 1826 en 1832 schreef hij 6 romans en een hele reeks artikelen, toneelstukken en korte verhalen. Het lukte hem niet om voor zijn dood op 21 september 1832 zijn schulden te betalen, maar de populariteit van zijn werk was zo groot dat vlak na zijn dood alle schuldeisers afbetaald konden worden. Scott ligt begraven in Dryburgh Abbey; in Edinburgh vind je het Scott Monument, het op één na grootste monument voor een schrijver ter wereld.

Andere literaire grootheden

James Boswell werd wereldberoemd met zijn biografie Life of Samuel Johnson (1791) en schreef eerder over zijn reizen met Johnson A Journal of a Tour to the Hebrides (1773), wat tegenwoordig wordt gezien als een zeer waardevolle verslaglegging van het eilandleven in die tijd. James Hogg (bijnaam ‘Ettrick Shepherd’), een autodidactische schapenherder, werd door Scott aangemoedigd in zijn schrijverschap en schreef The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner (1824) over goed en kwaad, dat zo opmerkelijk was qua structuur en inhoud dat het pas in de 20ste eeuw echt gewaardeerd werd. Robert Louis Stevenson werd het zwarte schaap van de familie toen bleek dat hij geen interesse had in het familiebedrijf van de Stevensons die vuurtorens bouwden. Hij ging rechten studeren en brak als schrijver door met het avonturenfeuilleton Treasure Island (1881–1882), gevolgd door de even succesvolle Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (1886) en Kidnapped (1886). Ook Arthur Conan Doyle, de bedenker van Sherlock Holmes, had zijn wieg in Schotland staan, net als Kenneth Grahame, schrijver van kinderklassieker The Wind in the Willows (1908). J.M. Barrie, geboren en getogen in een wevershuisje in Kirriemuir, creëerde in zijn romans en toneelstukken een jongen die nooit wilde opgroeien, Peter Pan. De baron John Buchan was gouverneur-generaal van Canada, maar wordt vooral herinnerd om avonturen- en spionageromans als The Thirty-Nine Steps (1915), Greenmantle (1916) en Sick Heart River (1941). De beroemdste van de komische romans van Compton Mackenzie zijn The Monarch of the Glen (1941) en Whisky Galore (1947).

J.K. ROWLING EN HARRY POTTER

De in Engeland geboren Joanne Rowling is zonder twijfel Schotlands meest succesvolle schrijver. Na een mislukt huwelijk verhuisde ze naar Edinburgh, waar ze, depressief en werkloos, begon te schrijven aan haar eerste boek over een jonge tovenaar. In 1997 debuteerde ze met Harry Potter and the Philosopher’s Stone, het eerste deel uit de reeks van 7 Harry Potter-boeken die haar, in combinatie met de opbrengst van verfilmingen, toneelstuk en merchandising, miljardair maakte. Ze woont nog altijd in Schotland.

Schotland speelt een kleine maar belangrijke rol in de Potter-wereld. Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry (Zweinstein) ligt bijvoorbeeld vlak bij Dufftown, professor McGonagall (Anderling) groeide op in de Highlands (en werd vernoemd naar de ‘slechtste dichter aller tijden’) en Rowling vernoemde het Quidditch-team Wigtown Wanderers naar het beroemde Schotse boekendorpje. In de verfilmingen ligt Hogwarts aan Loch Shiel bij Glenfinnan en rijdt de Hogwarts Express over het Glenfinnan-viaduct.

Tegenwoordig schrijft Rowling onder het Schotse pseudoniem Robert Galbraith de ‘Strike’-boeken, een misdaadreeks die zich voornamelijk in Londen afspeelt. In het derde boek Career of Evil brengt hoofdpersonage Cormoran Strike een bezoek aan Edinburgh Castle en Melrose.

Naoorlogse schrijvers van naam zijn George MacDonald Fraser met zijn 12 Flashman-romans (1969–2005) en Muriel Spark, die dankzij romans als The Prime of Miss Jean Brodie (1961) een damehood kreeg. Kunstenaar Alisdair Gray vestigde met zijn fantasierijke debuutroman Lanark (1981) zijn naam als een van Schotlands talentvolste romanschrijvers. Val McDermid en Ian Rankin zijn de twee meest gevierde schrijvers van het ‘tartan noir’-genre, Schotse misdaadfictie. McDermid won in 1995 de Gold Dagger (prijs voor beste misdaadroman) voor The Mermaids Singing; Rankin gebruikt Edinburgh als decor in zijn Inspecteur Rebus-reeks. Veelschrijver Alexander McCall Smith maakte onder ander furore met zijn No. 1 Ladies Detective Agency-reeks, die zich afspeelt in Botswana. Iain Banks brak in 1984 door met de verontrustende literaire roman The Wasp Factory en schreef onder de naam Iain M. Banks ook sciencefiction. Irvine Welsh werd wereldberoemd met de in 1996 verfilmde rauwe roman Trainspotting (1993), over het leven van een groep jonge heroïneverslaafden in Edinburgh. C.J. Sansom schrijft thrillers en de historische misdaadreeks Sheldrake. De bestbetaalde Schotse schrijver is J.K. Rowling, die wereldfaam bereikte met haar Harry Potter-boeken (zie kader p. 26).

Belangrijke dichters zijn de jonggestorven Robert Fergusson, tijdgenoot en inspiratiebron van Robert Burns, en de nationalist Hugh MacDiarmid, die met zijn ‘The Drunk Man Looks at the Thistle’ (1926) generaties dichters inspireerde. Edwin Muir was niet alleen een gevierd dichter, maar was ook de vertaler (samen met zijn vrouw Willa Muir) van Kafka’s werk naar het Engels. Carol Ann Duffy bekleedt sinds 2009 als eerste Schot, eerste vrouw en eerste openlijke homoseksueel de post van Poet Laureate (Dichter des Vaderlands) van het Verenigd Koninkrijk. Sinds 2004 heeft Schotland ook een eigen Dichter des Vaderlands, de ‘Makar’. Op dit moment is dit Jackie Kay.

Televisie en film

Dankzij het schitterende landschap, de afwisselende architectuur in steden en de mysterieuze afgelegen eilanden is Schotland het decor voor een groot aantal films en series. Een van de langstlopende Britse dramaseries was Taggart (1985–2010), over de belevenissen van politierechercheurs in Glasgow en omgeving. Van een heel andere orde was Monarch of the Glen (2000–2005), waarin de jonge Archibald MacDonald zijn familielandgoed in de Highlands probeert te redden. In Case Histories (2011–2013), naar de gelijknamige roman van Kate Atkinson, duikt privédetective Jackson Brodie in onopgeloste zaken in Edinburgh. In Shetland (2013–heden) blijkt de ogenschijnlijk rustige archipel een paradijs voor moordenaars te zijn. En dan is er natuurlijk het waanzinnig populaire Outlander (2014–heden, zie kader p. 29).

Beroemde films zijn The Thirty-Nine Steps (1935), naar het boek van John Buchan en geregisseerd door Alfred Hitchcock; Whisky Galore (1949 en een remake in 2016), een verfilming van de roman van Compton Mackenzie; Brigadoon (1954) met Gene Kelly, over een Amerikaan die een dorpje in de Highlands ontdekt dat slechts eens in de 100 jaar voor een dag bestaat; de horrorfilm The Wicker Man (1973), over een eilandgemeenschap die een politieagent van het vasteland vraagt de vermissing van een meisje te onderzoeken; de fantasyfilm Highlander (1986), over een eeuwenoude strijd tussen onsterfelijken; Trainspotting (1996) en vervolg T2 Trainspotting (2017), geregisseerd door Danny Boyle, naar de boeken van Irvine Welsh.

Schotse geschiedenis is vaak een bron van inspiratie. In Rob Roy (1995) speelt Liam Neeson de Schotse volksheld; het 5 Oscars winnende Braveheart (1995) is een biografische film over William Wallace (met Mel Gibson); in Mrs Brown (1997) zien we hoe koningin Victoria (Judi Dench) als een blok valt voor de ruwe Schot John Brown (Billy Connolly); Netflix maakte Outlaw King (2018) met Chris Pine als de opstandige koning Robert the Bruce; en Saoirse Ronan speelde Mary Queen of Scots in de gelijknamige film uit 2018. Schotse folklore was de inspiratie voor de Disney-animatiefilm Brave (2012).

Monty Python and The Holy Grail (1975) werd deels opgenomen in Schotland (onder andere in Castle Doune en Castle Stalker) en de beroemde openingsscène van Chariots of Fire (1981) van een groep jonge atleten op een strand, werd opgenomen bij St Andrews.

Enkele Schotse acteurs die het ook in Hollywood gemaakt hebben zijn Sean Connery, Robbie Coltrane (Hagrid in de Harry Potter-films), Robert Carlyle, Ewan McGregor, Kelly Macdonald, James McAvoy, Gerard Butler, David Tennant, Brian Cox, Karen Gillan, Sam Heughan en James Cosmo.

Ook fictionele Schotse karakters doen het goed op het scherm. Geheim agent James Bond, zoon van een Schotse vader en Zwitserse moeder, is misschien wel de beroemdste. De verbitterde James Frazer in Dad’s Army (Daar komen de schutters) maakte van zijn uitroep ‘We’re doomed!’ een staande uitdrukking. Montgomery ‘Scotty’ Scott is de technische man in de originele Star Trek-series en de recente films. De roodharige, chagrijnige en soms agressieve Groundskeeper Willie werkt op Springfield Elementary School in de animatieserie The Simpsons.

(Stand-up)comedians

De meest gevierde Schotse stand-upcomedian (en acteur) is Sir Billy Connolly (1942), die liefkozend ‘The Big Yin’ (Schots voor ‘The Big One’) genoemd wordt. De lasser uit Glasgow werd in de jaren 1960 folkzanger. Tussen de liedjes door vertelde hij grappen die zo goed in de smaak vielen bij het publiek, dat hij in de jaren 70 fulltime komiek werd. Later acteerde hij in Mrs. Brown, The Hobbit: The Battle of the Five Armies en Brave. Ook maakte hij reisprogramma’s voor ITV. In 2017 werd hij geridderd.

OUTLANDER

Een van de populairste in Schotland gesitueerde romans van dit moment is geschreven door de Amerikaanse Diana Gabaldon. In 1991 schreef zij Outlander, een historische fantasyroman die inmiddels is uitgegroeid tot een reeks van 8 vuistdikke titels (aan de 9de wordt gewerkt). Hiervan zijn miljoenen exemplaren verkocht in 23 talen; in Nederland is de reeks bekend als de Reiziger-serie.

Hoofdpersoon is de Engelse Claire Randall die net na de Tweede Wereldoorlog samen met haar man op vakantie gaat naar Inverness. Tijdens een wandeling door de Highlands stapt ze door een prehistorische steencirkel terug in de tijd naar het Schotland van het jaar 1743. Daar wordt ze verliefd op de jonge jakobiet Jamie Fraser met wie ze een kind krijgt en talloze avonturen beleeft. De reeks kreeg er in 2014 een nieuwe schare fans bij toen van het eerste boek een tv-serie werd gemaakt met Caitriona Balfe (Claire) en Sam Heughan (Jamie) in de hoofdrol en de Nederlandse Lotte Verbeek in een verdienstelijke bijrol. Van de serie zijn inmiddels 4 seizoenen gemaakt en een 5de en 6de besteld. De serie, die grotendeels in Schotland is opgenomen, zorgt voor veel extra toeristen die en masse de filmlocaties bezoeken. Populaire bestemmingen zijn Doune Castle (Castle Leoch in de serie), Cullross (Cranesmuir), het Highland Folk Museum bij Newtonmore (MacKenzie-village), Blackness Castle (zie foto) en Falkland, dat als het Inverness van de jaren 40 dient. De steencirkel uit het boek (Craigh na Dun) is geheel ontsproten aan de fantasie van de schrijfster uit Arizona die – pikant detail – pas voor het eerst voet zette op Schotse bodem nadat ze het 1ste boek uit de reeks al had voltooid.

VisitScotland heeft een plattegrond gemaakt met alle gebruikte filmlocaties van Outlander: visitscotland.com/see-do/attractions/tv-film/outlander/.

Een andere komische grootheid was Ronnie Corbett (1930–2016), die lange tijd met collega Ronnie Barker de sketchshow The Two Ronnies maakte. Stand-upcomedians om wie je tegenwoordig op de Britse televisie niet heen kunt zijn onder anderen Frankie Boyle, Kevin Bridges en Susan Calman. Craig Ferguson presenteerde in de Verenigde Staten van 2005 tot 2014 The Late Late Show op CBS.

Kunst

Schilderkunst

Lange tijd beperkte de schilderkunst in Schotland zich tot de decoratie van interieurs. Maar in de 18de eeuw, tijdens de verlichting, werd Edinburgh een levendig centrum voor kunstenaars. De grootste Schotse portretschilder was Henry Raeburn (1756–1823), die net als zijn collega Allan Ramsay (1713–1784) een klassieke opleiding in Rome had gehad. Veel van hun werk hangt nog steeds in grote landhuizen en kastelen. Andere portretschilders van naam waren G.P. Chalmers, David Allan en Colvin Smith. De indrukwekkende Schotse natuur inspireerde landschapsschilders als Alexander Nasmyth (1758–1840), E. Thomson (1778–1840) en William McTaggert (1835–1910). Genrekunst van onder anderen David Wilkie (1785–1841) ontstond toen steeds meer kunstenaars het Schotse leven en historische gebeurtenissen gingen schilderen, een ontwikkeling die gelijk opging met de populariteit van de romans van Sir Walter Scott.

Vanaf de laat-19de-eeuw tot heden zijn er 4 groepen kunstenaars die een grote rol hebben gespeeld in de Schotse schilderkunst. De Glasgow Boys, een anti-academische groep van zo’n 20 vernieuwende kunstenaars, keerden zich af van de in hun ogen sentimentele en commerciële genrekunst. Zij wilden juist de realiteit weergeven met onderwerpen die eerder als ongeschikt werden gezien. Bekende namen zijn W.Y. McGregor (1855–1923), de ‘vader van de groep’, en James Guthrie (1859–1930), die het uiteindelijk schopte tot voorzitter van de Royal Scottish Academy, de club waar de Boys zich van hadden afgekeerd. John Lavery (1856–1941) werd internationaal beroemd en legde zich begin 20ste eeuw toe op het portretteren van Hollywoodsterren. Het jongste lid, Edward Hornel (1864–1933), verruilde het realisme voor een veelkleurige mozaïekachtige schilderstijl met Japanse invloeden. Zijn beste vriend was Glasgow Boy George Henry (1858–1943), die een gevierd portretschilder werd.

Tussen 1890 en 1920 liet een groep vrouwelijke studenten van de Glasgow School of Art zich inspireren door de arts-and-craftsbeweging, art nouveau en symbolisme. Deze groep was een initiatief van ‘The Four’: de zussen Margaret en Frances Macdonald en hun echtgenoten Charles Rennie Mackintosh en Herbert MacNair. Andere grote namen zijn Jessie M. King, Eleanor Allen Moore en Norah Neilson Gray. Pas in de jaren 60, bij de opening van een retrospectief, kreeg de groep een naam: The Glasgow Girls.

De Scottish Colourists waren actief in de eerste helft van de 20ste eeuw en werden gevormd door S.J. Peploe, J.D. Fergusson, Leslie Hunter en F.C.B. Cadell. Zij werden geïnspireerd door het levendige kleurgebruik van Franse postimpressionistische en fauvistische kunstenaars als Paul Cézanne, Henri Matisse en André Derain, en staan bekend om het gewaagd kleurgebruik in hun stillevens en landschappen.

In de jaren 1970 en 1980 werkten 4 oud-studenten van de Glasgow School of Art – Ken Currie, Peter Howson, Adrian Wiszniewski en Steven Campbell – onder de naam New Glasgow Boys. Hun gewaagde figuratieve werk had vaak de arbeidersklasse als onderwerp.

Met 4 gerenommeerde kunstacademies in Edinburgh, Glasgow, Aberdeen en Dundee is Schotland nog altijd de bakermat van veel succesvolle kunstenaars. Hedendaagse namen in de schilderkunst zijn bijvoorbeeld Jack Vettriano, Richard Wright en Lucy McKenzie.

Het beroemdste schilderij in Schotland is The Monarch of the Glen. Het toont een statig edelhert tegen een achtergrond van woeste bergen. De beeltenis kom je veel tegen in Schotland-promotie. Het origineel hangt in de Scottish National Gallery in Edinburgh. Het schilderij is gemaakt door de Engelsman Sir Edwin Landseer, een specialist in het schilderen en beeldhouwen van dierfiguren; de bronzen leeuwen op Trafalgar Square in Londen zijn ook van zijn hand.

Overige kunst

Enkele belangrijke namen in de vooroorlogse Schotse beeldhouwkunst zijn Hew Lorimer (zoon van architect Robert Lorimer), die het enorme standbeeld ‘Our Lady of the Isles’ op South Uist maakte, en J.D. Fergusson, een van de Scottish Colourists en behalve kunstschilder ook een begenadigd beeldhouwer. Na de Tweede Wereldoorlog maakten William Turnbull en Eduardo Paolozzi furore met hun kritische werken. Paolozzi legde zich in de jaren 1960 toe op pop-art en maakte later enorme bronzen beelden voor publieke ruimtes. In de National Gallery of Modern Art is zijn atelier gereconstrueerd. Paolozzi was vanaf 1986 tot zijn dood de koninklijke ‘Sculptor in Ordinary in Scotland’. Sinds 2008 wordt deze functie bekleed door Alexander Stoddart, die figuratieve standbeelden in de neoklassieke traditie maakt, zoals die van David Hume en Adam Smith op de Royal Mile. Beeldhouwer, fotograaf en landartkunstenaar Andy Goldsworthy werd niet in Schotland geboren, maar woont en werkt er wel al enkele decennia.

De Turner Prize, de meest prestigieuze kunstprijs in het Verenigd Koninkrijk, is meerdere malen door Schotten gewonnen. De eerste keer, in 1996, ging hij naar Douglas Gordon, die de film Psycho van Alfred Hitchock vertraagd in 24 uur afspeelde. De recentste Schotse winnaar is Charlotte Prodger, die in 2018 won met twee films over uit de kast komen op het Schotse platteland, grotendeels gemaakt met haar iPhone.

Architectuur

In grote lijnen heeft de Schotse architectuur de ontwikkelingen van de Engelse gevolgd met bouwperiodes als de Normandische (romaanse) architectuur, gotiek, renaissance en de 18de- en 19de-eeuwse neostijlen. Toch heeft Schotland ook een eigen architectuur en speelden Schotse architecten een belangrijke rol in de architectuur van Groot-Brittannië.

Van torenhuizen tot Adam style

Prehistorische bouwwerken die typerend voor Schotland zijn, zijn brochs (ronde, taps toelopende stenen torens, zie kader p. 47) en crannogs (boerenwoningen op aangelegde of natuurlijke eilandjes). In de middeleeuwen bouwden Schotten sobere torenhuizen (tower houses), zoals Lochleven Castle. Door Franse invloeden en de smaak van de koningen James IV en James V raakte de eenvoud eind 15de en begin 16de eeuw uit de mode en werden veel torenhuizen uitgebreid en verfraaid. Nieuwbouw werd steeds frivoler, met torentjes met ronde puntdaken en de op Hollandse en Vlaamse architectuur gebaseerde grotere kruiskozijnen. Dit kennen we nu als de Baronial Style, een typisch Schotse bouwstijl die tot ongeveer 1660 in de mode bleef en waarvan Craigievar Castle in Aberdeenshire een van de beste voorbeelden is. Tijdens de Engelse Burgeroorlogen (1639–1651) was er ook in Schotland veel vernield. De wederopbouw, na het herstel van de monarchie, gebeurde onder leiding van hoofdopziener van koning Charles II, Sir William Bruce, en bouwmeester Robert Mylne. Zij restaureerden onder meer het Palace of Holyroodhouse in Edinburgh.

De belangrijke aannemer en architect William Adam (1689–1748) werd in deze tijd geboren. Hij liet zich inspireren door het palladianisme (naar de Italiaanse architect Andrea Palladio) dat door de Schotten James Smith, Colen Campbell en James Gibbs al eerder naar Groot-Brittannië was gebracht. Williams bekendste creaties zijn Hopetoun en Duff House. Zijn zoons John (1721–1792), Robert (1728–1792) en James (1732–1794) zetten zijn werk voort. Van hen zou Robert het beroemdst worden; hij is de naamgever van de neoklassieke Adam style, die hij ontwikkelde tijdens zijn tijd in Rome. Hij ontwierp het exterieur en interieur van ontelbaar veel stadswoningen, publieke gebouwen, kerken en landhuizen in Engeland en Schotland, zoals Syon House en Osterley Park in Londen en Mellerstain House in de Scottish Borders.

Meer bekend om zijn ingenieurswerk dan zijn architectuur is Thomas Telford (1757–1834), die in Schotland, Engeland en Wales kanalen, bruggen, tunnels en havens bouwde. Ook ontwierp hij in opdracht van de overheid goedkope kerken voor afgelegen gebieden, die ‘Telford Churches’ worden genoemd. Het Pontcysyllte Aqueduct en de brug over de Menai Strait in Noord-Wales worden als zijn meesterwerken gezien.

19de eeuw tot nu

De 19de eeuw kenmerkt zich door een mix aan stijlen, van Greek Revival (zoals het National Monument op Calton Hill in Edinburgh van C.R. Cockerell en William Henry Playfair), neogotisch (Scott Monument van George Meikle) tot neo-baronial (National Wallace Monument in Stirling van J.T. Rochead). In Glasgow was Alexander ‘Greek’ Thomson (1817–1875) beeldbepalend door zijn ontwerpen van villa’s, kerken, woningen en commerciële gebouwen in de Griekse en andere neoklassieke stijlen.

De belangrijkste Schotse architect van de daaropvolgende art-nouveaustijl (1883–ca. 1920) is Charles Rennie Mackintosh (1868–1928), hoewel zijn stijl vaak meer als een voorloper op de art deco dan als echte art nouveau wordt gezien. Mackintosh ontwikkelde een geheel eigen stijl waarin hij de nadruk legde op natuurlijke vormen en geometrische elementen, met een vleugje Keltische mystiek. Hij werkte en woonde het grootste deel van zijn leven in Glasgow en ontwierp villa’s (waarvan Hill House bij Helensburgh het bekendst is), kerken, commerciële gebouwen en scholen. Ook ontwierp hij interieurs en meubels voor woningen en tearooms. Zijn meesterwerk is de Glasgow School of Art, dat in 2014 en 2018 ernstig beschadigd raakte door brand. De groeiende waardering voor Mackintosh’ werk eind 20ste eeuw resulteerde in de bouw van een van zijn onuitgevoerde ontwerpen, House for an Art Lover (1989–1996).

In de 20ste eeuw sloot Schotland zich qua bouwstijl weer aan bij de rest van Groot-Brittannië. In Glasgow werd de herontwikkeling van het havengebied aangegrepen voor de bouw van een aantal blikvangers, zoals het Clyde Auditorium (in de volksmond Armadillo (Gordeldier) genoemd), het Glasgow Science Centre en het Riverside Museum. In Edinburgh vallen de moderne uitbreiding van het National Museum of Scotland, het hightechmuseum Our Dynamic Earth en het parlementsgebouw op.

Sport

Schotland is de geboorteplaats van 3 sporten: shinty, curling en golf. Shinty wordt gespeeld met een stick en een bal en is de voorloper van hockey. Het wordt vooral nog gespeeld in de Highlands en aan de Schotse universiteiten. Er is een nationale competitie die lange tijd gedomineerd werd door het team uit Kingussie. Sinds 2011 staat Newtonmore aan de top van de competitie.

Bij curling, gespeeld op ijs, moeten 2 teams van 4 spelers een gepolijste granieten steen zo dicht mogelijk bij een doel krijgen. Twee vegers zorgen er met bezempjes voor dat de glijdende steen zo min mogelijk weerstand ondervindt. Sinds 1998 is het een olympische sport. De oudste curlingclub is Kilsyth, die werd opgericht in 1716. ’s Werelds grootste producent van curlingstenen is Kays uit Mauchline, die zijn graniet van de vulkanische plug Ailsa Craig haalt.

Golf

Het doel van golf is om met verschillende clubs in zo min mogelijk slagen een balletje in een vastgesteld aantal holes te krijgen. Meestal zijn dit er 9 of 18. De sport stamt mogelijk af van het Nederlandse middeleeuwse kolfspel. De Schotten hebben het ontwikkeld tot de sport die we nu kennen. De eerste vermelding van een golfwedstrijd in Schotland stamt uit 1456; de oudste golfbaan is waarschijnlijk die van St Andrews, maar de eerste die vermeld wordt is die van Musselburgh in 1672. Tegenwoordig vormen de meer dan 550 golfbanen van Schotland een belangrijke toeristentrekker. Een deel van de banen ligt in de duinen, de zogeheten ‘golf links’ (link komt uit het Oudengels en betekent ‘hooggelegen grond’ of ‘rand’). De eerste officiële spelregels werden in 1774 opgesteld door de Honourable Company of Edinburgh Golfers en zijn sindsdien gezamenlijk aangescherpt door The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews en de United States Golf Association.

Voetbal

Volkssport nummer 1 in Schotland is voetbal, dat door het hele land gespeeld wordt. De Schotten hebben het spel niet uitgevonden, maar claimen wel dat zij het passen van de bal bedacht hebben. De Scottish Football Association, de voetbalbond, werd in 1873 opgericht. Het nationale stadion is Hampden in Glasgow, waar ook het Scottish Football Museum is. De succesvolste club van dit moment is Celtic uit Glasgow, dat sinds 2012 landskampioen is, gevolgd door de Rangers, ook uit Glasgow. Samen worden zij The Old Firm genoemd (zie kader p. 318).

Grootheden in de Schotse voetbalgeschiedenis zijn onder anderen Matt Busby, Jock Stein en Bill Shankly, alle drie voormalige mijnwerkers die het schopten tot managers van respectievelijk Manchester United, Celtic en Liverpool. Meer recenter bekleedde de Schot Alex Ferguson die positie bij Manchester United; onder zijn leiding steeg Man United tot grote hoogten. Hoogtepunten uit de Schotse voetbalgeschiedenis zijn het winnen van de Europacup in 1967 door Celtic, en het doelpunt van Archie Gemill tegen het Nederlandse team tijdens de wereldkampioenschappen in 1978.

Een middeleeuwse variant op voetbal is het Ba’-spel, dat nog altijd gespeeld wordt in Jedburgh, Hawick, Kirkwall en Scone. Het stadje of dorp wordt in 2 teams verdeeld die de bal (Ba’) in elkaars doel moeten zien te krijgen. De doelen staan ongeveer 1 km uit elkaar. Omdat er verder geen spelregels zijn, kan het er ruw aan toe gaan.

Rugby