Californië, Arizona, Utah en Nevada

Angela Heetvelt

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Angela Heetvelt

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: Yde Bouma, Leusden

Omslagfoto: Angela Heetvelt (The Wave)

Redactie: Jolanda Konings

ISBN 978 90 257 6418 0

ISBN e-book 978 90 257 6419 7

NUR 513

Derde druk 2018

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden te achterhalen van het gebruikte beeldmateriaal. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten en plattegronden

Woord vooraf

1 Gouden bergen

In vogelvlucht

Klimaat

Fauna

Natuurbescherming en milieu

2 Oude en Nieuwe Wereld

Geschiedenis

Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen na WO II

Bevolking

3 Culturele rijkdom

Precolumbiaanse kunst

Architectuur

Reisliteratuur

4 Californië

Droomland Californië

San Francisco

Silicon Valley

East Bay

Marin County

Napa Valley en Sonoma Valley

Noord-Californië

Sacramento en Gold Country

Mono Lake

Owens Valley

Yosemite National Park

Sequoia en Kings Canyon National Parks

Death Valley National Park

Joshua Tree National Park

Palm Springs

Tussen San Francisco en Los Angeles

Los Angeles

San Diego

Praktische informatie

5 Nevada

Goud en goklust

Woestijn en eeuwige sneeuw

Las Vegas

Valley of Fire State Park

Carson City

Reno

Noord-Nevada

Great Basin National Park

Praktische informatie

6 Utah

Mormoonse geschiedenis

Kleurrijk vormgegeven landschap

Salt Lake City

Dinosaurland

Moab

Arches National Park

Canyonlands National Park

Glen Canyon National Recreation Area

Grand Staircase-Escalante National Monument

Capitol Reef National Park

Bryce Canyon National Park

Zion National Park

Praktische informatie

7 Arizona

Native land

Land van kloven en tafelbergen

Grand Canyon

Page en Lake Powell

Navajo National Monument

Monument Valley

Hopi Indian Reservation

Canyon de Chelly

Petrified Forest National Park & Painted Desert

Wupatki National Monument

Flagstaff

Phoenix

Heard Museum

Phoenix Art Museum

Tucson

Organ Pipe Cactus National Monument

Yuma

Lake Havasu

Praktische informatie

8 Colorado en New Mexico

Ruige barrière en snelstromende rivieren

Van pijlen naar penselen

Denver

Rocky Mountain National Park

Glenwood Springs

Grand Junction

Durango

Mesa Verde National Park

Great Sand Dunes National Park

Colorado Springs

Pueblo´s in New Mexico

Albuquerque

Santa Fe

Taos

Pueblo’s in New Mexico

El Malpais National Monument

Aztec Ruins National Monument

Chaco Culture National Historical Park

Praktische informatie

Algemene informatie

Kaarten en plattegronden

Californië, Nevada, Arizona, New Mexico, Colorado en Utah

Californië

San Francisco en omgeving

Downtown San Francisco

San Francisco

Yosemite NP

Sequoia/Kings Canyon NP

Death Valley NP

Los Angeles

Downtown Los Angeles

San Diego

Downtown San Diego

Nevada

Las Vegas

Reno en omgeving

Great Basin National Park

Utah

Salt Lake City

Arches National Park

Canyonlands National Park

Bryce Canyon National Park

Zion National Park

Arizona

Grand Canyon National Park

Petrified Forest National Park

Phoenix en omliggende steden

Tucson

Colorado en New Mexico

Denver

Albuquerque

Santa Fe

Woord vooraf

De American Dream kun je nergens zo beleven als in het zuidwesten van de VS; enorme barrières werden en worden er overwonnen. In 1988 reisde ik voor het eerst door dit gebied en was zeer gefascineerd door de grootsheid en variatie van het landschap. Alle daaropvolgende keren was er weer de magie van land en water, vormen en kleuren die haast buitenaards lijken. Met name Zuid-Utah en Noord-Arizona behoren absoluut tot de indrukwekkendste plekken waar ik ooit ben geweest.

Naarmate ik het gebied beter leerde kennen, werd mijn fascinatie voor de mensen en hun idealen steeds groter. Daarom heb ik in deze gids behalve voor imposante rotszuilen, kloven, bruggen en bomen veel plaats ingeruimd voor industriëlen, spoorwegmagnaten, mecenassen en kunstenaars die op de betreffende plek hun roots hadden of hun toevlucht zochten. De inventiviteit die mannen en vrouwen aan de dag legden om in dit land een nieuw en beloftevol bestaan op te bouwen en er kleur aan te geven, zijn ook nu nog een enorme bron van inspiratie voor anderen. Wie dat wil, kan zeker Amerikaanse stereotiepen vinden, maar er zijn ook heel veel verrassende uitzonderingen. Juist die uitzonderingen maken het zuidwesten van de VS uniek.

Deze gids leidt je langs gebaande en minder gebaande paden. Als ik lezers aan kan sporen ook naar de onbekende bladzijdes van het zuidwesten van de VS op zoek te gaan – en daardoor nog meer ontdekkingen te doen – ben ik in mijn opzet geslaagd.

Angela Heetvelt

1 Gouden bergen

De Verenigde Staten vormen het land van de verbeelding. Maar er zijn meer pijlers dan Hollywood en Disneyland. De werkelijkheid van dit land stijgt boven onze fantasie uit. Bomen hoger dan 100 m, ouder dan 2000 jaar. Tussen hoge bergen met sneeuw en zoutvlaktes onder zeeniveau bevindt zich een caleidoscoop van spectaculaire uitingen van de natuur. In het tumultueuze verleden barstten vulkanen uit, baanden rivieren zich een weg door veelkleurig gesteente en wind en water leverden sculpturen waar weinig kunstenaars weerwoord op hebben.

De bergen en kloven die voor pioniers en goudzoekers enorme obstakels vormden, waren het thuisland van een vindingrijk volk. En de hedendaagse toerist kan er, nu eens gemotoriseerd dan weer te voet, tot in de meest verborgen uithoeken reizen. Monumentale valleien en de diepste kloven ter wereld, in Amerika zijn ze voor iedereen bereikbaar. Wat in veel landen een onoverkomelijk obstakel zou vormen, is hier een uitdaging.

Californië, Nevada, Arizona, New Mexico, Colorado en Utah

In vogelvlucht

Het land van de onbegrensde mogelijkheden heeft veel meer te bieden dan waar veel reizigers – en thuisblijvers – weet van hebben. San Francisco en Los Angeles zijn terecht favoriete startsteden, je kunt per stad al een week vol variatie vullen. Verrassende alternatieve plekken om je reis te beginnen zijn er ook. Zoals Las Vegas, dat ook directe vlieglijnen heeft met Amsterdam; vanuit het neonverlichte nachtleven ben je in een uurtje in een woestijnlandschap met de helderste sterrenhemels.

Wie nieuwsgierig is naar de cultuur van de natives, de oorspronkelijke bevolking in het kleurrijke woestijnlandschap van Arizona en New Mexico, kiest bijvoorbeeld Phoenix of Albuquerque als startpunt. Vrijwel aan de voet van de Rocky Mountains ligt Denver, een uitstekende toegang tot het ruige berglandschap van Colorado en de geologische toppers van Utah, waarna je bijvoorbeeld verder westwaarts reist naar de kust. Of combineer Colorado en Utah met de andere twee staten van de Four Corners: Arizona en New Mexico.

In deze gids zijn de beschrijvingen gerangschikt per staat. Zeker raden we je aan om meer dan één staat te bezoeken, maar vergis je niet in de afstanden. Alleen al Californië is tienmaal zo groot als Nederland. En als je zou besluiten om je reis aan de oostkust te beginnen, dan heb je nog hemelsbreed 5000 km voor de boeg tot aan de Stille Oceaan. Wie geen maanden de tijd heeft, doet er dus goed aan strak te plannen en zorgvuldig te kiezen. En gewoon nog eens terug te komen. Om niet de hele dag in de auto te zitten, is een reisafstand van 250 km per dag eigenlijk wel het maximum. Met minder wordt het doorgaans alleen maar leuker.

Kust

Californië is de kuststaat van het zuidwesten. Surfers houden zich vooral in het zuiden op. Pas vanaf Santa Barbara wordt de temperatuur van het zeewater aantrekkelijk voor zwemmers. Beroemde zandstranden zijn er bij Malibu, waar flaneren misschien wel de populairste sport is. Het zon- en zeevertier loopt door tot voorbij San Diego, waar de grens met Mexico ligt. Beschutte baaien zijn er bij Huntington Beach (Los Angeles), Santa Barbara en Monterey. Ter hoogte van Los Angeles liggen eilanden van enig formaat, de Santa Catalina en de Channel Islands. De noordkust van Californië is ronduit ruig en rotsachtig. Daar hullen beach boys (en girls) zich het hele jaar in wetsuits.

Bergen

Vlak achter de kust doemt de eerste bergketen op, de Coast Range genaamd. Het is een gebergte met pieken tot 2000 m. Door deze keten loopt een breuklijn, de San Andreas Fault, die geregeld aardbevingen veroorzaakt. Het heeft de mens er niet van kunnen weerhouden zich in grote aantallen in het gebied te vestigen.

Een tweede bergketen loopt eveneens van noord naar zuid, van Canada tot in het noorden van Californië. Dat zijn de Cascade Mountains, met onder meer de slapende Mount Shasta (4317 m). Thermische activiteit wordt nog waargenomen rond Lassen Peak. Noordwaarts, in de staten Oregon en Washington, vond in 1980 nog een grote uitbarsting plaats van de Mount Saint Helens. In 2005 was daar opnieuw een eruptie, weliswaar van een kleinere omvang.

Het Yosemite National Park bevindt zich in de Sierra Nevada, een gebergte van 640 km lengte en 110 km breedte in het oosten van Californië en het westen van Nevada. Ook is hier Lake Tahoe, een groot alpien meer waaromheen diverse skigebieden liggen. Het hoogste punt in de Sierra Nevada is Mount Whitney (4421 m). Alaska niet meegerekend, is deze berg de hoogste van de VS. Mount Whitney ligt maar 122 km ten westen van het laagste punt van het land: Badwater, 87 m onder de zeespiegel.

Door Colorado loopt de keten van de Rocky Mountains. Uitlopers daar weer van zijn de Sangre de Cristo Mountains, te vinden in New Mexico. Met de Coast Range en de Cascade Mountains zijn de Rockies de jongste en daarom nog vrij spitse bergen van Noord-Amerika, ze zijn 60 tot 100 miljoen jaar oud. Als groep worden deze bergen ook wel Cordillera genoemd.

Valleien

In het midden en zuiden van Californië ligt achter het kustgebergte een vruchtbare vallei, de voedingsbodem voor graan en fruit. Hier wordt het overgrote deel van de Californische wijnbouw bedreven. Verrassend genoeg maakt die vlakte oostwaarts vrij snel plaats voor de Sierra Nevada.

Woestijnen

Oostelijk van de Sierra Nevada, zowel in de staten Nevada als Arizona en een klein deel van Utah, strekt zich de Mojave Desert uit. Dat is een woestijn met een opmerkelijk hoge ligging. Hierdoor is het er weliswaar ’s zomers heet, maar kan het ’s winters vrij koud zijn en koelt het ’s nachts sterk af. Het gebied heeft het predicaat woestijn te danken aan de geringe hoeveelheid neerslag, minder dan 150 mm per jaar. En dat wordt weer veroorzaakt door de luwte van omringende bergen. Ook Death Valley ligt in de Mojave Desert.

Ten zuiden van de Mojave Desert sluit een volgende woestijn aan die door Arizona tot in Mexico doorloopt, genaamd de Sonora Desert. Deze woestijn ligt voor het overgrote deel lager dan de Mojave Desert, waardoor de vegetatie er duidelijk anders is. Ook de laaggelegen Colorado Desert in Zuid-Californië maakt deel uit van de Sonora Desert.

Rivieren

Een centrale rol in het landschap van het zuidwesten van de VS speelt de Colorado River, die ontspringt in de Rocky Mountains in Colorado. Aanvankelijk meanderde de rivier door een laagvlakte. In de loop van miljoenen jaren werden delen van het land met de rivier omhoog gedrukt, waardoor de stroming plaatselijk sterker werd en de uitschurende werking intensiever. Dit leidde onder meer tot de Grand Canyon, met ruim 1,5 km diepe kloofwanden. De Grand Canyon heeft een lengte van bijna 400 km. Dat het water zich in Lake Mead verzamelt, is mensenwerk. Het is het grootste kunstmatige meer van de VS, gevormd door de Hoover Dam. Vervolgens baant de Colorado River zich een weg door Arizona, Californië en Mexico om na in totaal 2330 km in de Golf van Californië uit te monden.

In de Canyonlands was en is ook de Green River een beeldbepalende factor; na een spectaculair traject van ruim 1000 km voegt die zich vanuit Wyoming en door Colorado in Utah bij de Colorado River.

Aan de oostkant van de Rocky Mountains is de Rio Grande een rivier van grote betekenis voor de vorming van het landschap. Bovendien is het een belangrijke grensrivier tussen de VS en Mexico, het pad dat veel Mexicanen kiezen op weg naar een (illegaal) nieuw bestaan. In Mexico wordt het de Río Bravo, of Río Bravo del Norte, genoemd. Het water van de Rio Grande wordt op veel plaatsen gestuwd en door grote waterkrachtcentrales geleid. In de havenstad Brownsville, Texas, mondt de rivier na een totale weg van ruim 3000 km uit in de Golf van Mexico.

De continentale waterscheiding, waardoor dus de Colorado River een weg westwaarts volgt en de Rio Grande in oostelijke richting vloeit, wordt grotendeels door de Rocky Mountains gevormd. Veel water bereikt echter nooit de oceanen en blijft in bekkens (basins) zonder afvloeiing.

Great Basin en Colorado Plateau

Geologisch gezien is het Great Basin een spectaculair gebied, een halfwoestijn met bekkens en plateaus in zeer uiteenlopende landschapsvormen: grote zoutvlaktes, bergen en valleien, elk met hun specifieke flora en fauna. Hierin liggen Mono Lake, Death Valley, de Black Rock Desert en de Escalante Desert, die grote delen van Californië, Nevada en Utah beslaan.

Aan de zuidoostrand van het Great Basin ligt het Colorado Plateau, in een wijde cirkel om de Four Corners (het kruispunt van de staten Utah, Colorado, New Mexico en Arizona). Hier komen de beroemde plaatjes vandaan met oprijzende rode rotsen waar een eindeloze, eenzame weg doorheen voert, het klassieke beeld van Monument Valley. Een enkele maal wordt het beeld onderbroken door een door Navajo gerunde handelspost. Dit plateaulandschap of Mesa Country wordt gekenmerkt door tables. Deze tables zijn in de loop der eeuwen ontstaan onder invloed van lavastromen. Ooit vloeide deze lava uit over de valleien. Hierna vertoonden de afwisselend harde (lava) en zachte lagen door opwaartse druk scheuren en schuurden rivieren er grillige patronen in. Als kanalen slingeren deze groeven om de met een harde lavakap bedekte table steeds dieper weg. Maar ook het bestaan van een dergelijke kap is eindig. Wat eens een table was, slinkt tot een smallere butte, een rotspartij die hoger is dan hij breed is. Wordt deze butte nog smaller en heeft hij een spits, obeliskachtig uiterlijk, dan wordt het een spire of een monument. Daar komt dan ook de naam Monument Valley, in het noordoosten van Arizona, vandaan. Uiteindelijk wordt ook de smalle beschermende toplaag weggevaagd, waarna het restant relatief snel vlak zal worden.

Door de aanwezigheid van ijzer maar ook andere kleurende elementen als steenkool, mangaan en koper is het ondanks de beperkte vegetatie een kleurrijk landschap. Soms overheersen rood en geel, maar ook groen, bruin, grijs en zwart kunnen de boventoon voeren.

Tijdens het pleistoceen rukte tot viermaal toe een enorme ijskap vanuit Canada op, tot aan de zuidelijke Rocky Mountains en de Plains toe. Hierdoor verschoof het territorium van veel zoogdieren naar het zuiden. Tijdens de koude periodes leefden hier mastodonten, mammoeten en neushoorns. Tussen de ijstijden in schuimden wolven, leeuwen, kamelen, eentenige paarden en reuzenbizons door het gebied. Aan het einde van de laatste ijstijd, tien- tot vijftienduizend jaar geleden, stierven op grote schaal veel Noord-Amerikaanse diersoorten uit. Hun sporen zijn in grote hoeveelheden aangetroffen.

GEOLOGISCHE TRAPTREDES

Het plateau dat van Noord-Arizona over zo’n 180 km noordwaarts tot in Utah loopt is trapvormig, waarbij elke tree een ander geologisch tijdvak laat zien. De bovenste trede van deze Grand Staircase bevindt zich op het niveau van de Pink Cliffs, waar onder meer het Bryce National Park en Cedar Breaks National Monument deel van uitmaken. Een tree lager zijn de Grey Cliffs, terugvoerend op het moerasachtige krijt. Daaropvolgend zijn de White Cliffs met het Zion National Park als waarmerk. De omstandigheden voor flora en fauna waren slecht en er zijn hier dan ook weinig fossielen aangetroffen, maar er zijn voldoende bewijzen die op het jura duiden. Het oudste tijdvak komt aan het licht bij de Vermilion Cliffs. Paradepaardje is de Grand Canyon. In en rond de Grand Canyon zijn fossielen aangetroffen die terug te voeren zijn tot het trias. In die periode werd het gebied bevolkt door dinosauriërs, er leefden amfibieën en er zwommen vissen. Resten van bomen uit die tijd zijn in versteende vorm bewaard gebleven.

Klimaat

De breedteligging is verantwoordelijk voor het heersende klimaat in het zuidwesten van de VS: grofweg tussen 33 en 42° NB, vergelijkbaar met Madrid en Tanger. Maar vooral de hoogteverschillen brengen grote variatie in het weerbeeld aan. Zo lopen de temperaturen in Death Valley ’s zomers op tot ondraaglijk hoogte. Dan wordt het niet alleen voor mensen een no-goarea, ook de koeling van auto’s raakt in de problemen en voor campers is het dan zelfs verboden terrein. Ook in de woestijngebieden van Utah, Nevada en Arizona kan het erg heet worden. En dat terwijl je ’s winters de noordwestelijke toegang tot Death Valley maar ook het Bryce National Park soms niet zonder sneeuwkettingen kunt betreden. In de Sierra Nevada zijn de bergpassen van 1 november tot 1 april gesloten maar bij hevige sneeuwval buiten die periode kunnen passen gesloten worden. Dit geldt in elk geval voor de beroemde Tiogapas, de doorgaande route door het Yosemite National Park. Bij Lake Tahoe, zuidoostelijk van Salt Lake City en in de Rocky Mountains zijn populaire skigebieden met een lang seizoen en veel poedersneeuw. Langs de noordelijke kust van Californië treedt veelvuldig mist op. Heel vaak is dat alleen ’s ochtends, vooral in de zomer, zelden blijft de Golden Gate Bridge de hele dag in de mist hangen. De droogte is een veel grotere bron van zorg en speelt tevens een grote rol in het politieke klimaat (zie kader p. 94).

Grofweg is het – logisch op het noordelijk halfrond – in het zuiden warmer dan in het noorden. Het water van de Stille Oceaan is door de koude golfstroom ten noorden van Monterey, waar warme en koude stromingen samenkomen, echt koud. Zuidelijk daarvan is de watertemperatuur een stuk aangenamer, maar nergens tropisch warm.

Regenwoud en reuzenbomen

In het noorden van Californië zorgen specifieke ecosystemen, waarbij een grote hoeveelheid neerslag een van de bepalende factoren is, voor een bijzondere flora. Zo groeit er de zogenoemde kustmammoetboom, de Sequoia sempervirens, waarvan exemplaren van ruim 100 m hoogte in het Redwood National Park staan. Landinwaarts, in de neerslagrijke Sierra Nevada, staan de omvangrijkste reuzenbomen, oftewel de Sequoiadendron giganteum. Ze blijven in lengte iets onder de redwoods van de kuststreek maar hun totale oppervlak en hun doorsnede is groter.

Op de Plains, maar ook in Noord-Californië hebben oeroude bomen soms een proces van verstening doorgemaakt (zie p. 233).

Groei en bloei in de Sonora Desert

Hoe mooi de woestijn kan zijn, zal iedereen beamen die er in het voorjaar het onwaarschijnlijke tapijt van kleur- en vormenrijke bloemen heeft gezien. Maar ook de eindeloosheid en dorheid van de woestijn kan fascineren. Van de vele cactussoorten die er groeien, zijn er een paar heel opmerkelijk. Mormonen lieten zich de weg wijzen door de hoge Joshuabomen (zie p. 102), verwant aan de yucca. De 18 m die de Joshuabomen kunnen bereiken, haalt de saguarocactus net niet. Daarentegen is de roem van de saguaro, met opgeheven ‘armen’ boegbeeld van westerns waarin de eenzame cowboy uit het beeld galoppeert en een grote stofwolk achter zich laat, ongeëvenaard. De stugge bladeren van de lechuguilla, een soort agave, is door woestijnvolkeren veel gebruikt als touw en ook werden er manden en schoenen van gevlochten. Een venijnige woestijnplant is de cholla, die zijn stekels bij de geringste aanraking in de huid van de ongelukkige passant achterlaat.

SPARRENKEVER

Opvallend in het Rocky Mountain National Park maar ook in de bossen daarbuiten is de droeve aanblik van enorme dorre en dode wouden. Heel veel bomen zijn er aangetast door de spruce beetle (Dendroctonus rufipennis), een kever die het bij uitstek op sparren heeft gemunt. Het 6 mm lange diertje – in grote aantallen, dat wel – heeft in heel Noord-Amerika, van Alaska tot Arizona, voor een enorme kaalslag gezorgd. De kever boort een gaatje in de boombast om er eitjes in te leggen. De uitgekomen larven voeden zich met hout. Meestal sneuvelt de boom twee jaar nadat de eitjes gelegd zijn. Al sinds de jaren 80 vreet de kever zich een weg door de bossen. Ironisch is dat juist door natuurbeschermingsmaatregelen de dieren een plaag zijn geworden. Omdat er niet meer werd gekapt en branden voorkomen en geblust werden, is het woud erg dicht geworden, wat de uitbreiding van de plaaginsecten vereenvoudigde. Het huidige bosbeheer is daar dan ook van teruggekomen, er worden zelfs – gerichte – bosbranden aangestoken. Piramidevormige stapels boomstammen die op sommige delen in eindeloze rijen liggen, wachten op de eerste sneeuwval. Dan gaat het vuur in deze door de kevers aangevreten stammen.

Neem extra voorzorgsmaatregelen in acht als je door bossen loopt die zijn aangetast door de sparrenkever. De kans op vallende takken en bomen is er groter. Vermijd dergelijke routes bij veel wind.

SEQUOIA’S EN REDWOODS

Met zoveel hoge stammen zou je door de bomen het bos niet meer zien. Twee boomsoorten steken met hun hoogterecords met kop en schouders boven andere uit. Echte winnaar, tot wel 120 m hoog, is de redwood, de Sequoia sempervirens, die vooral gedijt langs de nevelige kust – en een geregeld mistig hoekje ten zuiden van Grant Grove. In het Sequoia National Park staat voornamelijk de Sequoiadendron giganteum, uitblinker wat houtmassa betreft. De stam kan een diameter bereiken van 13 m. De sequoia kan ook een hogere leeftijd bereiken: 3200 jaar tegenover de redwoods 2000 jaar.

Dan nog gaat de sequoia niet van ouderdom dood. Meestal eindigt de boom simpelweg doordat hij omvalt. Uit zaadjes zo klein als een havermoutvlok groeien bomen die in volwassen staat jaarlijks zo’n 2000 eivormige kegels produceren. Die kunnen wel 20 jaar blijven hangen. Eekhoorns of kevers kunnen er een paar openmaken, maar voor de werkelijke verspreiding is brand nodig. De warmte droogt de kegel, laat die openbarsten en de zaadvlokken op de grond vallen. Door brand is er begroeiing verdwenen, ontstaat een vruchtbare bodem en kan er weer licht doordringen, noodzakelijk voor de groei van de nieuwe bomen. De oude boom kan zelf goed tegen brand. In de loop van duizenden jaren loopt die hooguit littekens op.

Vooral in de laaggelegen Colorado Desert zie je ocotillos (Fouquieria splendens) met takken met stekels waarop zich alleen bij regenval in korte tijd bladeren ontwikkelen. Bij droogte vallen de bladeren weer af. De bloemen, een trosje langgerekte kelkjes aan het eind van de tak, zijn felrood.

De rode, langwerpige bloemen van de chuparosa (de ‘kolibrie’) krullen hun onderlip uitnodigend voor de vogels, zodat deze bij de nectar kunnen. Oplopend in lengte zijn daar nog de creosootstruiken (Larrea tridentata), de desert ironwood (Olneya tesota) en de palo verde (Parkinsonia), met meestal gele, soms witte, klokvormige bloemen. Metershoog kan ook de smokethorn (Psorothamnus spinosus) worden, met dunne twijgen met fijne, grijswitte haartakjes en in juni paarse bloemen.

De noordelijke delen van het Great Basin zijn schraal en bieden nauwelijks meer dan alsemstruiken; dit gebied wordt ook wel Sagebrush Country genoemd. Je ziet op diverse plaatsen in het woestijnland van Utah, vooral in het Dead Horse Point State Park en in het Natural Bridges National Monument, cryptobiotische verschijnselen. Dat is een primitieve, zeer kwetsbare bodemontwikkeling – te vergelijken met koraal – met een heel traag metabolisme. Deze heeft heel veel tijd nodig zich te ontwikkelen en vormt een belangrijke basis voor een later plantenleven. Je herkent de bodem aan een korrelige structuur in de verder vrij vlakke bodem. Vermijd daarover te lopen.

Fauna

Of bepaalde diersoorten voorkomen in een gebied, hangt voor een groot deel af van het ecosysteem ter plaatse. Het zuidwesten van de VS kent zeer uiteenlopende ecosystemen en een sterk variërende fauna. Diverse hertensoorten bevolken de berggebieden. Daar zijn nog diverse delen bear country, zoals Yosemite, Sequoia & Kings Canyon en de Rocky Mountains, waar zwarte beren leven. Verblijf in deze gebieden vergt speciale voorzorgsmaatregelen (zie kader p. 305). Grizzlyberen komen er niet meer voor, hoewel deze beer wel op de vlag van Californië prijkt. Veel groter dan het aantreffen van een zwarte beer is de kans op een ontmoeting met wasberen (raccoons), die ook in lagere regionen voorkomen en op kampeerterreinen nogal eens een voedselstelende plaag vormen. Nachtelijk gescharrel rond tenten kan ook van stinkdieren (skunks) komen, die hun aanwezigheid doorgaans geurend kenbaar maken. Poema’s of bergleeuwen (cougars) zijn zeldzaam, maar willen nog wel eens een eind richting de bewoonde wereld afdwalen.

Voor de kust van Californië worden veelvuldig zeehonden en zeeleeuwen gesignaleerd. Zeehonden zijn doorgaans grijs gevlekt, zeeleeuwen hebben opgedroogd een bruine pels. Zeehonden hebben inwendige oren, zeeleeuwen kleine uitwendige. Er zijn ook nog enkele kolonies zeeolifanten, zoals bij de Piedras Blancas, 10 km ten noorden van San Simeon. De oceaan vormt een trekroute van de grijze walvis, die begin december naar het zuiden trekt en in maart – intussen met jong – weer noordwaarts. Bultruggen worden af en toe in de zomermaanden gesignaleerd, dolfijnen zijn er het hele jaar door. Vaak zijn ze al vanaf het strand te zien. Ook gebruiken schildpadden de zanderige kust om hun eieren in te leggen.

In de woestijngebieden leven gaffelantilopes en coyotes, daarnaast hagedissen, vogelspinnen, slangen en schorpioenen.

Onder de vogelstand is de Californische condor de grootste en spectaculairste. Een vrij goede kans om deze vogel te treffen heb je in het Pinnacles National Monument. Ook bij de Grand Canyon cirkelen geregeld condors. Kalkoengieren (turkey vultures) en vis- en steenarenden worden veelvuldig gesignaleerd.

Natuurbescherming en milieu

Mijnbouw, de aanleg van spoorlijnen en grootschalige houtkap brachten tegen de 20ste eeuw milieuactivisten op de been. John Muir richtte in 1892 de Sierra Club op en speelde een grote rol bij het opzetten van de nationale parken. Het Amerikaanse Congres richtte in 1916 een federaal agentschap op dat het beheer op zich nam van beschermde natuurgebieden. Deze National Park Service is opgericht om het toenemende toerisme in de natuurgebieden te faciliteren, zonder al te grote afbreuk te doen aan de natuur ter plaatse. Van een enkel gebied met geisers, bergen of speciale flora en fauna is dat inmiddels uitgebreid tot honderden gebieden, variërend van postzegelformaat tot gebieden groter dan Nederland. In het zuidwesten van de VS is Californië koploper met acht nationale parken, Utah heeft er vijf, waaronder de beroemdste van het land: Bryce, Zion, Arches en Canyonlands; het Grand Canyon National Park ligt in Arizona. Onder president Franklin Delano Roosevelt werden ook historische monumenten die terugvoeren op de Burgeroorlog bij de National Park Service ondergebracht. National Monuments zijn natuurlijke dan wel historische monumenten die door verschillende presidenten zijn uitgeroepen zonder dat het Congres zich daarover uitsprak. Andere richtlijnen zijn er voor de National Forests en Wilderness Areas; daar is beperkte exploitatie van bossen en mijnen toegestaan.

De doelstellingen omtrent beschermen en faciliteren zijn in de loop der jaren wel veranderd. In de begintijd van de exploitatie van Yosemite National Park werden luidruchtige spechten nog afgeschoten om de nachtrust van de bezoekers niet te verstoren. En de visie op het onberoerd laten van bossen is inmiddels weer achterhaald. Maar in grote lijnen betekent het dat bijzondere gebieden bereikbaar worden gemaakt en buiten de gebaande paden de impact van de toeristische voetstap tot een minimum wordt beperkt. Op www.nps.gov worden de beschermde gebieden beschreven.

Ook op het niveau van de afzonderlijke staten worden natuurgebieden en monumenten beschermd, als State Park of State Monument.

Het milieubewustzijn is in de VS de afgelopen decennia sterk gegroeid. Grote SUV’s zijn niet langer standaard, al zie je die in plattelandsgebieden nog geregeld. In Californië kan de Prius nu tot de meest verkochte auto’s worden gerekend. Los Angeles heeft sinds de jaren 90 een metrostelsel dat het autoverkeer en de smog moet terugdringen. San Francisco is en blijft actief om auto’s steeds verder uit het straatbeeld te weren, de fiets en het openbaar vervoer zijn daar intussen gemeengoed.

Bosbranden zijn altijd al een bedreiging geweest voor het droge zuidwesten van de VS, maar de afgelopen jaren was door de extreme droogte de omvang van de branden zeer groot. Napa en Sonoma, Carmel, Yosemite maar ook de dichtbevolkte randgemeenten van Los Angeles hebben in 2016 en 2017 met zeer omvangrijke branden te kampen gehad, waarbij tientallen slachtoffers vielen en tienduizenden huizen verwoest werden. Daartussen zijn ook periodes geweest met juist extreme regenval, met levensbedreigende overstromingen en modderlawines tot gevolg. Deze klimatologische uitersten kunnen je reis beïnvloeden en bepaalde routes – tijdelijk – ontoegankelijk maken.

2 Oude en Nieuwe Wereld

Het zuidwesten van de VS werd in vergelijking met andere delen van het land pas laat vanuit Europa bevolkt, maar dat wil geenszins zeggen dat dit gebied geen interessante geschiedenis heeft. De oorspronkelijke bevolking schreef krantenberichten op rotsen, die we nog altijd kunnen lezen. Spaanse missionarissen en veeboeren lieten nog meer zichtbare sporen na, in de vorm van missieposten. Regelmatig werd in dit gebied over de hoofden van de oorspronkelijke bevolking een gewapende territoriumstrijd gevoerd tussen Mexico en Amerika. Uiteindelijk won Amerika deze strijd en gebieden van Mexico werden bij Amerika gevoegd. De Pueblodorpen van New Mexico en Mesa Country van Arizona zijn eeuwenlang grotendeels onveranderd gebleven. In Zuid-Californië en Zuid-Arizona is Mexico nog altijd zichtbaar. Bij uitstek in Nevada zie je de restanten en de gevolgen van de goudkoorts. Met veel specie werd de geschiedenis van natives, Spaans-Mexicanen en Amerikanen samengevoegd.

Geschiedenis

Vanuit Europees gezichtspunt begint de geschiedenis van Amerika in 1492, met de ontdekking van het continent door Christoffel Columbus. De daadwerkelijke geschiedenis begon uiteraard veel eerder. Indiaanse volkeren uit de zuidwestelijke staten zijn hoogstwaarschijnlijk nazaten van de Aziaten die 12.000 tot 15.000 jaar geleden over de toenmalige landbrug bij de Beringstraat tussen Siberië en Alaska trokken. Ze vonden hun weg naar het noordelijke en zuidelijke continent. Archeologische vondsten laten zien dat de mensen in deze contreien nauw verwant waren aan volkeren in Mexico. In het noorden – met uitzondering van de kust – leefden ze nog tot een vrij recent verleden nomadisch, in het zuiden was al in een vroeg stadium sprake van min of meer permanente bewoning. Hoewel in Europa de term ‘indianen’ gebruikelijk werd, spreken we hierna van natives, waarmee de oorspronkelijk bevolking wordt bedoeld. ‘Indians’ als benaming wordt als weinig respectvol ervaren. Tegelijkertijd kan de term natives wat verwarring opleveren, omdat hiermee ook de nazaten van immigranten (bijvoorbeeld een ‘native of San Francisco’) kunnen worden bedoeld; de term wordt dan gebruikt om aan te geven dat men op die plek geboren is.

Van mandenmakers tot kuilbouwers

Duizenden jaren leefden er verschillende groepen natives in het zuidwestelijk gebied van de VS. Ze spraken rond 1500, toen de eerste Europeanen verschenen, zo’n honderd verschillende talen. Politieke leiders waren in hoofdzaak mannen, terwijl vrouwelijke sjamanen hun krachten aanwendden om ziektes te bestrijden, het weer te beïnvloeden en geluk af te roepen. Op sommige plaatsen is dat overigens in grote lijnen weer zo, alleen gaat het nu vooral over ‘balance’ met behulp van onzichtbare krachten.

De oudste bekende volkeren werden gerekend tot de basketmakers. Ze vervoerden hun bezittingen en voedsel in van planten gevlochten manden. Hun schuilplaatsen waren veelal grotten. Naarmate ze hun agrarische vaardigheden uitbreidden, konden ze langer op een plaats blijven. Voornaamste landbouwproducten waren mais, courgette en bonen. De Anasazi werden van grotbewoners kuilbouwers. Ze ontwikkelden keramiek voor kook- en bewaargerei.

Pueblo’s

Naarmate de gemeenschappen groter werden, nam de behoefte aan woonruimte toe. Rond 700 begonnen de Anasazi hun woningen bovengronds te bouwen, de pueblo. Geleidelijk werden de bouwvaardigheden uitgebreid. Rond 1100, misschien omdat er door de groei van de bevolking rivaliteit en daarmee vijandigheden ontstonden, verschenen huizen in de rotswanden. Op ogenschijnlijk onbereikbare plaatsen in diepe kloofwanden werden veelal meerdere verdiepingen tellende woningen gebouwd. Deels werd gebruikgemaakt van de bestaande rotswanden, de open zijdes werden met baksteen opgemetseld. Ook de landbouwmiddelen werden uitgebreid, waarbij vooral katoen een waardevol gewas werd. Andere volkeren van het Great Basin maakten vergelijkbare ontwikkelingen op het gebied van landbewerking door. In de bos- en berggebieden, het terrein van Apache en Navajo, bleef de jacht nog lang het middel van bestaan.

Spanjaarden

Langs de westkust leefden Chumash- en Shoshone-indianen. De overvloedige aanwezigheid van hout en vis zal hen tot weinig rondtrekken hebben aangezet. Zij kwamen als eersten in aanraking met de kolonisten. Het waren de Spanjaarden die in de tweede helft van de 16de eeuw hier voet aan wal zetten. Dat contact richtte een massale slachting aan onder de inheemse bevolking, die niet was opgewassen tegen de Europese ziektekiemen die de kolonisten bij zich droegen. Vermoedelijk woonde een half miljoen natives aan de westkust toen de Spanjaard Juan Cabrillo in 1542 de natuurlijke haven van het huidige San Diego in het vizier kreeg. Van de volkeren die er oorspronkelijk leefden, zijn maar weinig sporen gevonden.

Cabrillo noemde het gebied dat hij had ‘ontdekt’ California, naar het denkbeeldige eiland uit een beroemde Spaanse roman. Hoewel de Engelsman Sir Francis Drake in 1579 ten noorden van San Francisco van boord stapte, bleef Californië nog lang Spaans.

CAMINO REAL

Met het vestigen van een keten van missieposten had de Spaanse koning een verkapt strategisch doel. Russen en Engelsen bleken zich steeds vaker in het territorium Alta California te vertonen. Kolonisatie was hiertegen het middel. De franciscaanse pater Junípero Serra – die naam kom je nog geregeld tegen in Californië – had zijn sporen al verdiend in het missiewerk in Mexico en richtte als eerste de Mission San Diego de Alcalà op. Van de bevoorradingsschepen overleefde slechts de helft van de bemanning.

Kapitein Gaspar de Portolà raakte zo gedesoriënteerd door de nevelige kust dat voor zijn part de Russen of Engelsen het gebied konden krijgen. Maar ondanks deze slechte voortekenen gaf padre Serra niet op. Op steeds een dag reizen – per paard – van elkaar werd een lint van missieposten gebouwd. Zo verschenen missies in Monterey, Santa Barbara en San Francisco, een reeks van in totaal 21 posten die door militairen werden bewaakt. Zo kon namelijk ook goederentransport redelijk veilig plaatsvinden. In totaal besloeg El Camino Real, de koninklijke weg, een afstand van bijna 1000 km tussen San Diego en Sonoma.

In 1988 is Junípero Serra (1713–1784) door paus Johannes Paulus II zalig verklaard. De prijs daarvoor was twee eeuwen daarvoor betaald met eindeloze ontberingen, boetedoeningen en een door westerse ziektes vrijwel uitgeroeide populatie bekeerlingen.

De Spanjaarden claimden ook Nevada, het ‘met sneeuw bedekte’ land. De bewoners, Paiute, Washoe en Shoshone, werden lange tijd met rust gelaten. Pas toen delen van het land halverwege de 19de eeuw toch interessant bleken voor de kolonisten, vanwege goud en andere waardevolle bodemstoffen, werden daar de Paiute in 1860 met grof geschut overmeesterd.

De koloniale geschiedenis van Utah is vergelijkbaar met die van Nevada. Het ondoordringbare canyonlandschap dacht men maar het best te mijden. Geïsoleerd en ongewild als het was, trok het mormonen. Het Beloofde Land (Deseret) van mormonenleider Brigham Young groeide in enkele jaren uit tot een 60.000 zielen tellend bolwerk. Aanvankelijk waren ze op landbouw gericht (katoen, zijderupsen) maar om zelfvoorzienend te kunnen zijn, werd ook naar bodemstoffen gezocht. Die bleken in ruime mate aanwezig. Met de rust was het daarmee voor de mormonen gedaan.

Glinsterende dorpen in Arizona en New Mexico lokten de op goud beluste ontdekkingsreiziger Francisco Vásquez de Coronado. Hij struinde vele honderden kilometers verder oostwaarts alvorens onverrichter zake huiswaarts te keren. Het mica dat in de leemafdekking van de huizen zat, gaf de gouden glans, maar niet de verwachte knikkers. Hij baande evenwel het pad voor franciscanen- en jezuïetenpaters, die een reeks missieposten vestigden.

Alta California

Uit naam van de Spaanse koning Karel III en de kerk werd vanaf de tweede helft van de 18de eeuw een reeks missieposten in het Mexican Territory gevestigd, waar ook het huidige Californië toe behoorde. De eersten werden geleid door jezuïeten, later kwamen minderbroeders. Duizenden natives werden bekeerd, westerse landbouwtechnieken en producten geïntroduceerd. De grootste tegenwerking kwam van de Apache, die in de handel in paarden waren gegaan en zich nu snel konden verplaatsen. De Apache behoren – misschien wel dankzij het paard – tot de inheemse volkeren van het zuidwesten die zich het beste wisten te handhaven.

Behalve dat er zendingswerk werd verricht ‘om de heidense zielen te redden’, vormden de versterkte posten een lint van nederzettingen die zich als handelsroute ontwikkelde.

Ook kwam er een transportverbinding oostwaarts, tussen Californië en New Mexico, doorlopend tot de staat Missouri, waar men de handelswaar overlaadde op schepen op de Missouri River.

Onafhankelijkheid

De kolonisatie van Amerika bleef nog lang beperkt tot het oosten. Dat gebied was na strijd met Fransen en natives in handen van de Britse kroon. De kolonies werden bestuurd door gouverneurs, benoemd door het moederland. Om aan de regels en vooral aan de door Engeland geheven belastingen te ontkomen, ontstonden er pogingen om zelfstandige kolonies te worden. Grote veldslagen gevoerd door Europese huursoldaten die door de Engelsen naar de Amerikaanse opstandelingen waren gestuurd, speelden zich in de jaren 1770–1775 vooral af in Massachusetts. Daarbij vielen aan beide zijden veel slachtoffers. Op 4 juli 1776 presenteerden vertegenwoordigers van de Amerikaanse koloniën de onafhankelijkheidsverklaring, de Declaration of Independence. Daarbij waren alleen 13 koloniën in het oosten betrokken. Vertraagd door de angst voor de grote macht van een centraal bestuur, werd uiteindelijk in 1789 de grondwet (Bill of Rights) ondertekend. Daarin staan amendementen die de macht van de overheid beperken en de burger recht bieden op vrijheid, eigendom, rechtspraak en vrijheid van meningsuiting. In de daaropvolgende decennia sloten zich steeds meer territoria bij de VS aan, waaronder Florida, dat daarvoor onder Spaans toezicht stond, en Louisiana, dat van Napoleon was gekocht.

Bij het uitroepen van de Mexicaanse onafhankelijkheid in 1821 maakte het hele zuidwesten, van Californië tot en met Texas, deel uit van het Mexicaanse grondgebied. Toen het stroomgebied van de Mississippi bij de federatie was gevoegd, waagden steeds meer pioniers zich naar de uitgedeelde stukken landbouwgrond van het verre westen. Dat waren in Utah vooral mormonen. De zuidwestelijke territoria traden halverwege de 19de eeuw tot de VS toe. In de groeiende mogendheid broeiden conflicten, maar het westen werd afgeleid door iets heel anders dat in Californië en Nevada eerst nog geschiedenis zou gaan schrijven: goud.

1849

De eerste flinters van het grote goud werden in 1848 in Californië aangetroffen. Nog toen de goudverhalen niet meer dan geruchten waren, kwam een massale intocht van gelukszoekers op gang. Ze kwamen vooral uit Mexico, Zuid-Amerika, China, Australië, Hawaï, Ierland en Frankrijk. Veel geld werd aanvankelijk alleen verdiend in de nevenbranches, zoals de bevoorraders. En door wie er vroeg bij was en snel uitstapte. Opmerkelijk is wel dat het snel gewonnen goud en geld doorgaans geen blijvende welvaart betekenden. Wel behoren de verhalen over John Sutter (zie kader p. 91), Sam Brannan (zie p. 78) en de vagebonden uit Tombstone (zie p. 249) tot de kleurrijkste uit de geschiedenis.

Het jaar 1849 was het ultieme goudkoortsjaar. Het aantal inwoners van Californië verdubbelde in drie jaar tijd tot ruim 200.000. Met huifkarren en koetsen van Wells Fargo werden de goudzoekers aangevoerd.

Het cijfer 49 speelt nog steeds een centrale rol in Californië. Route 49, aan de voet van de Sierra Nevada, voert over een afstand van ongeveer 500 km tussen Nevada City en Fresno langs historische goudzoekersplaatsen, waarvan het merendeel in of kort na 1849 werd gesticht.

Burgeroorlog

Intussen werden de bestuurlijke problemen van de VS steeds groter. In de grote steden eisten de bewoners stemrecht, dat tot dusverre aan grootgrondbezitters voorbehouden was geweest. Fabrieksarbeiders richtten vakbonden op, die zich op de arbeidsomstandigheden in het algemeen richtten. Uit onvrede over de beperkende federale regelgeving scheidden elf zuidelijke staten zich van de VS af onder de naam Confederate States of America. Een van de belangrijkste twistpunten was de slavernij. De noordelijke staten ondersteunden geen wettelijke goedkeuring voor het houden van slaven, wat in het zuiden wel het geval was. Daar lagen grote economische motieven aan ten grondslag. De slavenarbeid vormde de basis van de welvaart in het zuiden. De slaven werkten op tabaks-, suikerriet- en katoenplantages en als huispersoneel voor de grootgrondbezitters. De houding in het noorden hield direct verband met de filosofie van de puriteinen, de eerste kolonisten in het noordoosten, die nog altijd gemeengoed was. Ook Californië was tegen de slavernij, maar Arizona en New Mexico hadden onder hun bestuurders sympathisanten van de Geconfedereerden. Het conflict culmineerde in de Burgeroorlog (Civil War), die vanaf 1861 vier jaar lang in alle hevigheid werd gestreden, met onnoemelijk veel menselijk leed en grote materiële schade. Een van de westelijkste grote slagen vond plaats in 1863 in de Picacho Pass (Arizona, tussen Phoenix en Tucson).

In 1863 kondigde president Lincoln de vrijlating van slaven af. De Burgeroorlog (1865) werd beslecht toen de opperbevelhebber in het zuiden, Robert E. Lee, zich overgaf aan generaal Ulysses S. Grant, de noordelijke opperbevelhebber. Toen kon de wederopbouw van start gaan. Een van de grote acties betrof het ontsluiten van het westen door de aanleg van de transcontinentale spoorlijn.

ONZICHTBARE JAPANNERS

In mijnen, wegen- en landbouw werkten aan het begin van de 20ste eeuw veel Aziaten. Daaronder was een grote groep Japanners, die een onzichtbaar bestaan leidden. Van zich mengen onder de Amerikanen was geen sprake: zelf hielden ze aan hun culturele tradities vast, maar vooral werden ze door Amerikanen niet als volwaardig medeburger gezien. Om aan een huwelijkspartner te komen, werden bestellingen gedaan. Schepen vol ‘postorderbruiden’ werden de haven van San Francisco binnengeloodst. Een mooie wereld was de bruiden voorgespiegeld, vaak was de werkelijkheid anders en wachtte een leven als goedkope arbeidskracht en seksslavin. Hun onzichtbaarheid werd in stand gehouden door hun kroost, dat zich schaamde voor hun gebrekkig Engels sprekende moeders. Toen hun zelfbewustzijn enkele decennia later enigszins was gegroeid, trof de Japanners het lot van de interneringskampen (zie p. 95). De gedwongen migratie viel hun omgeving nauwelijks op, de Japanners waren sowieso al onzichtbaar.

De uit Japanse voorouders in Amerika geboren schrijfster Julie Otsuka schreef twee schitterende romans die niet alleen de eerste generatie Japans-Amerikanen voor het voetlicht brengt, maar ook laat zien hoe een bevolkingsgroep tot outcast wordt bestempeld – in die zin zijn Pearl Harbor en 9/11 dan ook met elkaar te vergelijken. Haar The Buddha in the Attic (2012) vertelt in heel eigen stijl het verhaal van de postorderbruiden; het is in het Nederlands vertaald als Waarvan wij droomden (2013). Eerder schreef Otsuka When the Emperor Was Divine (2002), dat verschillende gezinsleden van een geïnterneerde familie volgt.

Van Pony Express tot Panamakanaal

De eerste postkoets tussen St. Louis en San Francisco reed in 1858 en deed daar 25 dagen over. De logistiek werd geoptimaliseerd in de Pony Express die dit traject van ruim 300 km in een dag overbrugde. Daar hing wel een fors prijskaartje aan en de brieven moesten zo licht en dun mogelijk zijn. Van de Pony Express is maar kort gebruikgemaakt, in 1869 reed de eerste trein dwars over het continent.

FRED HARVEY COMPANY

Naarmate de Santa Fe Railway verder westwaarts werd uitgebreid, moesten er ook voorzieningen komen voor de reizigers. Dat zag ook Fred Harvey (1835–1901), zoon van Schots-Engelse ouders. Hij was als 17-jarige jongen naar New York gekomen en na diverse baantjes in de horeca werkte hij zich op bij de spoorwegen. Tijdens zijn reizen was hij heel ontevreden over de geboden service. In vergaande samenwerking met de Atchison, Topeka and Santa Fe Railroad kreeg hij toestemming om naast de stations eetgelegenheden te openen. Het zou het begin worden van de eerste restaurantketen van het land. Een lunchroom in het Santa Fe Depot van Topeka ging in 1876 open en werd het pilotproject. Harvey ontwikkelde een uiterst efficiënt concept, waardoor de passagiers binnen een half uur gelaafd en wel hun reis konden vervolgen. Al voor de trein het station binnenreed, was het aantal hongerigen doorgeseind. Een heel team stond klaar voor ontvangst: een meisje noteerde de bestelling, een volgende kwam gelijk met de drankjes (en wist tot in detail wat te schenken: koffie met/zonder suiker en/of melk). Codes in de onberispelijke tafelschikking bespoedigden de bediening. Uiteraard was het eten zo vers mogelijk. Ook dat kwam – in gekoelde wagens – met de treinen mee. Vlees kwam uit Kansas City, verse groenten en fruit uit Californië. De klanten keken hun ogen uit naar het mooie, Franse tafellinnen en blinkende tafelzilver.

Overigens duurde het nog wel even voordat Harvey zijn team van vrouwelijke singles op locaties in het Wilde Westen (New Mexico, Arizona) veilig aan het werk kon zetten. Hij zette er een speciale campagne voor op in het oosten van het land, waar naar het scheen een vrouwenoverschot was. Harvey beweerde later met trots dat hij had bijgedragen aan de beschaving van het westen. De ruwe mannen zouden zich in de aanwezigheid van vrouwen veel beschaafder zijn gaan gedragen, sommige werden zelfs deugdzaam huisvader. Feministes aan het eind van de 19de eeuw zagen in de contracten met Harvey een grote stap naar onafhankelijkheid en zelfstandigheid. Ook al bleven niet veel Harvey Girls lang alleen.

Omdat een groot deel van de passagiers toeristen betrof, bedacht de Harvey Company – inmiddels overgenomen door Freds zoon Ford – een slim commercieel project: de verkoop van souvenirs die betrekking hadden op de native bevolking. Gebruiks- en kunstvoorwerpen van Pueblodorpen werden grootschalig opgekocht, de bewoners tot grote productie aangezet. Bij de Harveyrestaurants en hotels werd een verkoopruimte gebouwd waar demonstraties werden gegeven door wevers, pottenbakkers en sieradenmakers. Die gebouwen hadden zelf al een ‘exotische’ uitstraling (zie kader p. 225). De enorme productie van native artifacts was een onderwerp dat onder meer Mary-Russell Ferrell Colton oppakte (zie kader p. 48).

De zilver- en goudspoeling werd al snel dun en voor de commerciële mijnbouw was veel minder personeel nodig dan zich aanbood. Vooral Chinese arbeiders konden op weinig sympathie rekenen. Daardoor kwamen juist zij terecht in een nieuwe tak van ontwikkeling, de spoorwegen. (Tot in 1943 waren wetten van kracht die huisvesting, werk en burgerschap beperkten voor eenieder die in China geboren was.) Voor ontsluiting van de zuidwestelijke staten waren de spoorlijnen tussen oost en west van groot belang. Naar schatting 12.000 Chinese werknemers baanden met dynamiet en pikhouweel een pad dwars door de Sierra Nevada.

In 1914 zou zelfs een scheepvaartverbinding tussen oost- en westkust volgen. Door de aanleg van het 81 km lange Panamakanaal werd de scheepvaartverbinding tussen New York en San Francisco met meer dan de helft verkort. In plaats van 22.500 km via Kaap Hoorn, konden schepen nu in Midden-Amerika doorsteken (tussen Panama en Colombia) en besloeg de route nog maar 9500 km.

Boerenpropaganda

Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) kon het zuidwesten niet vertrouwen op bevoorrading uit het oosten en begon een stimulering van de eigen landbouw. Met reclameteksten als ‘Veel braakliggend land, zonder gevaar voor sneeuwstormen of tornado’s’ werden boeren uit het midden-westen naar de centrale vallei van Californië gelokt. Voor het gemak vermeldde men niet dat het land door rancheros en natives werd bebouwd en het gebied zijn eigen natuurrampen had. In de vroege 20ste eeuw werd een uitgebreid irrigatiestelsel ontwikkeld, waarbij het zuidelijke deel van Californië water onttrok aan het noorden (zie kader p. 94).

THE GRAPES OF WRATH

Om je een voorstelling te maken van de Grote Depressie, die gezinnen uit Oklahoma, de Dust Bowl van het land, naar Californië deed afreizen, is het boek The Grapes of Wrath (1939) van John Steinbeck uiterst illustratief. Het verhaal is veelzeggend over de sociaal-maatschappelijke verhoudingen in het zuidwesten van de jaren 30. Daarin onderneemt een familie een uitputtende tocht in een oude truck, met maar weinig eten. Onderweg worden de familieleden uitgebuit in overnachtingskampen en bij een ranch waar ze werk vinden. Het zet de hoofdfiguur aan om hiertegen te vechten, voor sociale gerechtigheid. Het boek won de Pulitzer Prize en is vertaald als De druiven der gramschap. In een verfilming (1940) spelen Henry Fonda, Jane Darwell en John Carradine de hoofdrollen.

Op het dieptepunt van de Grote Depressie in 1935 ontvluchtten zo’n 200.000 boerengezinnen de droogte van Texas en Oklahoma en kwamen naar Californië. Daar wachtte hen weinig voorspoed. Door onder meer John Steinbeck (zie kaders p. 34 en p. 108) werd hun situatie onder de landelijke aandacht gebracht en werd sympathie gewekt voor de boeren. Dat leidde onder meer tot de oprichting van de United Farm Worker’s Union.

Tweede Wereldoorlog

Toen het ergste leed van de crisis van de jaren 30 geleden leek, brak opnieuw oorlog uit in Europa. President Roosevelt probeerde de VS buiten het conflict te houden door neutraliteitspolitiek te bedrijven. Wel stemde hij toe oorlogsmateriaal aan Engeland te leveren. Toen op 7 december 1941 Japanse vliegtuigen een plotselinge aanval deden op de Amerikaanse vloot in de haven van Pearl Harbor (Hawaï), verklaarde Amerika de volgende dag de oorlog aan Japan. Dat betekende tevens een oorlogsverklaring aan de Japanse bondgenoten Duitsland en Italië. Als een haas werd de oorlogsmachine opgestart en een belangrijke vlootbasis werd voor de kust bij San Diego ingericht. Schepen, tanks, vliegtuigen, munitie, voedsel en kleding werden aan de lopende band geproduceerd. Ook kwam er een enorm menselijk apparaat op gang, met heel veel vrijwilligers, die hun diensten – in veel gevallen hun leven – voor vaderland en bondgenoten gaven. Toen in mei 1945 de oorlog in Europa voorbij was, kwam voor Japan de genadeslag door de (Amerikaanse) atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Dat was inmiddels onder de ambtstermijn van Roosevelts opvolger Harry S. Truman. Hij zette hierna, in de jaren 50, in op de strijd tegen het communisme, onder andere in Zuid-Korea.

Civil Rights Movement

De afschuwelijke omstandigheden waaronder Japans-Amerikanen in de oorlogsjaren 1942–1945 in interneringskampen verbleven (zie p. 95), zette een stroom van civiele protesten in gang die in de loop van tientallen jaren uiteindelijk tot aan het Supreme Court dienden. In de voetsporen van de geweldloze opstand van Gandhi en Martin Luther King jr. vormden César Chávez en Dolores Huerta in 1962 een boerenarbeidersbond om de slechte leef- en werkomstandigheden van vooral immigrantenboeren te verbeteren. Tijdens een mars in de Californische hoofdstad Sacramento in 1963 protesteerde Chávez met een groep druivenplukkers tegen het schamele loon en bracht hij het gevaar voor de gezondheid door het gebruik van pesticiden onder de aandacht. Daarbij had Chávez senator en presidentskandidaat Robert Kennedy aan zijn kant, die de situatie van deze arbeiders – in hoofdzaak van Latijns-Amerikaanse afkomst – op de nationale agenda zette. Het had vijftien jaar geduurd voor het door senator Joseph McCarthy in 1947 uitgeroepen verbod op communistische werknemers, die volgens hem de filmindustrie indoctrineerden, onwettig werd verklaard. De Civil Rights Act werd in 1964 door president Johnson ondertekend.

DE GELUKKIGSTE PLEK OP AARDE

Walt Disney schiep met zijn park The Happiest Place on Earth bij uitstek de plek waar blije Amerikaanse gezinnen zich in een sprookjeswereld konden wentelen.

Bij het 40-jarig bestaan van het park werd geluid toegevoegd aan Disneyland Dream. Dat was een film over een gezin uit Connecticut dat kort na de opening in 1956 een bezoek aan Disneyland won bij een prijsvraag van plakbandfirma Scotchtape. En dat met de sterke slogan van de 4-jarige zoon: ‘I love Scotchtape because I can use it when something tears.’ De prijs omvatte behalve een week verblijf in Los Angeles en uiteraard een bezoek aan Disneyland ook de negen uur durende vliegreis van New York naar Los Angeles. De originele (amateur)film – op internet gratis te zien – geeft een beeld van middleclass Amerika in de jaren 50 en is in 2008 opgenomen in het nationaal historisch filmregister.

Gevolgen voor Republikeinen versus Democraten

Het invoeren van de Civil Rights Act had grote gevolgen voor de aanhang van Democraten en Republikeinen. In het zuiden verloren de Democraten hun historische en vanzelfsprekende overmacht (aan het gelegaliseerde racisme in het zuiden was een einde gekomen). Omgekeerd liepen veel Republikeinen uit het oosten over naar de Democraten. Het gevolg was dat hun oorspronkelijke ideologieën dichter bij elkaar kwamen te liggen. De grootste verschillen in aanhang zouden gaan zitten in religieuze en etnische achtergrond: fundamentalistische gelovigen sluiten zich doorgaans bij de Republikeinen aan, de nog altijd groeiende populatie latino’s kiest Democratisch.

Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen na WO II

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, met een groot deel van de mannelijke beroepsbevolking in het leger, werd een appel gedaan op vrouwen en immigranten. Ironisch genoeg was juist de oorlog indirect aanleiding voor het verdwijnen van vrouwen op de arbeidsmarkt. Na 1945 raakte de economie in een stroomversnelling. Het ideaalbeeld werd het eigenhuizenbezit, liefst met twee garages voor twee auto’s en met van alle gemakken voorziene keukens. Dat werd het domein van de vrouw, die er de kinderen als prinsen en prinsessen kon verzorgen. Blonken de pioniersvrouwen nog – noodgedwongen, dat wel – uit in vindingrijkheid en doorzettingsvermogen, de rijke Amerikaanse vrouw van de jaren 50 werd steeds afhankelijker en hulpelozer. Mooi zijn moest ze wel, dat beeld werd extra gevoed door de Hollywoodwereld (zie kader p. 120).

Historic Route 66

Nog altijd kun je Route 66 volgen, al loopt die grotendeels parallel aan Interstate 40 en andere snelwegen. Geregeld zie je er historische resten, een verlaten motel of tankstation, verroeste borden, afgewisseld met creatieve ondernemingen waar Route-66-souvenirs als warme broodjes over de toonbank gaan. Ergens in de geschiedenis werd Route 66 het symbool voor de weg naar vrijheid, naar het beloofde land in het westen. Vervolgens is rondom Route 66 een folklore ontstaan die meer romantiek toont dan de weg verdient. Ooit trok een eerste karrenspoor als handelsroute van Chicago met een grote boog door Texas en Arizona naar Los Angeles. Arme boerengezinnen trokken van Oklahoma naar de Central Valley in Californië. Tanks en soldaten reden er van de Midwest naar de oorlogshavens aan de Stille Oceaan. Voor veel gelukszoekers, idealisten en mensen die de armoede ontvluchtten werd de reis een desillusie. Het familiedrama in Steinbecks The Grapes of Wrath was echt geen uitzondering. Juist een voormalig soldaat, pianist Bobby Troup, trok in 1946 met zijn vrouw nogmaals vanuit Pennsylvania naar het westen. Ze maakten onderweg een liedje dat onsterfelijk zou worden, met de titel ‘Get Your Kicks on Route 66’. Hoogstaand is de inhoud niet, maar het droeg in hoge mate bij aan de populariteit van de weg en het liedje blijft hangen.

Silicon Valley

De trage start van de eerste nederzettingen in Californië en Arizona is inmiddels ruimschoots ingehaald. De rijkdommen uit de bodem en de intensieve handel legden een stevige financiële basis. Vanaf 1912 ontwikkelde zich in Los Angeles de filmindustrie, nu nog steeds een belangrijke tak. Technologische onderzoekscentra en breedgeoriënteerde opleidingsinstituten profileerden zich in de jaren 60 en hebben nog altijd grote aantrekkingskracht. Ten zuiden van San Francisco leverde hightech een enorm economisch potentieel in Silicon Valley. Zo zijn de hoofdkwartieren van Google en Microsoft Research te vinden in Mountain View, Facebook en Hewlett-Packard in Palo Alto en Apple in Cupertino. De prestigieuze Stanford University, met een campus in Palo Alto, staat garant voor nieuwe generaties technologen.

Veel grote bedrijven hebben zich in Arizona gevestigd, vooral rond Phoenix, waar werknemers en klanten worden gelokt met een aangenaam klimaat en heel veel rondjes golf.

Bevolking

Het Spaanse karakter van vooral het uiterste zuidwesten van Amerika heeft alles te maken met de geschiedenis van dit gebied. De oorspronkelijke bevolking kende geen eigendomsrecht en werd door de Europeanen die zich er vestigden al te gemakkelijk van de eigen leefgebieden verjaagd. Inmiddels zijn delen van vooral Arizona en New Mexico, maar ook Californië en Utah als autonome reservaten aan de natives toegewezen. Nog steeds zijn er processen gaande tegen de Amerikaanse staat die pleiten voor financiële vergoeding of teruggave van land aan de oorspronkelijke bewoners.

Hoofdrol voor Hispanics