Umbrië en
De Marken

Ingrid Janssens

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Ingrid Janssens

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: Y.T. Bouma, Leusden

Omslagfoto: Ingrid Janssens

Redactie: Karin Quint

Met dank aan Ariella Goffredi

ISBN 978 90 257 6437 1

ISBN e-book 978 90 257 6436 4

NUR 512

Eerste druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden van het gebruikte beeldmateriaal te achterhalen. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten & plattegronden

Woord vooraf

1 Welkom in Umbrië en De Marken

Ligging en landschap

Klimaat en beste reistijd

Bevolking

Taal

Economie

Bestuur en staatsinrichting

Religie

Feesten en evenementen

Bekende personen

Toeristische mogelijkheden

2 Een geschiedenis in vogelvlucht

Prehistorie

Umbriërs en Piceniërs

Etrusken

De Romeinse periode

Vroege middeleeuwen

De opkomst van comune, podestà en popolo

Kruistochten en nieuwe kloosterorden

Signoria

Consolidering Kerkelijke Staat

Napoleon

Risorgimento

Eerste Wereldoorlog

Fascisme en Tweede Wereldoorlog

Naoorlogs Italië

3 Kunst en cultuur

Plaatsen van macht van de Longobarden

Kathedralen, kerken en kloosters

Palazzi

Kunststijlen

4 Smaken, geuren en kleuren: een kijkje in de keuken

De regionale keuken

Producten van het land

Wijngebieden

5 Noord-Umbrië: de provincie Perugia

Perugia (stad)

Het noordelijke deel van de provincie Perugia

Assisi, stad van San Francesco

De zuidkant van de provincie Perugia

Enkele borghi più belli d’Italia in de buurt van de Monti Sibillini

6 Umbrië: de provincie Terni

Orvieto, stad van historie

Naar het zuiden

Terni (stad)

Het zuidoosten van de provincie

7 De Noordelijke Marken: de provincie Pesaro-Urbino

Pesaro (stad)

Het noordelijke binnenland: van Gradara naar Urbino

Urbino

Het hart van de provincie: van Urbino naar Fano

Langs de zuidgrens van Pesaro-Urbino

8 Het midden: de provincies Ancona en Macerata

De kust van Senigallia tot Civitanova Marche

Een giro door het binnenland van Ancona

Het binnenland van Macerata

Richting de Monti Sibillini

9 De Zuidelijke Marken: de provincies Fermo en Ascoli Piceno

Fermo (stad)

Van de kust naar het binnenland

De kust van Torre di Palme tot San Benedetto del Tronto

Het hart van de provincie Ascoli Piceno

Ascoli Piceno, architectuurstad

Algemene informatie

Kaarten & plattegronden

Perugia

Gubbio

Assisi

Spoleto

Todi

Orvieto

Pesaro

Urbino

Fano

Ancona

Jesi

Ascoli Piceno

Woord vooraf

Umbrië en De Marken zijn een goed alternatief voor het veel drukkere Toscane. Mij werd al snel duidelijk dat hier een perfect evenwicht is gecreëerd tussen toerisme, kunstschatten en bescherming van het unieke landschap. Je vindt er prachtige oude steden, historische bergdorpjes en schilderachtige landschappen. Valleien met een afwisselend rivierlandschap, het Meer van Trasimeno, bosrijke heuvels en watervallen kenmerken de natuur van deze regio’s. Het voortreffelijke klimaat en de nabijheid van een verkoelende Adriatische Zee doen de rest. Het gebied heeft verschillende bezienswaardigheden op de UNESCO Werelderfgoedlijst staan. Geniet van de rust, de vergezichten, de cultuur en natuur. Umbrië en De Marken zullen je verrassen.

Ingrid Janssens

1 Welkom in Umbrië en De Marken

De regio’s Umbrië en De Marken met hun karakteristieke heuvellandschap en hooggelegen dorpjes doen niet onder voor het veel drukkere Toscane. Umbrië geldt als het ‘groene hart van Italië’. Het dankt die benaming aan de talrijke bossen op de hellingen van de Apennijnen, die dwars door deze streek lopen. Umbrië heeft mooie historische steden, zoals Orvieto en Assisi. De kustlijn van De Marken wordt gekenmerkt door rotsen, baaien en prachtige brede zandstranden. Het is goed toeven in de steden Urbino en Ascoli Piceno. Uitgestrekte olijfboomgaarden en velden vol zonnebloemen bepalen het landschap. In deze regio’s zijn traditionele feesten aan de orde van de dag, maar ook grote muziekfestivals genieten een internationale bekendheid.

Ligging en landschap

Umbrië en De Marken zijn 2 aan elkaar grenzende regio’s. Umbrië wordt vanwege de centrale ligging en het beboste landschap ‘het groene hart van Italië’ genoemd. Het ligt in Midden-Italië en is de enige Italiaanse regio die niet aan de kust en niet aan een ander land grenst. Umbrië grenst in het westen aan Toscane, in het oosten aan De Marken en in het zuiden aan Lazio. De regio wordt gekenmerkt door heuvels, bergen en valleien, maar is deels ook vlak. Waar de rivier de Tiber Umbrië in tweeën deelt, is de bodem vruchtbaar. Een andere vallei is de Valle Umbra op de plek van 2 opgedroogde meren. De Apennijnen lopen dwars door Umbrië. Het hoogste punt van de regio is de hoefijzervormige Monte Vettore van 2476 m, gelegen op de grens met De Marken. Umbrië beslaat een gebied van 8456 km2.

De Marken beslaat 9694 km2 en bestaat grotendeels uit een heuvel- en berglandschap. Het gebied wordt in het noorden begrensd door de regio Emilia-Romagna en het dwergstaatje San Marino, in het westen door zowel Toscane als Umbrië, in het zuiden door Lazio en de Abruzzen. Het kustgebied van De Marken is ongeveer 175 km lang. De Metauro, de Chienti en de Tronto zijn de belangrijkste rivieren. Beide regio’s worden gekarakteriseerd door hun middeleeuwse stadjes op heuvels, hun wijn- en olijfgaarden en velden met zonnebloemen. Het landschap van Umbrië en De Marken is nog redelijk onaangetast met beschermde flora en fauna.

Beschermde natuurgebieden

De beschermde natuurgebieden bieden prachtige wandelpaden. De meeste parken beschikken over een informatiecentrum dat kaarten en wandelroutes verschaft of waar je excursies met gids kunt boeken. De natuurgebieden zijn in elk seizoen te bezoeken. In de lente bloeien wilde bloemen, zoals orchideeën, klaprozen, lelies en narcissen, in de zomer zie je velden met zonnebloemen, in de herfst de kleurenpracht van de bladeren en in de winter het sneeuwlandschap. Raadpleeg voor alle informatie over de natuurparken de Engels- en Duitstalige website www.parks.it.

Er zijn talrijke natuurparken en reservaten in Umbrië en De Marken. Parco Nazionale dei Monti Sibillini is het bekendste nationale park en ligt in beide regio’s. Ridders en andere voorname lieden trokken naar de Monti Sibillini in de hoop het orakel Sibille te ontmoeten, dat hier in een grot zou wonen. De overheid had ooit het plan om er een skigebied te maken. Milieuactivisten en wandelliefhebbers wisten deze plannen te stoppen. Het park is gesticht in 1993 en heeft een oppervlakte van ruim 70.000 ha. Het is onderdeel van de Apennijnen en bestaat voornamelijk uit kalksteen, waarvan de vorming ongeveer 250 miljoen jaar geleden begon. Tussen de 2 en 15 miljoen jaar geleden is door opstuwing van de aardkorst het brokkelige landschap ontstaan. Latere ijstijden maakten het werk af. Zowel voor wandelaars als cultuur- en natuurliefhebbers heeft het park veel te bieden. Het landschap bestaat uit bergen, bossen en hoogvlaktes, zoals Piano Grande, Piano Piccolo en Piano Perduto. Verder bestaat het landschap uit kloven, dolines en rotswanden. Bergtoppen zijn naast de Monte Vettore (2476 m), de Cima del Redentore (2448 m), de Monte Priora (2333 m) met de top Pizzo della Regina en de Pizzo Tre Vescovi (2092 m) hoog. De Monti Sibillini kent passen van meer dan 1500 m hoog, bijvoorbeeld Forca di Presta (1540 m) onder de Monte Vettore. In het kraakheldere bergmeer Lago di Pilato, dat op 1941 m hoogte ligt, leeft een zeldzaam zoetwaterkreeftje dat nergens anders op de wereld voorkomt. Wolven en beren wonen hier ook. Het is een ideaal gebied voor vogelspotters. Het is het leefgebied van de steenarend en de havik. Cultuurhistorisch is het interessant vanwege de kastelen, forten, uitkijktorens, kerken en kloosters. Op de hoogvlakte rond Castelluccio bevindt zich nog een origineel irrigatiesysteem uit de tijd van de benedictijnen. www.sibillini.net.

Andere parken in Umbrië

Het meer in het Parco del Lago Trasimeno, op 258 m hoogte, wordt door regen en kleine stroompjes gevoed en heeft geen afvoer naar zee. Het is het vierde grootste meer van Italië. In het Trasimeense Meer liggen 3 eilandjes: Isola Maggiore, Isola Minore en Isola Polvese. De belangrijkste plaats voor het toerisme is Castiglione del Lago. www.lagotrasimeno.net.

AARDBEVINGEN

Umbrië en De Marken staan bekend als 2 van de seismologisch meest actieve regio’s van Italië. De regio is tektonisch en geologisch zeer complex. De schokken komen voornamelijk voor langs de bergrug van de Apennijnen, die van de Golf van Taranto in het zuiden van Italië tot de Povlakte in het noorden loopt. De continentale platen zorgen voor spanning in de aardkorst. Wanneer die spanning te groot wordt, treedt beweging op langs de vele breuklijnen in het gebied.

Al in 1639 waren er in dit gebied 2 elkaar snel opvolgende bevingen. In september 1997 werden verschillende delen van de regio’s Umbrië en De Marken door een hevige aardbeving getroffen, waardoor bijna 90.000 huizen werden beschadigd. In de maanden daarna, van september tot en met november, vond een serie aardbevingen plaats rondom Umbrië. Acht van deze bevingen hadden een magnitude groter dan 5,0. Er vielen doden, gewonden en velen werden dakloos. Kunstschatten werden zwaar beschadigd, waaronder de middeleeuwse kathedralen van Foligno, Bevagna en Fabriano, en de beroemde basilieken van San Rufino en San Francesco in Assisi. Dezelfde breuklijn zorgde in 2016 voor nieuwe schokken met een verwoestende uitwerking. De enorme beving van 24 augustus 2016 werd gevoeld in de provincies Perugia en Ascoli Piceno. Het epicentrum lag in de buurt van Norcia, 75 km ten zuidoosten van Perugia. De aardschok richtte zoveel schade aan, omdat deze op minder dan 4,2 km diepte plaatsvond. Hier bleek bijna geen enkel gebouw tegen opgewassen. Hele dorpen werden weggevaagd en bijna 300 mensen verloren hun leven. Op 30 oktober 2016 werd het gebied opnieuw getroffen door een zware aardbeving met een magnitude van 6,5. Het was daarmee de zwaarste beving in Italië sinds 1980 en een van de zwaarste in 100 jaar. Het epicentrum van deze beving lag in de buurt van Norcia. In dat stadje werd onder meer de basiliek van de heilige Benedictus verwoest.

Corruptie is een van de grootste problemen van Italië. In het verleden spekten natuurrampen de kas van criminele organisaties. Overheidsgeld dat bestemd was voor de wederopbouw verdween in de zakken van de maffia. Openbare aanbestedingen werden vaak gegund aan bouwbedrijven die in contact stonden met de georganiseerde misdaad. Om de prijzen laag te houden werd ondeugdelijk materiaal gebruikt. De nationale anticorruptie-autoriteit (ANAC) moet hier verbetering in brengen. Zo moeten openbare aanbestedingen sneller worden afgehandeld.

Het is lastig om duidelijkheid te geven over de openingstijden van beschadigde gebouwen in de getroffen regio’s. Veel gebouwen zijn 2 jaar na dato nog steeds gesloten, maar zullen de komende tijd geleidelijk hun deuren weer openen.

De Giro d’Italia gaat vaak door het gebied van de Tre Monti bij de regionale parken Monte Cucco in Umbrië en de Gola della Rossa e di Frasassi in het midden van De Marken. De bergen Monte Nerone, Monte Catria en Monte Petrona zijn dan de uitdagingen. Het park van de Monte Cucco ligt vlak bij Gubbio en is 10.000 ha groot. De Grotta di Monte Cucco is een onderaards grottenstelsel, dat deels voor toeristen toegankelijk is. Op de hoogvlakte Piano di Cavalli lopen wilde paarden. www.discovermontecucco.it.

Parco del Monte Subasio omvat de gelijknamige berg van 1290 m hoog. Sinds 1995 zijn de berg en een groot gebied ten oosten ervan tot beschermd natuurgebied uitgeroepen. Het roze getinte gesteente van de berg is gebruikt voor de bouw van verschillende franciscaner bouwwerken die in de omgeving liggen. De uitgestrekte bossen op de hellingen leverden hout. Het landschap kenmerkt zich door verschillende karstverschijnselen, zoals dolines.

Parco di Colfiorito omvat een prachtig landschap met hoogvlakten en moerasland, de Pallude di Colfiorito, in de buurt van Foligno. De wetlands van 100 ha hebben een bijzondere flora en fauna en zijn interessant voor vogelspotters, omdat er veel watervogels leven. Op de hoogvlakte van Colfiorito lag op 700 m een meer. In de middeleeuwen hebben de bewoners het drooggelegd, zodat ze granen konden verbouwen.

Parco fluviale del Nera loopt vanaf de grootste waterval van Italië, de Cascata delle Marmore, naar Ferentillo. Het park is 2120 ha groot. De rivier de Velino stort vanaf 165 m naar beneden in de Nera. In 271 v.Chr. besloten de Romeinen de 2 rivieren met elkaar te verbinden met een kanaal, het Cavo Curiano. Sinds 1920 zijn de watervallen een belangrijke bron van energie. Het water valt maar enkele uren per dag naar beneden, de rest van de dag stroomt het door buizen naar de waterkrachtcentrale. www.parcodelnera.it en www.marmorefalls.it.

Parco fluviale del Tevere heeft een oppervlakte van 7295 ha. Sinds het pleistoceen heeft de Tiber de structuur van dit landschap bepaald. Heuvels en hellingen met terrassen zijn ontstaan door erosie. Langs de oevers van het Lago di Corbara en Lago di Alviano leven verschillende vogelsoorten, zoals ijsvogels, grijze reigers en buizerds. Trekvogels vinden hier een schuilplaats. Het gebied is ook cultuurhistorisch interessant vanwege de ondergrondse graven uit de Umbrische en Etruskische periode.

Andere parken in De Marken

Parco Nazionale Gran Sasso e Monti della Laga strekt zich uit over 3 regio’s, waaronder De Marken. Het heeft een omvang van 150.000 ha. Het park uit 1991 is gesitueerd rondom de hoogste bergtop van het Italiaanse vasteland buiten de Alpen: de Gran Sasso (2912 m). Kenmerkend zijn de uitgestrekte hoogvlaktes. Tot het gebied behoort ook de waterrijke Monti della Laga, een bergketen op de grens van De Marken, waar beren en wolven leven. www.gransassolagapark.it.

Parco Naturale Regionale del Monte Conero is een natuurgebied van 6011 ha, dat sinds 1987 een beschermde status heeft. De kuststreek met baaien, waarin de Monte Conero met 572 m overheerst, ligt in de uitlopers van de Apennijnen. Hier zijn 18 wandelroutes uitgezet. Kenmerkend is de vegetatie van beschermde mediterrane planten en kreupelhout. Zeldzame vogelsoorten hebben hier hun leefgebied.

Parco Naturale Regionale della Gola della Rossa e di Frasassi bij Fabriano omvat 10.026 ha. Het park uit 1997 is het grootste regionaal beschermde natuurgebied van De Marken. Hier komen de wolf en de adelaar voor. Onderdeel is het ondergrondse grottencomplex van de Grotte di Frasassi. www.parcogolarossa.it.

Parco Naturale Regionale Sasso Simone e Simoncello van 4847 ha ligt in de provincie Pesaro-Urbino en strekt zich uit over de grens met de regio Emilia-Romagna. Het park maakt deel uit van het vroegere territorium van Montefeltro. Het landschap bestaat uit heuvels en bergketens.

Parco Naturale Regionale Monte San Bartolo uit 1994 heeft een omvang van 1596 ha. Het parkje domineert de Adriatische Zee met een steile klif. Veel vogels overwinteren hier. www.parcosanbartolo.it.

Kustgebied en stranden

De Adriatische kust van De Marken telt ongeveer 175 km kustlijn en bestaat voornamelijk uit zand en kiezelsteen. Voor het grootste deel tref je hier brede zandstranden aan, maar ook mooie baaitjes, grotten en rotsen. Speciaal is de plek onder Ancona waar de Monte Conero de zee in steekt. De steile kliffen zorgen voor een prachtig uitzicht. De dorpjes Portonovo, Sirolo en Numana aan de voet van de Conero zijn bijzonder aangenaam. Bij Sirolo kun je snorkelen en verse vis eten. Het dorp ligt hoog op de berg en de strandjes zijn dan ook alleen te bereiken met een pendelbusje of te voet. De mooiste stranden met kraakhelder water zijn San Michele e dei Sassi Neri en Le Due Sorelle met de karakteristieke rotsen die op 2 biddende nonnen lijken. Dit strand is alleen bereikbaar met een boot die vanuit het haventje van Numana vertrekt. www.rivieradelconero.info.

16 stranden aan de Adriatische Zee kregen het predicaat van de Blauwe Vlag, de bandiera blu, toegekend: een internationaal milieukeurmerk dat door de Foundation for Environment Education (FEE) jaarlijks wordt uitgereikt. Criteria zijn onder meer schone stranden en uitstekend zwemwater. De grote badplaatsen, zoals Gabicce Mare, Pesaro en Senigallia, kennen een bruisend nachtleven met vele hotels, winkels en bars aan de promenade. De kleinere badplaatsen worden in de weekenden vaak bezocht door Italiaanse families, waardoor het erg druk kan zijn. Pedaso is bij hen zeer populair. Cupra Marittima is een kleine badplaats met een mooi zandstrand en een leuke boulevard, waar ook veel Italianen te vinden zijn. Bij Grottamare begint de Palmenrivièra met populaire brede stranden.

Op veel stranden tref je de typische Italiaanse bagni aan: een goed onderhouden strand waar je ligbedden en parasols kunt huren. Er zijn ook vrije stukken strand, spiaggia libera, meestal na de gedeelten met de parasols.

Klimaat en beste reistijd

Het gebied kent een mediterraan klimaat met warme, droge zomers en zachte winters. Onder invloed van de zee en de bergketens zijn er wel verschillen aan te duiden. De beste reistijd voor Umbrië zijn de maanden april, mei en juni, en september of oktober. Ga niet in juli en augustus cultuur snuiven in de steden. Het is dan niet alleen heet maar ook druk, omdat in augustus de Italianen vrij zijn. In augustus 2017 werd vanwege de aanhoudende droogte na een lange hittegolf in Umbrië de noodtoestand uitgeroepen. De herfst is ook een goede periode om Umbrië te bezoeken. Dan is de bosrijke regio bedekt met een overweldigend kleurenpalet. Midden-Italië heeft te maken met de tramontana, een noordelijke valwind die in de winter droge lucht aanvoert. Met een gemiddelde windkracht 8 daalt de temperatuur dan snel. Het kan dan erg koud zijn. De Marken is mild in de zomer, maar kan in de winter uit de Balkan koude lucht aangevoerd krijgen, met soms een beetje sneeuw.

Bevolking

Het aantal inwoners van Umbrië bedraagt bijna 889.000. Statistieken hebben aangetoond dat dit cijfer langzaam groeit. Na een dip in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw, zien we vanaf 1971 een jaarlijkse groei. Umbrië heeft relatief weinig grote steden. De stad Perugia heeft rond de 165.849 inwoners, Terni ongeveer 112.000 en Assisi 25.000.

Het inwonertal van De Marken kent perioden van schommelingen. Na enkele decennia met gestage groei tonen de laatste statistieken een daling van het aantal inwoners. In 2009 verloor De Marken bij een referendum 7 gemeenten aan de regio Emilia-Romagna in het noorden. Het inwonertal van De Marken ligt rond de 1.538.055 (2017). De bevolkingsdichtheid is net zoals in Umbrië lager dan het Italiaanse gemiddelde, dat rond de 198 per km2 ligt. Van oudsher heeft de regio een laag geboortecijfer. De provincie Ancona kent de hoogste dichtheid, Macerata de laagste. De grootste steden zijn Ancona (ca. 101.000), Pesaro (ca. 95.000), Fano (ca. 63.000) en Ascoli Piceno (ca. 50.000). Voor Italiaanse demografische cijfers: www.istat.it.

Taal

Afzonderlijke Italiaanse staten hadden eigen dialecten die voortkwamen uit het vulgair Latijn. Na de eenwording in 1860 werd de van oorsprong Toscaanse variant van het Italiaans tot officiële taal verkozen. Daarnaast bleven de dialecten bestaan.

Italische talen zijn een groep van Indo-Europese talen die rond 1000 v.Chr. op het Italische schiereiland werden gesproken. Behalve het Latijn zijn zij in de loop van de tijd uitgestorven. Het Oskisch-Umbrisch behoorde tot de Indo-Europese talen die een subgroep vormden binnen de familie van Italische talen. Het werd waarschijnlijk gesproken in het midden en zuiden van Italië voordat het Latijn hier de overheersende taal werd. Het Umbrisch werd rond het begin van onze jaartelling gesproken in Umbrië, maar werd gaandeweg verdrongen door het Latijn. De taal is vooral bekend dankzij de Tabulae Iguvinae. Dit zijn 7 bronzen platen waarop het ceremonieel en de statuten van een priester zijn opgetekend. Zij werden gevonden in het huidige Gubbio en dateren uit de 3de tot de 1ste eeuw v.Chr. Het Umbrisch werd geschreven in het Etruskische en het Latijnse alfabet. Tegenwoordig wordt de naam Umbrisch ook gebruikt voor het in Umbrië gesproken dialect van het Italiaans. Het Etruskisch was de taal die door de Etrusken gesproken werd in een deel van Umbrië. Uit teksten blijkt dat de taal voorkwam tussen de 7de en de 1ste eeuw v.Chr. Het Romagnools, voortgekomen uit het Latijn, wordt onder meer gesproken in het noorden van De Marken. Het Emiliaans-Romagnools staat op de lijst van bedreigde talen van UNESCO.

Economie

Er is een groot potentieel aan gekwalificeerd personeel en er zijn goede universiteiten in Umbrië. Helaas lukte het niet om getalenteerde werknemers voor de regio te behouden. Landbouw was eeuwenlang de voornaamste bron van inkomsten. Daarnaast waren er veel bekwame ambachtslieden werkzaam in de traditionele sectoren, zoals keramiek, textiel en weven, borduurkunst, smeedijzer en het bewerken van hout. Mussolini gaf tijdens zijn bewind opdracht in Umbrië grote hoeveelheden graan te verbouwen. Ongeveer 60% van de bevolking was tijdens het fascisme in de agrarische sector werkzaam. Het feodale mezzadria-systeem, waarbij boeren de opbrengst van hun arbeid in natura deelden met de landeigenaren, werd vervangen door huurpacht. Het gevolg was dat landbouwers de pacht veelal niet meer konden betalen en Umbrië verlieten bij gebrek aan ander werk.

In de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw groeide het aantal kleine en middelgrote bedrijven. De dienstensector en industrie werden steeds belangrijker. Vergeleken met andere regio’s in Europa groeit de economie van Umbrië nauwelijks. Het bruto binnenlands product nam zelfs tussen 2000 en 2011 met 9,4% af. De meeste mensen zijn nog steeds werkzaam in de traditionele voedings-, hout-, papier- en metaalindustrie, maar ook de textielindustrie is goed vertegenwoordigd, zoals in Perugia en Spoleto.

Het centrum van de metaalindustrie is gevestigd in Terni, waar Mussolini zijn wapens liet produceren. Daarnaast is hier chemische en textielindustrie te vinden. Een tweede industrieel centrum is Foligno, met chemische, textiel- en houtbewerkingsfabrieken. Grootscheepse industrialisatie vond in Umbrië niet plaats, want Mussolini waardeerde het groene hart van Italië en beboste de regio. Dit landelijke karakter bleek ook aantrekkelijk voor toeristen.

De Marken was lange tijd een economisch zwakke regio. Veel mensen trokken er weg op zoek naar betere bestaansmogelijkheden. Er was voornamelijk werk in de landbouw en het traditionele ambacht. De belangrijkste vissersplaatsen zijn Ancona, San Benedetto del Tronto, Fano en Civitanova Marche. De haven van Ancona is bovendien belangrijk voor de handel met de Balkan. De Marken maakte vooral na de afschaffing van het mezzadria-systeem in 1964 een snelle economische ontwikkeling door. Talrijke kleine industriële bedrijven ontstonden, waarvan sommige zouden uitgroeien tot grote werkgevers voor de regio, zoals de fabrieken van Merloni en Ariston. Vanaf de jaren 80 richtten moderne bedrijven hun blik steeds meer op de internationale markt, zoals Indesit. Bepaalde steden specialiseerden zich, zoals de schoen- en leerindustrie in Macerata en Fermo, aardewerk en meubels in Pesaro, huishoudelijke apparaten, textiel, scheepsbouw en papier in de buurt van Ancona. Castelfidardo werd het centrum voor de vervaardiging van muziekinstrumenten, zoals accordeons. Een van de weinige grote industriële complexen is de olieraffinaderij bij Falconara.

Italië bleek in de schuldencrisis een van de zwakkere landen te zijn. De werkloosheid en de staatsschuld waren en zijn nog steeds hoog. Ook Umbrië en De Marken hadden veel te lijden onder de economische crisis. De Italiaanse plattelandseconomie bestond uit een veelal oudere beroepsbevolking en kende daarnaast een hoge (jeugd)werkloosheid in vergrijzende steden en dorpen. De economische activiteit kwam daar grotendeels tot stilstand. Een duidelijke kentering is te zien vanaf 2011 wanneer een groeiend aantal toeristen de regio’s bezoekt.

Bestuur en staatsinrichting

Italië heeft een parlement dat bestaat uit het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. De president wordt door beide kamers van het parlement gekozen, waarbij een tweederdemeerderheid vereist is. De ambtstermijn is 7 jaar. Sinds 16 mei 1970 is het land verdeeld in regioni die onderverdeeld zijn in provincies. Umbrië heeft 2 provincies: Perugia en Terni. Perugia is de grootste provincie en neemt twee derde van het grondgebied in beslag. De Marken is onderverdeeld in 5 provincies: Pesaro-Urbino, Ancona, Macerata, Fermo en Ascoli Piceno. Pesaro-Urbino en Macerata hebben het grootste grondgebied. Elke regio heeft een parlement of consiglio regionale, dat om de 5 jaar gekozen wordt. Dit parlement is bevoegd tot regionale wetgeving. Het regionale bestuur wordt door de president van de regio geleid. De president wordt rechtstreeks in algemene verkiezingen gekozen. Als hij terugtreedt moeten nieuwe verkiezingen uitgeroepen worden. Umbrië en De Marken vormden lange tijd samen met Emilia-Romagna en Toscane dé rode regio’s met een sterke communistische partij. Tegenwoordig stemt de meerderheid in Umbrië op de centrumlinkse Partito Democratico (PD) of op een andere linksgeoriënteerde partij. De Marken is een van de weinige regio’s waar het rechts van Berlusconi nooit een meerderheid heeft behaald.

Religie

Officieel behoort 85% van de bevolking van Italië tot de katholieke kerk. Tot 1984 werd het katholicisme als staatsgodsdienst erkend. Dit was vastgelegd in het Verdrag van Lateranen uit 1929, dat gesloten werd tussen de fascistische leider Benito Mussolini en paus Pius XI. Vaticaanstad werd toen opgericht. In 1984 werd onder de socialistische regering van premier Bettino Craxi een aantal afspraken uit 1929 gewijzigd. De belangrijkste aanpassing was de beëindiging van het katholicisme als staatsgodsdienst. Umbrië heeft meer dan 50 heiligen voortgebracht. Daarnaast was het een voedingsbodem voor verschillende religieuze orden, zoals de franciscanen en de benedictijnen. Een diepgeworteld geloof komt tot uiting in de vele kerken. Hoewel de invloed van de katholieken nog steeds groot is, neemt het aantal gelovigen af. De parochiekerk speelt in het dagelijks leven wel nog een belangrijke rol. Door een toestroom aan migranten leven er tegenwoordig ook veel moslims in het gebied.

Feesten en evenementen

Italië staat bekend om het grote aantal vrije dagen voor feesten en evenementen. Naast landelijke festiviteiten zijn er ook typisch lokale feesten die verbonden zijn aan een streek, stad of dorp. Elke stad heeft een patroonheilige die moet worden vereerd. Er is altijd wel een reden om iets te vieren. Of het nu gaat om een heilige, wijn, lokale gerechten en landbouwproducten of een historische gebeurtenis, de inwoners verzamelen zich in het centrum van de stad. De feesten gaan meestal gepaard met vuurwerk. Veel festiviteiten vinden plaats rondom katholieke hoogtijdagen en nationale feestdagen. De meeste nationale feestdagen komen overeen met de Nederlandse en Belgische, maar er zijn ook verschillen. Hemelvaartsdag en tweede pinksterdag zijn geschrapt. In de Heilige Week van Pasen, Settimana Santa, zijn er veel processies. Op 25 april viert het hele land bevrijdingsdag, Giorno della Liberazione. Let op dat op de feestdagen overheidsinstanties en winkels gesloten zijn en het openbaar vervoer een aangepaste dienstregeling kent.

Traditionele feesten

Palio della Rana in Fermignano (De Marken) vindt de eerste zondag na Pasen plaats. Hier strijden kikkers om de winst. De beesten hoeven niet zelf te rennen, dat doen de atleten in historische kostuums. Die duwen een soort platte kruiwagen waarop de kikker wordt geplaatst. La Corsa all’Anello in Narni (Umbrië) is een middeleeuwse traditie die teruggaat tot 1371. Toen moest iedere eigenaar van een paard laten zien dat hij klaarstond voor de strijd met rivaliserende steden. Tegenwoordig zijn het jonge mannen op paarden die de 3 wijken van de stad vertegenwoordigen. Ze strijden in een ringsteekspel voor de winst. Het festival vindt van eind april tot half mei plaats. www.corsallanello.it.

Calendimaggio in Assisi (Umbrië) vindt jaarlijks op de eerste donderdag, vrijdag en zaterdag in mei plaats. Dit spectaculaire festival doet de middeleeuwen en renaissance herleven. Sinds 1927 strijden 2 wijken met elkaar voor de overwinning van de palio. 3 dagen worden er wedstrijden gehouden, een grote optocht in kostuums door de stad en een boogschietwedstrijd op de laatste dag. Voor toeristen zijn er mogelijkheden om een kostuum te huren. www.calendimaggiodiassisi.it.

San Floriano Palio in Jesi (De Marken) vindt 4 dagen in mei plaats. Ook dit is een wedstrijd tussen verschillende wijken van de stad. Er zijn veel historische elementen en aandacht voor vaandelzwaaien, zwaardvechten, boogschieten en ringsteken. www.paliosanfloriano.it.

Corsa dei Ceri in Gubbio (Umbrië) vindt altijd op 15 mei plaats. De kaarsenrace wordt al sinds het eind van de 12de eeuw gehouden. Beelden van 3 patroonheiligen, onder wie Sant’Ubaldo, worden boven op 3 enorme houten ceri, kaarsen, geplaatst die meer dan 400 kilo wegen. De ceri worden gedragen op de schouders van een groep verklede mannen, die door de straten van Gubbio sprinten, bergopwaarts naar de Chiesa di Sant’Ubaldo. Dit is tevens de plaats waar de ceri altijd staan opgesteld. www.ceri.it.

La Palombella in Orvieto (Umbrië) vindt elk jaar met Pinksteren plaats op het plein voor de Duomo. Tijdens dit 15de-eeuwse feest staat een witte duif centraal, verbonden met rode linten aan een kooi. De vogel symboliseert de afdaling van de Heilige Geest.

La Quintana in Ascoli Piceno (De Marken) vindt jaarlijks elke eerste zondag van augustus plaats. Het steekspel en de palio van de Quintana dateren nog uit de middeleeuwen. Circa 1500 personen doen mee aan de folkloristische optocht in de stad. www.quintanadiascoli.it.

Festa del Duca Sipari Rinascimentali in Urbino (De Marken) vindt jaarlijks in het derde weekend van augustus plaats. Het is een historisch festival met dans, muziek, optredens, parades, oude ambachten en processies. De middeleeuwen herleven in het centrum van de stad.

Internationale muziekfestivals

Festival dei Due Mondi in Spoleto (Umbrië) is een van de bekendste festivals in Italië. Componist Gian Carlo Menotti organiseerde het in 1958 voor de eerste keer, omdat hij alle kunstsoorten wilde verenigen. Het is een festival van internationale allure met topartiesten uit de hele wereld. Alle disciplines zijn vertegenwoordigd: muziek, opera, ballet, film, beeldende en schilderkunst. Een centraal podium staat op het mooiste plein van de stad. Het festival vindt meestal plaats vanaf eind juni tot half juli. www.festivaldispoleto.com.

Umbria Jazz in Perugia (Umbrië) is het belangrijkste Italiaanse jazzfestival. Het festijn vindt jaarlijks plaats in het historisch centrum van Perugia. Alle grote namen uit de jazz hebben hier opgetreden, van Chet Baker tot Stan Getz, B.B. King en Chick Corea. Het vindt plaats in de tweede week van juli. www.umbriajazz.com. Musicfest in Perugia (Umbrië) is in de maanden juli en augustus een festival voor klassieke muziek op de mooiste locaties van de stad. www.musicfestperugia.net. Sferisterio Opera Festival in Macerata (De Marken) is uniek vanwege het spectaculaire decor van de uitvoeringen. De meeste voorstellingen vinden namelijk plaats in de openlucht in de Arena Sferisterio uit 1820. Het festival begon in 1967 en er worden de laatste jaren vooral populaire Italiaanse opera’s opgevoerd. Het wordt gehouden in juli en augustus. www.sferisterio.it.

Rossini Opera Festival in Pesaro (De Marken) sluit aan op het Sferisterio Opera Festival. De uitvoeringen vinden plaats in het Teatro Rossini en de Arena. Pesaro is de geboortestad van de componist. Het festival wordt sinds 1980 georganiseerd en heeft als doel om alle opera’s die Rossini schreef op te voeren, ook de minder bekende werken. www.rossinioperafestival.it.

Bekende personen

Umbrië en De Marken zijn de geboortegronden van een aantal bekende personen. Zij waren met name actief op het terrein van kunst en religie.

In Umbrië zijn de heiligen Benedictus, Franciscus en Clara geboren. Zie de kaders op p. 140, p. 109 en p. 115.

Een wereldberoemde kunstenaar uit de hoogrenaissance was Rafaël (1483–1520). Hij werd geboren in Urbino als Raffaello Sanzio. Rafaël kreeg aanvankelijk les van zijn vader, maar na diens overlijden volgde hij een opleiding bij Perugino in Perugia. Rond 1504–1508 vertrok hij naar Rome en raakte beïnvloed door Michelangelo en Leonardo da Vinci. In 1509 kreeg Rafaël zijn eerste grote opdracht. Hij moest de Stanza della Segnatura, een van de privévertrekken van Paus Julius II in het Vaticaan, opnieuw decoreren. Hij voorzag hierna nog 3 andere zalen van fresco’s. Naast schilder was Rafaël ook architect. In 1514, na de dood van Bramante, werd hij architect van de Sint-Pieter. De portretten van Paus Leo X en Baldassare Castiglione én zijn zelfportret zijn wereldberoemd. Rafaël overleed op 37-jarige leeftijd in Rome, waar hij begraven werd.

Paus Sixtus V (1521–1590) werd geboren als Felice Peretti da Montalto in Grottammare. Het conclaaf koos hem in 1585 tot nieuwe paus. Hij begon met een grondige hervorming van zowel de stadsadministratie als het stedelijke ontwerp van Rome. De hoofdgedachte bij dit plan bestond erin de 7 hoofdkerken van Rome te verbinden door middel van assen. Het wordt beschouwd als een van de effectiefste uitbreidingsplannen van Rome en het begin van de moderne stadsplanning.

De Italiaanse operacomponist Gioachino Rossini (1792–1868) werd geboren in Pesaro. Hij kreeg de bijnaam ‘de zwaan van Pesaro’. Zijn vader Giuseppe was hoornist, trompettist en stadsomroeper, zijn moeder was operazangeres. Rossini vertrok al op jonge leeftijd naar Bologna, waar hij muziek ging studeren. Tussen 1810 en 1829 componeerde hij 40 opera’s. In 1813 was hij zeer succesvol met de opera’s Tancredi en L’italiana in Algeri. Rossini’s beroemdste werken zijn Il barbiere di Siviglia (1816) en Guillaume Tell (1829). Hij overleed in Parijs, maar in 1887 werden zijn overblijfselen verplaatst naar Florence.

Maria Montessori (1870–1952), geboren in Chiaravalle, was een Italiaans arts en onderwijshervormer. Het montessorionderwijs is naar haar genoemd. Ze werd in 1896 een van de eerste vrouwelijke artsen in Italië. Maria bedacht een geheel nieuw onderwijssysteem voor kinderen van de allerarmsten, met als uitgangspunt dat geen enkel kind gelijk was in zijn ontwikkeling. In 1934 verbrak Maria haar banden met Italië, omdat Mussolini haar onderwijssysteem wilde aanpakken. In 1936 verhuisde zij naar Nederland, waar het hoofdkwartier van de Montessoribeweging gevestigd was. Zij overleed in Noordwijk, waar ze ook begraven werd.

Toeristische mogelijkheden

Het gebied dat Umbrië en De Marken omvat is veel te groot om in één keer te bezoeken. Daar is over het algemeen meer tijd voor nodig. De hoofdstukindeling van deze gids is gebaseerd op de provincies van de regio’s. Je kunt Umbrië en De Marken ook thematisch bezoeken. Hieronder volgt een opsomming van thema’s:

• Bezoek de plaatsen op de UNESCO Werelderfgoedlijst, zoals de Basilica di San Francesco in Assisi en de Plaatsen van Macht (568–774 n.Chr.) van de Longobarden;

• Bezoek de vele franciscanenkerken en dominicanenkerken of doe een kloostertocht;

• Ontdek de regio en neem het Meer van Trasimeno als uitgangspunt;

• Ga op zoek naar de Etrusken in Umbrië;

• Ga op zoek naar archeologische vindplaatsen en musea;

• Bezoek de wijngebieden en ga proeven;

• Bezoek de kustplaatsen van de Adriatische Zee;

• Bezoek historische stadjes en bergdorpen met hun oude centrum of bezoek de borghi più belli d’Italia, de mooiste dorpen van Italië. In 2001 werd dit initiatief geboren uit de behoefte om de grote historische en culturele erfenis van de kleine Italiaanse steden en dorpen te promoten. www.borghipiubelliditalia.it;

• Bezoek de meer dan 60 theaters in De Marken;

• Ga wandelen of vogelspotten in de beschermde natuurgebieden;

• Ontdek de pelgrimsroutes en Romeinse wegen.

2 Een geschiedenis in vogelvlucht

De geschiedenis van Umbrië en De Marken kenmerkt zich door een opeenvolgende overheersing van vreemde volkeren. Al deze veroveraars lieten hun sporen na. Etrusken vestigden zich in Umbrië, Piceniërs in De Marken, gevolgd door Romeinen, Longobarden, de Kerkelijke Staat en Napoleon. De strijd tussen de Welfen en Ghibbelijnen werd ook hier stevig gevoerd. De 13de en 14de eeuw waren de periode van machtige, adellijke families, maar het was ook de tijd dat kerken werden gebouwd en kloosters gesticht. Steden vormden een voedingsbodem voor de renaissance. Een periode van ongekende economische en culturele bloei brak aan. Het humanisme zocht naar voorbeelden uit de klassieke oudheid, die hun weg vonden naar de grote vorstenhoven. Urbino werd onder Federico da Montefeltro een belangrijk centrum van renaissancekunst, cultuur en humanisme. In 1860 voegden Umbrië en De Marken zich, niet zonder slag of stoot, bij de rest van Italië.

Prehistorie

In 1853 werd het eerste urnenveld van de Villanovacultuur ontdekt, dat uit de vroege ijzertijd stamt. Deze cultuur kreeg de naam van het dorpje Villanova, ca. 10 km ten oosten van Bologna, omdat het urnenveld bij dit dorpje is gevonden. Men onderscheidt een noordelijke en een zuidelijke variant van deze cultuur. De eerste wordt aangetroffen in Bologna en omgeving met een uitloper naar De Marken en een deel van de Povlakte, de tweede in Toscane en het noorden van Lazio. De Villanovacultuur begon in de 10de eeuw v.Chr. Het eindpunt ligt rond de 6de eeuw v.Chr. Tijdens de Villanovacultuur ontstonden de eerste dorpjes en traden er veranderingen op in het begrafenisgebruik: men ging over van inhumatie (het begraven van doden) naar crematie. De gecremeerde resten werden voortaan begraven in urnen op de vele urnenvelden. Kenmerkend zijn de urnen met een kegelvormig onderstuk, aanvankelijk versierd met parallelle kraspatronen, later met brede, diepe meanders. Deze cultuur kende geen schrift, maar heeft wel veel voorwerpen achtergelaten, zoals de karakteristieke bijlen in schopvorm en de grote verscheidenheid aan fibulae (siergespen).

Umbriërs en Piceniërs

Italiërs is een verzamelnaam voor een aantal Indo-Europese volken en stammen die zich van ongeveer 1200 tot 1000 v.Chr. vanuit het noorden over de Alpen in Italië vestigden. Umbrië is genoemd naar de Umbriërs, die zich hier vestigden rond de 6de eeuw v.Chr. Plinius de Oudere beschouwde Umbriërs als het oudste volk van Italië. Ze hadden een eigen taal en cultuur. De eerste vermeldingen dateren uit de 6de eeuw v.Chr. met een inscriptie op een kruik. Umbriërs bewoonden en beheersten het grootste deel van Italië ten zuiden van de Po en ten noorden van de lijn Corneto, Rieti en Ascoli Piceno.

De regio Picenum was gesitueerd in wat nu De Marken is. Daar woonden de Piceniërs, een groep van verschillende volken. De eerste mensen vestigden zich er rond 1200 v.Chr. Het religieuze centrum was Cupra Marittima, waar ze de vruchtbaarheidsgodin Cupra aanbaden. Ze begroeven hun doden met kledingstukken. In de graven van soldaten werden volledige wapenuitrustingen aangetroffen, zoals helmen, wapens en kommen voor eten en drinken. Gevonden fibulae, kralen, amber en botten geven aan dat er een levendige handel bestond tussen de steden aan de Adriatische Zee. In graven van vrouwen lagen veel bronzen en ijzeren sieraden.

Etrusken

Omdat de culturele verschillen met de omringende Italische volkeren zo groot waren, wordt er al sinds de oudheid gespeculeerd over de herkomst van de Etrusken. De Etruskische cultuur is de eerste grote beschaving op het Italisch schiereiland.

Ca. 700 v.Chr. eindigde de Villanovacultuur en deden de Etrusken hun intrede in Midden-Italië. Zij kwamen vlak bij de zeehavens wonen, wat een intensieve handel met Egyptenaren, Feniciërs en Grieken tot gevolg had. Geïmporteerd werden kostbare sieraden, vazen, spiegels en wapens, en later ook ideeën en het Griekse alfabet. De Etrusken hadden een eigen taal, die in tegenstelling tot de toenmalige talen van het Italische schiereiland geen Indo-Europese taal was. Er zijn meer dan 11.000 inscripties gevonden met citaten in de Etruskische taal, gebaseerd op het Griekse alfabet. Maar in tegenstelling tot de Grieken schreven de Etrusken van rechts naar links. Tussen 700 en 600 v.Chr. groeiden hun dorpen uit tot steden. Door de succesvolle handel in ijzer en het contact met Griekse kolonisten op het Italische schiereiland heeft de Etruskische cultuur zich kunnen ontwikkelen tot een van de meest hoogstaande culturen van Europa. Hun welvaart steeg enorm door de export van metalen en landbouwproducten, vooral wijn. Hun doden werden niet meer gecremeerd, maar begraven in grafheuvels met meerdere grafkamers. De prachtige wandschilderingen in de graven, met afbeeldingen van het dagelijks leven, tonen hun rijkdom en creativiteit aan. De Etrusken geloofden in verschillende goden die allemaal gunstig gestemd moesten worden met offergaven. De bodem van Etrurië, het door de Etrusken bewoonde gebied, was enorm vruchtbaar en vol tarwevelden. Vrouwen hadden een bijzondere positie in de Etruskische maatschappij. Ze waren ontwikkeld, konden vaak lezen en schrijven, hadden bepaalde privileges en kozen hun echtgenoot als ze rijk waren.

Twaalfstedenbond

Er is weinig bekend over de Etruskische twaalfstedenbond, ook wel Dodekapolis genoemd, een politieke bond van 12 belangrijke Etruskische autonome steden. We weten wel dat de leden gemeenschappelijke religieuze banden hadden. Eén keer per jaar kwamen de besturen van de steden in een grote vergadering bijeen (concilium Etruriae) bij het beroemde Fanum Voltumnae, het heiligdom van de Etruskische godin Voltumna, dat volgens Livius nabij Volsinii (het huidige Orvieto) moet hebben gelegen. Uit hun midden werd een nieuwe tijdelijke leider van de bond gekozen. Naast Orvieto maakte ook Perugia deel uit van deze stedenbond. In de 6de eeuw v.Chr. breidde de bond zijn invloedssfeer uit, in het zuiden tot Campanië en later ook in de Povlakte. Via de zee waren er handelscontacten met Sardinië en Corsica. Zij sloten met de Carthagers een bondgenootschap tegen de Grieken van Magna Graecia, die overvallen pleegden op de Etruskische kust.

Rome was nog een boerendorp toen het geregeerd werd door 3 Etruskische koningen: Tarquinius Priscus (ca. 616–578 v.Chr.), Servius Tullius (578–534 v.Chr.) en Lucius Tarquinius Superbus. Deze laatste met de bijnaam Tarquinius II de Hoogmoedige of Arrogante was de laatste Etruskische koning van Rome. Hij voerde een waar schrikbewind. De senaat werd niet meer bijeengeroepen en hij verrijkte zich mateloos door bezittingen te confisqueren en de armen hard te laten werken. Deze tiran werd uiteindelijk verdreven in 509 v.Chr. door Lucius Junius Brutus, die de eerste consul zou worden. Hierna werd Rome een republiek, geregeerd door 2 consuls. Romeinen vermengden zich voor een deel met de Etrusken en dankten hun schrift, cultuur en godsdienst ook deels aan hen.

De Romeinse periode

Verovering

In 474 v.Chr. verloren de Etrusken een zeeslag bij Cumae tegen de stadstaten Cumae en Syracuse, wat verstrekkende gevolgen had. De Etruskische handelsroutes naar het oosten werden afgesneden. Daarna ging het snel bergafwaarts door de opkomst van de Romeinen, die de graanschuren van de Etrusken plunderden. De Etrusken verloren geleidelijk ook hun greep op de handel in de Tyrreense Zee. Omstreeks 396 v.Chr. veroverden de Romeinen de Etruskische stad Veii, die op niet meer dan 18 km van Rome lag. Die verovering maakte de naburige staten bewust van de groeiende macht van Rome. Andere Etruskische steden riepen daarom de hulp van Rome in tegen een nieuwe dreiging: de uit het noorden binnenvallende Kelten ofwel Galliërs. Deze interventie dreigde Rome fataal te worden. In 387 v.Chr. leden de Romeinen een zware nederlaag tegen de Gallische koning Brennus, die de stad belegerde en pas wegtrok na betaling. Het zou enige decennia duren voordat Rome zich van deze tegenslag zou hebben hersteld. In 310 marcheerden de Romeinse legers richting de Etruskische steden Perugia, Cortona en Arezzo in de Tibervallei, en 3 jaar later begonnen ze een campagne tegen een andere Etruskische stad, Volsinii. Deze oorlogen eindigden in een bestand. Kort na 300 v.Chr. vreesden enkele Etruskische en Umbrische stadstaten de toenemende macht van Rome en verbonden zich met hun oude Gallische vijand en met de Samnieten tegen Rome. Daarmee begon de Derde Samnitische Oorlog. De Slag bij Sentinum in 295 v.Chr. was een beslissende veldslag. De Romeinen bleken in staat om de coalitie te overwinnen en Etrurië in te nemen. De culturele invloed van de Etrusken bleef doorwerken. Veel belangrijke Romeinse geslachten waren van oorsprong Etruskisch, zoals Maecenas, de dichter Vergilius en keizer Trajanus.

Tegenstand van de Piceniërs

De Romeinen hadden grote moeite om de Piceniërs, die in het gebied van De Marken woonden, te onderwerpen. De Piceniërs hadden in 299 v.Chr. een verbond gesloten met de Romeinen om de Galliërs te verdrijven. Toen zij de Slag bij Sentinum hadden gewonnen, begonnen de Romeinen met de kolonisering van Picenum. In 268 v.Chr. kwamen de Piceniërs in opstand tegen de Romeinen. Een deel van de bevolking werd gedeporteerd, een ander deel kreeg het Romeins burgerschap zonder kiesrecht. Picenum werd geannexeerd, behalve de stad Aesculum, het huidige Ascoli Piceno, die als een bevriende stad werd beschouwd. Om die onder controle te houden, werd in 264 v.Chr. Firmum (het huidige Fermo) gesticht. De Via Flaminia zou Rome voortaan met de Adriatische kust verbinden. Door de veroveringen in Zuid-Italië stuitten de Romeinen op sterk verzet van de Sicilianen en de Carthagers in Noord-Afrika. De eerste gevechten braken uit nadat de Romeinen een leger naar Sicilië stuurden, dat in Carthaagse invloedssfeer lag. Carthago werd bestreden in de 3 Punische oorlogen die tussen 264–146 v.Chr. gevoerd werden. Picenum schaarde zich aan de zijde van de Romeinen in de strijd tegen Hannibal, tussen 218 en 202 v.Chr. De Tweede Punische Oorlog speelde zich af in Umbrië en De Marken. In 217 vond bij het Lago di Trasimeno een belangrijke veldslag plaats tussen Hannibal en de Romeinen. De Carthagers versloegen hier de Romeinen in wat gezien wordt als de grootste hinderlaag uit de geschiedenis. In het Metaurodal in De Marken versloegen de Romeinen in 207 v.Chr. op hun beurt Hannibals broer Hasdrubal.

Romeins bestuur

Na de Tweede Punische Oorlog maakten enkele steden, zoals Perugia, een bloeiperiode door. Tussen 91–88 v.Chr. vond een bloedige burgeroorlog plaats in een groot deel van Midden- en Zuid-Italië, gericht tegen Rome en de rest van Italië. Deze Bondgenotenoorlog was ontstaan uit onvrede over het dominante gedrag van de Romeinen en had tot doel alle inwoners van Italië het volwaardige Romeinse burgerrecht te geven. De Piceniërs startten deze Bondgenotenoorlog, met Gaius Judacilius uit Ascoli Piceno als een van de belangrijkste generaals. Na een zware strijd werd het Romeins staatsburgerschap verleend aan iedereen die trouw was gebleven aan de Romeinen en gingen enkele families zelfs participeren in het bestuur in Rome. De Romeinse Bondgenotenoorlog was een keerpunt: er kwam één Italische staat met Rome als hoofdstad.

Een andere twist vond plaats rond 41 v.Chr. toen aanhangers van Marcus Antonius hun toevlucht zochten in Perugia. Na een lange belegering van 2 jaar werd Perugia door Octavianus, de latere keizer Augustus, overwonnen. Deze laatste burgeroorlog eiste veel slachtoffers. De stad brandde grotendeels af, met uitzondering van enkele tempels, maar werd snel herbouwd.

Bloei en verval

In 27 v.Chr. keerde de rust terug in het Romeinse Rijk en daarmee ook in Midden-Italië. Keizer Augustus (27 v.Chr.–14 n.Chr.) had alle macht in handen. Door de politieke stabiliteit werd economisch en sociaal herstel mogelijk. De Senaat van Rome bestuurde Italië dat in 11 provincies was verdeeld. Etrurië was provincie 7. De Marken werd onderdeel van de vijfde provincie Umbrië en de zesde provincie Piceno.

De eerste 2 eeuwen n.Chr. lieten een grote bloei in het hele Romeinse Rijk zien. De Romeinse theaters, aquaducten en tempels dateerden meestal uit deze periode. Onder keizer Trajanus (53–117 n.Chr.) was Ancona de belangrijkste haven van de oostkust. De overzeese handel floreerde. Luxegoederen vonden hun weg naar de provincies. In de 3de eeuw brak een periode van verval aan. Er kwamen steeds meer schermutselingen tussen Romeinen en verschillende Germaanse stammen. Zo was de slag bij Fano in 271 een strijd tussen het Romeinse leger en de Alemannen. Toen keizer Diocletianus rond 300 Milaan, Trier, Sirmium en Nicomedia als hoofdsteden koos en keizer Constantijn later een ‘nieuw Rome’ stichtte aan de Bosporus, was het lot van het Romeinse Rijk bezegeld. In 395 werd het rijk verdeeld in een Oost- en West-Romeins Rijk.

Vroege middeleeuwen

Invallen

In 476 werd Romulus Augustulus, de keizer van het West-Romeinse Rijk, afgezet door Odoacar, een Germaan die als generaal in Romeinse dienst was. Odoacar regeerde tot 493 toen hij door Theodoric, de koning der Goten, werd verslagen. Deze was met zijn volk naar Italië getrokken op verzoek van de keizer van het Oost-Romeinse Rijk, die daarmee bereikte dat de Goten zijn rijk met rust lieten. De Byzantijnse generaal Belisarius wist in de 6de eeuw een deel van het West-Romeinse Rijk te heroveren voor keizer Justinianus I. En met succes, in 556 was heel Italië in zijn handen. Hij liet zich er vertegenwoordigen door een gouverneur, de zogenaamde exarch in Ravenna. Na de dood van Justinianus gingen de meeste heroverde gebieden verloren. Opnieuw viel een groep Germanen Italië binnen, de Longobarden. Zij veroverden het noorden van Italië tot en met het huidige Toscane. Het middelste deel, een gebied tussen Venetië en Rome, en het uiterste zuiden bleven Byzantijns. De Marken zou na verschillende gevechten verdeeld worden in een Byzantijns en in een Longobardisch deel. De Esino-rivier vormde de grens. Het hertogdom van Spoleto was een van de door de Longobarden gevestigde hertogdommen. Dit hertogdom omvatte onder meer de huidige regio’s van Umbrië en De Marken. Het noordelijke deel van De Marken bleef Byzantijns en onderdeel van het Exarchaat Ravenna, waarbij 2 vijfstedenbonden werden geformeerd. De Pentapoli Marittima bestond uit de steden: Rimini, Pesaro, Fano, Senigallia en Ancona. Urbino, Jesi, Cagli, Fossombrone en Gubbio vormden langs de Via Flaminia de Pentapoli Annonaria.

Iconoclasme

Paus Gregorius de Grote (ca. 540–604) wist een vrede tot stand te brengen tussen de Byzantijnse exarch en de Longobardische koning die ruim een eeuw zou standhouden. Het evenwicht werd echter in het begin van de 8ste eeuw verstoord toen de Byzantijnse keizer het bevel gaf alle afbeeldingen van heiligen en Christus te vernietigen, omdat de verering ervan in strijd was met Gods wil. De paus leidde het verzet tegen deze maatregel, die het iconoclasme wordt genoemd. In 727 en 729 werden beide Byzantijnse pentapoli in De Marken veroverd door de Longobarden. In 751 nam de koning Ravenna in en maakte een eind aan het Byzantijnse bewind in Midden-Italië.

Ondertussen gingen de voortdurende invallen gepaard met grootscheepse plunderingen en verwoestingen. Dit had geleid tot een periode van verval. De bevolking nam af, steden liepen leeg en waren in toenemende mate op zichzelf aangewezen. Daarnaast leidde de pest tot massale sterfte. De maatschappij kreeg een agrarisch karakter.

Franken