Suriname

Diederik Samwel

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Diederik Samwel

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: Y.T. Bouma

Omslagfoto: Thinkstock

Redactie: Brenda Heeringa

ISBN 978 90 257 6497 5

ISBN e-book 978 90 257 6489 2

NUR 515

Derde druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden te achterhalen van het gebruikte beeldmateriaal. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten & plattegronden

Woord vooraf

1 Cultuur

Volken

Economie

Taal

Eten en drinken

Kunst

Media

Sport

2 Natuur

Geologie

Flora en fauna

3 Geschiedenis

Inwoners

Eerste kolonisten

Slaventijd

Onafhankelijkheid

4 Paramaribo

Wijken

Werelderfgoed

Musea

Monumenten

Praktische informatie

5 Commewijne

Kustgebied

Braamspunt

Matapica

Frederiksdorp

Katwijk

Warappakreek

Praktische informatie

6 Beneden-Suriname

Benedenloop

Dagtrips

7 Oost-Suriname

Marowijne

Praktische informatie

8 West-Suriname

Saramacca

Coronie

Nickerie

Praktische informatie

9 Boven-Suriname

Boven-Surinamerivier

Praktische informatie

10 Diep het binnenland in

Sipaliwini

Algemene informatie

Kaarten & plattegronden

Grondstoffen

Paramaribo

Het centrum van Paramaribo

Commewijne

Beneden-Suriname

Oost-Suriname

West-Suriname

Boven-Suriname

Het binnenland van Suriname

Woord vooraf

Vraag een Belg of een Nederlander naar Suriname en tien tegen één dat het gesprek de volgende wending neemt: het gaat over een voormalige kolonie in de tropen waar iedereen Nederlands spreekt. Bouterse is president en Brunswijk heeft er een voetbalclub. Drugshandel en corruptie zijn andere issues. En anders gaat het waarschijnlijk over een staatsgreep, de Decembermoorden of burgeroorlog.

Heeft dezelfde Nederlander of Belg 3 weken vakantie in Suriname achter de rug, dan volgt een heel ander verhaal. Dat van de overweldigende natuur, machtige rivieren, zeldzame zoogdieren, vogels en vissen. Of van de rijke Surinaamse keuken, het fruit dat zomaar voor het grijpen aan de boom hangt en de puurheid van lucht en water. Terwijl anderen nog steeds niet zijn bekomen van de roerige geschiedenis die het land in korte tijd heeft doorgemaakt.

In deze reisgids krijgt het stereotiepe beeld van Suriname, zoals dat goeddeels wordt bepaald door de berichtgeving in de Nederlandse media, hopelijk de nodige nuancering.

Lees over de verschillende volken die er zijn neergestreken, de kleurrijke en soms ongrijpbare hoofdstad Paramaribo en het sprookjesachtige binnenland. Met de culturele, historische en economische achtergronden zul je meer van dit boeiende en innemende land begrijpen. Dan wil je het liefst zo snel mogelijk in een korjaal stappen om de schoonheid van het exotische regenwoud te ondergaan.

Diederik Samwel

1 Cultuur

Eenmaal aangekomen op Zanderij maak je meteen kennis met het klimaat en het tempo in Suriname. De vliegtuigdeuren zijn nog niet opengezwaaid of de warmte stroomt je tegemoet. Niet lang daarna volgen de eerste zweetdruppels.

De hitte is klam en vochtig, tenzij je geland bent na een verfrissende regenbui tegen het einde van de dag. Snuif dan direct de lucht op en inhaleer bij voorkeur diep. Het licht zoete, kruidige aroma vormt de voorbode van wat je de komende tijd te wachten staat.

Waar je je vast op kunt instellen is het wachten. Na een korte wandeling over het platform kom je in de regel terecht in een lange rij voor de douane. Daarvoor krijg je wel een fraaie stempel in je paspoort terug, mét een zwierige handtekening van de dienstdoende beambte. Ga er na die rij van een halfuur niet van uit dat je koffers wel klaar zullen staan, want dat is niet vanzelfsprekend.

Meteen een belangrijk advies: hou deze eerste ervaringen goed in je achterhoofd tijdens de rest van je verblijf in Suriname. Het tropische klimaat verhoudt zich slecht met het westerse tempo. En de lokale mentaliteit strookt niet altijd met de eisen en verwachtingen van de nieuwsgierige en gretige vakantieganger. Schakel daarom over op een lagere versnelling. Dan heeft Suriname tal van aangename en onvergetelijke verrassingen in petto.

Volken

Om de Surinaamse samenleving beter te begrijpen is een korte introductie van de volken die er in de loop der eeuwen terecht zijn gekomen onmisbaar. Van de oorspronkelijk inheemsen tot de Brazilianen die zich er tegenwoordig in groten getale vestigen. Elke groep heeft eigen tradities en rituelen die elkaar over en weer beïnvloeden.

Volgens de laatste volkstelling in 2012 heeft Suriname 573.000 inwoners. Naar schatting bedroeg het inwonertal begin 2018 590.000. Ruim de helft daarvan woont in Groot-Paramaribo, het gehele stedelijke gebied in en rond de hoofdstad. De Hindoestaanse bevolkingsgroep is het grootst en groeit het snelst. De natuurlijke en harmonieuze manier waarop verschillende bevolkingsgroepen naast en met elkaar leven binnen de Surinaamse maatschappij krijgt veel nadruk in verhalen en publicaties over het land. Als symbool hiervan wordt vaak de Keizerstraat in het centrum van Paramaribo aangehaald. Daar staan een synagoge, een moskee en een kerk op een steenworp van elkaar zonder dat er religieuze of etnische spanningen zijn. Dit voorbeeld leeft met name in het buitenland. Surinamers zelf halen er hun schouders over op. Ze weten niet beter of er hebben altijd verschillende etnische groepen met uiteenlopende geloofsovertuigingen in hun land gewoond. En of deze groepen zich daadwerkelijk zo tolerant ten opzichte van elkaar gedragen? Ach, daar maken ze zich niet zo druk over. Ieder doet zijn of haar ding, met of zonder landgenoten met een andere achtergrond.

Dat neemt niet weg dat de verschillen wel degelijk een rol spelen. Zo wordt de Surinaamse politiek al generaties lang bepaald én beperkt door de nog altijd aanwezige scheidslijnen tussen de bevolkingsgroepen. Van generatie op generatie sluiten Hindoestanen zich aan bij de VHP (Verenigde Hindoestaanse Partij), zien veel creolen hun belangen het liefst vertegenwoordigd door de NPS (Nationale Partij Suriname) en stemmen Javanen gegarandeerd op Pertjajah Luhur.

Het verklaart meteen ook het succes van de Nationale Democratische Partij (NDP) van president Desi Bouterse. Binnen diens partij is iedereen van harte welkom, ongeacht afkomst, status of kleur. Tijdens de befaamde massameetings van de NDP in verkiezingstijd (en ook daarbuiten) komen dan ook uiteenlopende culturele tradities aan bod. Van optredens van creoolse kasekobands of Hindoestaanse danseressen tot de djaran kepang, de traditionele Javaanse paardendans, en een processie met een Chinese draak. Deze tolerantie heeft de NDP bepaald geen windeieren gelegd. Al een paar verkiezingen achter elkaar komt de partij als overwinnaar uit de bus.

Dat de Surinaamse bevolking uit verschillende groepen bestaat, weerspiegelt zich ook in het aantal nationale feestdagen. Het heeft de Surinaamse beleidsmakers hoofdbrekens gekost. Wordt het Suikerfeest voor moslims gevierd, dan moet er ook een dag voor marrons op de jaarkalender komen. Gaan Hindoestanen uit hun dak tijdens Holi Phagwa, dan mag een aparte feestdag voor de inheemsen niet achterwege blijven.

Op een vergelijkbare manier woedt de terugkerende discussie over de viering van de ‘verjaardag’ van de officiële immigratie van Hindoestanen, Javanen en Chinezen. Als alle Surinamers in 2013 een vrije dag krijgen bij het 160-jarig jubileum van de Chinese immigratie, moet er ook een volksfeest komen als de Javanen 130 jaar na dato stilstaan bij de aankomst van hun voorouders in 1890.

Inheemsen

De inheemsen of indianen waren de allereerste bewoners van Suriname, vóór ze in de loop van de 17de eeuw steeds dieper het bos in werden gedreven. Afgezonderd in het binnenland leven tegenwoordig nog altijd kleinere indianenstammen die de oorspronkelijke rituelen en tradities consequent in ere houden. Een veel groter deel van de inheemsen heeft zich gemengd met de andere bevolkingsgroepen.

De huidige generaties indianen die in meer of minder mate gescheiden van de rest van de samenleving wonen, kunnen grotendeels in hun eigen onderhoud voorzien. Ze leven van wat het land en de rivier hun te bieden hebben. Maar hoe dichter bij de stad, hoe sterker de aantrekkingskracht voor jongeren.

Afstammelingen van de Karaïben en Arowakken hebben hun domeinen in de savanne, dichter tegen het stedelijk gebied rond Paramaribo of bij de kust. Dieper in het binnenland zijn nederzettingen te vinden van de Trio-, Akuriyo- en Wayanastammen. Tegenover de Wonotobovallen in de Corantijn, de grensrivier met Guyana, leeft bijvoorbeeld een groep Trio-indianen volgens eeuwenoude tradities, rituelen en gebruiken. Het dagelijks leven staat voor een groot deel in het teken van de verering van natuurgoden, voorouders en geesten.

Hoe interessant misschien ook, het is vrijwel uitgesloten om op goed geluk een bezoek aan een van deze dorpen te brengen. Nog afgezien van de afstand en moeilijke bereikbaarheid van het gebied, worden vreemdelingen bij voorbaat geweerd door de Trio’s.

Heel anders ligt dat bij de meer ‘wereldse’ dorpen in de omgeving van Lelydorp en Onverwacht, ten zuiden van Paramaribo. Hier vormt de verkoop van kleding, aardewerk, houtsnijwerk en andere ambachtelijke voorwerpen of groenten, bloemen en kruiden juist een uiterst welkome inkomstenbron voor de indianen. Ze zullen je met open armen ontvangen.

Creolen

Dit zijn de nazaten van de in de koloniale tijd tot slaaf gemaakte West-Afrikanen. De meeste creolen wonen in en rond Paramaribo. Er bestaan grote verschillen binnen deze op één na grootste bevolkingsgroep van het land. Over het algemeen geldt: hoe lichter van huidskleur en dus hoe meer gemengd met andere groepen, hoe hoger de status. Al zijn de trots en het zelfbewustzijn onder creolen de laatste decennia sterk gegroeid. Status en huidskleur hebben daardoor langzaam maar zeker steeds minder met elkaar te maken.

Na de afschaffing van de slavernij pasten creolen zich aan aan de blanken, die het ook daarna nog voor het zeggen hadden. Na verloop van tijd ontstond wederzijdse beïnvloeding waarbij het onderscheid tussen het blanke en zwarte deel van de bevolking (heel) geleidelijk minder strikt werd. Die ontwikkeling deed zich vooral voor in Paramaribo waar beide groepen naast en ook met elkaar leefden.

Lichtgekleurde ‘stadscreolen’ bekleden vaak aanzienlijke posities in de samenleving. Het overgrote deel behoort tot de middenklasse. Veel creoolse mannen en vrouwen zijn werkzaam bij de overheid, in de dienstensector of in de industrie. Een baan als ‘landsdienaar’ is populair onder creolen vanwege de vaste inkomsten en de gegarandeerde verzekering tegen ziektekosten. Maar laten we niet te veel generaliseren: ook de andere bevolkingsgroepen zijn goed vertegenwoordigd onder het personeel bij lanti (de overheid).

Marrons

De marrons zijn afstammelingen van slaven die in de koloniale tijd de plantages ontvluchtten en kans zagen in het binnenland een nieuw bestaan op te bouwen. De belangrijkste stammen zijn die van de Aukaners, Saramaccaners en Paramaccaners. Minder groot zijn de Matawai, die aan de Sara- maccarivier ten westen van Paramaribo leven, en de Kwinti, die zich verder westwaarts bij de Coppenamerivier hebben gevestigd.

Sommige marrons belijden nog het geloof van hun voorouders uit West-Afrika. Het bekendst zijn de wintirituelen waarbij deelnemers bij opzwepende muziek in trance raken. Ook de traditionele wasi’s, kruidenbaden, zijn oorspronkelijk een Afrikaanse gewoonte. Veel andere marrons hebben zich tot het christendom bekeerd en zijn meestal aangesloten bij de Evangelische Broedergemeente (EBG).

In de ogen van sommige stadsbewoners vormen de marrons een achtergestelde maatschappelijke groep. Ze worden regelmatig uitgemaakt voor bosnegers, boslandcreolen of nog negatiever: dyuka’s. Dat heeft alles te maken met hun uitgangspositie in het binnenland.

Veel jongeren uit het binnenland trekken bij gebrek aan (middelbare) scholen, vakopleidingen en andere perspectieven dan een toekomst in het dorp en op de kostgrondjes naar Paramaribo. Daar liggen de banen niet voor het oprapen. En zonder diploma’s is het nog lastiger om aan werk te komen. Wie wat geld heeft en bij familie kan logeren, probeert ergens een baantje te regelen en geleidelijk een eigen weg te vinden. Het komt ook voor dat jongeren kiezen voor andere manieren om aan geld te komen en in de criminaliteit verzeild raken. Om die reden wordt de groep vaak gestigmatiseerd. Bij een inbraak of (roof)overval krijgen boslandcreolen algauw de schuld.

De politicus Ronnie Brunswijk, zelf afkomstig uit het dorp Moengotapoe in het oosten van het land en behorend tot de stam van de Aukaners, hekelt deze vergaande stigmatisering. De voormalige leider van het Junglecommando, dat het in de Binnenlandse Oorlog in de jaren 80 opnam tegen het Nationale Leger van Desi Bouterse, maakt zich sterk voor de emancipatie van de bevolkingsgroep. Brunswijk probeert de discriminatie van ‘zijn’ mensen tegen te gaan en vanuit het parlement de omstandigheden in de districten te verbeteren. Tegelijkertijd treedt hij hard op tegen boslandcreolen die in de fout zijn gegaan en daarmee hun eigen bevolkingsgroep in een kwaad daglicht stellen.

Sinds 2005 zijn in het Surinaamse parlement verschillende partijen vertegenwoordigd die opkomen voor de belangen van binnenlandbewoners. Na de verkiezingen van 2010 hielp het toenmalige cluster onder leiding van Ronnie Brunswijk de regering-Bouterse aan een meerderheid. Sinds 2015 zit Brunswijk in de oppositie.

Contractarbeid

Na de afschaffing van de slavernij in 1863 dreigde een crisis in Suriname. De kolonie was grotendeels afhankelijk van de opbrengsten van de vele plantages. En omdat de planters hun arbeiders voortaan loon moesten uitbetalen, zouden de winsten flink onder druk komen te staan. Wel was er een overgangsregeling van 10 jaar om de slaven (betaald) aan het werk te houden. Van de Nederlandse regering kregen de planters daar een eenmalige vergoeding voor.

Maar voor de langere termijn moest er snel een oplossing komen. Temeer omdat naast het wegvallen van gratis arbeidskrachten de concurrentie van de landbouw in Europa sterker werd. Daar kwam de teelt van suikerbieten inmiddels serieus op gang. Tegelijkertijd verlegden West-Europese handelaren hun interesse naar producten uit het Verre Oosten. Met de opening van het Suezkanaal in 1869 werd importeren uit die regio een stuk lucratiever.

Al voor de afschaffing van de slavernij leed de kolonie aanzienlijke verliezen. En omdat de Nederlandse regering de financiële tekorten niet kon blijven aanzuiveren, werd besloten Suriname meer bestuurlijke vrijheid te geven. De macht bleef bij de gouverneur maar de invloed van de plantagehouders werd groter.

Zo kregen de planters het voor elkaar om structureel contractarbeiders naar Suriname te laten komen. Eerdere pogingen met Chinese contractanten waren vanwege de hoge kosten mislukt. Van Engelse en Franse plantagehouders in de beide Guyana’s kwamen echter berichten dat het werven van arbeiders uit India meer perspectieven bood. In deze Britse kolonie was namelijk sprake van een grote arbeidsmarkt. En bij gebrek aan werk waren veel mensen uit de lagere kasten uiterst gevoelig voor de verhalen over een ver land waar goed geld te verdienen zou zijn.

Hindoestanen

Nadat de Nederlandse regering een overeenkomst had gesloten met het Engelse gezag in India kon de immigratie van Indiase contractarbeiders beginnen. In 1873, 10 jaar na de afschaffing van de slavernij, meerde het eerste schip aan in Paramaribo: de Lala Rookh. Aan boord bevonden zich 399 Hindoestaanse arbeiders.

Het beloofde land viel de Hindoestanen in werkelijkheid bitter tegen. Het werk op de plantages bleek voor velen van hen te veel gevraagd. Door ziektes, verzwakking door de uitputtende reis en gebrek aan ervaring met zwaar werk onder tropische omstandigheden kwam 30 tot 40% van hen in het ziekenhuis terecht. Binnen 2 jaar na de aankomst van de Lala Rookh waren ruim 3800 contractarbeiders overgevaren. Bijna 800 mannen, vrouwen en kinderen uit deze eerste groep immigranten kwamen te overlijden.

De immigranten vielen onder verantwoordelijkheid van de Engelsen. Toen de slechte berichten daar doordrongen besloot de Engelse regering in 1875 de emigratie van contractarbeiders uit India op te schorten. Na toezeggingen van het Surinaamse gouvernement en de plantagehouders om de arbeidsomstandigheden te verbeteren kwam de immigratiestroom weer op gang. In de loop der jaren zouden in totaal ruim 34.000 Indiërs de overtocht maken. In 1916 kwam er een eind aan de import van Hindoestaanse contractanten.

Ook voor de plantagehouders bleek de inzet van het nieuwe personeel aanvankelijk geen succes. Ondanks hun relatief hoge productiviteit wogen de arbeidskosten niet op tegen de opbrengsten. Daarnaast deden zich regelmatig incidenten voor op de plantages. Uit onvrede over het zware werk en de lage lonen braken opstanden uit. Het kostte enkele opzichters, plantagehouders en tientallen arbeiders het leven.

Ongeveer een derde van alle Hindoestaanse contractarbeiders maakte gebruik van de mogelijkheid in hun contract om na 5 jaar naar India te remigreren. Daar werd lang niet iedereen met open armen ontvangen. Eenmaal terug bleken sommigen niet meer te kunnen aarden in het land van herkomst. Anderen kwamen er al snel achter dat hun plaats binnen de familie en in de gemeenschap waar ze vandaan kwamen, door anderen was ingenomen. Daarnaast waren de economische omstandigheden er in de tussentijd niet beter op geworden en bleek het lastig om aan werk te komen. Daarom besloot een aantal van hen opnieuw naar Suriname te gaan. Daar probeerden ze met weinig middelen een bestaan als boer op te bouwen.

Javanen

Om niet langer afhankelijk te zijn van de Britse regering bij het werven van arbeiders uit India, richtte het gouvernement zich op het belangrijkste eiland in Nederlands-Indië: Java. In 1873 waren al enkele tientallen Javaanse arbeiders overgebracht naar Suriname. Maar omdat de plantagehouders op Java bang waren om te veel arbeiders kwijt te raken, verbood de Nederlandse regering aanvankelijk een grootscheepse immigratie van Javaanse contractarbeiders.

In 1890 bleken die bezwaren niet langer van kracht en kwamen geleidelijk meer Javanen naar Suriname. De eerste boot, de ss Prins Alexander, bracht 44 arbeiders vanuit Batavia naar Paramaribo. Ze werden aan het werk gezet op de suikerplantages rond Mariënburg. Vier jaar later volgde het transport van 614 Javanen. Dat leidde tot een schandaal nadat aan het licht was gekomen dat bij aankomst 64 van hen waren overleden. Uit onderzoek bleek hun dood verschillende, elkaar versterkende, oorzaken te hebben. Zo verkeerden de geselecteerde Javanen voor hun vertrek uit Nederlands-Indië in niet al te beste conditie. Ze hadden een paar maanden onder slechte omstandigheden doorgebracht in een soort opvangcentrum in de haven van Batavia. Vervolgens liet de hygiëne aan boord ernstig te wensen over. Het voedsel was ondermaats of zelfs bedorven. Bovendien bleken de Javanen niet bestand tegen de kou tijdens de ronding van Kaap de Goede Hoop. Gebrek aan warme kleding moet daarbij ook een rol hebben gespeeld.

In Geschiedenis van Suriname schreef Hans Buddingh’ dat de Nederlandse minister van Koloniën naderhand melding maakte van een ‘ongelukkige samenloop van omstandigheden’. Na dit drama stelde men een medische keuring in. Ook werden de omstandigheden in de depots op Java en aan boord van de zeilschepen verbeterd.

De Javaanse contractanten werden net als de Hindoestaanse arbeiders gelokt door fraaie perspectieven over een land van melk en honing. Eenmaal in Suriname bleek dat een illusie. Al snel werd duidelijk dat ze in geen geval een bloeiend bestaan tegemoet gingen. Zwaar werk, lage lonen, krappe huisvesting en gebrekkige gezondheidszorg; daar moesten de Javanen het mee doen. Als laatste groep immigranten kwamen ze ook nog eens helemaal onder aan de sociale ladder terecht. Ook de Hindoestanen keken op hen neer. Veel Javanen waren analfabeet, waardoor ze eigenlijk geen idee hadden met welke bepalingen in het contract ze akkoord waren gegaan. Het onderwijs dat het gouvernement aanbood om de toekomstperspectieven van de Javaanse kinderen te verbeteren, bleek niet aan hen besteed. De scholen bevonden zich vaak op grote afstand van hun gemeenschap. Gedwongen door deze omstandigheden bleven de Javanen voornamelijk op elkaar aangewezen. Ze bleven lange tijd een geïsoleerde groep in de maatschappij.

Tussen 1890 en 1939 werden in totaal 33.000 Javanen naar Suriname overgebracht. Ongeveer een kwart daarvan maakte gebruik van het recht om naar Java terug te gaan. Voor de rest van de Javanen was het doorslaggevende argument om in Suriname te blijven dat ze hun familie in Indië onmogelijk onder ogen konden komen. Ze hadden immers op geen stukken na het kapitaal verdiend dat hun aanvankelijk was voorgespiegeld. Een welvarend vervolg van hun leven op Java konden ze op hun buik schrijven.

Daar kwam nog bij dat er lang niet genoeg boten beschikbaar waren voor de terugreis naar Batavia. Nadat hun contract was verstreken gingen de meeste Javanen uit arren moede zelf aan de slag in de landbouw. Met moeite konden ze in hun eigen onderhoud voorzien. De heimwee naar het moederland bleef hen echter achtervolgen.

Pas in de loop van de 20ste eeuw wisten de Javanen zich een betere positie binnen de Surinaamse samenleving te verwerven. Het boerenbestaan begon wat meer op te leveren en anderen vonden werk in de dienstensector. Ook bleken genoeg arbeiders nodig in de bauxietmijnen. Daarnaast nam de hang naar Nederlands-Indië steeds verder af. Ook al omdat de jongere generatie het vaderland alleen kende uit verhalen. Een ver en onbereikbaar land, op duizenden kilometers afstand.

Guyanezen

De trek van inwoners uit Guyana ontstond in de periode na de Tweede Wereldoorlog. Met Suriname ging het in de koloniale tijd altijd al beter en nogal wat Guyanezen hoopten te profiteren van de betere arbeidsomstandigheden en gunstige economische vooruitzichten in het buurland.

De aantrekkingskracht van Suriname werd nog sterker nadat Guyana in 1966 onafhankelijk was geworden en in een neerwaartse spiraal terechtkwam. Vooral in de jaren 80 en 90 stond het land, en dan met name de hoofdstad Georgetown, slecht bekend. De perspectieven waren somber, de voorzieningen onder de maat, terwijl de criminaliteit bloeide. Geen wonder dat steeds meer Guyanezen de grens overstaken, op zoek naar een beter bestaan. In Suriname vonden ze werk in de bouw en vooral ook in de visserij.

De laatste 10 jaar beleeft Guyana een bescheiden economische opmars en zijn de verschillen tussen de beide buurlanden minder groot geworden. De noodzaak om naar Suriname te emigreren is daardoor afgenomen.

Tussen Suriname en Guyana is altijd sprake geweest van rivaliteit, vergelijkbaar met die tussen Nederland en Duitsland of Brazilië en Argentinië. Die rivaliteit komt bijvoorbeeld tot uiting in sportwedstrijden waarbij het bezoekende team al ver voor het eerste fluitsignaal op allerlei manieren wordt geïntimideerd.

Eind vorige eeuw, onder president Jules Wijdenbosch, was zelfs enige tijd sprake van oorlogsdreiging omdat beide landen ruzieden over een gebied voor de kust. Onderzoek had uitgewezen dat onder de zeebodem voor de kust van beide Guyana’s flinke olievelden zouden moeten liggen. Volgens de Surinaamse nieuwssite Starnieuws zou de voorraad op termijn 15 miljard olievaten en nog eens 1,19 biljoen kuub aardgas kunnen opleveren. Dat riep vanzelfsprekend de vraag op naar de precieze begrenzing van de territoriale wateren. Beide landen hadden daar zo hun eigen ideeën over. Het Internationaal Zeerechttribunaal moest er uiteindelijk aan te pas komen om een duidelijke grens te trekken. Het grootste deel van het zeegebied werd toegewezen aan Guyana; Suriname moest het doen met 18.000 km2. De afgelopen jaren hebben proefboringen voor de kust beide landen tot dusver nog geen lucratieve oliebronnen opgeleverd.

De strijd is in lijn met het al veel langer spelende conflict over het Tigri-gebied, aan de grens van Zuidwest-Suriname. Ook daar ruziën Suriname en Guyana over een flink grondgebied. Onder de huidige Surinaamse regering zijn de betrekkingen weer genormaliseerd en is het Tigri-dispuut tot nader order van de agenda gehaald. Maar soms kunnen de spanningen hoog oplopen. Vaak genoeg worden Guyanezen als daders aangewezen bij roofovervallen of geweldsmisdrijven.

Daar staat tegenover dat veel Guyanezen zijn opgegaan in de samenleving. Beide culturen vertonen genoeg overeenkomsten en de Engelse taal vormt geen obstakel. Inmiddels wonen officieel 8000 Guyanezen in Suriname. Het vermoeden bestaat dat het er aanzienlijk meer zijn.

Boeroes

Boeroes zijn de nazaten van de landarbeiders die in de loop van de 19de eeuw vanuit de Nederlandse provincies Groningen en Gelderland naar Suriname vertrokken. Hun komst hing samen met de naderende afschaffing van de slavernij. Ook daarna was er namelijk volop werk op plantages en landbouwgronden. De boeroes hebben hun bijnaam te danken aan het oorspronkelijke werk als landbouwers.

In Suriname was niet iedereen even enthousiast over de komst van de nieuwe kolonisten. Het ging immers om blanke Hollanders die het land kwamen bewerken en zoiets was voor planters en de rest van de elite zo goed als onbestaanbaar.

De eerste families streken neer in het district Saramacca. Het ging om een groep van zo’n 400 mannen, vrouwen en kinderen. Ze noemden hun vestigingsplaats Groningen, naar de streek waar ze vandaan kwamen. Ook het plaatsje Wageningen verwijst naar de herkomst van deze groep Nederlandse bewoners.

Hun verblijf draaide uit op een regelrechte nachtmerrie. Het gouvernement bleek nauwelijks voor behoorlijk onderdak te hebben gezorgd. De landarbeiders werden ondergebracht in noodwoningen, eigenlijk niet veel meer dan de restanten van een voormalige leprakolonie.

Omdat de afwatering allerminst voldeed moesten de boeren aan het werk op drassig terrein. Schoon drinkwater ontbrak. De omstandigheden waren zo slecht dat een uitbraak van tyfus, malaria en gele koorts de groep ernstig uitdunde. Meer dan de helft van de kolonisten kwam te overlijden. Enkele tientallen van hen namen de boot terug naar Holland. De achterblijvers vestigden zich na 1850 op Uitvlugt en Kwatta, dichter bij Paramaribo. Daar kregen ze een aantal (melk)veebedrijven van de grond.

Geleidelijk zagen de boeroes kans een welvarender bestaan op te bouwen. Als gevolg van de crisis in de jaren 30 van de 20ste eeuw kwamen sommigen van hen in het onderwijs en bij de overheid terecht. Momenteel wonen zo’n 1000 boeroes in Suriname.

Brazilianen

Een groeiende maar tegelijkertijd lastig in kaart te brengen bevolkingsgroep is die van de Brazilianen. Aangetrokken door de grootschalige goudvondsten in het Surinaamse regenwoud trokken garimpeiros, zoals de meestal illegale goudzoekers uit Brazilië worden aangeduid, de grens met Frans-Guyana over. Ze vestigden zich centraal in het binnenland. Daar leven al sinds tientallen jaren gemeenschappen waarin net zoveel Braziliaans-Portugees als Surinaams wordt gesproken. Het plaatsje Benzdorp in het oosten van Suriname telt een paar duizend al dan niet permanente bewoners.

In het kielzog van de Braziliaanse goudzoekers zochten andere landgenoten hun heil in Suriname. Ze vonden werk in de horeca en de prostitutie. Surinaamse voetbalclubs trokken door de jaren heen balvaardige spelverdelers en aanvallers aan uit de vanuit Paramaribo goed bereikbare Noord-Braziliaanse havenstad Belém.

Een deel van de wijk Tourtonne in Paramaribo-Noord geldt als Braziliaanse enclave. Daar is in veel cafés, restaurants en supermarkten Braziliaans de voertaal. De laatste jaren hebben Brazilianen met toenemend succes hun intrede gedaan in het lokale bedrijfsleven. Zeker nu de Surinaamse overheid zich sterker op de omringende landen richt, is dat een verstandige keuze. In- en uitvoer van producten zijn met internationale handelsovereenkomsten in de loop der jaren een stuk aantrekkelijker geworden.

Omdat niet alle Brazilianen in Suriname een verblijfsvergunning hebben, valt de omvang van de bevolkingsgroep lastig te bepalen. Volgens de laatste volkstelling, in 2012, staan ruim 5000 Brazilianen ingeschreven bij het bevolkingsregister. In de praktijk moet het een veelvoud zijn. Sommige schattingen gaan uit van 30.000 tot zelfs 50.000 Braziliaanse inwoners. Een groot aantal van hen verblijft illegaal in het land, een ander deel beschikt over een tijdelijke verblijfsvergunning en staat als bezoeker geregistreerd.

Libanezen

De groep van enkele honderden Libanezen kent geen voorgeschiedenis op de plantages. Hun voorouders emigreerden in de 19de eeuw om hun geluk in de West te beproeven. Binnen deze groep bevonden zich ook Syriërs en Palestijnen. Merendeels waren deze nieuwe immigranten afkomstig uit families van ambachtslieden. Maar eenmaal in Suriname gingen ze aan het werk in de handel. Veel van hen verhandelden stoffen en kleding op de markt. Anderen reden met een ossenkar door de stad om hun producten aan de man te brengen.

De eerste generaties Libanezen vormden een min of meer gesloten gemeenschap. Die werd in stand gehouden door geen huwelijken buiten de eigen bevolkingsgroep te sluiten. Het kwam regelmatig voor dat de uitverkoren schoonzoon of -dochter uit Libanon werd gehaald. In de loop van de vorige eeuw werd de groep Libanezen meer en meer beïnvloed door andere culturen en geloofsovertuigingen. De islamitische geboden werden minder strikt in acht genomen en vermengden zich met rooms-katholieke opvattingen. Toch is het hechte karakter van de groep nooit helemaal verdwenen.

Inmiddels is nog zeker een derde van de Surinaamse textielhandel in handen van Libanese zakenmensen. Winkels als Beyrouth Bazar aan de Zwartenhovenbrugstraat, Lucky Store aan de Jodenbreestraat en andere textielwinkels van de familie Issa in de Zwartenhovenbrugstraat passen in die traditie. De naam Brahim duikt regelmatig op onder Surinaamse ondernemers.

Joden

Het eerder aangehaalde symbool van de synagoge, moskee en kerk aan de Keizerstraat behoeft enige nuance. De synagoge zit tijdens de sabbath lang niet altijd vol. De rol van de Joodse bevolkingsgroep is de afgelopen jaren sowieso veel kleiner geworden.

In de tweede helft van de 17de eeuw behoorden de Joden tot de meest toonaangevende plantagehouders. Ze waren afkomstig uit Barbados en hadden de oversteek gemaakt op aandringen van Lord Willoughby die toen aan het hoofd stond van de Engelse overheersers in Suriname. Willoughby begreep dat extra planters met ervaring en kapitaal op dat moment uitstekend van pas kwamen in de kolonie. De groep Joden groeide behoorlijk met de komst van Portugese Joden uit Noord-Brazilië. Zij waren op de vlucht geslagen toen Joden stelselmatig werden vervolgd op grond van hun geloofsovertuiging. Vooral uit Pernambuco, het gebied rond Recife met de toenmalige havenstad Olinda, kwam een stroom Joodse vluchtelingen op gang.

De Joodse planters vestigden zich in de kuststrook en ten zuiden van het huidige Paramaribo, in de savanne. Aan de Surinamerivier verrees de plaats Jodensavanne met een grote en invloedrijke synagoge. De Joden wisten er succesvolle suikerrietplantages op te zetten, zoals hun voorouders dat eerder in Brazilië hadden gedaan. In de bloeiperiode rond 1700 telde Suriname zo’n 40 plantagehouders van Joodse afkomst. Op hun plantages werkten in totaal ongeveer 9000 slaven.

In de loop van de 18de eeuw begon het verval. De grond raakte uitgeput, de handel nam af en er kwamen steeds meer en steeds gerichtere aanvallen van marrons uit het bos. De Joodse planters zochten hun heil in Paramaribo en maakten de overstap naar de handel. Door het opkomend antisemitisme werd het hun niet gemakkelijk gemaakt. Jodensavanne ging goeddeels verloren door een grote brand.

Pas in de tweede helft van de vorige eeuw werden aan de oever van de Surinamerivier de restanten van de voormalige vestiging herontdekt. Delen van de synagoge en de begraafplaats vormen inmiddels een toeristische bestemming tijdens een trip over de rivier (zie p. 157).

Rond 1900 trokken veel families naar Europa. Tegenwoordig speelt de Joodse bevolkingsgroep nauwelijks een rol van betekenis in de samenleving. Het zijn vooral straat- en familienamen als Jodenbreestraat, Bersaba, Robles de Medina, Emmanuels en Da Costa die nog naar het Portugees-Joodse verleden verwijzen.

Chinezen

De Chinezen vormen een aparte bevolkingsgroep in de Surinaamse samenleving. Sommige Chinese families wonen al generaties lang in Suriname en zijn volledig opgegaan in de maatschappij. Een deel werd rond de afschaffing van de slavernij in 1863 geronseld om op de plantages te werken. De Chinezen behoorden tot de eerste generatie contractarbeiders. Een ander deel zat voor die tijd al in de handel.

Tegenwoordig is het Chinese bloed soms niet zozeer af te leiden uit de huidskleur als wel aan de familienaam: Jong Tjien Fa, Tjon A Meeuw, Lee On.

In de tweede helft van de vorige eeuw emigreerden veel arbeiders, handelaren en lager geschoold personeel vanuit China naar Suriname. Na de onafhankelijkheid, toen officiële banden met China werden aangeknoopt, werden Chinese arbeiders tewerkgesteld in de bouw en om wegen te asfalteren. Na de oplevering van hun projecten bleven veel Chinese arbeiders in Suriname achter. Ze gingen aan de slag in landbouw of middenstand.

Economisch is de relatie met China van cruciaal belang voor Suriname. Onder president Bouterse en zijn voorgangers zijn tal van handelsovereenkomsten gesloten met de Chinese leiders. Handelsmissies vliegen over en weer. Vanwege de aanwezige bodemschatten staat Suriname al jaren in de belangstelling van China. Zo is een relatie ontstaan waar beide landen profijt van hebben. China financiert grote delen van de Surinaamse infrastructuur en laat daarnaast scholen en ziekenhuizen bouwen.

De Surinaamse middenstand draait voornamelijk op Chinese families. Wie boodschappen moet doen, gaat naar omu Snesi (oom Chinees). De supermarkten zijn van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat open. Personeelskosten blijven vaak beperkt omdat de hele familie in de zaak werkt en boven of naast de winkel woont.

Chinese nieuwkomers integreren in het begin maar moeilijk in de samenleving. Ze hebben meestal problemen met het Nederlands en Surinaams en door hun vaak zevendaagse werkweek hebben ze geen of nauwelijks tijd voor nevenactiviteiten. Tijd om de lokaal gedrukte Chinese krant te lezen, hebben ze daarentegen altijd. Meestal sluiten ze zich aan bij een van de Chinese verenigingen. Hun zonen en dochters passen zich juist bewonderenswaardig snel aan in de vreemde omgeving. De tweede generatie Chinezen spreekt verschillende talen en krijgt niet zelden de kans om in het buitenland een vervolgopleiding te doen. Hun toekomstperspectief is florissant en dat is precies waar het hun ouders én de Chinese beleidsbepalers om te doen is.

Nederlanders

Wie bestand is tegen de hitte, geen problemen heeft met de muskieten en het tropenritme juist een verademing vindt in vergelijking met het jachtige leven in West-Europa, kan hier zijn hart ophalen. Aangetrokken door de rust, de natuur en het stabiele klimaat strijken de laatste jaren steeds meer Nederlanders neer in Suriname. Het gaat hier om de echte bakra’s: blanke Hollanders zonder band met Suriname. Tot deze groep behoren ook gepensioneerden met een huis in Suriname waar ze jaarlijks in alle rust komen overwinteren.

Overige groepen

Om de samenstelling van de bevolking nog bonter te maken, wonen in Suriname ook Portugezen, Antillianen, Dominicanen, Cubanen, Haïtianen, Venezolanen en mannen en vrouwen uit andere delen van het Caraïbisch gebied. Nog afgezien van alle expats uit Europa en Noord- en Zuid-Amerika. Ook zijn een paar Belgische non-gouvernementele organisaties in Suriname vertegenwoordigd.

Economie

Sinds jaar en dag behoort Suriname tot de rijkste landen ter wereld. Vanwege de rijkdom aan grondstoffen neemt het land de 17de plaats in op de wereldranglijst. Die rijkdom bestaat vooralsnog alleen op papier. In de eerste jaren van deze eeuw was sprake van herstel van de economie maar zeker de laatste jaren gaat het stukken minder. De hamvraag blijft hoe en wanneer het land eindelijk klinkende munt weet te slaan uit zijn potentie. De Surinamers zelf hebben tot dusver nauwelijks geprofiteerd van de enorme hoeveelheid bodemschatten.

Waar in vroeger tijden Hollandse en in mindere mate Engelse en Franse handelaren met de winsten aan de haal gingen, maken recenter Canadese en Amerikaanse multinationals hun in Suriname gewonnen producten te gelde.

Vanaf de 16de eeuw waren het de goudvoorraden die Europese kolonisten naar Suriname lokten. Het ondoordringbare regenwoud maakte serieuze exploitatie echter vrijwel onmogelijk. Meer geld zat in de handel in koffie, suiker, katoen en cacao. De Hollanders van de West-Indische Compagnie wisten er wel raad mee.

Vanaf de 20ste eeuw werd een begin gemaakt met het delven van grondstoffen. Suriname groeide zelfs uit tot ’s werelds grootste bauxietleverancier. Rond de eeuwwisseling verschoof het accent naar goud- en houtwinning. Ook het toerisme vormt tegenwoordig een interessante inkomstenbron.

Bauxiet

In 1939 werd de Nederlandse ingenieur Jaap Scheltus in opdracht van het Nederlandse grondstoffenbedrijf Billiton naar Suriname gestuurd. Hij moest uitzoeken of er inderdaad zoveel bauxiet in de grond zat als werd beweerd. Na weken van vergeefse proefboringen hielden de drie andere leden van het onderzoeksteam het voor gezien. Scheltus besloot nog even door te zetten. Iets later, bij het plaatsje Onverdacht in het district Para, was het raak. Hij stuitte op hoogwaardig erts dat tot 50% zuivere bauxiet bevatte. Daarna ging het snel. Billiton Suriname werd opgericht en 3 jaar later verscheepte het bedrijf de eerste tonnen bauxiet naar de VS.

Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in Europa namen de Amerikanen de Nederlandse kolonie min of meer in bescherming. De Nederlanders waren in oorlogstijd nauwelijks tot besturen in staat, terwijl de Yankees grote interesse hadden in de bauxietvoorraden. Zeker nadat de VS zelf bij de oorlog betrokken raakten. Zonder extra aluminium konden ze immers niet genoeg gevechtsvliegtuigen laten bouwen om de Duitsers en Japanners te verslaan. In 1943 voorzag Suriname in twee derde van de Amerikaanse bauxietbehoefte.

In het oosten van Suriname, in de omgeving van Moengo aan de Cotticarivier, waren al in de jaren 20 grote hoeveelheden bauxiet ontdekt. Ook hiervandaan werd de erts per schip geëxporteerd.

Omdat de vraag op de wereldmarkt steeds verder toenam, bleef Suriname na de oorlog op grote schaal bauxiet en aluinaarde uitvoeren. Het lichte en roestvrije aluminium werd een grondstof voor steeds meer producten: van bouwmaterialen en wegwerpblikjes tot speelgoedartikelen. Inmiddels was bij Paranam, een paar kilometer van de mijnen bij Onverdacht, een verwerkingsfabriek opgezet. Ook het erts uit Moengo werd naar deze fabriek vervoerd. Behalve Billiton, dat de mijnbouw voor zijn rekening nam, was ook een contract gesloten met Suralco, het Surinaamse dochterbedrijf van de grote Amerikaanse aluminiumproducent Alcoa. Suralco verzorgde de raffinage van erts tot aluinaarde.

Grondstoffen

In 1958 sloot de Surinaamse overheid de zogeheten Brokopondo-overeenkomst met Alcoa. Het Amerikaanse bedrijf kreeg voor 75 jaar bauxietconcessies in ruil voor de aanleg van het Brokopondostuwmeer en een waterkrachtcentrale in de Surinamerivier. Een gebied ter grootte van de provincie Utrecht werd ervoor onder water gezet. Behalve de aluinaardefabriek voorziet deze centrale tot op de dag van vandaag ook Paramaribo en omgeving van stroom. Tot eind vorige eeuw draaide ook een aluminiumsmelter op de stroom uit waterkracht. Daarna besloot Alcoa de aluinaarde in de VS om te zetten in aluminium. Dat was ook omdat de smelter in Suriname de verwachte capaciteit nooit zou kunnen leveren.

In de jaren 50 en 60 was Suriname goed voor 20% van de mondiale bauxietproductie. In de decennia daarna werd Suriname geleidelijk voorbijgestreefd door Australië, Brazilië en China. Tot eind vorige eeuw bleef de lokale productie op peil met zo’n 4 miljoen ton per jaar. De sector zorgde voor driekwart van de export, 10% van de werkgelegenheid en ruim een kwart van de overheidsinkomsten. In de beste jaren was bauxiet goed voor ruim driekwart van de deviezeninkomsten.

Na de eeuwwisseling kwam de bodem van de mijnen in zicht. Zowel de bauxietvelden bij Onverdacht als in de omgeving van Moengo raakten uitgeput. Gezien de enorme hoeveelheden erts in het Bakhuisgebergte in West-Suriname hoefde dat geen probleem te zijn. Hier zit bij benadering nog zo’n 700 miljoen ton bauxiet in de grond. Op basis van de winning tot dat moment zou Suriname daar nog zeker 100 jaar mee vooruit kunnen. Voorlopig blijft het evenwel bij plannen, voornemens en haalbaarheidsstudies. Want de hoge investeringskosten voor daadwerkelijke exploratie, het lagere bauxietgehalte van de erts en de dalende vraag naar aluminium op de wereldmarkt maken dat, ondanks de oprichting van het staatsbedrijf Alumsur, van bauxietwinning in het westen nog lang geen sprake is. Suralco schroefde de productie de laatste jaren geleidelijk terug en verplaatste de activiteiten naar de kleinere bauxietvoorraden bij de grens met Frans-Guyana.

En nadat Biliton zich al in 2010 had teruggetrokken uit Suriname, besloot Suralco de fabriek op Paranam in november 2015 te sluiten. Daarna brak oeverloos politiek gekrakeel uit over de toekomst van de bauxietindustrie. Om de voorraden in het westen daadwerkelijk te exploiteren zijn miljardeninvesteringen nodig terwijl de vraag naar aluminium wereldwijd sterk is gedaald. Intussen neemt de Surinaamse overheid nog altijd tegen een veel te hoog tarief elektriciteit af van de waterkrachtcentrale. Begin 2019 was er nog altijd geen oplossing in zicht. De harde opstelling van de Surinaamse overheid tegenover buitenlandse concerns helpt niet mee. De regering laat zich vooral leiden door de heersende opvatting dat het land door de jaren heen is uitgebuit door buitenlandse bedrijven. Het probleem was en is alleen dat Suriname in die tijd niet zelf expertise heeft opgebouwd en voor daadwerkelijke exploratie van bauxiet nog steeds afhankelijk is van buitenlandse maatschappijen.

Het dorp Onverdacht in het district Para biedt tegenwoordig een troosteloze aanblik. Waar in de naoorlogse jaren zo’n 1500 werknemers woonden, zijn de huizen nu vrijwel allemaal verlaten. Ook Billitondorp, dat speciaal voor de stafleden – grotendeels Nederlandse expats – werd gebouwd, is uitgestorven. In Moengo heeft het verval eveneens ingezet. Daar zijn onder leiding van kunstenaar Marcel Pinas culturele projecten van de grond gekomen. Ook Ronnie Brunswijk maakt zich als invloedrijk parlementslid sterk voor de ontwikkeling van de regio waar hij vandaan komt. De opbrengsten uit goud, hout, palmolie en toerisme moeten nu voor ontwikkeling zorgen.

Brokopondostuwmeer

In 1964 werd de stuwdam voor de door aluminiumconcern Alcoa gefinancierde waterkrachtcentrale bij Brokopondo opgeleverd. De dam ging dicht en het gebied in de bovenloop van de Surinamerivier begon onder te lopen. Het meer dat zo ontstond heet officieel naar de ontwerper: prof.dr.ir. Van Blommestein, maar iedereen heeft het over het Brokopondomeer. Een gebied van 1560 m2 kwam onder water te staan. Het duurde 7 jaar voor de huidige waterstand werd bereikt.

De ingreep had zowel voor de natuur als voor de mens grote gevolgen. De ongeveer 5000 bewoners van de in totaal 27 dorpen langs de rivier werden ‘getransmigreerd’ naar nieuwe dorpen, verder stroomafwaarts of stroomopwaarts. Ganzee was het grootste dorp (2000 inwoners) dat onder water verdween. Andere dorpen waren Lombé en Koffiekamp. Na de transmigratie ontstonden onder meer Nieuw Koffiekamp, Klaaskreek en pal daartegenover Nieuw Lombé, aan de andere oever van de Surinamerivier. Een stuk naar het zuiden, langs de bovenloop, werd onder meer het dorp Nieuw-Aurora opgezet. Daar kregen de marrons nieuwe woningen toegewezen. Anderen kwamen in het huidige Brownsweg terecht, aan de voet van de Brownsberg. Dit dorp is eigenlijk een conglomeraat van 7 transmigratiewijken: de meeste bewoners waren afkomstig uit Ganzee.

Er stond een geringe tegemoetkoming van de overheid tegenover de verhuizing. Al even wrang is het gegeven dat de bewoners zelf pas rond de eeuwwisseling een aansluiting op het elektriciteitsnet kregen. De waterkrachtcentrale waar ze hun plaats voor hadden moeten opgeven was aanvankelijk alleen bedoeld om de aluminiumindustrie en Paramaribo van stroom te voorzien.

Voor de bewoners van het binnenland bleek het al met al een traumatische ervaring. In één klap werden ze uit de omgeving gehaald waar hun families generaties achter elkaar hadden gewoond. Zeker in Brownsweg, een paar kilometer landinwaarts, hadden ze zich maar aan te passen aan voor hen volkomen vreemde omstandigheden in een onbekende omgeving. In plaats van een korjaal om zich mee te verplaatsen waren bewoners ineens op een fiets of een enkele keer op een bus of auto aangewezen. Tegelijkertijd waren de woningen niet berekend op de grotere gezinnen van de marrons. De eenvoudige huisjes met golfplaten daken vormden een schril contrast met hun oorspronkelijke houten woningen met bladerdak.

Onder de transmigranten is altijd onvrede geweest over hun achtergestelde positie en de harde beslissingen die destijds over hun hoofd zijn genomen. Ook later hebben politici in Paramaribo zich maar weinig van hun lot aangetrokken. Van tijd tot tijd laaien de emoties hoog op en zijn er onlusten. Dit is zeker het geval in verkiezingstijd, wanneer parlementariërs hun gezicht weer eens laten zien en proberen stemmen te werven.

Toen het meer begon onder te lopen werd de operatie Gwamba opgezet om dieren van de verdrinkingsdood te redden. Ongeveer 10.000 zoogdieren werden in veiligheid gebracht en op andere plaatsen in het bos uitgezet. Ook raakte de waterhuishouding uit evenwicht nadat de stromende rivier plaats had gemaakt voor vrijwel stilstaand water in het nieuwe meer. Het zuurstofgehalte daalde aanzienlijk waardoor veel vissoorten uitstierven en er maar een paar waterplanten overbleven.

De kale boomtoppen die soms meters boven het wateroppervlak uitsteken, vormen nog altijd een aandenken aan het verleden. Al verandert die bizarre aanblik op sommige plaatsen alweer. Exploitanten hebben ontdekt dat het tropisch hardhout van de dode boomstammen onder water en zonder zuurstof uitstekend geconserveerd is gebleven. Via een speciale techniek met duikers en onderwaterapparatuur wordt het hout de laatste jaren ‘gekapt’. In de stad gaan meubels van hout uit het Brokopondomeer door voor uitermate exclusief.

Huidige economie

Waar Suriname zich vanaf 2009 nog aan de economische crisis wist te onttrekken, gaat de wereldwijde groei van de laatste jaren evengoed aan het land voorbij. De voornaamste inkomstenbronnen zijn het toerisme en de goudsector. Sinds in 2010 de overheidscontrole op de goudwinning werd verscherpt en registratie van materieel en menskracht verplicht werd, levert de goudhandel de staat aanzienlijk meer geld op. Voor die tijd ging het grootste deel van de winst vooral naar illegale goudzoekers die niets afdroegen aan de staat. Wat de overheid er precies aan overhoudt hangt af van de sterk wisselende koers van de internationale goudprijs.

Stabieler zijn de inkomsten, ook voor de staatskas, van overheidsbedrijf Staatsolie dat jaarlijks goede resultaten boekt. Bovendien investeert het bedrijf flink in de toekomst. In 2015 werd een nieuwe raffinaderij geopend om de productie verder op te voeren. Daarnaast is Staatsolie samen met een aantal grote internationale oliemaatschappijen nauw betrokken bij de proefboringen voor de Surinaamse kust. Daar liggen vermoedelijk grote olievelden. Tegelijkertijd heeft Staatsolie in het district Saramacca een ethanolfabriek opgezet, waar men brandstof uit suikerriet wint. Daartoe is een voormalige rijstplantage omgebouwd voor de teelt van suikerriet. Eind 2015 werd deze raffinaderij als gevolg van de sterke daling van de olieprijs op de wereldmarkt voor onbepaalde tijd on hold gezet.

Ook een deel van de opbrengsten uit de houtexport komt ten goede aan de staatskas. Een ander exportproduct dat vooral wordt gewonnen in het oosten van Suriname, is palmolie. Vanaf 2015 kwamen signalen dat de economische ontwikkeling opnieuw stagneerde. Vlak na het begin van zijn tweede termijn waarschuwde Bouterse zijn landgenoten voor zware tijden. Hij wees daarbij op dalende prijzen voor grondstoffen op de wereldmarkt. Intussen werd duidelijk dat de regering met een fors begrotingstekort zat. De regering verhoogde de tarieven voor gas, water en elektra met meer dan 100% en vanaf eind 2015 ging de inflatie in rap tempo omhoog. De koers van de Surinaamse dollar ging van 1 op 4 ten opzichte van euro en US dollar naar minder dan 1 op 8 eind 2018.

Door de crisis van de laatste jaren zijn de inkomensverschillen alleen maar groter geworden. De sociale onderklasse groeit, net als de onvrede onder de bevolking. Dat valt niet af te leiden uit het straatbeeld. Wie een paar jaar niet in Paramaribo is geweest, staat onwillekeurig met zijn ogen te knipperen. Her en der verrijzen kantoren, villa’s en hotels, terwijl de laatste modellen SUV’s over het asfalt zoeven. Tegelijkertijd is de luchthaven fraai gerenoveerd en ook de Waterkant, de vermaarde boulevard waar Surinamers op zon- en feestdagen gaan ‘wandelen’, heeft een facelift ondergaan.