Marokko

Remco Ensel

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Remco Ensel

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: G-O graphics

Omslagfoto: Frank Nagtegaal Fotografie

Redactie: Brenda Heeringa

ISBN 978 90 257 6501 9

ISBN e-book 978 90 257 6502 6

NUR 516

Zevende druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden van het gebruikte beeldmateriaalte achterhalen. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten en plattegronden

Woord vooraf

1 Zicht op een koninkrijk

Streeksgewijs

Flora en fauna

Samenleven

Overleven

Politiek

De islam in het dagelijks leven

Hoogtepunten

2 Stam, stad en staat

Over de vroegste tijd

De Romeinen in Marokko

De islam verbreid

Zes dynastieën op een rij

Het protectoraat

Het koninkrijk na 1956

3 Kunst en cultuur

Architectuur

Kunstnijverheid

Lichaamsversiering

Media en literatuur

Muziek

4 De keuken van Marokko

Van dagelijkse kost tot feestmaal

Smaken verschillen

5 Rondom de hoofdstad Rabat

Rabat

Salé

De Gharb, ten noordoosten van Rabat

Larache en Asilah

Praktische informatie

6 Tanger en het noorden

Tanger

Geschiedenis

Ter oriëntatie

Tétouan

Chefchaouen en Ouezzane

Oost-Marokko en Taza

Praktische informatie

7 Rondom Fès en Meknès

Meknès

Volubilis en Moulay Idriss

Fès

De Midden-Atlas

Praktische informatie

8 Casablanca en de Atlantische kust

Casablanca

De Atlantische kust

Essaouira

Praktische informatie

9 De Sous en de Anti-Atlas

Agadir

Taroudant en de Sousvallei

Rondom Tafraoute

Het diepe zuiden

10 Marrakech en de Hoge Atlas

Marrakech

De Hoge Atlas ten zuiden van Marrakech

De Hoge Atlas ten noorden van Marrakech

Praktische informatie

11 Aan de rand van de Sahara

Over de Hoge Atlas naar Ouarzazate

De kasbaroute naar Erfoud

De Dravallei

Praktische Informatie

Algemene informatie

Kaarten en plattegronden

Marokko

Rabat en Salé

Ten noorden van Rabat

Tanger

Het noorden

Meknès

De opgraving van Volubilis

Fès

Fès el-Bali

De omgeving van Fès en Meknès

Casablanca

De Sous en de Anti-Atlas

Marrakech

De medina van Marrakech

Tussen de Hoge Atlas en de Anti-Atlas

De kasbaroutes

Marokko

Woord vooraf

Marokko is een enerverend land. Aan de kust en in de westvlakte liggen steden die al eeuwenlang tot de verbeelding spreken, zoals Fès, Marrakech en Tanger. De Andalusische ontdekkingsreiziger Leo Africanus keek zijn ogen uit toen hij in de 16de eeuw voor het eerst Fès betrad: ‘De stad is enorm. Ze is omgeven door solide muren. Er zijn 11 rijk versierde Koranscholen, 100 badhuizen en 200 hotels. Er is een batterij aan pantoffelmakers, koperslagers, stoffenhandelaren en kruidenverkopers.’ Diezelfde overweldigende indruk maakte de stad op mij, toen ik vier eeuwen later het middeleeuwse stadsdeel van Fès voor de eerste maal bezocht. Deze indruk werd snel geëvenaard, toen ik tijdens dezelfde reis Marrakech, de bergdorpen in de Hoge Atlas en de lemen kasba’s in het zuiden van het land aanschouwde. Eén reis smaakte naar meer en sindsdien ben ik Marokko blijven bezoeken. Op doorreis in het land heb ik van vele vervoermiddelen gebruikgemaakt: van vliegtuig, auto en trein tot fiets en ja, ook kameel en ezel.

De klassieke excursie in Marokko leidt langs Fès en de drie andere ‘koningssteden’ die sinds de 8ste eeuw als hoofdstad van het Marokkaanse sultanaat hebben gediend. De streken buiten de steden hebben door de moeilijk te doorkruisen bergketens als de Atlas en de Rif hun eigen karakter goed behouden. De Rif, de Sous en de oasestreek kennen daardoor hun eigen streekgebonden gewoontes, architectuur, kunstnijverheid, kleding, taal en muziek.

Veel Marokkaanse woorden en straatnamen volgen een Franse spelling. Dit betekent dat:

de klank die als ‘ou’ wordt geschreven, net als in het Franse woord journal wordt uitgesproken als ‘oe’. Denk bijvoorbeeld aan het woord couscous, dat je uitspreekt als ‘koeskoes’;

de klank die als ‘ch’ wordt geschreven, wordt uitgesproken als ‘sj’: mechouar spreek je uit als ‘mesjoear’.

Remco Ensel

1 Zicht op een koninkrijk

‘Een Afrikaanse palm, wuivend in de Europese wind.’ Het in de noordwesthoek van Afrika gelegen Marokko is Afrikaans en Europees, Arabisch en Berbers, zowel in taal als in cultuur. Door de gemeenschappelijke geschiedenis is het land nauw verbonden met de overige landen in Afrika, maar ook – van het verste verleden tot aan de recente geschiedenis – met de landen aan de overzijde van de Middellandse Zee. Op tal van manieren zijn in het land sporen te herkennen van invloeden uit Afrika en Europa. De mensen spreken er Arabisch, Berber, Frans of Spaans. De belangrijkste invloeden kwamen echter uit het oosten. De islam en de Arabische taal en cultuur hebben het eens geheel Berberse land blijvend veranderd. Het koninkrijk is zelfs vernoemd naar de naam die Arabische geografen aan de noordwesthoek van Afrika gaven: Djazirat al-Maghreb, Eiland van het Westen. Marokko, Algerije en Tunesië worden nu nog tezamen de Maghreb genoemd en de officiële Arabische naam van Marokko, Mamlikah al-Maghrebiah (het Maghrebijnse Koninkrijk), herinnert hieraan. De benaming Marokko is afgeleid van Marruecos, de oude Portugese naam voor de stad Marrakech.

Streeksgewijs

Het koninkrijk Marokko beslaat, inclusief de nog altijd internationaal betwiste Westelijke Sahara, een oppervlakte van 710.850 km2 en is daarmee ca. 23 maal zo groot als België en ongeveer 17 maal zo groot als Nederland.

De Middellandse Zee in het noorden, de Atlantische Oceaan in het westen en de Sahara in het zuiden vormen de natuurlijke grenzen van Marokko. Een uitzondering vormen de enclaves Ceuta, Melilla en enkele eilandjes voor de noordkust die Spaans bezit zijn. De oostgrens met Algerije wordt in het noorden gevormd door de rivier Ghiss, vanwaar de grenslijn 500 km naar het zuiden loopt, tot aan de oase Figuig. De zuidgrens met Algerije loopt over een afstand van ongeveer 1000 km door de woestijn. Palmenoasen langs de rivieren Ziz en Dra domineren hier het landschap. Als je vanuit het oosten komt, stoot je over de grens op het Rifgebergte en de Midden-Atlas. Een smalle corridor leidt je via het stadje Taza naar Fès, al eeuwenlang het culturele en politieke centrum van het land.

Ook in de rest van het binnenland domineren de gebergtes. De toppen van de Midden-Atlas en de Hoge Atlas reiken regelmatig tot boven de 3000 m; onder Marrakech, de hoofdstad van het zuiden, is de Jbel Toubkal met 4167 m de hoogste berg van Noord-Afrika. Als de tribunes van een amfitheater omringen de gebergtes de westelijke en noordelijke kustvlakten, de vruchtbaarste en dichtstbevolkte delen van het land. Hier vind je Casablanca en Rabat, de centra van de 21ste eeuw.

Marokko is in grote lijnen op te delen in de volgende gebiedsdelen:

Rif. Het bergachtige noorden tussen de steden Tanger en Oujda omvat van west naar oost de Jebala, Rif en de Beni Snassen. Ten zuidoosten van de Rif overheerst de steppe van Oost-Marokko.

Saïs en Zerhoun. In het stroomgebied van de Sebou ligt het hartland van Marokko met de steden Meknès, Fès en het heilige bergdorp Moulay Idriss.

Het Atlantische kustgebied omvat van noord naar zuid de Gharb en Zaër (boven en onder Rabat), Chaouïa (bij Casablanca), Doukkala (onder El Jadida), Chiadma (onder Safi) en Haha (onder Essaouira). In dit kustgebied monden de belangrijkste rivieren van het land – Loukos, Sebou, Bou Regreg, Oum er-Rbia en Tensift – in zee uit.

De westelijke vlakte omvat de streken Rehamna en Tadla, het fosfaatplateau rondom Khouribga en de Haouz, de geïrrigeerde landbouwstreek rondom Marrakech. Dit gebied vormt samen met de kust het voornaamste landbouw- en industriegebied van het land.

Sous is de bergachtige rivierstreek rond de plaatsen Agadir en Taroudant.

Het zuidelijke oasegebied valt uiteen in het stroomgebied van de rivieren de Dra en de Dadès en de oasen Tafilalt en Figuig. Ten zuiden hiervan overheerst de woestijn.

Flora en fauna

Marokko is een uitgestrekt land, je treft er dan ook veel verschillende landschappen aan: van de natuur die typerend is voor het Middellandse Zeegebied in het noorden tot de woestijn en palmenoasen in het zuiden. Daar tussenin zitten de drie grote bergketens die ieder een eigen flora en fauna hebben. Die wordt bepaald door het verschil in hoogte, neerslag en temperatuur. Weg van de kust zijn de meest uitgestrekte natuurgebieden te vinden in de Midden-Atlas rondom Azrou en Ifrane, in de Hoge Atlas rondom Béni-Mellal en in de Anti-Atlas rondom Tafraoute. Nationale parken zijn de streek rondom de Jbel Tazzeka bij Taza en de streek rondom de Jbel Toubkal ten zuiden van Marrakech. Maar ook dicht bij de grote steden vind je aan de Atlantische kust bijzondere landschappen, in de vorm van riviermondingen en moerassen (merja’s), rotsige inhammen en zandstranden. Ook hier hebben enkele natuurgebieden de status van reservaat of nationaal park gekregen. Het kustreservaat Moulay-Bousselham bij Rabat is een overwinteringsplaats voor vogels, evenals Souss Massa onder Agadir. Bij Rabat ligt ook een moerasreservaat rond het meer van Sidi Bourhaba.

Flora

Bloemen, planten en bomen zijn te bewonderen in Andalusische tuinen en natuurgebieden, waaronder genoemde nationale parken. Veel bomen en planten worden geneeskrachtige kwaliteiten toegedicht. Bestanddelen ervan worden in gedroogde vorm door kruiden- en specerijenhandelaren (attarine) op markten te koop aangeboden. Voorbeelden zijn het blad van de mispelboom, de noot van de cipres, bloem en blad van de lavendel, vrucht van de jujube, maar ook specerijen en kruiden als saffraan, koriander, fenegriek, tijm, rozemarijn en basilicum.

Boom en bos

Marokko is bijzonder bosrijk. Eucalyptus, tamarinde, pistache-, amandel-, vijgen- en olijfboom zijn overal te vinden. Andere boomsoorten zijn meer klimaat- of streekgebonden. Dit geldt bijvoorbeeld voor de spar, die enkel in de Jebala ten westen van Chechaouèn groeit. Kurkeiken zijn te vinden rondom Rabat, vooral in het bos van Mamora ten noorden van de hoofdstad. In de buurt van de kurkeik groeit steevast een tweede bijzondere boom, een perenboom die is vernoemd naar het bos (Pyrus mamorensis). Groene eiken zijn wijder verbreid dan kurkeiken; ze zijn te vinden in de gehele Hoge Atlas en de Midden-Atlas.

Cederbossen zijn kenmerkend voor de Midden-Atlas bij Ifrane en Azrou. De Cedrus atlantica, een veel voorkomende ceder, heeft een gemiddelde omtrek van 8 m en kan meer dan 50 m hoog worden. De cederbossen, die tot op 2500 m groeien, zijn soms vermengd met pijnbomen, vooral de zeepijn. De Aleppopijn groeit vooral in de oostelijke Rif, met een klein plukje in de Hoge Atlas. Hoog in de Midden-Atlas en de Hoge Atlas groeien verschillende soorten jeneverbesbomen. De jeneverbes kan een spanwijdte van 16 m bereiken en een leeftijd van honderden jaren. Voor hooggelegen bergdorpen levert de boom in de winter brandhout en veevoer.

Een favoriete boom bij herbebossingsprojecten in de Hoge Atlas is de cipres, omdat deze goed bestand is tegen de warme en droge condities. Het hout is geliefd bij meubelmakers. Beide kwaliteiten gaan ook op voor de thujaboom, die vooral in de Rif en in de Hahastreek bij Essaouira groeit. Het thujahout is favoriet bij de houtbewerkers waar de stad om bekendstaat. Nabij de thuja is vaak een johannesbroodboom te vinden. Aan een oude gewoonte om de harde zaden van deze boom, karat geheten, te gebruiken als gewichtsmaat voor juwelen, hebben we de gewichtseenheid karaat te danken.

Kenmerkend voor de Haha en de Sous is de arganiaboom. Uit de vrucht van deze boom wordt olie gewonnen die net als olijfolie als smaakmaker in de keuken wordt gebruikt (zie kader p. 215). Dadelpalmen domineren het landschap in de zuidelijke oasen. De palmen worden in het voorjaar bevrucht en in de herfst geoogst. De talrijke verschillende typen palmen bieden evenzoveel verschillende soorten dadels. Bekende soorten zijn de bouskri en de bou feggous. Nog zuidelijker in de Sahara vind je naast palmbomen ook gombomen.

Andalusische tuinen

Natuur in meer gecultiveerde vorm is te vinden in de Andalusische of Moorse tuin (riad) waar bloemen en planten worden gekweekt. De filosofie van de Andalusische tuin is het scheppen van een ideale orde, die de wereld buiten de tuinmuren ontbeert. De tuin is in de Koran, net als in de Bijbel, een verwijzing naar het paradijs. De mens vindt er koelte en schaduw, en laaft zijn dorst bij de fontein. Idealiter komen in een Andalusische tuin alle zintuigen aan bod, reden waarom soms op strategische plaatsen aromatische kruiden zijn geplant. Hoogteverschillen, irrigatiekanalen en fonteinen zijn andere terugkerende elementen.

Fauna

Ezels die zich een weg banen door de nauwe straatjes van de oude stadswijken, geiten die tegen de bergen opklauteren en een schapenkudde die de autoweg verspert: dit zijn mogelijk de eerste contacten met Marokkaanse viervoeters. Wie verwacht veel kamelen tegen te komen, komt bedrogen uit; kamelen of dromedarissen vervullen een taak in de toeristensector. Daarbuiten vind je ze vooral in bezit van nomaden in meer geïsoleerde streken als de oostvlakte, de Hoge Atlas en het diepe zuiden.

De ontdekkingsreiziger Hanno maakte in de 5de eeuw v.Chr. melding van olifanten en andere wilde beesten aan de oevers van de Loukosrivier. Prehistorische rotstekeningen waarop olifanten, leeuwen en antilopen zijn afgebeeld en fossiele vondsten leveren het bewijs dat deze dieren ooit in Marokko voorkwamen. Als gevolg van de verschuiving van het tropisch klimaat verdwenen deze grote zoogdieren. De bossen in de gebergtes herbergen nog wel gazellen en Barbarijse apen. Op de oostelijke steppe en in het uiterste zuiden leven jakhalzen, hyena’s en woestijnvossen en -katten.

De opvallendste vogels zijn de ooievaars, die op oude ruïnes, daken en lantaarnpalen in de steden hun nest zoeken, en de verschillende soorten reigers, waaronder de purperreiger.

Onder andere wielewaal, karekiet, gierzwaluw, grauwe vliegenvanger, nachtzwaluw, koekoek, tortelduif en kiekendief migreren in de winter verder zuidelijk. Overwinteraars uit Noord-Europa zijn onder meer grutto, watersnip, tureluur, kraanvogel en strandloper.

Samenleven

Marokko telt ruim 30 miljoen inwoners. Hoewel land en bewoners één en ondeelbaar zijn, maken tal van kleine en grote lokale verschillen een rondreis door het land zo boeiend.

Stad en platteland

Iedere reiziger zal getroffen worden door de opvallende verschillen tussen stad en platteland in Marokko. Deze verschillen vinden hun oorsprong in het landschap, dat contacten tussen de verschillende regio’s bemoeilijkte. Marokko heeft met grote rivieren als de Moulouya in het oosten, de Sebou en Oum er-Rbia in het westen het uitgebreidste rivierennet van geheel Noord-Afrika, maar er zijn (met uitzondering van de Loukos) geen begaanbare rivieren. Ook de bergketens belemmerden interregionale contacten. In het verleden was de centrale overheid bovendien slechts bij tijd en wijle in staat haar macht te laten gelden. Hierdoor ontwikkelden stads- en plattelandsleven zich tot aan het begin van de 20ste eeuw betrekkelijk onafhankelijk van elkaar. Plaatsen als Rabat, Salé, Fès, Meknès, Tétouan en Marrakech ontwikkelden zich over een periode van eeuwen tot echte steden, met een daarbij behorende stedelijke elite die zich wilde onderscheiden van de hen omringende plattelanders.

Op het platteland wist de bevolking zich in de loop der eeuwen op bewonderenswaardige wijze aan te passen aan de mogelijkheden en beperkingen van het landschap. Een nomadisch leven was bijvoorbeeld de enige bestaansmogelijkheid in het oosten en diepe zuiden van Marokko, terwijl geïrrigeerde landbouw in de oasen, de Sous en de Haouz rond Marrakech juist een sedentair bestaan vereiste. De bewoners van het Atlasgebergte combineerden landbouw en veeteelt door afhankelijk van het seizoen tussen bergweide en laagvlakte heen en weer te trekken. Landbouwterrassen en palmentuinen, maar ook de tegen de bergen gebouwde huizen en lemen nederzettingen getuigen van het ingrijpen van de mens in het landschap.

Hoewel stad en platteland in tal van opzichten contrasteren, zijn er van oudsher hechte relaties tussen de twee. In het verleden trokken karavanen vanuit de zuidelijke oasen naar de ‘Soedan’ om op de terugweg Marrakech en Fès aan te doen. Tegenwoordig zijn er de weekmarkten of souks waar plattelander en stedeling, nomade en boer elkaar ontmoeten om waren en nieuwtjes uit te wisselen (zie kader p. 18). Van belang zijn ook de regelmatige contacten die urbane nieuwkomers onderhouden met hun geboortestreek. Door de fenomenale aanwas van nieuwe bewoners hebben veel steden bovendien zo langzamerhand contact gemaakt met de plattelandsdorpjes waar ze ooit ver weg van leken te liggen.

Eenheid en verscheidenheid

Als je een Marrokaan naar zijn afkomst (asl) vraagt, is de kans groot dat hij in zijn antwoord zijn regionale, etnische of tribale afkomst zal betrekken. Regionalisme blijkt bijvoorbeeld uit de aparte identiteit van mensen uit de Sous en de Rif. Vooral de Riffijnen kennen een lange geschiedenis van een ambivalente of zelfs tegendraadse houding tegenover de Marokkaanse overheid. Vanaf 2011 zijn er protesten in de Rif. Het gaat de demonstranten om de achterstelling van de regio maar ook om de corruptie en het gebrek aan zeggenschap in heel Marokko. In 2016 braken er langdurige onlusten uit in Al Hoceima toen een visverkoper stierf bij protest tegen de inbeslagname van zijn handel. In 2017 laaide het protest opnieuw op.

Niet alleen onder Riffijnen maar ook onder veel andere Marokkanen is regionale afkomst een belangrijk gegeven. Soms zijn mensen publiekelijk bekend als Soussi, Doukkali of Saharawi. Het belang van etnische afkomst blijkt ook wanneer iemand een Berberse achtergrond opvoert ten koste van het Arabische bestanddeel in de Marokkaanse cultuur. Naast dit hevig betwiste onderscheid tussen Berbers en Arabieren (zie kader p. 19) is er echter nog meer etnisch onderscheid.

BEZOEK DE SOUK!

Elke week worden in Marokko zo’n 800 weekmarkten of souks gehouden. Op een speciaal daarvoor aangewezen, dikwijls ommuurde plek worden landbouw- en stedelijke producten verhandeld. Op het platteland vindt de souk vaak plaats in een vreedzaam ‘niemandsland’, tussen de traditionele territoria van stammen. Idealiter zou alles aan dit soort souks tijdelijk moeten zijn, zodat aan het einde van de dag alle sporen van de markt zijn uitgewist en men de volgende dag ergens anders een souk kan organiseren.

Binnen een regio is er sprake van een vaste weekcyclus. Op maandag vindt de markt plaats in dorp X, op dinsdag in het nabijgelegen dorp Y en zo verder. Plaatsnamen verwijzen soms naar dit systeem. Bijvoorbeeld Souk Tleta en Souk el-Arbaa verwijzen naar de derde dag (dinsdag) respectievelijk vierde dag (woensdag) in de week. In de stad zijn de souks verspreid per product. Er is in een stoffensouk, metaalbewerkerssouk, kruidensouk en houtbewerkerssouk. Ook op het platteland is de markt ingedeeld per product: er zijn een veemarkt, groentemarkt, kruideniers- en vleesmarkt. Soms is er een seizoensgebonden souk, samenhangend met de oogst.

Vooral vanaf de 17de eeuw zijn via de karavaanhandel veel slaven naar Marokko gehaald. Hun afstammelingen worden Abid genoemd. Een deel van hen is georganiseerd in de religieuze Gnawabroederschap, waarvan de leden zo nu en dan optreden als straatmuzikanten. De leden van dit genootschap identificeren zich in hoge mate met Sidi Bilal, de slaaf van de profeet Mohammed.

Ook de afstammelingen van de Profeet – Shurafa genaamd, enkelvoud Sharif – vormen een aparte etnische categorie. Zij zijn in het bezit van een genealogisch certificaat, waarmee zij zich beroepen op verwantschap met een erkende nakomeling van de dochter van de Profeet. Om hun aanzien kracht bij te zetten laten Shurafa zich aanspreken met moulay (‘mijnheer’) of lalla (‘mevrouw’). Niet iedereen in Marokko kan zich vinden in de aparte behandeling waarop Shurafa menen recht te hebben. Overigens is het koningshuis ook van sharifische afkomst.

Joden

Eeuwenlang hebben er joden in Marokko gewoond. In de middeleeuwen kwamen daar veel joden uit Andalusië bij. Onder de regels van de islam leefden zij als dhimmis, onderdanen die hun geloof mochten belijden. Zij betaalden een speciale belasting en waren onderworpen aan een aantal beperkende regels. In de stad leefden de meeste joden in aparte wijken (mellahs), aan de rand of buiten de muren en onder de directe hoede van het koninklijk paleis. Ook buiten de steden, in de Hoge Atlas en in de Dravallei, leefden grote gemeenschappen. Door het gehele land zijn heiligdommen van joodse heiligen die ook door moslims werden bezocht en op bijzondere dagen kon er openhartig contact zijn tussen joden en moslims.

BERBERS, HALF-BERBERS EN NIET-BERBERS

Activisten voor de Berbertaal en -cultuur hebben decennia gestreden om te bewerkstelligen wat in 2011 gebeurde: de opname van het Berber in de grondwet. Artikel 5 stelde dat Amazighen een officiële taal van het land is en tevens een gemeenschappelijk erfgoed van alle Marokkanen, zonder uitzondering.

De Arabischtalige moslims die vanaf de 7de eeuw Noordwest-Afrika binnentrokken, troffen daar mensen aan die een andere taal spraken en andere gewoontes kenden. Zij worden gewoonlijk Berbers genoemd, naar de benaming die in de oudheid werd gegeven aan onbekende, barbaarse volkeren van Noordwest-Afrika. Deze Beraber of Chleuh (in het zuiden) noemen zich ook wel Imazighen, wat in het Berber zoveel als ‘vrije mensen’ betekent.

De oorspronkelijke Berberse taal en cultuur zijn door de eeuwenlange islamisering en arabisering niet weggevaagd, maar wel veranderd. In Marokko is de taal betrekkelijk goed overeind gebleven: in de Rif, de Midden-Atlas, de Hoge Atlas, de oasen en op het platteland in de Sous worden drie verschillende varianten van het Berber gesproken. Ook veel van de materiële cultuur, muziek, literatuur en tradities wordt door etnologen nog altijd als typisch Berbers onderscheiden van de Arabische cultuur. Toch is er los van het taalverschil niet altijd een duidelijke grens te trekken tussen Berbers en Arabieren. De verbreiding van de islam en duizend jaar staatsvorming heeft veel mogelijke verschillen tussen de bewoners van Marokko doen versmelten. Wie en wat Berbers is en welke plaats daarvoor in het hedendaagse Marokko zou moeten worden ingeruimd, is inzet geweest van een lange strijd. De pogingen van de Fransen om de Berbers als de oorspronkelijke bewoners van het land te erkennen, stuitten op veel verzet onder Marokkanen. Zij zagen dit als een poging van de kolonisator om de Marokkaanse bevolking te verdelen. Niettemin ontstond er een inheemse beweging die streefde naar het toekennen van een grotere plaats aan de taal en cultuur in de nationale staat. In de eerste plaats zouden de Berbertalen volgens de activisten een plaats in het schoolcurriculum moeten krijgen. De Berberbeweging werd door de overheid lange tijd met argusogen bekeken. Berberisten werden bejegend alsof zij de nationale eenheid in gevaar brachten. En nu is het zover. De Berbertaal en -cultuur zijn opgenomen in de grondwet, er zijn Berbertalige televisie en een wetenschappelijk instituut en inmiddels is er zelfs voor het eerst in het parlement Berber (uit de Rif) gesproken.

In de 19de en de 20ste eeuw kwam er een emancipatiebeweging op gang. De internationale organisatie Alliance Israélite stichtte scholen en verspreidde, gedeeltelijk onbedoeld, het zionisme. De spanningen namen door de kolonisatie en het conflict in Palestina toe. In 1912, 1948 en 1967 hebben zich ernstige incidenten voorgedaan waarbij joodse Marokkanen werden aangevallen. Tijdens de oorlog gold voor korte tijd het Franse nazigezinde Vichy-regiem dat ook in Marokko joden apart wilde behandelen. Sultan Mohammed V heeft zich toen sterk gemaakt voor zijn joodse onderdanen. Na 1948 wilden niettemin meer joden het land verlaten. Ruim 200.000 mensen vertrokken, eerst illegaal en na 1961 legaal. En na de Juni-oorlog in 1967 nog eens tienduizenden. Na de grootscheepse migratie naar Amerika, Europa en Israël is nog een gemeenschap van maximaal 5000 joden in Casablanca over. In plaatsen als Marrakech, Fès, Tétouan, Oujda, Essaouira en El Jadida zijn synagogen, begraafplaatsen of andere tastbare sporen van het joodse verleden. In Casablanca is een Joods Museum. Tegenwoordig keren veel joodse Marokkanen terug om de plaatsen uit hun jeugd te bezoeken.

Stam en stad

Bij de wederzijdse identificatie spelen ook stedelijke afkomst en stamverwantschap een rol, hoewel stammen als zodanig geen politieke rol van betekenis meer vervullen. Vóór de koloniale tijd was dat wel het geval. Stammen als de Aït Waryaghar en Ghyata in het noorden en de Aït Atta en Aït Yafalman in het zuiden bepaalden toen tot op grote hoogte het reilen en zeilen in hun regio. Met het vestigen van de macht van de overheid en de trek naar de steden is de macht van de stammen flink afgenomen. Ter identificatie en als bron van trots spelen de stamverbanden nog een belangrijke rol. Stamnamen beginnen met de voorvoegsels Ouled, Beni (Arabisch) en Aït (Berber), die alle drie ‘zonen van’ betekenen. De stam is vernoemd naar de gemeenschappelijke voorouder en valt daaronder uiteen in clans waarvan de leden op hun beurt ook een gemeenschappelijke voorouder onderkennen. Mensen op het platteland weten vaak tot welke stam of clan een familie behoort. Deze kennis kan worden ingezet bij huwelijken of andere ‘transacties’.

Stedelingen zijn geneigd met een scheef oog te kijken naar ‘tribalen’ en plattelanders, ook naar hen die naar de stad zijn gemigreerd en hun intrek hebben genomen in de buiten- en krottenwijken. Onderling is er ook competitie tussen de steden. De oorspronkelijke bewoners van Rabat, Salé, Tétouan en vooral Fès beroepen zich er graag op tot de culturele elite van het land te behoren. Dit elitisme is terug te voeren op de periode dat islamitische migranten uit Andalusië na de katholieke herovering van Spanje in die steden hun toevlucht hadden gezocht. Als leden van een voorname handelarenklasse droegen de migranten hun voorliefde voor de hogere kunsten – muziek, poëzie en beeldende kunsten – over op de inheemse bevolking. Fès had daarnaast een groot aantal wetenschappers en islamitische juristen onder zijn inwoners. Ook nu nog geldt de stad als het culturele centrum van het land.

Tegenwoordig tracht in de grotere steden een middenklasse van ambtenaren, onderwijzers, geschoold kantoorpersoneel en handelaren zich te onttrekken aan de oude scheidslijnen van stam, stad en regionale afkomst. Zij geven er de voorkeur aan zich te presenteren als staats- en wereldburger, waarbij zij zich gesteund voelen door rolmodellen uit het Midden-Oosten, Europa en de VS die via de massamedia wijd verbreid raken. Maar op sommige momenten, zoals bruiloften en het islamitische vasten, grijpen zij juist weer terug op gebruiken die zij als ‘oude tradities’ in ere wensen te houden.

De natie

Het vaderland

Marokko kent, met uitzondering van de betrekkelijk korte koloniale periode, een lange geschiedenis van onafhankelijkheid. Daardoor is een innig gevoel van nationale eenheid ontstaan. Pas in de 20ste eeuw begon men dat gevoel te uiten door middel van de nu bekende symbolen als vlag en volkslied. De Marokkaanse vlag dateert uit 1915 en bestaat uit een rood veld en een groene vijfpuntige ster. Ook het volkslied stamt uit het begin van de 20ste eeuw. De laatste regels van de nationale hymne verwijzen naar de leus die op de meest onverwachte plaatsen in het landschap staat geschreven: ‘Dat wij hier leven onder zijn devies: God – Vaderland – Koning’. Het koningshuis heeft zich altijd beijverd op te treden als symbool van de nationale eenheid en het devies draagt ertoe bij dat Marokkanen hun land beschouwen als een islamitisch land onder koninklijke hoede. Roemrijke gebeurtenissen uit het verleden, zoals in 1955 de terugkeer van Mohammed V uit ballingschap en in 1975 de Groene Mars naar de Westelijke Sahara, worden in de media beschouwd als kernmomenten in de nationale geschiedenis. Tijdens religieuze feesten, zoals de vastenmaand en het schapenfeest, is sprake van een meer dan gewone nationale verbondenheid.

Topsport

Gevoelens van nationale trots en verbondenheid worden ook ervaren als voetballers, langeafstandslopers en tennissers op het internationale sportpodium succes boeken. Bij de Olympische Spelen van Los Angeles in 1984 veroverde Saïd Aouita een gouden medaille op de 5000 m hardlopen. Hierna volgden wereldrecords op de 1500 m en 5000 m. Bij dezelfde Spelen won de Marokkaanse Nawal El Moutawakel op de 400 m horden. Het succes van Marokko op de middellange en lange loopafstanden werd gecontinueerd in Seoel, Barcelona en Sydney. Marokko is inmiddels door de prestaties van Khalid Skah, Hicham El Guerrouj, Fatima Aouam en Salah Hissou uitgegroeid tot een van de leidende naties in de atletiek. De hedendaagse atletische helden zijn Abdelaati Guider en Mohamed Moustaoui (1500 m) en Hayat Lambarki (400 m horden).

Voetbal (koora) is heel populair in Marokko. Er is een professionele competitie. Het land deed viermaal mee aan het WK: in 1970, 1986, 1994 en 1998. De jeugd onder 20 behaalde in 2005 de WK-finale. Halverwege 2017 stond Marokko 56ste op de FIFA-wereldranglijst. In de Africacup van 2017 reikte het team tot de kwartfinales.

Tennis is in Marokko uitgegroeid tot een populaire sport. Tot voor kort kende het land enkele grote tennissers onder wie Hicham Arazi, Younes el-Aynaoui en Karim Alami. Nu is de eerste tennisser, Lamine Ouahab, rond plaats 400 van de wereldranglijst te vinden. De eerste vrouw, Abir Elfahimi, staat rond plaats 1200. In Marokko zijn jaarlijks het ATP-toernooi Grand Prix Hassan II en het WTA Grand Prix Lalla Meryem.

Overleven

Van de 30 miljoen Marokkanen leven er minstens 3 miljoen in Casablanca, de grootste stad van het land. Sinds de instelling van het Franse protectoraat in 1912 heeft het land te kampen met een explosieve bevolkingsgroei. In 1936, het jaar van de eerste betrouwbare volkstelling, had Marokko minder dan 7 miljoen inwoners. Sindsdien is er sprake van een aanhoudende jaarlijkse groei van 4%. Meer dan 50% van de bevolking is jonger dan 20 jaar. Een groot deel hiervan heeft geen vaste baan. Op het platteland trekken velen van hen voor korte of langere tijd naar de grote steden om werk te vinden. De bevolking is hierdoor bijzonder ongelijk over het land verspreid. In de jaren 60 besloten veel Marokkanen naar Europa te migreren. Vanaf de jaren 70 lieten de migranten hun gezin overkomen naar Europa. Vooral in de minder bedeelde landbouwgebieden als de Rif en de Sous hebben de bewoners nauwe banden met familieleden in Nederland, België en Frankrijk. Door regelmatig geld over te maken onderhouden veel migranten hun in Marokko achtergebleven familieleden. Toen Europa de grenzen sloot voor gastarbeiders nam de illegale migratie – via levensgevaarlijke tochten over de Straat van Gibraltar – sterk toe. 145.000 Marokkanen migreerden naar Nederland, een kwart is weer teruggekeerd. Nu wonen in Nederland 330.000 mensen met een Marokkaanse familieband.

Economie

De stedelijke agglomeratie rond Casablanca en het nabijgelegen kustgebied vormt het economisch centrum van Marokko. Hier bevinden zich de grote bedrijven, banken en industrieën. Ook grootschalige landbouw vindt vooral plaats in de westvlakte. Daarbuiten verdienen velen hun brood met kleinschaliger handel, dienstverlening en landbouw. Belangrijk voor de economie zijn ook het toerisme en de geldzendingen van migranten.

Landbouw en veeteelt

Marokko is van oudsher een agrarisch land. De landbouw kan grofweg worden onderverdeeld in een traditionele en een moderne sector. In de traditionele sector verbouwt de boer voornamelijk voor eigen consumptie tarwe, gierst, bonen en groenten. De landbouwwerktuigen zijn veelal eenvoudig, de beschikbare percelen klein. Een ander kenmerk is de verbondenheid met verschillende vormen van veeteelt. Deze traditionele landbouw is kenmerkend voor de zuidelijke oasen, de Rif en de Atlasgebergtes. In de moderne sector in de westelijke kustvlakte is de grootschalige verbouw van granen, groenten en fruit (sinaasappels, tomaten, meloenen) gericht op de export.

Een terugkerend probleem is het tekort aan water. Vooral in het zuiden, maar soms ook in het noorden, is de neerslag te gering of te wisselvallig om de productie te garanderen, laat staan te vergroten. Irrigatie, bijvoorbeeld met behulp van grondwater, is daarom in de traditionele en moderne landbouw noodzakelijk. Dit gebeurt van oudsher door middel van het graven van open irrigatiekanalen (seguia’s). Onderaardse kanalen (khettara’s) werden in de regio rondom Marrakech en in de Dadesvallei gegraven. Deze imposante irrigatiewerken of de sporen daarvan zijn ter plekke nog te bezichtigen. Tegenwoordig nemen moderne irrigatiewerken en motorpompen het werk van mens en dier steeds meer over. Om alle in principe geschikte grond in gebruik te hebben, zijn door het gehele land stuwdammen aangelegd. Deze dienen ook voor het reguleren van de soms schadelijke overvloedige watertoevoer, het verruimen van het aanbod aan drinkwater en het gebruik van de beschikbare energie.

Verticaal nomadisme is de seizoengebonden trek van de bergweiden naar de lagergelegen vlakten. Je vindt deze vorm van veeteelt onder meer in de streek tussen de Dadesvallei en de Hoge Atlas. Vergeleken met de echte nomaden zijn de afstanden die bij verticaal nomadisme worden afgelegd, van twintig tot een paar honderd kilometer per seizoen, beperkt. Het ‘pure’ nomadisme vindt vooral plaats in Oost-Marokko en in het diepe zuiden.

Ambacht en handel

In de stad is een derde van de beroepsbevolking werkzaam in ambacht en handel. Het is fascinerend te zien en te horen hoe er in de oude stadswijken wordt gewerkt door leerlooiers, wolververs, koperslagers, timmerlieden en juweliers. Vroeger was elk ambacht georganiseerd in gilden met een eigen straatje of wijk; tegenwoordig controleren de gilden de ambachtslieden echter steeds minder.

De bedrijfjes in de oude stadswijken zijn vaak familiebezit; een probleem is dat ze klein zijn, relatief weinig produceren en geen substantiële vorm van arbeidsdeling hebben doorgevoerd. In het algemeen heeft ambachtswerk bovendien veel te lijden van goedkope moderne fabricage, hoewel het toerisme voor nieuwe impulsen zorgt.

Toerisme

Met de aanleg van de spoorlijnen Marrakech–Casablanca–Rabat–Fès (1925–1928) en de bouw van het chique La Mamounia-hotel in Marrakech (1921) wilde de koloniale overheid het toerisme stimuleren. Sindsdien is dat niet veranderd. Het massatoerisme zorgt voor deviezen en een vergroting van het aantal arbeidsplaatsen. Verder heeft het toerisme een stimulerende werking op de binnenlandse markt (souvenirs) en daarmee is het een belangrijke motor voor de ontwikkeling van het land. Inmiddels heeft Marokko ook de nadelen van het toerisme ervaren. Op prijsschommelingen, wijzigingen in de voorkeur van de buitenlandse toerist en de internationale politieke verhoudingen is nauwelijks te anticiperen. Een ander nadeel is dat veel inkomsten wegvloeien naar buitenlandse bedrijven. Ondanks de wisselvalligheid ervan is het toerisme een van de belangrijkste kurken waarop de economie van Marokko drijft.

Industrie en mijnbouw

Al voor de Tweede Wereldoorlog begon de exploitatie van de rijke fosfaatlagen in Marokko, maar de bijbehorende chemische industrie ontstond pas na de onafhankelijkheid. Khouribga is het centrum van de fosfaatmijnbouw en in Safi en langs de Atlantische kust is de chemische industrie geconcentreerd. Er is in combinatie met de landbouwexport een uitgebreide voedselverwerkende industrie. Een derde industriële sector die een hoge vlucht heeft genomen, is de energieproductie door middel van waterkrachtcentrales. Tot slot heeft Marokko een rond Mohammedia geconcentreerde petrochemische industrie van betekenis, hoewel het land zelf nauwelijks ruwe olie produceert. In Oost-Marokko wordt wel al lange tijd geboord naar olie. Nu is de hoop op olie en gas gevestigd op offshorevelden, voor de kust van El Jadida tot verder zuidelijk.

Onderwijs

Marokko kent een algemene leerplicht voor kinderen tussen 7 en 13 jaar. Voor kinderen jonger dan 7 jaar zijn er Koranschooltjes (bij de moskee) of kleuterscholen (in de grote steden). Het voortgezet onderwijs bestaat uit twee fasen, één van 4 jaar (het collège) en één van 3 jaar. In de tweede fase kan voor een bepaalde specialisatie worden gekozen (letteren, natuurwetenschappen of techniek) om het baccalauréat te behalen. Veel studenten streven ernaar hun studie in Frankrijk te vervolgen. Er bestaan ook enkele privéscholen. Marokko heeft zelf 17 universiteiten (waaronder twee in Rabat en een Engelstalige in Ifrane). Helaas zorgt de zwakke economie ervoor dat talloos veel universitair geschoolde jongeren geen passend werk hebben.

Vóór 1956 werd het onderwijs in het Frans gegeven, maar sinds de onafhankelijkheid streeft de overheid naar een totale arabisering. Hiermee is meteen een van de problemen van het lager onderwijs aangesneden. In Berbertalige gebieden spreken kinderen thuis vaak alleen Berber en leren zij pas Arabisch wanneer ze naar school gaan. In de praktijk bezoekt vooral op het platteland niet meer dan een vijfde van de kinderen de lagere school. Het schoolbezoek van meisjes neemt af met het ouder worden. Meer dan de helft van de volwassen bevolking, waaronder vooral vrouwen, is analfabeet. De overheid voert campagne om ouders erop te wijzen hun dochters naar school te sturen.

Gezondheidszorg

De bevolking is in de 20ste eeuw door een flinke daling van het sterftecijfer explosief gegroeid. Door grootscheepse vaccinatieprogramma’s is het gevaar van een aantal besmettelijke ziekten danig teruggedrongen. In de meeste delen van het land zijn betrekkelijk goede medische faciliteiten en de universitaire ziekenhuizen beschikken over de modernste apparatuur.

Het terugdringen van ziekten door de verbetering van de sanitaire voorzieningen, vaccinatie en voorlichting – en alfabetisering is dan een voorwaarde – zal de uitdaging zijn voor de komende jaren.

Armoede is een tweede belangrijke oorzaak van veel medisch leed. Armoede bepaalt de beschikbare sanitaire voorzieningen en de toegang tot medische voorzieningen. Op het platteland en in de arme wijken van de grote steden is dikwijls een gebrek aan stromend water en andere noodzakelijke hygiëne, zoals sanitair en een regelmatige vuilophaaldienst. De openbare ruimte in Marokko is vaak ernstig vervuild met dagelijks afval.

Politiek

Nogal wat hoofdstraten zijn vernoemd naar de voormalige koningen Mohammed V en Hassan II. Zij hebben altijd een voorname plaats in het openbare leven ingenomen en dat wilden ze bekrachtigd zien in het naar hen vernoemen van straten en openbare gebouwen. Ook de huidige koning Mohammed VI is nationaal, politiek en religieus leider van het land. Als sharif of afstammeling van de Profeet draagt hij de titel ‘bevelhebber van de gelovigen’ en is hij symbool van de nationale eenheid. Het koningschap is erfelijk overdraagbaar op de oudste zoon.

Aan de Avenue Mohammed V in Rabat ligt het parlementsgebouw. Het parlement wordt voor twee derde gekozen door burgers die de leeftijd van 20 jaar hebben bereikt. Het resterende gedeelte wordt door kiescolleges uit gemeenteraden, werknemersorganisaties en andere organisaties aangewezen.

De oudste politieke partijen zijn de Istiqlal, de partij die het land naar de onafhankelijkheid leidde, de Union Socialiste des Forces Populaires (USFP), een linkse afscheiding van de Istiqlal, en de Mouvement Populaire (MP), een meer rurale partij. Nieuw in 2011 was de religieuze Parti de la Justice et du Développement (PJD), die toen meteen de premier mocht leveren. Hiernaast zijn er verschillende koningsgezinde partijen die erg op elkaar lijken: de Union Constitutionnelle (UC), de Rassemblement National des Indépendants (RNI) en de Parti National-Démocrate (PND).

Binnen zekere grenzen hebben de politieke partijen de vrijheid zich te uiten. Deze grenzen betreffen de positie van de koning en de rechtmatige aanspraak van Marokko op de Westelijke Sahara. In de 21ste eeuw werd het politieke landschap in Marokko flink opgeschud. Er ontstonden nieuwe partijen zoals de PJD, maar radicalere religieuze partijen zijn nog altijd buitengesloten. De positie van de koning blijft onverminderd sterk. Verkiezingen maken een vast onderdeel van de politiek uit. Toch hebben veel mensen het gevoel dat ze weinig te zeggen hebben. Dit verklaart de protesten die sinds 2010 en 2011 onder de noemer van ‘Arabische Lente’ in veel Arabische landen oplaaiden. De 20 februari-beweging in Marokko heeft geleid tot enkele hervormingen.

De islam in het dagelijks leven

De islam is in de grondwet opgenomen als staatsreligie, maar er bestaat vrijheid van godsdienst. Overal in het land zijn kerken waar Frans- en Spaanstalige christelijke diensten te volgen zijn en hier en daar zijn nog plukjes joodse gemeenschappen van de eens grote schare joden die tot de jaren 50 in de steden en op het zuidelijke platteland leefde. Het overgrote deel van de bewoners is moslim, het geloof dat in de 7de eeuw door Mohammed als profeet van God op het Arabisch Schiereiland werd gepredikt en waartoe aan het einde van diezelfde eeuw de eerste Marokkanen zich bekeerden.

De zuilen van de islam

De Koran bevat de openbaringen van God aan de profeet Mohammed. Samen met de hadieth, de verzameling verhalen over het leven van de Profeet en zijn volgelingen, vormt de Koran de basis waarop islamitische geleerden de islamitische wetgeving (sjarie’a) hebben geformuleerd. De belangrijkste religieuze verplichtingen die op schrift zijn vastgelegd, worden de vijf zuilen van de islam genoemd. Deze zijn:

1. Sjahada of het uitspreken van de geloofsbelijdenis: ‘Er is geen Godheid dan God en Mohammed is zijn profeet.’ Het eenmaal uitspreken van de sjahada maakt iemand formeel tot moslim, maar ze keert in elk gebed terug.

2. Salaat of ritueel gebed. Vijfmaal per dag roept een muezzin op tot het gebed: voor zonsopgang, vlak na het middaguur, voor zonsondergang, voor het invallen van de nacht, voor het slapengaan. Het bidden hoeft niet in de moskee plaats te vinden; in voorkomende gevallen kan een moslim zijn bidmatje thuis, in een achterkamer van een restaurant of zelfs op een busstation uitrollen. Een gemeenschappelijk gebed in de moskee heeft echter de voorkeur, vooral op vrijdagmiddag.

3. Zakaat of het geven van aalmoezen. De zakaat kan via een speciale belasting worden geïnd om armenzorg te financieren, maar ook vrijwillige giften vallen onder de zakaat.

4. Saum of het vasten tijdens de ramadan. Gedurende een maand onthouden volwassen moslims zich tussen zonsopgang en zonsondergang van eten, drinken, roken en seksueel verkeer. Vrijgesteld zijn zieken, reizigers, menstruerenden, zwangeren en zogende vrouwen. Zij kunnen op een later tijdstip het vasten inhalen.

5. Hadj of de bedevaart naar Mekka in de laatste maand van het islamitische jaar. Wanneer de financiën het toestaan, wordt van iedere moslim verwacht dat hij eenmaal afreist naar de heilige stad om aldaar verspreid over een aantal dagen een vastgestelde reeks rituelen uit te voeren.

Andere vastgelegde voorschriften betreffen het verbod op het nuttigen van alcohol, varkensvlees, bloed en dieren die een natuurlijke dood zijn gestorven. Voor jongens wordt, in navolging van de Profeet, een besnijdenis (khitan) tussen het tweede en zevende levensjaar sterk aanbevolen. Besnijdenis is een religieus ritueel, dat tevens wordt gezien als een rituele reiniging en de eerste stap op weg naar volwassenheid. Een duidelijk waarneembaar voorschrift voor vrouwen betreft het dragen van een sluier in het openbaar. In Marokko zijn beslist gesluierde vrouwen te zien, maar in steden als Casablanca en Rabat dragen vrouwen dikwijls helemaal geen sluier of hoofddoek. Het dragen van een sluier is persoonlijk, maar ook afhankelijk van leeftijd, sociale achtergrond en visie op het geloof.

De islam in debat

De rol van de islamitische wetgeving is in Marokko van belang waar het gaat om de formulering van het familie- en personenrecht (de Moedawannah). Het strafrecht volgt daarentegen een op Franse wetgeving gebaseerd rechtssysteem. Voor de rest staat de plaats van de islam in recht, politiek en het dagelijks leven allerminst vast. Wel pleiten fundamentalisten of islamistes al tientallen jaren voor een veel grotere rol van de islamitische wetgeving bij de inrichting van de samenleving. De Marokkaanse overheid heeft altijd krachtig opgetreden tegen het fundamentalisme. Bekende Marokkaanse fundamentalisten als Abdelilah Benkirane en Abdessalam Yassine werden hierdoor in eerste instantie gedwongen hun stem buiten de officiële kanalen te laten horen. Wat elders al gebeurde, heeft zich in de 21ste eeuw in Marokko inmiddels ook voorgedaan: het plegen van aanslagen tegen ‘ongelovigen’. Sommige van de aanslagen in Europa hebben een bewezen connectie met Marokkaanse terreurorganisaties.

Maar er is ook een andere ontwikkeling. Na de protestbewegingen van 2010–2011, bekend als de Arabische Lente, kwam de islamitische Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (PJD) met veel steun aan de macht. De huidige premier is de uit Agadir afkomstige Saadeddine El Othmani.

Een belangrijk onderdeel van de strijd over de hervorming van het geloof betreft de relaties tussen mannen en vrouwen. Vrouwen ondervinden beperkingen aangaande huwelijk en scheiding. Zij kunnen ook moeilijker dan mannen een zelfstandig bestaan opbouwen of in de openbaarheid treden. Marokko kent daarentegen een wijdvertakte feministische beweging.

Geloofsbeleving

De islam bestaat uit meer dan navolging van een stel rechtsregels. De alledaagse geloofsbeleving blijkt bijvoorbeeld uit de verering van heiligen, maraboets, walis of siyyeds genaamd. Aan maraboets wordt een speciale kracht toegedicht die baraka heet. Sommige maraboets zijn als afstammeling van de profeet Mohammed in bezit van een extra heilig randje. Door het graf van de heilige te bezoeken kan een gelovige in contact komen met de baraka, die geestelijke of lichamelijke genezing kan bewerkstelligen. Door een stukje stof of een steen achter te laten trachten pelgrims het contact een duurzaam karakter te geven. Het graf van de heilige is meestal te herkennen aan het witgekalkte vierkante huisje dat eroverheen is gebouwd. Deze koubba’s kun je overal, midden in de stad of juist aan de rand van de bewoonde wereld, aantreffen. De mooiste is koubba el-Baroudine in de oude stad van Marrakech. Soms stichten de volgelingen rond het graf een gebouwencomplex met school en gastenverblijf dat zawiya wordt genoemd. Een ooit machtige zawiya die kan worden bezocht, is die van Tamgrout in de Dravallei.

Een ander aspect van de geloofsbeleving zijn de soefi-orden of tarika’s. Deze religieuze broederschappen hebben als doelstelling een innig, persoonlijk contact met God tot stand te brengen. Er bestaan verschillende broederschappen, elk met een eigen aanhang en traditie. Het bekendst zijn de Derkawa, Hmadcha, Aïssawa en Gnawa. Van de laatste worden de leden gerekruteerd uit de afstammelingen van slaven. Je treft ze in Marrakech regelmatig op straat aan, waar ze via ritmische muziek en dans uiting geven aan hun liefde voor God. Ook de Aïssawa genieten bekendheid vanwege hun trancerituelen en ritmische muziek.

Religieuze feesten

Omdat de meeste religieuze feesten binnen de islam volgens de islamitische kalender verlopen, hebben ze geen vaste data. Voor de islamitische vasten tijdens de ramadan geldt bijvoorbeeld dat de eerste dag eerder of later kan vallen dan is gepland (zie kader p. 89).

In Marokko is Asjoera, op de tiende dag van de islamitische maand moeharram, de dag van het islamitische Nieuwjaar. Op deze dag wordt vrijwillig gevast. Vrouwen bezoeken de graven van overleden familieleden en kinderen gaan de straat op om muziek te maken en snoep op te halen.

Maulid, de geboortedag van de Profeet, wordt gevierd op de twaalfde dag van de derde maand. In dezelfde week vinden overal in het land moessems plaats: pelgrimstochten naar het graf van een maraboet of een stichter van een soefi-orde. Soms laten ouders hun zonen tijdens de moessems ritueel besnijden. Anderen bezoeken het heiligdom om een ram te offeren. Maar een moessem is ook een plaats waar wordt gefeest en muziek gemaakt. Er is vaak een kleine kermis aan verbonden.

De vastentijd is in de maand ramadan. Twee dagen hebben in deze maand een bijzondere betekenis: de 27ste dag wordt lailat al-kadr genoemd, de nacht van de beslissing. In deze nacht werd de Koran aan Mohammed geopenbaard. Talrijke Marokkanen brengen deze nacht biddend in de moskee door. De vastenmaand wordt afgesloten met het aïd al-fitr, het feest van de verzoening of het kleine feest. Dan schenkt men voedsel aan de armen en het bereiken van de laatste dag van het vasten wordt gevierd.

Het grootste religieuze feest is het aïd al-adha, grote feest of schapenfeest. Herdacht wordt dan dat Abraham bereid was zijn zoon Isaäk te offeren, waarbij God genoegen nam met het offer van een schaap. Het wordt gevierd op de tiende dag van de twaalfde maand en het valt samen met het slotfeest van de pelgrims in Mekka. In elk gezin wordt op die dag een ram geslacht.

INTERLAND MAROKKO–LAGE LANDEN

Er bestaan nauwe en langdurige banden tussen Marokko en de Lage Landen. Nederlanders bezoeken Marokko al sinds de 17de eeuw. Beroemdste bezoeker uit die tijd is ongetwijfeld Michiel de Ruyter die voor zaken Salé aandeed. Handel en diplomatie waren de belangrijkste motieven voor contact, maar ook schrijvers (Slauerhoff, A. den Doolaard) en schilders (Kees van Dongen, Anton Pieck) vonden hun weg naar Marokko. In de jaren 60 ontdekten Nederlandse geografen, antropologen, taal- en letterkundigen en toeristen het land. Omgekeerd vonden Marokkanen de weg naar de Lage Landen via diplomatie, handel en arbeidsmigratie. Al kort na de Marokkaanse onafhankelijkheid bracht de drang naar een beter bestaan veel jonge mannen naar België en Nederland. Na enkele jaren werd door de overheden geprobeerd de instroom te ‘reguleren’ door actieve werving ter plaatse. Vanaf het begin van de jaren 70 is er sprake van een geleidelijk permanent verblijf. De gastarbeiders bouwen een bestaan op in Europa. Deze Marokkaanse Nederlanders/Belgen en hun nazaten manifesteren zich in de politiek, beeldende kunsten en de literatuur.

Een bijzondere episode in de onderlinge geschiedenis die de laatste decennia pas aandacht heeft gekregen, betreft de rol van Marokkanen in de Tweede Wereldoorlog. Sultan Mohammed V had in het Franse protectoraat de soevereiniteit over de eigen soldaten. Hij zond hen uit ten behoeve van de verdediging van Europa tegen Hitlers Duitsland. In 1940 vochten de Spahis of tirailleurs marocains in België en Noord-Frankrijk als onderdeel van het Franse leger. Uiteindelijk zou een aantal van hen sneuvelen in Zeeland. Daar, op de Franse begraafplaats in Kapelle Bieselingen te Zeeland, zijn 19 graven geïdentificeerd als die van Marokkaanse soldaten.

In 1943 volgde een tweede episode. Marokkaanse krijgsgevangenen werden tewerkgesteld in Zeeland. Daar bouwden zij een goede band op met de Zeeuwen: ‘Ik was naaister en breide wel eens kleren voor de Marokkanen. Eigenlijk mocht dat niet. Als de Duitsers zagen dat ze een trui van je aan hadden, pakten ze die af. Dus breide ik sokken, onderbroeken en onderhemden, want die konden ze toch niet zien.’ Een derde fase volgde in 1945. Een groot aantal Marokkanen vocht mee bij de bevrijding van Europa, onder meer in Monte Cassino, Italië. In La Horgne en in Kapelle wordt jaarlijks eer betoond aan de gevallen Marokkaanse soldaten.

Hoogtepunten

Vier steden in Marokko waren ooit de residentie van een Marokkaanse dynastie: Fès, Marrakech, Meknès en Rabat. Ze worden de vier koningssteden genoemd. Hoewel niet helemaal in overeenstemming met de geschiedenis – Marokko werd pas in 1956 een koninkrijk – geeft de betiteling de status van dit viertal goed weer. Daar bevinden zich de grootste oude stadswijken en de fraaiste monumenten. Een rondreis langs de vier is dan ook dé klassieke excursie van het land. In een korte karakterisering komen de bijzonderheden van elke stad aan bod, gevolgd door een typering van enkele andere bezienswaardige plaatsen.

Fès is het culturele en religieuze centrum van het land, en in de oude stad, Fès el-Bali, staan enkele van de mooiste voorbeelden van de religieuze Arabisch-Andalusische architectuur. De oude stad heeft een adembenemend middeleeuws karakter, reden waarom de UNESCO Fès op de lijst van wereldmonumenten geplaatst heeft.

Marrakech, de hoofdstad van het zuiden, strijdt met Fès om de eretitel van indrukwekkendste stad van het land. De stad heeft evenveel monumenten, een interessante, grote medina en bovendien een geliefde attractie: het Jemaa el-Fna-plein waar toeristen tussen verhalenvertellers en muzikanten de sfeer komen proeven die de later gebouwde stadswijken en quartiers touristiques missen.

Meknès wordt wel de meest Marokkaanse van de koningssteden genoemd, omdat het feitelijk een gewone stad is zonder bijzondere trekjes. De stad heeft haar plaats in het stedelijk kwartet vooral te danken aan de 17de-eeuwse sultan Moulay Ismaïl. Onder zijn bewind werden de belangrijkste bezienswaardigheden van de stad gebouwd: monumentale stadspoorten en een complex met paleizen, magazijnen en tuinen.

Rabat heeft een kleine overzichtelijke medina met een grote attractie: de Oudaïa-kasba aan de rand van de Atlantische Oceaan. In het complex met de onvoltooide Hassan-toren en het mausoleum van Mohammed V en Hassan II heeft de hoofdstad een tweede bezienswaardigheid van formaat. Zusterstad Salé, gelegen aan de overzijde van de rivier, vult Rabat aan met een sfeervolle medina, vestingmuren en een Koranschool.

Andere aantrekkelijke steden

In het noorden liggen de steden Tanger, Chechaouèn en Tétouan. Tanger en Tétouan hebben tegen de heuvels op gebouwde stadswijken. In het zuiden ligt Essaouira met een vissershaven en 18de-eeuwse vestingwallen. Casablanca is de metropool van het land. Het oude stadsgedeelte van Casablanca is niet bijzonder, maar het door de Fransen neergezette centrum toont een koloniale stad in optima forma.

Monumentale hoogtepunten

Religieuze gebouwen