Estland, Letland
en Litouwen

Hugo van Willigen

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Hugo van Willigen

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: G-O graphics, Y.T. Bouma

Omslagfoto: Thinkstock.com

Redactie: Mijke Fu

ISBN 978 90 257 6503 3

ISBN e-book 978 90 257 6504 0

NUR 512

Zesde druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden te achterhalen van het gebruikte beeldmateriaal. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten en plattegronden

Woord vooraf

1 Baltische Benelux

Enkele vooroordelen om mee te beginnen

Baltisch landschap

Bevolking

Taal

Van heiden tot christen

Staatsinrichting

Europese droom

2 Geschiedenis en politiek

Lijfland en het groothertogdom

Grote vernietiging (16de–18de eeuw)

Nationale bewustwording van de 19de eeuw

Eerste periode van onafhankelijkheid (1918-1940)

Bij de Sovjet-Unie (1940–1991)

Politieke ontwikkelingen sinds 1991

3 Cultuur

Folklore

Kunst

Architectuur

Simpel, lekker en vooral heel veel

4 Tallinn

Geschiedenis

Oude stad

Kalamaja

Kadriorg en Pirita

Buiten het centrum

De eilanden boven Tallinn

Praktische informatie

5 Noordelijk Estland

Kalksteen rondom Tallinn

Nationaal Park Lahemaa

Groen en grijs in het noordoosten

Narva

Centraal-Estland

Peipusmeer

Praktische informatie

6 Zuidelijk Estland

Tartu

In de omgeving van Tartu

Otepää

Rondom Põlva

Võru

Natuurschoon in de zuidpunt

Viljandi

Nationaal Park Soomaa

Praktische informatie

7 West-Estland en de eilanden

Ten westen van Tallinn

Haapsalu

Vormsi

Hiiumaa

Muhu en Saaremaa

Kuressaare

Matsalu Natuurreservaat

Pärnu

Kihnu en Ruhnu

Kustlijn richting Letland

Praktische informatie

8 Riga

Geschiedenis

Oude stad

Rondom de oude stad

In de buitenwijken

Jūrmala

Nationaal Park Ķemeri

Praktische informatie

9 Westelijk Letland

Koerland

Ventspils

Kuldīga

Liepāja

Semgallen

Praktische informatie

10 Noordelijk Letland

Aan de kust

Sigulda

Cēsis

Uitstapjes in het Nationaal Park Gauja

Noord-Vidzeme

Tussen Alūksne en Gulbene

Letse hooglanden

Praktische informatie

11 Zuidoostelijk Letland

Langs de Daugava

Daugavpils

Letgallen

12 Vilnius

Geschiedenis

Rond de kathedraal

Oude stad

Republiek Užupis

Nieuwe centrum

In de buitenwijken

Trakai

Rondom Vilnius

Praktische informatie

13 Noordoostelijk Litouwen

Nationaal Park Aukštaitija

De noordoosthoek

Centraal Litouwen

Šiauliai

Kruisenheuvel

Praktische informatie

14 Westelijk Litouwen en de Koerse Schoorwal

Žemaitija

Palanga

Klaipėda

Koerse Schoorwal

Nemunas Delta

Praktische informatie

15 Zuidelijk Litouwen

Kaunas

Aan de grens met Polen

Nationaal Park Dzūkija

Druskininkai

Praktische informatie

Algemene informatie

Kaarten en plattegronden

Het centrum van Tallinn

Noordoost-Estland

Tartu

Zuidoost-Estland

West-Estland en de eilanden

Pärnu

De oude stad van Riga

West-Letland

Noordoost-Letland

Sigulda

Zuid-Letland

Vilnius

Noordoost-Litouwen

West-Litouwen

Koerse Schoorwal

Kaunas

Zuid-Litouwen

Woord vooraf

Zowel cultuur- als natuurliefhebbers komen in Estland, Letland en Litouwen ruimschoots aan hun trekken. De prachtige middeleeuwse Hanzestad Tallinn, de metropool Riga en het Zuid-Europees getinte Vilnius worden afgewisseld met uitgestrekte bossen, stille zandstranden en unieke natuurreservaten. Neem daarbij het prettige milde klimaat en je hebt alle ingrediënten voor een boeiende vakantie die zeer zeker ook met kinderen goed te doen is.

Het zijn alle drie op zich bijzonder intrigerende landen. Ze verdienen eigenlijk ieder hun eigen boek, want zowel qua geschiedenis en cultuur als qua natuur zijn ze zeer verschillend. De loop der geschiedenis heeft ze echter onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bovendien lenen ze zich uitstekend voor een gecombineerde reis. De afstanden zijn namelijk klein, dus alles is prima met de auto of zelfs fiets te doen.

Hugo van Willigen

1 Baltische Benelux

Het Baltische gebied is de ruwe amberdiamant van de Oostzee. Er is zoveel te zien en te doen, maar bijna niemand weet het. Zo is het altijd al geweest. Tot ver in de middeleeuwen liet men de moerassen en ondoordringbare wouden liever links liggen, waardoor de lokale stammen nog haast in berenvellen rondliepen toen de eerste kruisridders arriveerden. Sindsdien is er veel veranderd, maar de prachtige uitgestrekte natuur is gebleven. Waren de bossen ooit afschrikwekkend, tegenwoordig gaat er een enorme aantrekkingskracht van uit. Ze zijn ideaal voor fietstochten en andere vormen van natuurrecreatie. Nationale parken zoals Lahemaa, Gauja en Aukštaitija zijn er zelfs speciaal voor ingericht.

Enkele vooroordelen om mee te beginnen

De Baltische landen: hoe vaak worden ze niet onder één noemer gebracht? Geef toe: wie wist, toen Estland in 2001 het Eurovisiesongfestival won, waar het precies lag? En begonnen we Letland niet pas serieus te nemen toen het Nederlands elftal ertegen moest voetballen tijdens het EK van 2004 in Portugal? Bovendien, die Oostblokkers zijn niet te vertrouwen. Armoede is troef, westerse producten zijn niet te vinden en Russisch is de officiële taal. Trouwens, maken de ‘Baltische Staten’ geen deel uit van Rusland?

Het zijn de gebruikelijke vooroordelen. Om direct een misverstand uit de weg te ruimen: Estland, Letland en Litouwen zijn geen ‘staten’ meer. Dit begrip stamt uit de sovjettijd en suggereert dat een land bij een groter geheel hoort. De drie landen regeren volkomen onafhankelijk van elkaar en werken alleen samen zoals Nederland, België en Duitsland dat ook doen. Of nog minder, want na 50 jaar socialistische overheersing en armoede hadden de drie in 1991 zo genoeg van alles wat met de Sovjet-Unie te maken had dat ze alleen nog maar oog hadden voor westerse landen, westerse kennis, westerse investeerders en westerse afzetmarkten. Slechts door druk van buitenaf (EU en Navo) zijn er de laatste jaren allerlei samenwerkingsverbanden ontstaan. Boven alles zijn de mensen gesteld op hun onafhankelijkheid. Tekenend is dat velen er erg op tegen waren dat hun land zich bij de Europese Unie aansloot uit angst weer hun vrijheid te verliezen.

Overigens zal men er niet te moeilijk over doen als je het toch over de ‘Baltische Staten’ hebt. Ook het feit dat ze nog vaak met Rusland vereenzelvigd worden, zal niet echt kwaad bloed zetten. Geduldig wordt uitgelegd dat ze een eigen taal en cultuur hebben en dat de 50 jaar onder het sovjetregime minstens zo afschuwelijk waren als de Tweede Wereldoorlog voor ons.

Westerse onwetendheid is ook wel te begrijpen: je hoort maar weinig van de drie kleine landjes, alle iets groter dan Nederland. Als ze al in het nieuws komen, dan is het meestal vanwege een politiek schandaal of de militaire dreiging vanuit Rusland. Grote sportidolen komen er niet vandaan, echt bekende kunstenaars evenmin. Dit spreekt natuurlijk maar weinig tot de verbeelding.

Een Est, Let of Litouwer ziet dit echter heel anders. Misschien door de geschiedenis gedwongen om met minder tevreden te zijn, is men al snel enthousiast: of het nou gaat om de plaatselijke popband of om die ene zilveren plak op de Olympische Spelen. Hierin ligt zeker enige charme. Trots als ze zijn op hun land, houden ze tradities in ere. Opvallend is het historisch besef; bovendien schatten ze de natuur en omgeving waarin ze zijn opgegroeid, op waarde. En ach, laat de politiek maar voortrommelen: daarop hebben ze sinds mensenheugenis niet kunnen vertrouwen.

Baltisch landschap

Men heeft het vaak over de ‘drie kleine landjes naast Rusland’, maar samen zijn ze wel ruim vier keer zo groot als Nederland. Litouwen heeft een omvang van 65.200 km2, waarmee het te vergelijken is met Nederland en België bij elkaar. Letland doet daar weinig voor onder met 64.589 km2. Estland (45.226 km2) is het kleinste, maar nog altijd net iets groter dan Nederland. Toch valt dit in het niet bij de enorme landmassa’s van de buren. Zo zorgt Rusland voor de hele oostgrens van Estland en het grootste deel van Letland. De zuidelijke helft van Letland grenst aan de uitgestrekte plateaus van Wit-Rusland. Deze grens loopt helemaal door tot in de zuidelijke punt van Litouwen. Polen en de Russische exclave Kaliningrad nemen het laatste stukje land voor hun rekening.

Water zorgt voor de rest: de Oostzee spoelt tegen de Baltische westkust aan, terwijl de 84 km brede Finse Golf voor een scheiding tussen Tallinn en Helsinki zorgt. De totale lengte van de kustlijn is ongeveer 5000 km. Een groot deel hiervan komt op naam van de ongeveer 1500 eilanden voor de Estse kust, waarvan slechts Saaremaa (2670 km2) en Hiiumaa (990 km2) van respectabele grootte zijn. In Letland maakt de kustlijn een scherpe bocht landinwaarts, daarmee de Golf van Riga creërend. Het meest curieuze stuk is de Koerse Schoorwal, een bijna 100 km lange landtong voor de Litouwse kust die nergens breder is dan 4 km.

O ja, voor alle duidelijkheid: Estland ligt het meest noordelijk, Letland in het midden en Litouwen in het zuiden.

Een enkel heuveltje

Het landschap is over het algemeen vlak maar wel glooiend. Alleen in het zuidoosten van Estland en het noordoosten van Letland kun je over serieuze hobbels spreken. Het hoogste punt is de Suur Munamägi (318 m) bij Võru in Estland. Lage uitlopers van de Wit-Russische hoogvlaktes bereiken oostelijk Litouwen. De Letse kust ligt gedeeltelijk onder de zeespiegel.

Groen, groen en nog eens groen

Als de drie landen dan toch iets gemeen hebben, dan is het de onvoorstelbare hoeveelheid natuur. Nergens in Europa vind je nog zo’n grote hoeveelheid aan bloemen, planten en dieren. De percentages bos lopen op van 30% in Litouwen tot bijna 50% in Estland. Er zit de laatste jaren zelfs groei in doordat veel land dat was gecultiveerd voor collectieve landbouw, niet meer wordt gebruikt. Langzamerhand raakt het overwoekerd door planten.

De meest voorkomende boom is de grove den, die vooral aan de kust groeit. Het binnenland kent meer afwisseling met onder andere berken en espen. Sparren staan vooral veel in Letland en Litouwen. Essen, linden en jeneverbessen zijn in mindere mate aanwezig. Zo nu en dan loop je een eeuwenoude eik tegen het lijf.

Elk jaar in het begin van de zomer sieren prachtige kleurrijke bloemen de weides aan de Baltische kust. Het westen van Estland staat bekend om zijn beboste graslanden waar veel verschillende soorten planten groeien, waaronder enkele zeldzame orchideeën. Speciaal zijn de ‘waterlanden’: graslanden die in de lente door smeltwater onderlopen en een geheel eigen flora en fauna hebben. Zodra in maart of april de sneeuw smelt, staan de bossen vol met miljoenen blauwe en witte bosanemonen.

Paddo’s en bessen

Het plukken van vruchten en paddenstoelen is een hobby die door velen tot kunst is verheven. In de weekends tijdens het seizoen (afhankelijk van de soort maar vooral eind zomer en de herfst) zie je vaak hele gezinnen door de bossen dwalen. De gezichten zien dan blauw en rood van de bessen, aardbeien en frambozen. Paddenstoelen worden thuis gekookt, gemarineerd of gebakken. Vrijwel iedereen weet welke paddenstoelen je kunt eten en welke niet. Dit wordt aan kleine kinderen al geleerd. Populair zijn de cantharellen. Ook veenbessen (in Nederland vooral bekend onder de naam cranberry’s) en jeneverbessen worden geplukt. Jeneverbessen worden gebruikt voor de productie van jenever en gin.

Modder en slijk

Een kenmerkend Baltisch fenomeen zijn de moerassen. Vooral in Estland vormen ze een wezenlijk onderdeel van het landschap (20%). Denk niet dat het alleen maar vieze modderpoelen zijn waarin je langzaam wegzakt: het zijn gecompliceerde ecosystemen met een speciale flora (waaronder vleesetende planten) en fauna. Alleen insecten, vogels en heel lichte zoogdieren kunnen er gedijen. Onder het mos ligt veelal een turflaag van gemiddeld 5 à 7 m dik. Het heeft duizenden jaren geduurd voordat het deze dikte kreeg: wellicht het beste bewijs hoe de natuur hier haar gang heeft kunnen gaan. Estland is de grootste turfexporteur van Europa. Zo gaat er heel wat Estse turf per schip naar Nederland, waar het vervolgens in de kassen gebruikt wordt om groente te telen en potplanten op te kweken.

Ongelooflijk veel water

Er is water genoeg. Zo vormen Zuidoost-Letland en Noordoost-Litouwen samen een groot merengebied, terwijl het Estse Peipusmeer (met een oppervlakte van 2611 km2) een van de grootste meren van Europa is. Het aantal rivieren is eveneens indrukwekkend, waaronder de meer dan 1000 km lange Daugava die al kronkelend door Wit-Rusland uiteindelijk in de Golf van Riga uitmondt. Een andere lange waterloop is de Gauja, geroemd om de schitterende rodezandsteenrotsen aan de oevers. In Estland is de Võhandu de langste rivier. Litouwen heeft de Nemunas (Memel), die vanuit Wit-Rusland naar het Koerse Haf (het stuk zee dat wordt ingesloten door de Koerse Schoorwal) stroomt.

Beren en wilde zwijnen

Door de grote hoeveelheid natuur leven er diersoorten die in de rest van Europa niet meer in het wild te zien zijn. Zo zijn er nog vrij grote populaties lynxen en wolven. Van de laatste waren er in Estland zelfs zo veel dat ze afgeschoten moesten worden om het evenwicht in de natuur te bewaren. Elanden, herten, wilde zwijnen, vossen, marters, eekhoorns, dassen en wasberen zijn eveneens in grote aantallen aanwezig. Bevers en otters zijn weer terug in de natuur dankzij een geslaagd fokprogramma en met de Europese nerts hoopt men hetzelfde te doen. In Noordoost-Estland leeft de vliegende eekhoorn (uniek in de wereld).

Vogelparadijs

De rust van het Baltische landschap is erg in trek bij vogels. Miljoenen paartjes komen hier in het voorjaar broeden om vervolgens weer naar het zuiden te trekken. Watervogels zoeken hun heil in de speciale reservaten aan de Estse en Letse kust (Vilsandi, Matsalu en Pape). De meeste soorten komen ook in onze streken voor, zoals meeuw, reiger, kraanvogel, kievit, aalscholver, roerdomp, fuut en scholekster. In de bossen zul je zeker het gehamer van de specht horen. Ook spreeuw, merel, mees, lijster, kraai, zwaluw, snip, buizerd, torenvalk, arend en uil zijn regelmatig geziene verschijningen in het Baltische luchtruim.

De meest karakteristieke vogel is de witte ooievaar. Vanaf de lente tot het eind van de zomer zie je ze overal. Vaak lopen ze in de weilanden achter een tractor aan om de kikkers in het omgeploegde land op te pikken. Karakteristiek zijn natuurlijk hun grote nesten op de schoorstenen van boerderijen of elektriciteitspalen. Omdat er vaak ooievaars zijn geëlektrocuteerd door die laatste, kwam men op het idee om palen met nepnesten te bouwen. Maar de ooievaars trappen er niet in en blijven steevast hun eigen stekje opzoeken. Overigens valt tevens de weinig voorkomende zwarte ooievaar te bewonderen, al geeft hij zich niet snel prijs. Maar goed ook, want het verhaal gaat dat als je er een ziet, iemand in je nabije omgeving schijnt te sterven! Daarnaast broeden er duizenden paren kraanvogels. Dit zijn schuwe maar elegante vogels die broeden in de moerassen. Het mannetje en vrouwtje zijn meestal samen en je hoort ze altijd in duet-roep. Een van hen roept en binnen een fractie van een seconde antwoordt de ander op een iets andere toonhoogte, waardoor een prachtige meerstemmigheid ontstaat. In september verzamelen honderden kraanvogels zich op verlaten velden om zich in groepen klaar te maken voor de reis naar het zuiden.

Dieren in en rondom het water

De Oostzee is door de eeuwen heen een belangrijke voedselbron geweest. Het meest worden haring en kabeljauw gevangen. Aal, forel, spiering en zalm hangen ook vaak aan de haak of zitten in het net. De zee is tevens de verblijfplaats van de grijze zeehond, waarvan de puppies aan het eind van de winter geboren worden op de eilandjes ten westen van Saaremaa. Baars, brasem, karper, paling, snoek en voorn zijn de voornaamste riviervissen.

De meren en moerassen lenen zich uitstekend voor amfibieën. Kikkers, padden en watersalamanders zijn er dan ook in overvloed. Reptielen zijn er daarentegen weinig en staan meestal op de lijst van beschermde dieren. Denk hierbij aan hagedissen, adders, ringslangen, hazelwormen en moerasschildpadden. Tot slot, eigenlijk niet waard om hier genoemd te worden, maar helaas wel in overvloed aanwezig: de mug.

Milieuvervuiling

Het contrast is groot: op bijzonder veel plaatsen is de lucht fris en schoon, zelfs in de steden adem je prettig, maar het sovjettijdperk heeft wel degelijk sporen nagelaten. Ruim 50 jaar lang stond alles in het teken van hoge productiviteit en dat dit ten koste ging van het milieu deed niet ter zake. Vooral in Letland was de industrialisatie enorm, met lucht- en watervervuiling als gevolg. Zo was het lange tijd levensgevaarlijk om in de Golf van Riga te zwemmen, omdat fabrieken hun chemische afvalwater rechtstreeks in de zee loosden. Ook de aanleg van dammen over de Daugava en droogleggingen zoals bij het Lubānameer waren erg schadelijk. In Estland dumpte het Rode Leger jarenlang afvalolie in de natuur. Daarnaast staan er in het noordoosten twee elektriciteitscentrales die draaien op het zeer vervuilende olieleisteen, een leisteen die ontstaat bij de vorming van aardolie op de zeebodem (zie p. 87). Niet veel verder in Sillamäe ligt half in zee een enorme berg uraniumafval. Deze wordt nu beschermd door een grote betonnen muur, maar bij een grote storm zou de hele berg in zee kunnen zakken en de Oostzee levensgevaarlijk kunnen vervuilen.

Litouwen is het minst geïndustrialiseerd, maar werd in het noordoosten wel opgezadeld met een kerncentrale die in kracht overeenkomt met die in Tsjernobyl (zie p. 255).

Toch is er sinds de onafhankelijkheid (met hulp van Europese subsidies) veel verbeterd. Zo heeft Estland de fosformijnen niet ver van Tallinn gesloten, terwijl de elektriciteitscentrales tegenwoordig een stuk minder vervuilend zijn. In Letland hebben de kusten een enorme opknapbeurt gekregen en is de Golf van Riga weer zo goed als schoon. Ook elders is de zware industrie stopgezet of zijn er maatregelen getroffen. De explosieve toename van het aantal auto’s zorgt echter voor een nieuw probleem.

Nationale parken

Om het landschap beter te beschermen zijn unieke gebieden samengebracht in nationale parken. Niet alleen heeft men aandacht voor de flora en fauna, maar ook voor de karakteristieke architectuur van oude dorpen en gehuchten en archeologische plekken. De nationale parken zijn vaak de beste en mooiste plekken om met het platteland en de natuur in aanraking te komen. Sommige gebieden zijn volledig afgesloten, maar in de meeste zijn voorzieningen getroffen die het mogelijk maken om alles op ecologisch verantwoorde wijze van dichtbij te aanschouwen. Zo zijn houten plankenpaden over moerassen aangelegd en worden wandel- en fietsroutes met kleuren aangegeven.

Bevolking

Met zoveel groen is het begrijpelijk dat het Balticum tot de dunst bevolkte gebieden van Europa behoort. In Litouwen wonen 2,87 miljoen mensen (46 per km2), in Letland 1,96 miljoen (30 per km2) en in Estland 1,32 miljoen (29 per km2). Ter vergelijking: in Nederland wonen er gemiddeld 503 per km2. Opvallend is dat de inwonersaantallen sinds de val van de Sovjet-Unie verder zijn gedaald. Gedeeltelijk komt dit door een laag geboortecijfer en een naar Europese begrippen lage levensverwachting, maar de voornaamste oorzaak is de terugkeer van veel Russen naar hun moederland. Tijdens de Sovjetbezetting waren zij naar de Baltische staten verhuisd om in de nieuwe fabrieken of in het leger te werken. Letland had eind jaren 80 zelfs zoveel immigranten binnen zijn grenzen dat nog maar net de helft oorspronkelijk Lets was. Ondertussen is dit weer opgelopen tot 61%, mede dankzij een streng minderhedenbeleid. Ongeveer 26% is Russisch, terwijl de rest voornamelijk uit andere voormalige sovjetstaten komt. Ook in Estland is het verleden nog duidelijk zichtbaar in de bevolkingssamenstelling: de Esten vormen 69% van het totaal, de Russen 25%. In het minder geïndustrialiseerde Litouwen bleef de immigratie beperkt en is op het ogenblik meer dan 84% van Litouwse afkomst. Slechts 5% is Russisch, 6% is Pools.

Baltisch tegenover Finoegrisch

Esten zijn geen Balten! Esten hebben een Finoegrische achtergrond en zijn daarmee alleen verwant met de Finnen en heel ver weg met de Hongaren. Ze achten zich daarom eerder Scandinavisch dan Baltisch. De overeenkomsten in mentaliteit met de noorderbuur zijn evident, de verschillen met de Letten en vooral de Litouwers niet minder. Het is niet overdreven gegeneraliseerd dat de kalmte, nuchterheid, zakelijkheid, bescheidenheid en de traagheid van de Finnen ook de Esten tekent. Dit staat in schril contrast met het temperamentvolle karakter van de Litouwers en in mindere mate de Letten, beide echt Baltische naties. De Balten hebben net als wij Indo-Europese voorvaderen. Ze zijn het nauwst verwant met de Slavische volken. Wellicht vandaar deze zo onverwachte emotie in het koele noorden en talen die voor een leek Russisch klinken.

De Letten vormen overigens een verhaal apart. Wellicht door de lange gezamenlijke periode onder Duitse heerschappij is hun karakter enigszins naar dat van de Esten toegegroeid. Net als de Esten hebben ze ook wel een beetje Germaans bloed. Niet alle Duitsers waren rijk en een behoorlijk aantal was getrouwd met de oorspronkelijke bevolking en/of had kinderen bij een plaatselijk liefje. Overigens zijn er ook regionale verschillen: in het westen van Letland zijn de mensen veel geslotener dan in het oosten.

Je ziet de verschillen tussen ‘de Est’ en ‘de Balt’ in kleine dingen. Zo duurt het bij een Est soms een paar seconden alvorens hij doorheeft dat het licht op groen is gesprongen; een Balt zou er allang vandoor zijn gegaan. Om bij het verkeer te blijven: in Letland en Litouwen scheuren ze je links en rechts voorbij, in Estland houdt men zich veel meer aan de regels. Daarnaast is de uiterlijke verzorging in Letland en vooral Litouwen bij de meesten tot in de puntjes verzorgd (het zouden zo Italianen kunnen zijn); in Estland gebruiken meisjes veel minder make-up en hebben de jongens helemaal maling aan hoe ze eruitzien. Bij sportwedstrijden reageren Balten veel emotioneler. En heb je een feestje met allemaal onbekenden, dan zullen de zuiderlingen vrij snel contact zoeken en een boel kabaal maken, terwijl de introverte Esten schuchter voor zich uit staren en niets durven te zeggen totdat ze genoeg alcohol in hun bloed hebben.

Taal

Letten en Litouwers kunnen elkaar een beetje begrijpen, maar de taal van de Esten is voor hen een raadsel. Het Estisch behoort tot de Finoegrische taalfamilie die verder alleen verwantschap kent met het Fins, Lijfs en enkele etnische minderheden in Rusland. Heel ver weg is het ook verwant aan het Hongaars. Het Lijfs wordt nog slechts door een enkeling aan de kust van Koerland gesproken en dreigt uit te sterven (zie kader p. 177).

Men beweert vaak dat het Estisch een moeilijke taal is vanwege de ingewikkelde grammatica met veertien naamvallen, maar dit valt mee. De klanken zijn voor ons makkelijk uit te spreken en je hoeft geen rekening te houden met lidwoorden of geslacht. Daarnaast zijn er veel leenwoorden uit het Nederduits (kelder, klooster of kirik). Spreek woorden hardop uit en vaak zul je ze begrijpen (kontserdisaal).

Het Lets en Litouws zijn de enige overgebleven talen van de Baltische tak van het Indo-Europees en het meest gerelateerd aan de Slavische talen. Sinds de 7de eeuw hebben ze zich volkomen gescheiden van elkaar ontwikkeld. Voor een westerling maakt het weinig uit; tenzij je Russisch spreekt, zul je in zowel Letland als Litouwen moeite hebben om een woordje op te pikken. De ‘essen’ en scherpe ‘erren’ vliegen je om de oren. Vaak hangt er achter een woord een hele lijst aan uitgangen. Bij Letse woorden ligt onder invloed van het Estisch de klemtoon op de eerste lettergreep. Wel zijn ze gewoon in het Latijnse alfabet geschreven en grammaticaal liggen ze vrij dicht bij onze taal. Trouwens, niet alle woorden zijn moeilijk: het Litouwse klumpe betekent inderdaad hetzelfde als ons oeroude schoeisel!

De meeste mensen spreken wel een woordje over de grens. Jongeren kunnen bijna altijd met Engels overweg, ouderen herinneren zich soms nog hun Duitse schoollessen. Ook zul je meestal wel begrepen worden als je in het Russisch begint. Zorg er wel voor dat ze doorhebben dat je buitenlander bent, want anders kun je lelijke gezichten verwachten.

Taalgeschiedenis

Interessant voor filologen is dat het Litouws wortels heeft in het Sanskriet. Dit neemt niet weg dat deze taal, net als het Lets en het Estisch, door de eeuwen heen behoorlijk is veranderd. De oude stammen spraken hun eigen dialect, maar met de vorming van Litouwen en Lijfland begonnen deze naar elkaar toe te groeien. De vorming van Letland en Estland in de 19de eeuw geschiedde juist op basis van de nieuw ontstane taalgrens. Na de Eerste Wereldoorlog werden het voor het eerst officiële talen, totdat in de sovjettijd het Russisch aan de mensen werd opgedrongen. In Estland en vooral Letland dreigde de eigen taal zelfs onder te sneeuwen. Vandaar dat er na de onafhankelijkheid veel in het werk werd gesteld om de eigen taal onder de Russische immigranten te verspreiden.

Van heiden tot christen

Voor de bekering tot het christendom hadden de Baltische en Finoegrische stammen een animistische geloofsovertuiging. Dit betekent dat ze ook aan planten, dieren en andere natuurverschijnselen een ziel toeschreven (zie kader p. 20). Tegenwoordig bekijkt men dit nuchterder, maar nog steeds is het respect voor de natuur groot. Sommige mensen noemen zich weer heiden. Tekenend is dat er in de jaren twintig een Letse politieke partij was die zich baseerde op de heidense tradities en het zowaar even uithield.

De intrede van het katholieke geloof hing samen met de komst van de Duitse kruisridders. Estse en Letse stammen gingen in de 13de eeuw al voor de bijl, maar de Litouwers hielden het vol tot in de 14de eeuw. Daarmee was Litouwen het laatste land in Europa dat zich bekeerde tot het christendom. Desalniettemin bleef men tot in de 15de eeuw in het geniep heidense rituelen uitvoeren. Veel oude gebruiken werden in de nieuwe godsdienst overgenomen. De gezworen trouw aan de paus werd echter nooit meer gebroken. Op dit moment is ongeveer 75% van de Litouwers lid van de rooms-katholieke kerk. Dit ondanks pogingen van de tsaar en later de communisten om paapse invloeden uit te bannen. Sterker nog, het was juist altijd de kerk die vanuit de ondergrondse het verzet leidde.

In Estland en Letland wisten de Lutheranen rond 1525 de gunst van het gewone volk te winnen door in de volkstaal te prediken. Dit ‘verraad’ ten opzichte van het ware geloof gaf de Russische tsaren door de eeuwen heen een extra rechtvaardiging om het gebied te bezetten. Pogingen om de orthodoxe kerk uit te breiden, mislukten echter, net als in Litouwen, faliekant. De kerk speelde de laatste 200 jaar niet zo’n prominente rol in het verzet als bij de zuiderburen en wellicht mede daarom is het aantal gelovigen in Estland en Letland tegenwoordig laag. In Estland zegt nog slechts 23% godsdienstig te zijn. Een groot deel hiervan zijn orthodoxe Russen. In Letland zijn nu ongeveer evenveel rooms-katholieken als Lutheranen. Samen met andere gelovigen maken ze 30% van de bevolking uit.

Staatsinrichting

Alle drie de landen zijn democratische republieken met aan het hoofd een president en een regering onder leiding van een premier. In principe ligt de uitvoerende macht bij de regering, maar vooral in Estland en Litouwen heeft de president relatief veel macht. Zo vertegenwoordigt hij zijn land in het buitenland, heeft hij controle over het leger, kan hij het parlement ontbinden en mag hij nieuwe parlementsverkiezingen uitschrijven. Normaal vinden deze om de vier jaar plaats, de presidentiële om de vijf jaar. In het Letse systeem wordt zowel parlement als president voor vier jaar gekozen. Litouwers kiezen hun president rechtstreeks, in Estland en Letland gebeurt dit door het parlement. Alle drie de landen hebben een districtenstelsel.

Europese droom

Op 1 mei 2004 traden Estland, Letland en Litouwen toe tot de Europese Unie. Hoewel sommigen er met argwaan tegenaan keken (zo werden pakken suiker ingeslagen uit angst dat de prijzen enorm zouden stijgen), is de levensstandaard sindsdien significant omhooggegaan. Men heeft economisch gezien goed kunnen profiteren van het vrije handels- en personenverkeer met het Westen. Daarnaast zijn er miljoenen euro’s vanuit het Europese fonds geïnvesteerd in de verbetering van onder andere infrastructuur en milieu. Maar minstens zo belangrijk zijn de nieuwe grenzen, die ondanks de agressieve Russische buitenlandpolitiek van de laatste jaren, toch een vrij geruststellend gevoel geven.

HEILIGE EIK

In hun gebruiken hebben de inwoners van het Balticum veel overgenomen van andere culturen, de Duitsers voorop. Maar de grootste bron voor tradities en levensritme is altijd de natuur geweest. De koude duistere winters en de weinig vruchtbare landbouwgrond (vooral in het noorden) dwongen veel respect af. Het lot van de mensen is dus altijd afhankelijk geweest van de natuurlijke omstandigheden: vandaar dat zij hier hun god in zochten. Grote stenen en eiken werden verheven tot heiligdommen en stonden centraal bij spirituele handelingen. De tradities die eruit voortkwamen bleven ook na de overgang tot het christendom een rol van betekenis spelen. Sommige zijn nooit verdwenen, bijvoorbeeld de midzomernachtviering.

Zo ook de eik: als er eentje pontificaal op een kaal veld staat, dan is dit dus niet omdat deze daar toevallig als enige groeit of is gezaaid. Nee, de boer heeft deze er waarschijnlijk expres laten staan.

Economische hervormingen

De toetreding was de beloning voor een lange reeks van hervormingen die vrijwel direct na de val van de Sovjet-Unie waren ingezet. Staatsbedrijven werden geprivatiseerd, er kwamen centrale en commerciële banken, de landen kregen eigen valuta en men richtte zich op het Westen als nieuwe handelspartner. Maar net als andere voormalige Oostbloklanden kregen ze met overgangsproblemen te maken. Mede als gevolg van de economische crisis in Rusland kreeg men te kampen met gebrek aan grondstoffen, veel werkloosheid en een torenhoge inflatie.

Halverwege de jaren 90 was de situatie redelijk onder controle, totdat de Russische economische crisis van 1998 voor een terugval zorgde. Het herstel volgde snel en in de periode tot 2008 werd ook wel over de ‘Baltische Tijger’ gerept gezien de sterke economische ontwikkelingen. Net als in de rest van de wereld kreeg deze regio vervolgens te kampen met de crisis, wat zich onder meer laat zien in de relatief hoge werkloosheidspercentages van ruim boven de 10%. Ook zijn er nog grote aantallen groeperingen van wie de levensstandaard door de jaren heen maar weinig verbeterd is, maar al met al is de vooruitgang enorm en zijn Estland, Letland en Litouwen zeker welvarender dan de andere voormalige Sovjetrepublieken.

Van platteland naar stad

De economische inrichting is de laatste decennia sterk veranderd. Landbouw was altijd een belangrijke sector, ook in de sovjettijd toen er stevig geïndustrialiseerd werd, maar nu levert het nog maar een kleine bijdrage aan het bruto nationaal product. Je kunt het met je eigen ogen zien: het is stil op het platteland. Huizen of soms zelfs hele gehuchten liggen er verlaten bij. Kolchozen en sovchozen (collectieve boerderijen) zijn overwoekerd met onkruid, nadat ze begin jaren 90 massaal werden verlaten. Een enkele boer begon een privébedrijf, anderen trokken naar de grote stad waar meer werk was en beter geld te verdienen viel. Voor agrariërs is het tegenwoordig niet altijd even gemakkelijk om rond te komen.

Van belang voor de inkomsten is ook de gecultiveerde bosbouw. Kolossale vrachtschepen volgestapeld met boomstammen worden vanuit de Baltische havens naar het Westen geëxporteerd. Het meeste wordt echter verdiend instad. In fabrieken worden allerlei soorten machines, textiel, elektronica, chemicaliën en voeding geproduceerd. Een probleem hierbij is het gebrek aan grondstoffen. Deze moeten veelal geïmporteerd worden. Het aandeel van de industrie is sinds de onafhankelijkheid dan ook percentueel gedaald, ondanks de opleving van de laatste jaren door de komst van nieuwe buitenlandse investeerders.

Dienstverlening is nu de voornaamste sector. Steeds belangrijker wordt hierbij het toerisme. Tot eind jaren 80 was het Balticum (Tallinn uitgezonderd) verboden terrein, maar de laatste jaren is er veel geld gestoken in het aantrekken van toeristen. Met succes, want de bezoekersaantallen nemen behoorlijk toe.

2 Geschiedenis en politiek

De Baltische landen staan dan wel pas sinds de 20ste eeuw op de kaart, de eerste bewoners arriveerden al minstens 11 millennia geleden. Daarmee is het Balticum een van de vroegst bevolkte gebieden van Europa. Sindsdien hebben tal van naties het er voor het zeggen gehad, behalve de eigenlijke inwoners zelf. Tot in de 19de eeuw, voor Litouwers een periode in de middeleeuwen daargelaten, waren zij niets meer dan slaaf op eigen grondgebied: de Esten en de Letten van de Duitsers, de Litouwers van de Polen. En als zij er niet waren, dan was er nog altijd het juk van de Denen, de Zweden en natuurlijk de Russen, die sinds mensenheugenis de ijsvrije Baltische kust hebben begeerd.

Alleen omdat de internationale grootmachten na de uitputtende Eerste Wereldoorlog even pas op de plaats moesten maken, kan er tegenwoordig over Estland, Letland en Litouwen worden gesproken. Was het eerst maar tot de Tweede Wereldoorlog, na 50 jaar Sovjetbezetting zal men zich nu onder geen beding de herwonnen vrijheid meer laten afpakken.

Lijfland en het groothertogdom

Menselijke aanwezigheid is er al sinds 9000 v.Chr., maar van de huidige bewoners van het Balticum arriveerden de Finoegrische stammen rond 3000 v.Chr. als eersten. Ze kwamen vanuit het oosten en leefden van de jacht en visserij. In eerste instantie woonden ze in meer zuidelijke contreien, maar met het wild trokken ze steeds meer naar het noorden. De Baltische stammen leefden voornamelijk van de landbouw en vestigden zich duizend jaar later in de zuidelijker gelegen gebieden. Vanaf het begin waren de contacten goed tussen Baltische en Finoegrische stammen. Men nam elkaars technieken over, iets wat je nog terugziet in de taal: de meeste Letse en Litouwse vistermen zijn oorspronkelijk Estse woorden, terwijl Estse landbouwtermen zijn overgenomen uit het Baltisch.

De eerste eeuwen vanaf de jaartelling was er een behoorlijke welvaart in het gebied. Deze kwam voornamelijk voort uit handel in amber uit de Oostzee. Van Romeinen tot Russen en Vikingen tot Arabieren: allen baanden ze zich een weg door het bijna ondoordringbare moerasgebied. Tegen het eind van de 12de eeuw was het Balticum uitgegroeid tot een internationaal kruispunt van handelswegen. De belangen liepen hoog op en invasies van Vikingen en Duitse kruisridders werden steeds serieuzer.

Lijfland

De Baltische geschiedenis nam in de 13de eeuw een drastische wending. Lange tijd hadden de stammen invallen kunnen afslaan, maar toen bisschop Albrecht van Bremen in 1201 met een groot leger kruisridders de Golf van Riga binnenzeilde, was de overmacht te groot. De kruisridders verspreidden zich over het hele gebied en lieten kastelen bouwen die dienden als uitvalsbasis voor de bekering van de heidense lokale inwoners. Van vreedzaam missiewerk was geen sprake: bij weigering werd geweld als bekeringsmiddel niet geschuwd en eigenlijk waren de ridders vooral bezig om hun eigen economische en politieke positie te verbeteren. De ‘Letse’ stammen hadden weinig kans en waren snel onderworpen, evenals de Finoegrische stammen in zuidelijk Estland. Het noorden kwam in handen van de Denen, die in 1219 Tallinn waren binnengevallen. Een groot struikelblok vormden de zuidelijke Baltische stammen, die met vereende krachten de aanvallen wisten af te slaan. Hoewel de kruisridders het gedurende de middeleeuwen bleven proberen, wisten ze het zuiden nooit te veroveren, waarmee de basis voor de huidige grens tussen Letland en Litouwen was gelegd.

Halverwege de 14de eeuw kochten de Duitsers het noordelijke deel op van de verzwakte Denen, waarmee ze de volledige controle kregen over de Baltische provincie, ook wel ‘Lijfland’ genoemd. Plaatsen zoals Riga, Cēsis, Ventspils, Tallinn, Pärnu en Tartu groeiden van de 13de tot de 16de eeuw uit tot welvarende Hanzesteden. De inwoners waren voor het merendeel Duitse kooplieden; voor de lokale bevolking was slechts een rol als horige weggelegd. Ook nadat de rol van de ridderordes in de 16de eeuw was uitgespeeld en er nieuwe officiële machthebbers kwamen, bleven de privileges van de Duitse adel en burgerij behouden en feitelijk maakten zij tot aan de Eerste Wereldoorlog de dienst uit.

Vroege Litouwse staat

De kruisridders wilden niets liever dan ook Litouwen onderwerpen, maar het lukte ze nooit. Een cruciaal moment was de slag bij Saulė in 1236, toen de kruisridders in de bossen en moerassen volledig werden afgeslacht door verenigde Litouwse krachten. De grote man achter het prille succes was Mindaugas, het hoofd van de grote Baltische stam Aukštaitija. Hij wist alle Litouwse stammen (Aukštaitija, Samogitia, Dzūkija en Suvalkija) te verenigen, waarna onder zijn leiding een groot deel van het huidige Wit-Rusland werd veroverd. In 1251 bekeerde hij zich tot het christendom om zich tot koning te laten kronen: een besluit dat zijn volgelingen hem niet in dank afnamen. Hoewel hij zich in 1261 weer heidens verklaarde, moest hij het twee jaar later toch met de dood bekopen.

Held en verrader

Toen groothertog Algirdas in 1377 stierf en zijn zoon Jogaila het overnam, had Litouwen een zodanige omvang dat het onmogelijk op alle fronten tegelijk kon vechten. Jogaila zocht daarom toenadering tot de Duitse ridders. Zijn oom, legerleider Kęstutis, stak hier een stokje voor door de macht over te nemen. In 1382 moest hij echter naar de Russische provincies om daar een opstand neer te slaan, waardoor Jogaila alsnog de Duitsers uit kon nodigen. Tijdelijk bevelhebber Vytautas, de zoon van Kęstutis, was machteloos toen zij binnenvielen.

In hetzelfde jaar was men in Polen naarstig op zoek naar een opvolger voor de gestorven koning Lodewijk I van Hongarije. Men kwam terecht bij Jogaila, die zich voor die gelegenheid wel moest laten bekeren; de Litouwse bevolking werd massaal naar de rivieren gedreven om daar gedoopt te worden door Poolse bisschoppen. Hiermee kwam een einde aan de laatste heidense staat in Europa.

Van een hechte eenheid met Polen was echter geen sprake. De Litouwse adel was bang zijn privileges te verliezen en steunde daarom Vytautas die een burgeroorlog was begonnen tegen Jogaila. Uiteindelijk legden de neven hun geschil bij: Jogaila bleef opperhertog en Vytautas kreeg het als groothertog feitelijk voor het zeggen in Litouwen. Hoewel zijn pogingen om Litouwen weer onafhankelijk te maken mislukten, was het wel aan zijn inspanningen te danken dat het land zijn eigen identiteit behield. Het rijk strekte zich uit tot aan Moskou en de Zwarte Zee, een omvang die het nooit meer zou evenaren. Voor huidige Litouwers is Vytautas daarom de meest gevierde man, in tegenstelling tot Jogaila, die men eerder als een verrader beschouwt.

Grote vernietiging (16de–18de eeuw)

Lijflandse Oorlog

Slechts een paar oude binnensteden en kastelen uit de welvarende Hanzeperiode hebben de 21ste eeuw gehaald. Dit is grotendeels een gevolg van de Lijflandse Oorlog (1558–1583), een allesvernietigende strijd waarin alle grootmachten uit de regio betrokken waren. Het begon ermee dat de beruchte Iwan de Verschrikkelijke Narva binnenviel. De reden hiervoor was de Duitse overgang naar het protestantisme (1554). De kruisridders waren in de minderheid en hun rol was snel uitgespeeld. In korte tijd hadden de Russen vrijwel heel Lijfland in handen. Overal waar ze geweest waren, bleven grote rookpluimen achter. Alleen Koerland wist het vege lijf te redden, mede door bescherming te zoeken bij de Pools-Litouwse unie. Dit betekende echter wel dat ook Litouwen bij de oorlog betrokken raakte. Het verloor enkele steden alvorens het de Russische opmars in 1564 wist te stoppen.

Tegelijkertijd diende Zweden zich aan als nieuwe grootmacht. Uit vrees dat Iwan hun Finse provincie zou binnenvallen, besloten ze om zelf maar het initiatief te nemen door Tallinn binnen te trekken. Een politiek huwelijk zorgde voor een verbond met de Pools-Litouwse unie en gezamenlijk drongen ze de Russen terug. De strijd duurde in totaal 25 jaar. Een groot deel van de plaatselijke bevolking werd hierbij uitgeroeid. Alsof dit niet genoeg was, begonnen de Zweden en Polen in 1592 onderling ook nog een oorlog.

Gouden Eeuw

Toen alle kruitdampen in 1629 eindelijk waren opgetrokken, hadden de Zweden heel Lijfland in handen (op het Koerse hertogdom na). Ze wisten het iets minder dan een eeuw te behouden. Voor de Estse en Letse bevolking was dit een relatief gunstige tijd. Om de Duitse invloeden terug te brengen, stimuleerden de Zweden de ontwikkeling van de Estse en Letse cultuur. In 1632 werd de universiteit van Tartu opgericht, waarna al snel de eerste Estse boeken werden gedrukt. Ook verscheen er een Letse bijbelvertaling. Dit alles tot ontzetting van de Duitse adel die nog altijd de dienst uitmaakte in het dagelijkse bestuur. Van de oorspronkelijke plannen om ook de gewone landarbeiders in de schoolbanken te krijgen, kwam weinig terecht.

Litouwse eenwording met Polen

Voor de Litouwers stond de 17de eeuw juist in het teken van verval. Mede als gevolg van de verliezen in de beginjaren van de Lijflandse Oorlog moest de Litouwse adel accepteren dat Polen en Litouwen een gemenebest (Rzeczpospolita) werden. Hiermee kreeg de Poolse adel het feitelijk voor het zeggen, terwijl de eigen aristocratie geleidelijk verpoolst raakte. Voor het gewone Litouwse volk betekende de eenwording een regelrechte achteruitgang. Net als de Letse en Estse boeren werden zij ‘bezit’ van grootgrondbezitters, met als verschil dat de eigenaren geen Duits maar Pools spraken.

Grote Noordse Oorlog

In 1698 bundelden Denemarken, de Rzeczpospolita en Rusland de krachten om de Zweedse suprematie te stoppen. Het was het begin van de Grote Noordse Oorlog (1698–1721). Alles wat nog niet kapot was, werd nu wel vernietigd. Vooral Peter de Grote hield flink huis: op Tallinn na werd alles wat hij op zijn weg tegenkwam met de grond gelijk gemaakt. In 1709 versloeg hij de Zweedse koning, waarna Lijfland een tsaristische provincie werd. Voor de Estse en Letse bevolking betekende dit een eind aan de voorspoedige tijd. De verzwakte Rzeczpospolita mocht nog een halve eeuw als buffer tegen het Westen fungeren, maar werd uiteindelijk in drie fases (1772, 1793 en 1795–1796) onder de buurlanden verdeeld. Oostenrijk kreeg zuidelijk Polen, Pruisen de Oostzeekust inclusief westelijk Litouwen en Rusland de rest van Litouwen.

Nationale bewustwording van de 19de eeuw

Nationale Ontwaking van Estland en Letland

Aan het begin van de 19de eeuw was de positie van de Baltische boeren nog net zo slecht als in de eeuwen daarvoor. Hoewel in Lijfland in 1819 de slavernij werd afgeschaft, bracht dit niet de verbetering waarop ze hoopten. De boeren waren vrij, maar het land bleef in handen van Duitse adel, waardoor ze alsnog van hen afhankelijk waren. Toch werden er toen al enkele veranderingen ingezet die in de tweede helft van de 19de eeuw tot volle wasdom zouden komen. Zo kregen de Lijflandse boeren steeds meer invloed in het lokale bestuur. Er kwamen scholen waar de eigen taal werd onderwezen en er ontwikkelde zich een bloeiende volksliteratuur. In 1861 kreeg men het recht om land te kopen, wat de weg vrijmaakte voor een nieuwe stand van kleine boeren. De toestemming om naar de stad te emigreren, was een andere grote stap. Met de ophanden zijnde industrialisatie groeiden steden als Riga en Tallinn razendsnel en kregen ze voor het eerst een Letse en Estse meerderheid.

In de jaren 60 van de 19de eeuw kwamen de eerste nationale bewegingen opzetten. Ze stelden zich als doel de eigen taal, geschiedenis en cultuur te bestuderen en te promoten. Daarnaast organiseerden ze patriottische zangfestivals en verschenen de eerste eigen kranten. Het was de intelligentsia er vooral om te doen de macht van de Duitse adel in te perken. Ze werden hierbij in de kaart gespeeld door deze conservatieve Baltische baronnen zelf die niet in staat bleken de nodige hervormingen door te voeren. Doordat zij juist opteerden voor verdere germanisering, weigerde tsaar Alexander III in 1881 de eeuwenoude privileges van de Baltische adel te erkennen. Om de Duitse positie verder te verzwakken, besloot hij van Lijfland twee provincies te maken. De indeling werd gebaseerd op de gemeenschappelijke talen die zich in de loop der eeuwen hadden ontwikkeld: het Estisch en het Lets.

Russificatie van Litouwen

In Litouwen verliep het anders. Aan het begin van de 19de eeuw werd bepaald dat het voormalige groothertogdom weer bij Polen kwam te horen, dat op zijn beurt deel uitmaakte van het Russische rijk. Veel uit Polen verbannen adel kwam in de Litouwse steden terecht, terwijl tal van lagere Litouwse edelen op het platteland woonden. Vaak waren zij zo arm dat ook zij op het land moesten werken. De gewone boer bleef horig totdat het systeem in 1861 definitief werd afgeschaft.

Na een mislukte opstand in 1863 besloot de tsaar om een intensieve russificatie in te zetten. Zo mocht er alleen nog maar tijdens de eerste jaren van het basisonderwijs in het Litouws lesgegeven worden, daarna was Russisch verplicht. Van 1865 tot 1904 was het zelfs verboden om het Latijnse alfabet te gebruiken en moest alles in het cyrillisch.

De grootste doorn in het oog van de Litouwers was echter de verkettering van de katholieke kerk. Geestelijken werden verbannen of gevangengezet, er mochten geen nieuwe kerken worden gebouwd en herstelwerkzaamheden aan oude kerken waren verboden. Daar stond tegenover dat orthodoxe kerken juist wel steun kregen.

ANTI-ALCOHOLCAMPAGNE

Een van de voornaamste figuren uit de Litouwse nationale beweging was bisschop Motiejus Valančius (1801–1875). Als geen ander zette hij zich in voor de Litouwse taal en cultuur tijdens de russificatie. Terwijl het cyrillisch na de mislukte opstand van 1863–1864 de officiële taal werd, bleef hij in het geheim Litouwse teksten schrijven en publiceren, waarin Litouwen en in het bijzonder Samogitia centraal stonden.

Daar bleef het niet bij. Met zijn gedrevenheid als bisschop van Samogitia maakte hij veel indruk op mensen en hij kreeg een grote schare kerkgangers achter zich. Zijn succes was zelfs zo groot dat het alcoholgebruik dankzij zijn preken sterk terugliep. Dat was een grote domper voor de overheid, want daarmee gingen een boel inkomsten verloren. Bovendien was alcohol een goed middel om de bevolking ’lam’ te houden.

Valančius werd geboren in Nasrėnai, een straatdorp tussen Salantai en Kretinga. Een reconstructie van zijn woning is nu een museum, gewijd aan zijn leven.

VALANČIUSMUSEUM, www.mvalanciausmuziejus.lt.

Maar de Russische tactiek werkte averechts: de priesters bleven in het geheim doorpreken. In ondergrondse parochiescholen kon de jeugd toch Litouws leren lezen en schrijven. Een hecht netwerk van smokkelaars zorgde voor de verspreiding van in Pruisen gedrukte Litouwse teksten. Oproepen hierin om de Russische scholen te mijden en illegaal eigen katholieke scholen te stichten, bleken erg succesvol. Cyrillische teksten waren impopulair, terwijl Litouwse boeken in Latijns schrift ondanks het verbod gretig aftrek vonden.

In de jaren 80 bereikte het Litouwse nationalisme een hoogtepunt met het verschijnen van het maandblad Aušra (‘Dageraad’). Het werd geschreven door de nieuwe Litouwse intelligentsia die was voortgekomen uit de zelfstandige boerenstand. Hoewel het blad maar vier jaar bestond (1883–1886), gaf het de aanzet tot de verdere ontwikkeling van de Litouwse identiteit. Overigens waren er in die tijd ook Poolse (en Wit-Russische) bewegingen die veelal dezelfde gebieden claimden. Belangrijk was in dit opzicht het pleidooi uit Litouwse hoek om Poolse invloeden uit te bannen. Dit dwong de verpoloniseerde adel namelijk een keuze voor of tegen Litouwen te maken.

Een eerste doorbraak

Aan het eind van de 19de eeuw hadden ook de Estse en Letse provincies kennisgemaakt met de russificatie. Russisch werd een verplicht vak op school en plaatsnamen kregen een Russisch equivalent. Dit gooide alleen maar olie op het vuur. Toen in Rusland in 1905 de revolutie uitbrak, kwamen alle frustraties boven. Toch was de woede van de boeren vooral gericht op de Duitse adel. Landgoederen werden platgebrand en honderden edelen kwamen om het leven. Voor het eerst riep men om autonomie, maar nog wel binnen de Russische staat. De tsaar wees deze wens echter hardhandig af: duizenden Esten en Letten werden vermoord of naar Siberië verbannen.

In Litouwen waren de ongeregeldheden minder heftig; de represaillemaatregelen vielen daarom mee. Er werd zelfs een aantal beperkingen opgeheven: scholen, culturele verenigingen, de pers en zelfs de katholieke kerk mochten weer in het openbaar treden.

Eerste periode van onafhankelijkheid (1918-1940)

De tsaristische troepen hadden weinig in te brengen tegen het beter uitgeruste Duitse leger toen dit aan het begin van de Eerste Wereldoorlog (1915) Litouwen binnenviel. In Riga stuitten de Duitsers op meer verzet, vooral van de befaamde Letse Schutters die aan de kant van de bolsjewieken stonden. Pas in september 1917 konden de Duitsers doorstoten naar Estland en bij het tekenen van de vrede in maart 1918 was het hele Baltische gebied in hun handen. Maar de bevolking begon in navolging van de Russische Oktoberrevolutie (1917) te beseffen dat er meer in zat, zeker toen de Duitsers zich later dat jaar overgaven aan de geallieerden. Zodoende gebeurde wat men een paar jaar eerder voor onmogelijk had gehouden: op 18 november 1918 werd Letland als laatste van de drie onafhankelijk verklaard door hun eerste president Kārlis Ulmanis. Litouwen had al op 16 februari een nationale raad geïnstalleerd onder leiding van Antanas Smetona; Estland op 24 februari onder Konstantin Päts.

Onafhankelijkheidsstrijd

De nieuwe landen hadden kunnen profiteren van het moment van zwakte bij de Russen en de Duitsers, maar deze waren geenszins van plan om het gebied zomaar op te geven. Vrijwel direct nadat de Duitsers eind november 1918 vertrokken waren, trokken de bolsjewieken Estland weer binnen, maar onder leiding van generaal Laidoner en met de hulp van Finse vrijwilligers en Britse voorraadschepen wist men het Rode Leger in februari 1919 terug te dringen. Exact een jaar later erkende de Sovjet-Unie de onafhankelijkheid van Estland.

Westerse erkenning kwam pas in 1921, tegelijkertijd met die van Letland, maar dat had de Letten meer moeite gekost. De communisten hadden dankzij de Letse Schutters meer invloed dan in Estland. Eind 1918 werd zelfs de Letse Volksrepubliek uitgeroepen, maar dit bewind verloor snel aan populariteit door de talrijke arrestaties en begane wreedheden. De gevluchte regering van Ulmanis had ondertussen steun gekregen van de Britse marine en van de troepen van Von der Goltz. Deze Duitse generaal had van de geallieerden tijdelijk in het gebied mogen blijven om ervoor te zorgen dat het communisme zich niet verder zou gaan verspreiden. Gezamenlijk versloegen ze de Russen. De regering van Ulmanis nam in mei 1919 weer plaats in Riga. Von der Goltz koesterde nog altijd de hoop het eeuwenoude kolonialistische tijdperk te herstellen en lanceerde in het najaar een verrassingsaanval, maar Britse en Franse schepen hielpen de Letten de aanval af te weren.

Litouwen kende veel meer problemen. Niet zozeer met het Rode Leger (het werd snel verslagen toen het in 1919 binnenviel), maar wel met de Polen. Deze hadden namelijk nog altijd een hereniging voor ogen, iets waar men in Litouwen helemaal geen behoefte aan had. Het conflict draaide vooral om Vilnius. Litouwen vond dat het er historisch gezien recht op had, Polen bracht daartegenin dat er nauwelijks Litouwers (3%) woonden. Hoewel Joden (40%) de meerderheid vormden, was Pools de meest gesproken taal. In oktober 1920 kwam er een eind aan de kwestie toen een Poolse generaal het heft in handen nam door Vilnius te bezetten. Een eigen initiatief, maar zoals later bleek met medeweten van zijn autoriteiten. Een status-quo volgde en de westerse wereld vond het wel best zo. Kaunas werd de nieuwe Litouwse hoofdstad. Overigens bleken de Litouwers snelle leerlingen te zijn, want in 1923 losten ze het soortgelijke vraagstuk om Klaipėda op dezelfde manier op.

Interbellum

Hoewel er tussen 1920 en 1940 veel economische en politieke problemen waren, werd er wel degelijk grote vooruitgang geboekt. Zo werd de leereplicht ingesteld, maar het belangrijkste was de opdeling van het land van de grootgrondbezitters, een van de laatste overblijfselen uit het klassentijdperk. Daarnaast legde men toen de democratische basis waarop men in de jaren 90 verder kon bouwen. Dit ondanks het feit dat er alleen in de beginjaren echt sprake was van democratie, want de individualistische instelling van de onervaren politici en het extreem hoge aantal partijen met vaak zeer specifieke doelstellingen zorgden voor corruptie en conflicten die de republieken bijna onbestuurbaar maakten. Toen er in de jaren 30 ook nog een wereldwijde economische crisis uitbrak en de fascisten de macht dreigden te grijpen, was het eigenlijk wel noodzakelijk dat de presidenten (Päts, Ulmanis en Smetona) zich als dictators gingen gedragen om burgeroorlogen te voorkomen.

Bij de Sovjet-Unie (1940–1991)

In augustus 1939 vond er in het uiterste geheim een ontmoeting plaats tussen de Russische en Duitse ministers van Buitenlandse Zaken Molotov en Ribbentrop. Ze sloten een naar hen vernoemd niet-aanvalsverdrag af, waarbij bepaald was dat Duitsland Polen mocht annexeren, terwijl de Baltische landen onder de invloedssfeer van de Sovjet-Unie zouden komen te vallen. Op 14 juni 1940, dezelfde dag dat de Duitsers Parijs binnentrokken, was het zover. Onder het valse voorwendsel dat Litouwen twee Sovjetsoldaten zou hebben ontvoerd, stuurde Stalin zijn troepen de grens over. Twee dagen later gebeurde in Estland en Letland ongeveer hetzelfde: de landen zouden een anti-sovjetcomplot hebben gesmeed, wat het Rode Leger recht zou geven om Tallinn en Riga binnen te marcheren. Regeringsfunctionarissen werden afgezet en verbannen, terwijl nieuwe ‘verkiezingen’ zogenaamd gigantische overwinningen opleverden voor de communisten (in Litouwen zelfs 99,2%).

Direct na de aanstelling van de nieuwe regeringen werd toetreding tot de Sovjet-Unie aanvaard en in korte tijd werd het gebied volledig gesovjetiseerd. Bedrijven kwamen onder overheidscontrole, scholen moesten Russische boeken gebruiken, er kwam censuur, de eigen valuta werd ingewisseld voor de roebel en de religie kwam onder druk te staan en was op school zelfs verboden. Zij die verzet boden of gevaarlijk waren voor de staat, werden vermoord of op de trein naar Siberië gezet. Op 14 juni 1941 vond een massadeportatie plaats. De meesten kwamen niet meer terug.

Zodoende kon het gebeuren dat de Duitsers met luid gejuich welkom werden geheten door de bevolking toen zij in hetzelfde jaar het Baltische gebied binnenvielen. Toch had men al snel door dat er ook van de nazi’s weinig te verwachten viel. Veel mannen werden naar Duitsland getransporteerd om in de fabrieken te werken; anderen werden gerekruteerd voor het leger. In de bossen stonden grote concentratiekampen.

Een halve eeuw sovjetheerschappij

Toen de Duitsers zich in september 1944 terugtrokken, dacht men aanvankelijk weer zelfstandig te kunnen worden. De Sovjets lieten er echter geen gras over groeien en vielen direct weer binnen. Met de verschrikkingen van het stalinistische regime nog vers in het geheugen was het verzet hevig. Ondanks afschrikwekkende represaillemaatregelen bleven de partizanen tot in 1957 actief. Anderen hadden de komst van het Rode Leger niet afgewacht en emigreerden naar het Westen, mits ze niet tijdens hun vlucht werden opgepakt.

De Sovjets gingen verder met waar ze gebleven waren: moord en deportatie van intellectuelen, politici, zakenmensen en boeren met eigen grond, indus-trialisatie, collectivisering van de landbouw, censuur en godsdienstonderdrukking. Om de russificatie te versnellen maakte Moskou het aantrekkelijk voor Russen om naar het Balticum te verhuizen. Vooral in Estland en Letland had dit tot gevolg dat de eigen bevolking procentueel steeds kleiner werd.

Een schrale troost was dat de Baltische Staten, vergeleken met andere Sovjetrepublieken, het economisch nog vrij goed hadden. Tallinn was per veerboot bereikbaar vanuit Helsinki en de inwoners van de hoofdstad konden Finse tv-kanalen ontvangen. Dit neemt niet weg dat ook hier de levensstandaard flink was gedaald ten opzichte van de eerste periode van onafhankelijkheid. Hoge functies binnen bedrijven waren voor de eigen bevolking niet haalbaar, tenzij men zich compromitteerde met de communisten. Ook het boerenleven werd minder aantrekkelijk: men was verplicht om in een groot staatsbedrijf (een kolchoz) te werken. Politiek en economisch gezien hadden de boeren nauwelijks rechten: men was eigenlijk weer horige.

Het regime duldde geen tegenspraak en het duurde tot in de jaren 70 alvorens men publiekelijk tot protest durfde over te gaan. In Litouwen was het wederom de kerk. De Kroniek van de Katholieke Kerk in Litouwen (1972) beschrijft de misdaden die tegen geestelijken en gelovigen zijn begaan en in 1978 tekende de kerk officieel protest aan tegen de discriminatie van gelovigen. De reactie vanuit Moskou op dergelijke initiatieven was indirect maar ondubbelzinnig: de priester Bronius Laurinativicius kwam in 1981 ‘per ongeluk’ onder een truck terecht, terwijl een andere door ‘onbekenden’ werd doodgestoken. Maar ook onder de gewone bevolking werd de weerstand sterker. Zo moest het leger in 1972 uitrukken om een opstand te voorkomen nadat de student Romas Kalanta zichzelf in Kaunas in brand had gestoken uit protest tegen de onderdrukking. In Estland zonden vooraanstaande intellectuelen in 1980 een open brief naar de krant waarin zij hun bezorgdheid uitten om de vervaging van hun cultuur. Bovendien durfde men zich steeds meer af te vragen of de Russische annexatie van 1940 wel wettig was geweest.

Nieuwe koers, nieuwe kansen