Namibië, Botswana en Zimbabwe

Bas Vlugt

Kijk voor al onze reisgidsen op www.dominicus.info

Tekst: Bas Vlugt en Arjen Westra

Grafische vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem

Zetwerk: Crius Group, Hulshout

Cartografie: G-O graphics, Y.T. Bouma

Omslagfoto: Frank Nagtegaal Fotografie

Redactie: Linda Modderkolk, Arjen Westra

ISBN 978 90 257 6513 2

ISBN e-book 978 90 257 6514 9

NUR 516

Twaalfde druk 2019

© Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV

Postbus 317, 2000 AH Haarlem

Uitgeverij J.H. Gottmer/H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Samensteller en uitgever hebben geprobeerd om alle gegevens zo duidelijk en volledig mogelijk te verschaffen. Noch de samensteller noch de uitgever kan enige aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk negatieve gevolgen van gebruik van dit boek. Ook hebben samensteller en uitgever zich de grootste moeite getroost om alle rechthebbenden te achterhalen van het gebruikte beeldmateriaal. Voor onverhoopt toch onjuiste vermelding stelt noch de samensteller noch de uitgever zich aansprakelijk.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Alle Dominicus-reisgidsen worden voortdurend geactualiseerd. Natuurlijk kan het ondanks onze zorg voorkomen dat je op reis merkt dat er veranderingen hebben plaatsgevonden die onze redactie niet tijdig bereikt hebben. We stellen het erg op prijs als je ons informatie over gewijzigde omstandigheden toestuurt: daarmee help je ons de volgende drukken actueel te houden. Je kunt ons bereiken via: travel@gottmer.nl. Meer informatie is te vinden op onze website: www.dominicus.info.

Inhoud

Kaarten & plattegronden

Woord vooraf

1 Kennismaken met zuidelijk Afrika

Bevolking

Landschap, klimaat en beste reistijd

Fauna

2 Safari

Soorten safari

Wildparken

Gevaren van een safari

Regels in reservaten

Wildlife-gids

3 Geschiedenis van zuidelijk Afrika tot 1915

Vroege culturen

Portugezen en Nederlanders

Britten op de Kaap en de Grote Trek

Ontdekkingsreizigers en missionarissen

Eerste Boerenoorlog (1880–1881)

Duitsland in zuidelijk Afrika

Britse expansie

Tweede Boerenoorlog (1899–1902)

Deling van Bechuanaland

Rhodesië naar de 20ste eeuw

Ondergang van Deutsch-Südwestafrika

4 Kennismaken met Zimbabwe

Geschiedenis vanaf 1945

Staatsinrichting

Geografie

Bevolking

Onderwijs

Gezondheidszorg

Infrastructuur

Economie

Cultuur

5 Harare en de Central Highlands

Harare

Parken en natuurreservaten in de omgeving van Harare

Tengenenge

Van Harare naar Bulawayo

Praktische informatie

6 Zambezi, Lake Kariba en Victoria Falls

Chinhoyi, Karoi en Chirundu

Mana Pools

Lake Kariba

Kariba

Matusadona

Veerboottocht van Kariba naar Mlibizi

Chizarira

Victoria Falls

Zambezi National Park

Kazuma Pan

Praktische informatie

7 Eastern Highlands, Great Zimbabwe en het zuidoostelijke lowveld

Van Harare naar Mutare

Mutare

De natuur van de Eastern Highlands

Bunga Forest en Vumba Garden

Nyanga en Mtarazi Falls

Chimanimani

Chirinda

Masvingo

Great Zimbabwe

Beitbridge

Gonarezhou

Praktische informatie

8 Bulawayo, Matobo en Hwange

Bulawayo

Kame

Matobo

Van Bulawayo naar Beitbridge

Hwange

Praktische informatie

9 Kennismaken met Botswana

Geschiedenis vanaf 1915

Staatsinrichting

Geografie

Bevolking

Infrastructuur

Onderwijs

Gezondheidszorg

Economie

Cultuur

10 Zuidoost-Botswana

Gaborone en omgeving

Van Gaborone naar Francistown

Francistown

Tuli Block

Mashatu

Praktische informatie

11 Noord-Botswana

Natuur

Nata

Makgadikgadi & Nxai Pan

Kasane

Chobe

Okavango Delta

Maun

Moremi

Langs de westkant van de delta naar de Caprivi Strip

Praktische informatie

12 De Kalahari

Natuur

Bosjesmannen

Natuurreservaten in de Kalahari

Van Maun naar Gaborone: Kalahari-route

Praktische informatie

13 Kennismaken met Namibië

Geschiedenis vanaf 1915

Staatsinrichting

Geografie

Bevolking

Taal

Infrastructuur

Onderwijs

Gezondheidszorg

Economie

14 Centraal-Namibië

Windhoek en omgeving

Hereroland

Van Windhoek naar Swakopmund en Walvisbaai

Swakopmund

Walvisbaai

Sandwich Harbour

Praktische informatie

15 Zuid-Namibië

Namaland

Namib-Naukluft

Maltahöhe en Helmeringhausen

Van Windhoek naar Keetmanshoop

Keetmanshoop

Van Keetmanshoop naar Lüderitz

Lüderitz

Fish River Canyon

Oranje

Praktische informatie

16 Noord-Namibië

Cape Cross Seal Reserve

Skeleton Coast

Damaraland

Kaokoland

Waterberg Plateau

Etosha

Lake Otjikoto

Tsumeb

Bushmanland

Ten noorden van het Cattle Fence

Ovamboland

Kavangoland

Rundu

Caprivi Strip

Praktische informatie

Algemene informatie

Kaarten & plattegronden

Namibië, Botswana en Zimbabwe

Bevolkingsdichtheid

Bevolkingsgroepen

Neerslag

Natuurreservaten

Zuidelijk Afrika aan het begin van de 20ste eeuw

Harare en de Central Highlands

Harare

Zambezi, Lake Kariba, Victoria Falls

Eastern Highlands, Great Zimbabwe en het zuidoostelijke lowveld

Bulawayo, Matobo en Hwange

Bulawayo

Noord-Botswana en Caprivi Strip

De Kalahari

Centraal-Namibië

Windhoek

Swakopmund

Zuid-Namibië

Noord-Namibië

Namibië, Botswana en Zimbabwe

Woord vooraf

Op dit moment bestaat meer dan de helft van de 10 snelst groeiende economieën ter wereld uit Afrikaanse landen. Maar decennialang werd Afrika gezien als het verloren continent. En daar was helaas ook veel voor te zeggen. De meeste landen in Afrika hebben de grootste moeite gehad om onafhankelijk te worden. Botswana had geluk, onafhankelijkheid kwam in 1966 zonder bloedvergieten. Zimbabwe werd onafhankelijk in 1980 en Namibië pas in 1990, als een van de laatste Afrikaanse landen. In beide gevallen ging daar een onafhankelijkheidsoorlog aan vooraf. Voor veel Afrikaanse landen was het moeilijk om van de koloniale erfenis, met lukraak getrokken grenzen, goed functionerende democratieën te maken. De jonge Afrikaanse landen gingen gebukt onder etnisch geweld en corruptie. Perioden van droogte die tot hongersnoden leidden en een allesverwoestende aidsepidemie hebben het continent een tijdlang geteisterd.

En toen keerde het tij. Na de eeuwwisseling lukte het de Afrikanen om de economieën te laten groeien, en niet zo’n beetje ook. Namibië en Botswana behoren tot de voorhoede. Zimbabwe komt uit een heel diep dal, maar gaat de goede kant op.

Het is dan ook een prima moment om je onder te dompelen in de dynamiek van dit geweldige en volstrekt unieke continent. Afrika kent een adembenemende natuur zoals die nergens in de wereld wordt gevonden, van de Okavango Delta voor de beste safari’s ooit tot de Victoria Falls in Zimbabwe en de eindeloos uitgestrekte Namibwoestijn. Kom naar Afrika, voor een reis om nooit meer te vergeten.

Bas Vlugt

1 Kennismaken met zuidelijk Afrika

Zimbabwe, Botswana en Namibië liggen in zuidelijk Afrika en hebben als buurlanden Angola, Zambia, Mozambique en Zuid-Afrika. De 3 landen beslaan 1,8 miljoen km2: 49 keer de oppervlakte van Nederland en 58 maal die van België.

Zimbabwe ligt ingeklemd tussen 2 grote rivieren. De Limpopo vormt de grens met Zuid-Afrika, de Zambezi die met Zambia. Een dam in de Zambezi heeft Lake Kariba doen ontstaan, een van de grootste stuwmeren van Afrika. Meer stroomopwaarts liggen de beroemde Victoria Falls. Zimbabwe ligt grotendeels op een 1500 m hoog plateau, de Central Highlands. De natuurlijke vegetatie is savanne.

Botswana is een land met weinig reliëf. De savanne gaat westwaarts geleidelijk over in de Kalahari. Waar de rivier de Okavango ‘vastloopt’ in de Kalahari is de Okavango Delta ontstaan, een uniek natuurgebied met een rijke flora en fauna.

Dwars door Namibië loopt een plateau in noord-zuidrichting, geflankeerd door de Kalahari in het oosten en de Namib in het westen. De enorme zandheuvels van de Namib worden pas gestopt door de branding van de Atlantische Oceaan. Het noorden van Namibië is aanmerkelijk vochtiger. De woestijnen maken hier plaats voor savanne en bos. Namibië wordt begrensd door 3 rivieren. De Kunene en de Okavango vormen de grens met Angola en Zambia, de Oranje die met Zuid-Afrika.

Bevolking

Hoewel Zimbabwe qua oppervlakte beduidend kleiner is dan Botswana en Namibië, heeft het land de meeste inwoners. Tegenover 14,2 miljoen Zimbabwanen staan slechts 2,2 miljoen Botswanen en 2,2 miljoen Namibiërs.

Het grootste deel van de bevolking woont in landelijke gebieden, waar de bestaansbasis wordt gevormd door akkerbouw en veeteelt met een zelfvoorzienend karakter. De enige metropool in de regio is Harare met 3,5 miljoen inwoners. Andere steden van belang in Zimbabwe zijn Bulawayo (767.000 inw.) en Mutare (189.000 inw.). In Botswana en Namibië hebben alleen de hoofdsteden Gaborone (232.000 inw.) en Windhoek (335.000 inw.) een omvang van betekenis.

In Zimbabwe leven 2 grote bevolkingsgroepen. De grootste groep, de Shona, leeft in Centraal-, Noord- en Oost-Zimbabwe. De Ndebele leven in het zuidwestelijk deel van het land, in en om de stad Bulawayo. In Botswana behoren de meeste mensen tot de Tswana. Van de andere, zeer kleine bevolkingsgroepen zijn de in de Kalahari levende Bosjesmannen of San het bekendst.

Namibië kent verschillende bevolkingsgroepen. In het noorden, dat het dichtstbevolkt is, wonen Wambo, Kavango en Caprivi. In de meer centraal gelegen gebieden Herero en Nama. Het onherbergzame noordwesten is het domein van Damara en Himba.

De blanken maken een bescheiden deel van de bevolking uit. In Zimbabwe en Botswana is dat nog geen procent, in Namibië 6%.

Landschap, klimaat en beste reistijd

In zuidelijk Afrika bestaan 2 seizoenen: winter en zomer. De regio ligt op het zuidelijk halfrond, zodat deze jaargetijden precies omgekeerd zijn aan die in Europa. De winter, van mei tot en met oktober, brengt aangename temperaturen van rond de 20°C, terwijl de nachten koud kunnen zijn. Normaal gesproken regent het dan niet, zodat veel streken tegen het einde van de winter totaal zijn verdord. De zomer, van november tot en met april, is warm en nat. Regen kan dan met bakken tegelijk uit de hemel komen en dagenlang aanhouden.

In zuidelijk Afrika komen regelmatig perioden van droogte voor. Men spreekt van een droogte als in de regentijd zo goed als geen of helemaal geen regen valt. De droogte van 1992 was de zwaarste sinds mensenheugenis. De oogst mislukte volledig en alleen dankzij overheidsingrijpen kon een hongersnood in de regio worden voorkomen. De zomer van 1995–1996 daarentegen was extreem nat, waardoor de natuur zich grotendeels kon herstellen. De extreme droogte van 2002 bracht de hongersnood in zuidelijk Afrika.

De meeste neerslag valt in de Eastern Highlands, een gebergte op de grens van Zimbabwe en Mozambique. Op de flanken hiervan liggen koffie- en theeplantages en naaldwouden. Hier groeien 1000 jaar oude mahoniebomen van meer dan 60 m hoogte. De temperaturen in dit gebied zijn relatief laag. De neerslag valt gedurende het hele jaar en houdt een systeem van bergbeken en watervallen in stand.

Bevolkingsdichtheid

Het centraal en zuidelijk deel van Zimbabwe bestaat uit glooiend terrein met de karakteristieke kopjes, heuvels van enorme granieten rotsblokken met afgeronde vormen. Grote, kale en ronde rotsheuvels worden dwala genoemd. De natuurlijke vegetatie in de centrale delen van Zimbabwe is loofbos, dat grotendeels bestaat uit verschillende soorten brachystegiabomen en wordt aangeduid met de naam miombo. Dit deel van het land ligt op zo’n 1500 m hoogte en heeft daardoor een aangenaam klimaat. In noordelijke en zuidelijke richting gaan de Central Highlands langzaam over in lowveld, tussen 100 en 900 m, wat hoge temperaturen met zich meebrengt. De vegetatie bestaat daar overwegend uit mopanebossen en savanne. De mopane is een meerstammige loofboom, die een hoogte bereikt van 20 m en bladeren heeft in de vorm van hoeven. De halvemaanvormige vruchten van de mopane zijn geelachtig en dienen veel dieren tot voedsel.

Naarmate men meer naar het westen komt, wordt de omgeving droger. Oost-Botswana kent mopanebossen en savanne met verschillende soorten acacia, aangeduid als thornveld. De doornige acacia’s zijn er zowel in struik- als in boomvorm, zoals de camel thorn, die een hoogte van 18 m kan bereiken. Het meest karakteristiek voor de savanne is echter de umbrella thorn, de parapluachtige boom, waarvan de bladeren door giraffen worden gegeten.

Bevolkingsgroepen

De naam Kalahari doet denken aan een zandwoestijn, maar feitelijk voldoet alleen het westelijk deel aan die typering, want het grootste deel is steppe en zeer droge savanne. Gedurende het lange winterseizoen heersen er extreme temperaturen. Niet zelden komen er temperaturen van 40°C voor. ’s Nachts koelt het sterk af; vlak voor zonsopgang zijn temperaturen van -10°C geen uitzondering.

Meer naar het westen zorgt het Central Plateau in Namibië voor iets schappelijker temperaturen en meer neerslag. Vegetatie bestaat uit gras en lage struiken. De laatste 150 km naar de Atlantische kust wordt ingenomen door de Namib. Deze woestijn bestaat uit enorme roodoranje zandduinen met toppen tot 300 m. De Namib is met een geschatte leeftijd van 50 tot 80 miljoen jaar een van de oudste woestijnen ter wereld. Het zand, afkomstig uit de Kalahari, is met het water van de Oranje naar de Atlantische Oceaan vervoerd, vervolgens door de Benguelastroom naar het noorden meegenomen, waar het door de wind landinwaarts is geblazen. Anders dan in de relatief jonge Sahara hebben verschillende planten- en diersoorten zich in de loop van de evolutie aan de woestijnomstandigheden aangepast. In de Namib groeien verschillende unieke plantensoorten, waarvan de quivertree of kokerboom het bekendst is. Deze sprookjesachtige verschijning is een aloësoort in boomvorm, die een hoogte bereikt van 4 m.

In het noordelijk deel van de Namib groeit de welwitschia mirabilis. Deze lelijke plant, die in 1859 werd ontdekt door de arts Friedrich Welwitsch, heeft een maximale levensduur van maar liefst 2000 jaar. Al het benodigde vocht betrekt de plant uit mist. De taaiheid van de welwitschia mirabilis komt goed tot uitdrukking in de Afrikaanse naam: tweeblaarkanniedood.

Neerslag

De wilde meloen, nara, is erg belangrijk voor woestijnbewoners zoals spiesbok, springbok, bruine hyena en jakhals, die voor hun vochtbehoefte grotendeels afhankelijk zijn van deze vrucht.

Langs de oevers van de Oranje, de grens met Zuid-Afrika, groeit de zeldzame, mysterieuze en bijzonder mooie elephant’s trunk of halfmensboom. Deze boom bestaat uit een aantal stekelige stammen zonder zijtakken. De toppen van de stammen, waaraan de bladeren en bloemen groeien, zijn sierlijk gebogen. Pogingen om de elephant’s trunk elders te houden, zijn mislukt en hebben deze boomsoort nog zeldzamer gemaakt dan ze al was.

Hoewel het in de centrale delen van de Namib verzengend heet kan zijn, neemt de temperatuur naar de kust toe af. Aan zee is het overwegend mistig en koel. Zelfs in de zomer komt de temperatuur nauwelijks boven de 20°C uit. Dit wordt veroorzaakt door de Benguelastroom die ijskoud water van de Zuidpool aanvoert. De mist die tot 50 km diep de Namib in drijft, is voor flora en fauna zo goed als de enige bron van water.

Het noorden van Zimbabwe, Botswana en Namibië is veel vochtiger. Hier stromen machtige rivieren als Zambezi, Chobe, Okavango en Kunene, waarvan de oorsprong in berggebieden van Angola en Zambia ligt. De vegetatie bestaat grotendeels uit grasvlakten en mopanebossen. In het noorden van Botswana en de Caprivi Strip wordt dat afgewisseld met savanne met acaciabomen (thornveld) en teakbossen. In de zomer kan het hier zeer warm zijn, met een vochtigheidsgraad die naar de 100 loopt. Het kan dagenlang regenen en talloze gebieden zijn dan onbegaanbaar door overstroming van rivieren. Dit is het gebied waar de baobab of apenbroodboom groeit, zonder twijfel de meest tot de verbeelding sprekende boom in Afrika. Een boom met grillige takken en een extreem dikke stam (de maximale diameter bedraagt zo’n 10 m). Afhankelijk van de geraadpleegde bron wordt de baobab 1000 tot 4000 jaar oud. Er bestaan verschillende legenden die willen doen geloven dat de baobab op z’n kop groeit, met de wortels in de lucht. De bevolking laat de baobab meestal staan, omdat het hout papperig en vochtig is en daarom ongeschikt als bouwmateriaal of brandhout (zie kader p. 25).

Een andere opvallende verschijning is de termietenheuvel, een bouwwerk dat een paar meter hoog kan worden. De heuvel wordt bewoond door tienduizenden termieten. De koningin legt enkele duizenden eitjes per dag. De schoorsteenachtige bovenkant, die altijd naar het noorden wijst, dient voor ventilatie en zorgt dat de temperatuur in de kamers van de termietenheuvel constant blijft.

Uniek in zuidelijk Afrika is de Okavango Delta, een moerasgebied dat is ontstaan op de plaats waar de Okavango langzaam wegzakt in het zand van de Kalahari. Het bestaat uit ontelbare rivierarmen, eindeloze papyrusvelden en beboste eilanden. Samen vormen zij een levensgemeenschap voor talloze planten en dieren. Zeer bijzonder is het omgekeerde seizoen in de delta. In het zomerseizoen trekken veel dieren de Kalahari in, waar dan volop gras groeit. In deze periode valt ook de regen in de hooglanden van Angola die de Okavango voedt. De rivier stroomt echter zeer langzaam door de delta, waardoor het een halfjaar duurt voordat het water het hoogste punt bereikt. Dit betekent dat deze juist in de droge tijd, als de dieren van de verdorde Kalahari naar de Okavango Delta trekken, het meeste water bevat.

Beste reistijd

In de regentijd (november tot en met april) is het zeer warm en vochtig. Veel wegen zijn dan onbegaanbaar. Van mei tot en met oktober is het droog en aangenaam. In het begin is de natuur dan nog wel groen, maar die verdort naarmate het droge seizoen vordert. Het wild trekt in die periode steeds meer naar de rivieren en de paar waterholes (poelen) die nog water bevatten. In de regentijd daarentegen trekt het wild diep de parken in en is dan moeilijker te zien.

De schoolvakanties in zuidelijk Afrika zijn van half april tot half mei en van half juli tot half september. Met name Zuid-Afrikanen bezoeken in die tijd massaal hun buurlanden, waardoor accommodaties vaak overvol raken.

De meest ideale tijd voor een reis naar zuidelijk Afrika is daarom van half mei tot half juli en van half september tot eind oktober. In die eerste periode, als het landschap schitterend groen is, hebben veel dieren jongen, terwijl in de tweede de kans om veel wild te zien het grootst is, maar dan varieert het landschap van dor tot kurkdroog, uitgezonderd de Eastern Highlands, Zambezivallei en Okavango Delta.

Fauna

Reptielen

Het meest waargenomen reptiel in zuidelijk Afrika is de Nijlkrokodil. Niet alleen zijn er bijzonder veel, ze vallen ook op door hun lengte van maximaal 7 m. Buiten de mens hebben ze geen natuurlijke vijanden, dus veel zorgen maken ze zich niet.

Waterschildpadden (terrapins) leven in rivieren en poelen. Ze eten insecten, maar willen ook weleens een massale verrassingsaanval plaatsen op een vogel. Als de poel opdroogt, graven de schildpadden zich in en wachten rustig tot het komend regenseizoen. Buiten het water vallen ze ten prooi aan roofvogels.

Landschildpadden (tortoises) hebben geen vijanden. Een jonge leeuw wil nog weleens hun schild proberen te kraken, maar volwassen jagers weten dat het hier een zinloze operatie betreft. Het grootste gevaar voor de landschildpad schuilt in savannebranden. Door de trage manier van voortbewegen kan het dier moeilijk aan de vlammen ontsnappen.

Hagedissen (lizards) leven veelal op plaatsen met veel stenen en rotsblokken, zoals Great Zimbabwe en Matobo. Een bekende soort is de insectenetende kameleon, die zijn ogen onafhankelijk van elkaar kan bewegen. Met zijn bekendste eigenschap, het veranderen van kleur, weet de woestijnkameleon zijn temperatuur te reguleren. Gedurende de eerste koele uren van de dag is hij zwart, waardoor de zonnewarmte wordt geabsorbeerd, terwijl hij op het heetst van de dag wit kleurt en daardoor optimaal zonlicht reflecteert.

Slangen zijn erg schuw en worden dan ook maar zelden waargenomen. Van de diverse soorten die in de regio voorkomen, zijn de meeste niet giftig. De bekendste is de python, een wurgslang van enkele meters. Bekende gifslangen zijn pofadder, cobra, boomslang en de extreem giftige black mamba.

In zuidelijk Afrika leven 2 soorten leguanen (monitors). De ene soort leeft in het water, de andere op het land. Het zijn grote hagedissen die een lengte kunnen bereiken van 1,5 m. Hun voedsel bestaat uit insecten, eieren, hagedissen, slangen, kikkers en vis.

Vogels

Hoeveel vogelsoorten komen er voor in zuidelijk Afrika? Daar is al het nodige onderzoek naar verricht, maar er worden nog steeds nieuwe vogelsoorten ontdekt. Bovendien zijn de aangetroffen aantallen soms zo klein dat het vaak niet duidelijk is of vogels daadwerkelijk in het gebied thuishoren of dat het ‘verdwaalde’ trekvogels betreft uit andere regio’s in Afrika of zelfs Europa. Kenneth Newman schat in zijn handboek Birds of Southern Africa het aantal vogelsoorten in dit gebied op 920. Het is uiteraard onmogelijk hier al die soorten te beschrijven. Om toch een idee van de vogelrijkdom te geven, wordt een aantal markante vogels belicht.

De struisvogel (ostrich) is de grootste vogel die op aarde rondloopt. Deze dieren kunnen een lengte van 2 m bereiken en hebben een maximaal gewicht van 150 kg. Het verenkleed van het mannetje is overwegend zwart, dat van het vrouwtje grijs. Het opvallendst aan struisvogels is dat ze niet kunnen vliegen. Om toch aan hun tegenstander te ontkomen, hebben ze sterk ontwikkelde poten, waarmee ze snelheden tot 50 km per uur kunnen bereiken en gevaarlijke trappen kunnen uitdelen. Voor Bosjesmannen zijn hun eieren een delicatesse. Een struisvogelei komt qua inhoud overeen met 25 kippeneieren. Vooral in de (half)woestijnen van Botswana en Namibië weet de struisvogel zich te handhaven. Struisvogelvlees, dat het midden houdt tussen biefstuk en kip, verschijnt in toenemende mate op de menu’s van restaurants in zuidelijk Afrika.

Andere grote vogels die een voornamelijk lopend bestaan leiden, maar wel kunnen vliegen, zijn de grote trap (kori bustard) en de secretarisvogel (secretary bird).

In zuidelijk Afrika komen 8 soorten ooievaars voor. Dit zijn grote tot zeer grote vogels met lange poten. Om te rusten, kunnen ze het deel van de poot onder het kniegewricht naar voren buigen. In tegenstelling tot reigers vliegen de meeste ooievaarsoorten met volledig gestrekte nek. Hun voedsel bestaat uit insecten, reptielen en kikkers. De soorten zijn makkelijk uit elkaar te houden. De zadelbekooievaar (saddlebilled stork) heeft een zwart-wit verenkleed, een zwarte kop en een opvallende rood-geel-zwarte snavel. Het vrouwtje is van het mannetje te onderscheiden door de gele rand rond de ogen. De Afrikaanse maraboe (marabou stork) is grijswit met een roze, kale kop en nek. Met een maximale lengte van 152 cm is dit de grootste ooievaarsoort in zuidelijk Afrika. Hij eet voornamelijk aas en is dan ook vaak bij karkassen te zien, in het gezelschap van gieren. De Afrikaanse nimmerzat (yellowbilled stork) heeft een gele snavel en een rode kop. De witte ooievaar (white stork) is ook in Europa bekend.

DE ARENDEN VAN ZUIDELIJK AFRIKA

In zuidelijk Afrika komen 17 soorten arenden voor. De vechtarend (martial eagle, 83 cm) is een grote arend waarvan de vleugels een spanwijdte hebben van maar liefst 2,5 m. Zijn borst, buik en poten zijn wit met bruine vlekken. De rest van het verenkleed is donkerbruin. Zijn klauwen en snavel zijn sterk ontwikkeld. Knaagdieren, vogels en kleine antilopen staan op het menu van deze vogel, die in heel zuidelijk Afrika voorkomt.

De kroonarend (crowned eagle, 90 cm) is de grootste Afrikaanse arend en leeft in bosgebieden. Zijn verenkleed is zwart met wit. Met zijn brede, korte vleugels kan de kroonarend makkelijk tussen takken door manoeuvreren. Kenmerkend voor deze arend zijn de omhoogstaande veren op de kop. De kroonarend bouwt enorme nesten met een maximale doorsnede van 2 m. Zijn prooi bestaat uit knaagdieren, kleine antilopen en apen. Hij komt voor in Zimbabwe, en vooral in de Eastern Highlands, waar hij onder meer jaagt op de grijze meerkat.

De zwarte arend (black eagle/Verreaux’ eagle, 82 cm) heeft een overwegend zwart verenkleed. Kenmerkend is de witte ‘V’ op zijn rug. Bij een vliegende zwarte arend is te zien dat de toppen van de onderkant van de veren wit zijn gekleurd. De zwarte arend is gespecialiseerd in het jagen op klipdassen, kleine hoefdiertjes die leven in een rotsachtige omgeving. De zwarte arend komt voor in Zimbabwe, Zuidoost-Botswana en Zuid- en West-Namibië.

De Afrikaanse zeearend (Africa fish eagle, 73 cm) is in gebieden met water prominent aanwezig. Deze arend heeft een overwegend donkerbruin verenkleed met witte kop en borst. Wie eenmaal de roep van de Afrikaanse zeearend heeft gehoord, zal deze steeds weer herkennen. De hoofdmoot van het voedsel bestaat uit vis met een gewicht tot 1,5 kilo, die de zeearend in een duikvlucht uit het water plukt. Hij komt voor in heel zuidelijk Afrika met uitzondering van de Kalahari, de Namib en de Eastern Highlands.

De bateleur (70 cm) is een slangenarend en heeft in tegenstelling tot ‘echte’ arenden kale poten. In vlucht is het verenkleed zwart met wit, de staart is kort. Kenmerkend zijn de knalrode klauwen en poten en ook het gedeelte van de kop tussen de ogen en snavel is rood. Het voedsel bestaat vooral uit slangen, kleine zoogdieren en vogels. De bateleur komt voor in geheel zuidelijk Afrika.

Bij de reigers is de zilverreiger het sterkst vertegenwoordigd. De koereiger (cattle egret) is vaak te zien op de ruggen van antilopen, buffels en olifanten.

De flamingo wordt zowel alleen als in groepen tot duizenden exemplaren aangetroffen. Ze zijn vooral te vinden in de ondiepe lagunes langs de Namibische kust, zoals bij Walvisbaai en Sandwich Harbour. Maar als het voldoende heeft geregend om zoutmeren zoals Etosha Pan, Sossusvlei en Makgadikgadi Pan onder water te zetten, trekken ze massaal het binnenland in. Ze pompen liters water door hun snavel, waarbij wieren eruit worden gezeefd.

Gieren (vultures) zijn grote vogels die zijn te herkennen aan de gehoekte snavels en de overwegend kale kop en hals. Ze eten de resten van dode dieren. De meeste gieren krijgen jongen in de droge tijd, want dan is er het meeste voedsel doordat zoogdieren dan vaak omkomen door honger en vochtgebrek. Gieren zweven meestal net zo lang boven een kill totdat de jagers voldoende hebben gegeten. Als de leeuwen zijn uitgetafeld, komen mogelijk eerst nog de hyena’s en dan de jakhalzen. Gieren moeten als laatste aansluiten. Van de 6 soorten die in de regio voorkomen, is de oorgier (lappet faced vulture) de meest dominante. Deze 105 cm grote vogel verdrijft met zijn enorme snavel andere gieren van hun voedsel. Ook de witruggier (95 cm) en Kaapse gier (115 cm) worden regelmatig waargenomen.

De Afrikaanse schaarbek (African skimmer) scheert vlak over de wateren van de Okavango Delta, Chobe en Zambezi. Daarbij houdt hij de bek geopend waardoor het onderste en langste deel door het water gaat en zo visjes opschept.

Van de 14 eendensoorten is de witwangfluiteend (whitefaced duck) een van de meest opvallende soorten. Andere eendensoorten zijn hottentottaling, roodsnavelpijlstaart (redbilled teal) en geelsnaveleend.

Een zeer fotogenieke en opvallend tamme vogel is de Ethiopische geelsnaveltok (yellowbilled hornbill). Het verenkleed is zwart en wit, maar de meeste aandacht trekt de enorme gele snavel. Wie in de bush kampeert, ziet deze vogel ongetwijfeld opduiken, op zoek naar broodkruimels en andere picknickresten. Soortgelijke vogels als roodsnaveltok, kuiftok, en grijze tok zijn aanmerkelijk schuwer.

De Burchells fiskaal (crimson breasted shrike) is een opvallende, kleine vogel met een zwart verenkleed en een felrode onderkant. Over de vleugels loopt een witte streep. De Burchells fiskaal is door zijn kleuren bij de Duitssprekende Namibiërs beter bekend als Reichsvogel.

De zeer grote vogelnesten die je in Namibië in elektriciteitspalen en bomen ziet, worden gemaakt door de republikeinwever (sociable weaver). Deze onopvallende vogel die het voorkomen heeft van een huismus, maakt een nest dat door verschillende vogelparen tegelijkertijd wordt bewoond. De nesten, die tientallen jaren worden gebruikt, bieden bescherming tegen de extreme temperaturen in Namibië, maar zijn kwetsbaar voor op vogels jagende slangen. De roodbekwever (redbilled quela) komt voor in zwermen van tienduizenden vogels die zich als rookkolommen door de lucht verplaatsen.

Een apart fenomeen is de helmparelhoen (helmed guinea fowl), die vaak wordt aangetroffen in de sporen van safariwagens. Komt er een voertuig aan, dan rennen de vogels lange tijd voor de wagen uit om pas weg te vliegen op het moment dat ze dreigen te worden overreden.

Er zijn verschillende kleine vogels met extreem lange staarten, zoals de Afrikaanse paradijsmonarch (paradise fly catcher), eksterklauwier (longtailed shrike), roodkeelwidavink (redcollared widow), hanenstaartwidavink en breedstaartparadijswida. Door hun enorme staarten lijken ze soms moeite te hebben met vliegen.

De vale toerako (grey lourie) is het best te omschrijven als een grote grijze parkiet met een kuif. Deze vogel, die vaak wordt aangetroffen in acaciabomen, staat ook bekend als de go-away-bird. Dit heeft te maken met zijn opvallende roep die klinkt als ‘go-away’ én met het feit dat hij deze roep aanheft indien er gevaar dreigt. Zebra’s en antilopen zijn hierop ingesteld en slaan bij het horen van deze roep op de vlucht. Een verwante vogel is de lady Ross’ toerako, een kobaltblauwe vogel met gele snavel en een rode kuif, die alleen voorkomt in de Okavango Delta.

Zoogdieren

De rijkdom aan zoogdiersoorten op de Afrikaanse savanne is groter dan op enige andere plaats in de wereld.

Graseters

Veel zoogdieren in zuidelijk Afrika hebben een uitgesproken voorkeur voor gras. Ze zijn op de grote vlakten te vinden, mijden dichte savanne en verkiezen zeker geen bosomgeving. De meeste graseters kunnen een hoge snelheid ontwikkelen om aan belagers te ontsnappen. Uitzonderingen zijn buffel en witte neushoorn, die in goeden doen weinig van de grote jagers hebben te vrezen. Tot de meest voorkomende bewoners van de grasvlakten behoren zebra en gnoe. Zij leggen per jaar duizenden kilometers af, op zoek naar weidegronden. Andere antilopen die gras eten zijn hartebeest, sassaby en sabelantilope. Ook het knobbelzwijn eet gras. Dat ziet er vreemd uit, want dat doet het dier op zijn knieën.

DE BAOBAB

De baobab is zonder twijfel het meest spectaculaire stuk flora dat Afrika te bieden heeft. In Afrika komen 6 soorten van deze boom voor: 1 op het vasteland en de overige 5 varianten op Madagaskar. Het opmerkelijke aan deze enorme bomen is niet zozeer de hoogte van maximaal 25 m (de rode mahonie wordt 60 m hoog) als wel de enorm dikke stam die een omtrek tot 45 m kan bereiken. De takken steken volgens een grillig patroon in de lucht. Omdat de baobab het grootste gedeelte van het jaar geen blad draagt, lijkt het wel of de boom op z’n kop staat, met de wortels in de lucht, iets wat in veel Afrikaanse legenden wordt verteld. De Bushmen geloven dat de bomen vanuit het paradijs op aarde worden gegooid, waarbij ze zich met hun kruin in de aarde boren. Het is dan ook net of er geen jonge baobabs groeien. Dit komt doordat baobabs de eerste tientallen jaren nauwelijks als zodanig herkenbaar zijn omdat ze dan nog een normale omvang hebben. Pas op latere leeftijd beginnen ze uit te dijen.

Baobabs worden enorm oud. Sommige experts houden het op 1000 jaar maar er zijn ook onderzoekers die zeggen dat de oudste exemplaren een leeftijd van 4000 jaar bereiken.

De baobab is het grootste deel van het jaar kaal en draagt alleen in de regentijd blad en vruchten. Het hout van de baobab is sponzig en nat en daardoor zowel ongeschikt voor brandhout als voor constructiehout. In 1916 werd op Madagaskar eindelijk een nuttige toepassing van het hout gevonden: als grondstof voor de papierindustrie. Het succes was zo groot dat in zuidelijk Afrika al snel de uitroeiing van de baobab dreigde. Botanische instituten kregen het voor elkaar dat de boom niet langer voor dit doeleinde werd gebruikt.

Voor de dieren is de baobab van groot belang. Bavianen en meerkatten zijn dol op de vruchten. Vandaar dat de baobab ook wel apenbroodboom heet. Veel dieren brengen in baobabs de nacht door en nachtdieren juist de dag. Genetten en galago’s kruipen overdag weg in een van de talloze gaten en spleten die in de loop van de jaren in het zachte hout zijn ontstaan.

Bijzondere bewoners van de baobab zijn de Ethiopische geelsnaveltok en roodsnaveltok. Van deze neushoornvogels wordt het vrouwtje in een holte in de baobab met nest en al ingemetseld door een wand van modder en uitwerpselen. Het mannetje haalt voedsel en voedt het vrouwtje en de jongen door een kleine opening. Zodra de jongen kunnen vliegen, wordt de wand opengebroken.

In perioden van droogte slaan olifanten de bast van de baobab open met hun slagtanden om het vochtige hout te eten. De baobabs weten dit soort aanslagen doorgaans te overleven.

Bladeters

De meeste bladeters consumeren ook planten, wortels, vruchten en soms boomschors. De bekendste bladeter is de olifant, die tijdens de maaltijd rigoureus te werk gaat. Vaak worden bomen en struiken ontworteld om de bladeren van de kruin te kunnen eten. Daarbij kunnen hele stukken bos worden verwoest. Dit lijkt natuurvernieling, maar het voorkomt dat vlakten dichtgroeien en graseters hun bron van voedsel verliezen. Olifanten worden daarom ook wel de landschapsarchitecten van Afrika genoemd (zie kader p. 185).

Giraffen eten bij voorkeur acaciabladeren. Door hun exceptioneel lange nek hebben ze in de kruinen van de bomen geen concurrentie. Antilopen die bladeren eten, zijn koedoe, elandantilope, bosbok en duiker. Ook de zwarte neushoorn is een bladeter. Impala’s eten bladeren, maar versmaden gras geenszins. Op vlakten voelen ze zich echter niet thuis.

Waterdieren en woestijndieren

Dieren die in en vlak bij water leven, zijn nijlpaard, litschi-waterbok, sitatoenga en poekoe. Ze voeden zich met waterplanten en gras. Antilopen die in de woestijn leven, kunnen zich niet de luxe veroorloven kieskeurig te zijn: ze eten zowel gras als planten, bladeren en wortels. De meest voorkomende antilopen in de Namib en Kalahari zijn springbok en spiesbok.

Apen

Apen eten bladeren, planten, wortels, vruchten en gras, maar ook insecten en kleine reptielen. In de regio komen 2 apensoorten algemeen voor. De baviaan leeft in alle landschappen behalve woestijn. De kleinere en dus kwetsbaardere groene meerkat leeft in savanne en bossen, in de omgeving van water. In de Eastern Highlands van Zimbabwe leeft de iets grotere grijze meerkat. Galago’s zijn kleine aapachtigen, die in bosgebieden leven.

Kleine verzamelaars

Kleine verzamelaars zijn dieren die zich in leven houden met het eten van planten en insecten. Tot deze groep behoren onder meer de grondeekhoorn, geelpooteekhoorn, rotsklipdas en het stekelvarken.

Roofdieren

De grote jagers worden dagelijks met 2 problemen geconfronteerd: het veroveren van een prooi en het verdedigen van die prooi tegenover de concurrentie. De laatste jaren is duidelijk geworden dat vooral dat laatste van groot belang is. Roofdieren leven in een concurrentiepositie. Elk dier heeft een eigen manier van jagen en een eigen plaats in de roofdierenhiërarchie. Succes hangt voornamelijk af van kracht, snelheid en samenwerking.

Boven aan de roofdierenladder staat de leeuw, het grootste en sterkste roofdier van de savanne. Dit geldt vooral voor het mannetje, dat 20% groter is dan het vrouwtje. De leeuw is echter ook traag en daardoor een relatief slechte jager. Slechts een van de 5 aanvallen heeft succes. Het logge en door zijn manen opzichtige mannetje bemoeit zich al haast helemaal niet met jagen. Door groepsgewijs en vanuit een hinderlaag te jagen weten leeuwen zich toch goed te redden. Voordeel van de enorme kracht van de leeuw is dat hij als enige grote dieren als de buffel kan aanvallen. Ander voordeel is dat de leeuw met z’n kracht andere jagers van hun prooi kan verjagen. Vooral de gevlekte hyena, de nummer 2 in de hiërarchie, heeft hiervan te lijden. De hyena’s, die zelf een gnoe of een zebra in een kwartiertje volledig opeten, kunnen in dat geval niets doen dan toekijken hoe de leeuwen uitgebreid de tijd nemen om te eten. Voor de passerende toerist lijkt het alsof de hyena’s de aaseters zijn, terwijl ze feitelijk de prooi zelf hebben gedood. Gevlekte hyena’s zijn namelijk goede jagers, hoewel ze een makkelijke maaltijd niet laten lopen. Als hyena’s in de meerderheid zijn, jagen ze een groep leeuwinnen van hun prooi. Zo blijkt dat de op het eerste gezicht aartsluie mannetjesleeuw toch een zeer belangrijke functie vervult; het verdedigen van de leeuwinnen en hun prooi.

Op de derde plaats komt de wilde hond. Dit is de meest effectieve jager van de savanne. Wilde honden achtervolgen hun prooi net zo lang totdat het dier uitgeput neervalt. Zelf raken ze niet vermoeid, omdat ze elkaar tijdens de achtervolging steeds aflossen. Het komt voor dat een hyena een deel van hun prooi probeert te bemachtigen. Wilde honden gaan dan gezamenlijk de veel grotere hyena te lijf. Tegen een groep hyena’s leggen wilde honden het echter af.

Op de vierde plaats komt de luipaard. Het dier leeft en jaagt alleen. Het menu van de luipaard is zeer gevarieerd. Insecten, vogels, knaagdieren, kleine roofdieren en kleine antilopen worden vanuit een hinderlaag gevangen. Om te voorkomen dat hij door hyena’s van zijn prooi wordt verjaagd, sleept de luipaard de prooi vrijwel meteen een boom in. Alleen een hongerige leeuw komt de buit dan nog weleens naar beneden halen.

Onderaan in de hiërarchie komt de jachtluipaard. Ook dit dier leeft en jaagt alleen. De jachtluipaard is het meest gespecialiseerd van de jagers. Met een topsnelheid van tegen de 100 km per uur is hij verreweg de snelste jager. Om deze snelheid te kunnen bereiken, is de jachtluipaard erg rank gebouwd. Hij heeft dan ook weinig kracht en wordt door alle andere grote jagers van z’n prooi verdreven. Het enige wat de jachtluipaard hier tegenover kan stellen, is het vermogen om zeer snel te eten. De jachtluipaard jaagt overdag als de andere jagers slapen.

Ten slotte zijn er tal van kleine jagers die meestal alleen opereren. Hun prooi bestaat overwegend uit kleinere dieren zoals vogels, knaagdieren en insecten. Een enkele kleine jager is groot genoeg om kleine antilopen als duiker, steenbok of klipspringer te doden. Tot de katachtigen onder de kleine jagers behoren serval, caracal en genet. Ze zijn veelal ’s nachts actief en worden zelden waargenomen. Hondachtige kleine jagers zijn zadeljakhals, gestreepte jakhals, grootoorvos en Kaapse vos. Andere kleine jagers zijn honingdas, witkopwezel, zorilla, mangoeste, stokstaartje en aardwolf.

Uitgebreidere informatie over de dieren die je tijdens een safari kunt zien, vind je in de wildlife-gids (p. 38).

2 Safari

Een safari kun je op verschillende manieren houden, onder meer omdat de dieren- en plantenwereld in ieder reservaat weer anders zijn. Er zijn parken waar het mogelijk is om op 1 dag de big five te zien: olifant, neushoorn, buffel, leeuw en luipaard. In andere parken kun je – juist door de afwezigheid van gevaarlijke dieren – schitterende wandelingen maken in de overweldigende natuur. Ook zijn er grote verschillen in comfort. In sommige reservaten slaap je in een luxe lodge op een omheind terrein voorzien van uitstekend sanitair, in andere in een tentje waar ’s nachts de wilde dieren omheen lopen en waar je je moet wassen in een riviertje.

Om teleurstelling en ongewenste situaties te voorkomen, wordt de safariganger aangeraden zich terdege op de reis voor te bereiden en de te bezoeken parken, de reisperiode en soort safari zorgvuldig te kiezen.

Soorten safari

De bekendste vorm van safari is de game drive: comfortabel, veilig, relatief goedkoop en door de grote afstanden die afgelegd kunnen worden, is de kans om veel wild te zien groot. De meeste voertuigen die voor de safari worden gebruikt, zijn open of hebben een open dak, zodat je staande een goed uitzicht hebt. Rijd je met de eigen auto, dan is de vrijheid optimaal.

Toenemend populair is de wandelsafari: te voet de savanne in, al dan niet onder leiding van een (gewapende) lokale gids. In reservaten met groot wild gaat dit gepaard met een hoog adrenalinegehalte (zie kader p. 36).

Een tussenvorm is een safari per paard of olifant. Dit is minder vermoeiend, er wordt een grotere afstand afgelegd en het uitzicht is beter doordat je hoger zit. Maar het grootste voordeel is wellicht dat het wild geen toerist ziet, maar een paard of olifant, waardoor het veel dichter kan worden benaderd.

Heel apart is een meerdaagse kanosafari (zie kader p. 107). Vooral op de Zambezi heeft men daarmee veel ervaring opgedaan. Het is een beetje uitkijken voor krokodillen en nijlpaarden, maar door het inzetten van ervaren lokale gidsen is het opvallend veilig. Kanosafari’s op de Chobe, Okavango, Kunene en Oranje zijn in opkomst. Een variant op de kanosafari is een tocht per mokoro, een uitgeholde boomstam, in de Okavango Delta.

Reizigers met een ruim budget kunnen overwegen een luchtballonsafari te maken. Tijdens zonsopgang zweeft men geruisloos 10 tot 20 m boven de ontwakende savanne. Na de landing volgt over het algemeen een champagneontbijt.

Op zoek gaan naar wilde dieren blijkt echter niet altijd de beste tactiek te zijn en zeker niet de meest comfortabele. Een aangenaam alternatief is om op een strategische plaats ontspannen te wachten tot de dieren naar je toe komen. Een uitstekende gelegenheid daarvoor bieden de overnachtingskampen in Etosha. Aangrenzend aan de kampen wordt water opgepompt, waardoor kunstmatige poelen in stand worden gehouden. Daar komen vaak grote kuddes op af. Van achter een muur kunnen de dieren veilig worden gadegeslagen en prachtig worden gefotografeerd. Een enkeling heeft het geluk een leeuw vanuit een hinderlaag een springbok of impala te zien bespringen. ’s Avonds zijn de poelen verlicht. Het is absoluut sensationeel op een observatieplatform te overnachten tijdens volle maan. Dit kan onder meer in Hwange, Zimbabwe.

Wildparken

In de hoofdstukken hierna zal een deel van de 58 natuurreservaten in de 3 landen vanzelfsprekend uitvoerig worden besproken. Bovendien tref je daar de benodigde praktische informatie aan. In dit hoofdstuk enkele meer algemene karakteristieken van de parken.

Wildparken in Zimbabwe

De 24 natuurreservaten van Zimbabwe nemen 12% van het totale landoppervlak in beslag. Een aantal kleine parken is in particuliere handen, maar het grootste deel wordt beheerd door Zimbabwe Parks and Wildlife Management Authority (Zimparks). De meeste parken, waaronder Hwange, liggen in het droge westen en langs de Zambezi en Lake Kariba in het noorden. Vergeleken met Botswana en Namibië zijn de natuurreservaten zeer goed bereikbaar, en ook binnen de parken is de infrastructuur goed ontwikkeld, zodat een bezoek met een gewone auto normaal gesproken geen problemen oplevert. Vergeleken met Botswana zijn de entreekosten voor de parken laag, maar net als elders in Afrika lopen ze ook in Zimbabwe op.

Wildparken in Botswana

Botswana telt 10 natuurreservaten die gezamenlijk 16% van het totale landoppervlak beslaan. De parken liggen in de centrale en noordelijke gedeelten van Botswana en worden beheerd door het Department of Wildlife and National Parks. De voornaamste parken zijn: Chobe, Moremi (Okavango Delta), Makgadikgadi & Nxai Pan, en Khutse/Kalahari Game Reserve.

Een safari in Botswana is anders dan in Zimbabwe. Wie de wildparken van Botswana op eigen gelegenheid wil bezoeken, moet er rekening mee houden dat de wegen naar en in de natuurreservaten onverhard zijn en vaak zo slecht dat een 4WD noodzakelijk is. In een aantal parken wordt men in een gewone wagen niet eens toegelaten. Benzinepompen en garages zijn slechts in beperkte mate aanwezig, zodat het meenemen van jerrycans voor water en benzine alsmede gereedschap en reserveonderdelen noodzakelijk is. Er zijn routes die dermate weinig worden bereden dat autopech kan betekenen dat er dagenlang moet worden gewacht op hulp. Het rijden in konvooi is daarom een goed alternatief.

Accommodatie in de parken beperkt zich tot elementair uitgeruste campings en een enkele lodge.

De regering van Botswana wil massatoerisme voorkomen en tegelijkertijd de opbrengsten van het toerisme maximaliseren. Gevolg is dat de entreegelden vergeleken met Zimbabwe en Namibië hoog zijn. Entree- en campingkosten bedragen enkele tientallen dollars per persoon per dag. Campings in en buiten de parken zijn vaak slecht of helemaal niet omheind. Slapen onder de blote hemel wordt sterk afgeraden: grote jagers als leeuwen en hyena’s komen algemeen voor, ook buiten de natuurreservaten.

Natuurreservaten

Wildparken in Namibië

De 24 natuurreservaten van Namibië – met Etosha, Namib-Naukluft, Waterberg Plateau en reservaten in de Caprivi Strip als belangrijkste – beslaan 8% van de totale oppervlakte. In vergelijking met Zimbabwe en Botswana lijkt dit gering, maar de enorme omvang van Namibië vertroebelt het beeld. Het land herbergt 3 natuurreservaten die tot de grootste van Afrika behoren. De parken worden beheerd door het Ministry of Environment and Tourism.

Net als in Zimbabwe zijn de wegen naar en in de parken over het algemeen goed begaanbaar voor gewone auto’s. Entreekosten zijn vergeleken met Botswana, Tanzania en Kenia relatief laag, maar net als elders in Afrika lopen ze ook in Namibië op.

Gevaren van een safari

Zolang je je gezond verstand gebruikt, je aan de regels houdt en je ogen en oren openhoudt, zijn de gevaren van een safari niet groot. Toch gebeuren er ieder jaar ongelukken, waarvan sommige met een fatale afloop. Hoewel de meeste kampvuurverhalen de gevaren schromelijk overdrijven, is het wel zaak de risico’s onder ogen te zien. De meeste ongelukken zijn namelijk te wijten aan een stommiteit van de toerist. Daarom hieronder wat tips.

Algemeen

Houd altijd afstand van het wild. Veel dieren voelen zich bedreigd als ze dicht worden genaderd en zullen dan aanvallen. Begeef je nooit tussen een dier en z’n jong. Laat altijd een vluchtweg voor het dier open. Kom niet bij grote holen, want de bewoners kunnen je te lijf gaan.

Neem nooit etenswaar mee op een wandelsafari. Sluit tijdens de nacht de tent of lodge goed af en bewaar geen etenswaar in de tent, zeker geen vruchten. Ook apen en vooral de groene meerkat zijn zeer brutaal en nieuwsgierig en kunnen het interieur van je lodge of tent enthousiast verbouwen.

Zwem nooit in een rivier of meer, tenzij je uitdrukkelijk is verteld dat er geen krokodillen en nijlpaarden in voorkomen. In stilstaand water kun je bovendien bilharziasis oplopen (zie p. 286).

Blijk je plotseling dicht bij een groot dier te zijn gekomen, blijf dan rustig staan. Draai niet de rug naar het dier toe en ga vooral niet rennen. Loop rustig naar achter en houd het dier in de gaten. Bij een aanval van een olifant, neushoorn, buffel, nijlpaard of hyena kun je proberen in een boom te klimmen (dat moet dan wel een flinke boom zijn). Vrijwel alle dieren geven eerst een teken van irritatie voordat ze daadwerkelijk aanvallen; wees daar alert op.

Ten slotte is het van het grootste belang goed te kijken waar je loopt. Uit nonchalance zijn al heel wat slangen en slapende leeuwen over het hoofd gezien.

Gevaarlijke dieren

Neushoorn

Mocht je worden geconfronteerd met een humeurige neushoorn, dan is het goed te bedenken dat deze beesten zo goed als blind zijn. Komt het beest op je afrennen, blijf dan staan, kijk de neushoorn aan en stap op het laatste moment opzij. Door de grote massa van het beest zal het nog meters door blijven lopen, waardoor je de gelegenheid krijgt een veiliger plaats te zoeken.

Buffel

Voor buffels moet je goed uitkijken. Ze raken snel geïrriteerd en dat geldt in het bijzonder voor solitair levende mannetjes. Mocht je er een tegenkomen, loop dan rustig van het beest vandaan, maak geen onverwachte bewegingen.

Leeuw

Hoewel mensen een aangeboren angst voor leeuwen hebben, zijn deze beesten normaal gesproken hoegenaamd niet geïnteresseerd in mensen. Er gebeuren dan ook zelden ongelukken met leeuwen. Daar komt nog bij dat leeuwen ’s nachts jagen en overdag meestal niets anders doen dan slapen. Er zijn 4 situaties waarin een leeuw je niettemin zou kunnen aanvallen. Als de leeuw oud is, gewond is (in beide gevallen op zoek naar een gemakkelijke prooi), jongen heeft of in de paartijd door de partner wordt uitgedaagd zijn kracht te laten zien. Ren niet weg. Dit is makkelijker gezegd dan gedaan, maar wegrennen prikkelt de jachtzin van de leeuw en maakt je tot prooi.

Hyena

Gevlekte hyena’s zijn zeer op hun hoede. Normaal gesproken komen ze wel dicht bij mensen in de buurt, vooral ’s nachts, maar zullen ze niet aanvallen. Slaap nooit op de grond zonder tent. Hyena’s hebben zo al verschillende malen oren en neuzen afgebeten. Hyena’s komen vooral in Botswana ook buiten de natuurreservaten voor.

Olifant

Als je te voet bent, moet je zo ver mogelijk van olifanten vandaan blijven, zeker als het een kudde met jongen betreft. Olifanten kunnen humeurig zijn, en heb je eenmaal problemen met een olifant, dan ontkom je niet. Ook met een auto moet je afstand bewaren. Een voordeel van olifanten is dat ze over het algemeen duidelijke signalen geven, voordat ze daadwerkelijk tot een aanval overgaan: de slurf opheffen, met de kop draaien, met de oren wapperen en trompetteren. Vaak plaatst een olifant eerst één of meer schijnaanvallen die de indringer de kans geven ervandoor te gaan.

Nijlpaard

Deze op het eerste gezicht vriendelijke dikzakken maken de meeste dodelijke slachtoffers onder toeristen. Niet de krokodil, maar het nijlpaard is de schrik van de kanosafari. Let daarom altijd goed op en vaar in een grote boog om deze beesten heen. Nijlpaarden blijven dikwijls minutenlang volledig onder water. Houd je aan de instructies van je gids. Indien nijlpaarden worden gestoord, kieperen ze boten en kano’s om en verdrinken de inzittenden of bijten ze dood. Zet nooit een tent langs een onbekend stuk waterkant. Ga ook nooit in de vroege ochtend langs een onbekend stuk waterkant wandelen. Nijlpaarden gaan ’s nachts het land op om te grazen en lopen rond zonsopgang terug naar het water. Alles wat tussen hen en het water in staat, beschouwen ze dan als bedreigend en wordt aangevallen. Indien je 3000 kg vlees met een vaart van 40 km per uur achter je aan hebt, is er weinig kans het er heelhuids vanaf te brengen.

OP WANDELSAFARI

Het maken van een wandelsafari is voor veel mensen het hoogtepunt van een bezoek aan Afrika. Het indrukwekkende ligt doorgaans (gelukkig) niet zozeer in het grote wild dat er is te zien, als wel in het andere perspectief van waaruit je de natuur ziet. Om eens niet in een hobbelende, ronkende terreinwagen te zitten maar onder de zon in de open natuur te lopen, werkt vaak als een bevrijding. De aandacht gaat uit naar dingen die je vanuit de auto over het hoofd ziet, zoals vogels, insecten, kleine reptielen, knaagdieren, sporen en uitwerpselen. Hoe spectaculair een wandelsafari is, hangt af van het soort natuurreservaat.

De lichtste vorm van wandelsafari is die in een natuurreservaat waar kolossen als olifanten, buffels, neushoorns, nijlpaarden en leeuwen ontbreken. Geschikte parken zijn Chimanimani en Nyanga in de Zimbabwaanse Eastern Highlands, Tshabalala, bij Bulawayo en Daan Viljoen in Namibië, even buiten Windhoek.