Verzameld Proza

Zonder geluk valt niemand van het dak
In een gewoon rijtuig
Moelmer
Mijn benul
Go to the mosk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1966, 1967, 1971, 1972, 1974, 2012 ERVEN JAN HANLO

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 0201 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

ZONDER GELUK
VALT NIEMAND
VAN HET DAK

##

31 Oct. 1949

‘Americain’.

Eindelijk dus schijn ik begonnen te zijn mijn ervaringen die vielen in het jaar ’47 schriftelijk vast te leggen. Voor zover ik ze nog weet. Want reeds zijn er meer dan twee jaar verstreken, waarin ik – hoe ongelooflijk mij dat tóen ook zou geleken hebben – al veel details, maar vooral ook veel van het verschrikkelijke vergeten ben. Nog maar een jaar geleden, als ik toen weer terugdacht aan die tijd of er mijn moeder over vertelde – veel anderen zijn er niet geweest aan wie ik er uitvoeriger van verteld heb, en zelfs aan haar niet veel omdat zij er nooit naar vraagt – merkte ik dat ik over mijn hele lichaam beefde. Zo greep – bewust of onderbewust – de ontzetting mij nog aan. Maar nu is dat ook niet meer. Gelukkig misschien. Maar ook jammer van de andere kant, omdat ik wil onthouden. De werkelijkheid ervan ligt tóch achter me. Ik wil onthouden en uit deze ervaringen de lessen trekken die nodig zijn om in de toekomst een herhaling, of iets dergelijks, te vermijden. Ik wil onthouden om te kunnen waarderen het leven zoals het nu is: deze oude vertrouwde realiteit waarin ik weer terug ben, waarin het er voor mij – zoals voor velen – dikwijls tamelijk doelloos en verdrietig uitziet en waarin gestolen en gelogen wordt en waarin de mensen elkaar meer afstoten dan aantrekken, maar toch de oude realiteit. Ik wil de vrijheid blijven waarderen door mij de voor anderen niet voorstelbare onvrijheid te herinneren: waar het lichaam gevangen gehouden werd – ach dat was tenslotte iets dat ook in deze oude normale realiteit past en daarom dragelijk is – maar waar de (mijn!) gedachten van seconde tot seconde bekend waren aan allen uit mijn naaste omgeving – die eruit zagen als medepatiënten en verplegers – en mogelijk ook aan allen uit mijn verre omgeving, de hele wereld misschien. Gehoord, beluisterd, bekeken, gewekt en uit mijn binnenste opgejaagd, tot de uiterste voortzetting en perversie gedwongen, achtervolgd, steeds met het grootste gemak ingehaald, becritiseerd, gehoond, begnuifd, en met een nooit aflatende onvermurwbare bemoeizucht en een bijna onpersoonlijk sarcastische ongevoeligheid beantwoord¹:

Een ijskoude hardheid waarin ik altijd, altijd, het onderspit delfde tegen door hun positie en aantal volkomen oppermachtige vijandige of cynische mentors: wezens waarvan de hoedanigheid op een door mijn geest gemaakte constructiefout berustte. (Mijn interpreteringsvermogen moet zwaar geschokt zijn geweest, en zelfs op het gebied van de zuiver zintuiglijke waarneming herinner ik mij enige abnormale dingen, hoewel deze slechts tot enkele beperkt zijn en geen grote rol speelden.). Wezens die aan mij van ogenblik tot ogenblik hun ook aan mij aanvankelijk ongeloofbare hoedanigheid demonstreerden, zodat ik mij tenslotte wel bij hun bestaan moest neerleggen – niet bij hun kwellingen; niemand kan zich bij werkelijke kwellingen neerleggen.

Het is mijn bedoeling in de loop van deze mededelingen duidelijker te maken hoe die niet – oude – vertrouwde, die abnormale realiteit zich aan mij voordeed, waarin ik – achteraf bleek het God zij dank slechts 6 à 7 maanden, maar gedurende die tijd hield ik, misschien wat theoretisch, de mogelijkheid van een duur van wel 7 ijstijden open – verzeild geraakt ben geweest. Begrijpen, d.w.z. navoelen, zal men het toch nooit kunnen, of men moet zelf zulke dingen doorgemaakt hebben. In het gunstigste geval zal iemand zich er zo ver in kunnen inleven dat het hem of haar, net zo min als voor mij indertijd, niet als waanzin voorkomt, maar zelfs dan blijven het woorden, waarvan men zich de praktijk maar heel in de verte voor kan stellen. En maar gelukkig. Waar zou bijvoorbeeld een psychiater blijven die een werkelijk duidelijk besef had van de belevingen van zijn patiënten? Zélf niet lang op vrije voeten, misschien. Overigens wil ik mogelijk de gelegenheid aangrijpen om eindelijk óók eens een min of meer authoritaire op- of aanmerking te kunnen plaatsen, en wil ik bewijzen dat ik tenslotte zo gek niet was: tenslotte toch nog gelijk willen krijgen! En ook zal ik deze tijd willen onthouden omdat ik er in mijn hart trots op ben. Het was mijn grootse tijd – vooral het eerste begin – zo zegt iets in mij. Mijn vader zei lang geleden eens tegen mij dat hij nooit in zijn leven iets wonderlijks, iets onverklaarbaars, meegemaakt had. En toch heeft hij veel van de wereld gezien. Hij dacht waarschijnlijk aan dingen zoals in de verhalen van Poe voorkomen, of aan een meelzakje van een arme vrouw dat nooit op raakt, zoals mij eens iemand vertelde dat een kennis van die man, een arts, reeds bij drie van zijn patiënten had meegemaakt – wat er van waar zij blijft voor rekening van de kennis van mijn kennis. Nu zoiets – iets dat even werkelijk als ongelooflijk is – heb ik dan nu wél gezien. En nu denk ik niet zozeer aan mijn waarnemingen en gevolgtrekkingen in die ‘tweede realiteit’, waarvan ik achteraf kan aannemen dat ze op een storing in het denken berusten, als wel aan het uitzonderlijke feit hoe men – zij het tijdelijk – in korte tijd geheel kan veranderen, en ook aan de een of twee vrij los staande voorvalletjes zoals van twee koppen koffie waarvan de ene achteraf vol bleek te zijn en de andere leeg, terwijl het niet anders dan andersom had kunnen zijn, en van een potlood dat bijna niet afsleet – zo weinig dat hier geen gewone verklaring voor gegeven kon worden. Het potlood heb ik nog. Ik heb het sindsdien niet meer geprobeerd. Ik zal het misschien de volgende keer dat ik hieraan schrijf nog eens proberen. Niet dat de uitkomst – d.w.z. wanneer het nu wél overeenkomt met wat ik normaal slijten noem – van veel belang zal zijn. Waarvan men eens volkomen overtuigd is geweest – bewust overtuigd juist omdat het zo ongelooflijk was – dat kan men toch later nooit meer helemaal herroepen. Hoogstens komt men tot het besluit: ik weet het niet; ik zal het wel misgehad hebben. Of men kan het vergeten, en bijgevolg vergeten dat men ervan overtuigd was. Of men kan beide overtuigingen, van tóen en nú, aanhouden en geloven dat het tóen anders was. Maar dat laatste wil ik niet. Ik zie de zin er niet van in.

Van iets dat de zeldzaamheid van het waarlijk buitennatuurlijke heeft mag men aannemen dat het zinvol en duidelijk is, wil men er in blijven geloven. Deze dingen waren te doelloos. Ik zal ze meer en meer vergeten. En wanneer ik wil onthouden dan zal het zijn om reeds genoemde redenen. Niet alleen om voortaan gewaarschuwd te zijn en om ervan te leren en om het wonderlijke, maar ook om het lijden. Het is grof om over ‘het lijden’ te spreken, en dit kan alleen iemand die niet, of niet meer, weet wat werkelijk lijden is. Ik schijn dus weer zo te zijn dat ik dit niet meer weet. Maar ik weet dat het bestaat. En, als elke hevige ervaring, is het achteraf een bezit dat, hoewel het in de verste verte niet opweegt tegen de doorgestane ellende, toch een gevoel van verrijking geeft, waarmee men anderen zou willen imponeren wanneer dit zelf niet onmiddellijk devaluerend werkte. De gebruikswaarde van de ervaring kan zich verder nog concreter manifesteren. Mededelingen als deze kunnen – zoals blijkt uit boeken met een dergelijk onderwerp – anderen voldoende interesseren dat ze er geld voor over hebben. Ook dit is voor mij misschien een motief om mij een en ander nog eens te ‘realiseren’, wie weet? En tenslotte waren er ook mooie aardige werkelijk herinnerenswaardige dingen, waaraan ik steeds terugdenk. Geen bepaald gelukkig makende dingen, geen vredegevende dingen zozeer, maar schoons. Ogen – een paar, twee paar, drie paar. Een stem. Een jong gedrag. Dingen waardoor men toch weer hangen blijft aan het leven. Dingen die blijkbaar opwegen tegen veel, al compenseren ze leed niet met geluk, maar toch met een soort van hoop die in de verte met een zekere vrede verbonden is: dat er toch nog iets anders óók is dan ellende. Iets dat in ieder geval sterk intrigeert.

==

Maar wordt het onderhand niet tijd dat ik inleiding en voorafgaand rekenschapgeven laat varen en met het eigenlijke verslag begin? Ik zie aankomen dat het toch allang genoeg gaat worden en eigenlijk gezegd zie ik tegen deze schrijverij op. Hoe lang zal ik er wel niet voor nodig hebben? En die moeilijkheid die wel geregeld zal terugkomen van te kiezen hoe en hoeveel men zal schrijven, want alles ‘net zeggen zoals ’t is’, dat zal tóch niet altijd kunnen. Dat kan men proberen tegenover een psychiater, maar wat voor zin heeft het tegenover een publiek? Heb ik dan nóg niet geleerd dat een mens zich niet moet opdringen, dat het voor zích mogen houden van zijn gedachten, een bezit is, een gave, zo essentieel, dat zonder deze, het leven op zijn zachtst uitgedrukt onhoudbaar wordt? Verder zouden deze reminiscenties voor de wetenschap van de psychiatrie veel belangwekkender worden, wanneer de door de indertijd behandelende doktoren en verplegers gemaakte aantekeningen hier vergelijkenderwijs naast gezet konden worden. Maar het is mij ook zonder dat al welletjes. Daar gaat ie dan.

==

Hoewel de eigenaardige tijd waar ik over vertellen wil natuurlijk zeer innig samenhangt met mijn hele leven, vormt hij toch wel zó’n uitzonderlijk en abrupt omgrensd geheel, dat ik over het eraan voorafgaande niet behoef uit te weiden. Vooral het begin ervan, dus de overgang tussen normaal – zij het dan tamelijk afwijkend van de doorsneemens – en abnormaal, het ontstaan van de psychose dus, speelde zich af in minder dan een week.

Het was toen eind April. Ik had het als leraar Engels aan het taleninstituut waar ik nu nog ben bijzonder druk voor mijn doen, omdat er een collega vertrokken was naar Amerika, en ik een groot deel van haar lesuren mocht overnemen. Daarbij maakte ik de laatste drie jaar verzen. Weliswaar meestal niet meer dan een of twee in de twee maanden, maar áls ik ermee bezig was dan was het intensief. Een van de laatste – het is gedateerd ... April – ging als volgt:

Naar Archangel

etc.

Zoiets kwam dan af in zowat twee of drie dagen, dat wil zeggen: náchten, want het lukte in de regel altijd pas tegen een uur of 11, 12 ’s avonds, wanneer ik, terug van de avondlessen, op mijn bed gezeten in het witte lamplicht van mijn kamertje 4 hoog – alleen, maar door levendige, graag weer opgeroepen beelden, niet eenzaam – vorm probeerde te geven aan iets. Dan werd het herhaaldelijk wel 4, 5 uur ’s morgens, voordat ik naar bed ging – mijn hospita klaagde niet zonder reden dat de ‘gulden alweer door de meter was’, al mopperde ze er niet over. En daarna kwamen de een of twee nachten van met voldoening overlezen van het gewrochte – het min of meer onverklaarbare verrast zijn over het eigen werk, wat iedereen die iets gemaakt heeft wel zal kennen en, evengoed als reeds de ‘inspiratie’, een tweeledigheid in het bewustzijn doet vermoeden. Afgezien van dichterlijke pogingen placht ik trouwens altijd laat naar bed te gaan, maar vroeger kon ik uitslapen zo lang als ik wilde en kreeg ik, met op de koop toe af en toe een flinke migraine, toch voldoende slaap. Maar nu moest ik om een uur of 3 of 5 de wekker zetten op half negen, wilde ik mijn werk niet verliezen. Dat werk deed ik altijd met interesse omdat, geloof ik, de leraarsrol mijn minderwaardigheidsgevoel compenseerde, en omdat ik wist en weet dat ik een ander wel iets kan uitleggen, want ik meen mij in de toestand van leerling te kunnen verplaatsen, en tenslotte omdat het verdienen van een eigen salaris – kleiner of groter – voor mij nog steeds iets wonderlijks was. En dat is het nóg. Ik sliep dus dikwijls niet meer dan 4 of 5 uren. Ik ben er wel van overtuigd geraakt dat dit funest is, laat het dan zelf ook al een symptoom zijn van een overbelaste geestelijke activiteit. Ik veronderstel dat veel geesteszieken aan dit euvel hebben toegegeven. Gestrande fanatici als Napoleon en Hitler waren ook nachtmensen, die het princiep van take-it-easy wel – te laat – meer zullen zijn gaan waarderen. En al ben ik eigenlijk helemaal niet fanatiek van aard, ik was toen een fanatiek peinzer. Ik kon mij urenlang bezighouden met denken, met trachten te formuleren. ‘Filosoferen is formuleren’ heeft Lichtenberg gezegd. Zo voelde ik het ook. En liefst wilde ik dan formuleren wat het meest onformuleerbaar bleek. De filosofie was mijn jeugdliefde, met stil ontzag vereerd, en waaraan ik in zekere zin uit de verte trouw gebleven ben, al heb ik mij steeds meer moeten reduceren tot het, gelukkig ook wel bevredigende, ‘ik weet dat ik niets weet’. Het denken over het zijn, over de waarheid, het kennen, over het subjectieve en objectieve, heb ik – als toch te moeilijk – altijd kalm aan gedaan en al gauw vrijwel laten varen, maar over het probleem van de vrijheid van de wil – minder specifiek metaphysisch misschien, maar zeker evenzeer vatbaar voor de ongewenste steeds op het uitgangspunt terugkomende beweging die juist zo welkom was aan de zoekers naar het perpetuum mobile – heb ik in de jaren vóór ’47 notitieboekjes vol geschreven. En, ik geloof, met werkelijk wel aardige formuleringen en vondsten. In wezen nam ik deze kwestie tamelijk ‘easy’, omdat ik meer en meer merkte dat geen enkele filosoof of theoloog dit probleem niet eens duidelijk heeft kunnen stellen, laat staan beantwoorden (ofschoon dat misschien hetzelfde is). Zelfs Schopenhauer, die zo scherp begint, loopt op niets uit. Reeds vóór ’47 had de zaak voor mij zijn urgentie verloren en had ik mij neergelegd bij de ontoereikendheid van het verstand – in casu het mijne – om dit te kunnen overzien. Toch hield ik altijd vast aan het bestaan van ‘een’ vrijheid van de wil, en bleef daarin geloven – geloven is immers niet-wéten – zogoed als in ‘de’ waarheid: objectief en buiten mij. Ik dacht altijd mijn notities eens, in Augustus in de grote vacantie, wat te sorteren en netjes in een schrift te schrijven, wat er tot heden nog niet van gekomen is, al speelde in Augustus ’47 de gedachte mij soms door het hoofd dat mij nu misschien practisch geleerd werd wat wilsvrijheid beduidde – een gedachte die ik door gebrek aan tastbaar resultaat moest opgeven.

Ik dwaal misschien steeds af, maar ik wil spreken over mijzelf en een indruk geven van wat mij bezighield. Als ik dus niet dichtte, peinsde ik, of fantaseerde ik, of vermeide mij in het weer voor de geest halen van wat ik aan schoons gezien had – levend schoons: een moeilijk onderwerp waar ik wat later de moed (of de indiscretie?) voor hoop te vinden om het voldoende duidelijk af te doen. En altijd werden er bij dit nacht-‘werk’ veel sigaretten of sigaren gerookt, iets dat ik dikwijls van mezelf niet goed uit kon staan. Ik voelde mij overigens niet ongelukkig. Vóórdat ik een baan had, toen ik nog ‘studeerde’, wel – jarenlang; eigenlijk vroeger altijd, d.w.z. vooral na de H.B.S.-tijd. De eerste tijd dat ik in Amsterdam was – in ’40 – en psychologie studeerde, ook nog.

Als ik dan ’s avonds de sleutel in de deur stak, dan constateerde ik weleens zeer bewust: wat voel ik me toch eigenlijk dood-ongelukkig. Dat bewust constateren en observeren van mijn eigen gevoelens en gedachten had zich trouwens heel sterk ontwikkeld tot een met spontaan leven in strijd zijnde eigenschap – een nare eigenschap, waar ik echter aan verslaafd was geraakt. Spontaan reageren – lachen bijvoorbeeld – was ik al lang afgeleerd. Ik geloof dat dat ook de grootste reden was waarom ik dikwijls dronk. Maar zelfs in de dronkenschap bleef ik mezelf observeren – of ik moest al heel ‘ver weg’ zijn, en dat kwam dan óók nogal eens voor. Verschillende politiebureaux van Amsterdam ken ik daarom van binnen en – waarschijnlijk met de trots van de geestelijk onvolgroeide – vermeld ik dat ik in Londen, Parijs, Brussel en veel dorpen en steden van eigen land jenever en bier verzwolgen heb. Over de motieven van dit drinken zou ik nog verder kunnen uitweiden. De eerste keer dat ik dronken was deed ik het ten dele – tenminste dat meen ik – wie kent zichzelf? – om ervan te leren.

Dit experimenteren met mijzelf zit wel in me. Overigens dronk ik om mij eens te kunnen laten gelden, om oude gepeinzen en onbevredigdheden eens van me af te schudden zij het voor korte tijd, om mij één te weten met het mij omgevende, om mij te vergooien misschien, om oprecht te zijn, om óók te kunnen praten en doen als anderen, misschien ook wel óm de vreselijke kater die er op volgde dikwijls twee dagen lang – wie zal het zeggen? In deze dingen zal ik niet veel verschillen van andere drinkmensen. Door het geregeld boemelen, en vooral door het mijzelf-observerend drinken, had ik grote hoeveelheden nodig en kon ik die ook ‘verdragen’ zonder zover te zijn dat ik helemaal niet meer wist wat ik deed, hoewel in de kater ‘alles teruggemeten werd’ zoals Seneca ergens zegt.

Ik ben hier wat uitvoeriger over geweest omdat het volgens mijn gevoel samenhangt met de overgrote doses insuline die mij in H. bij de kuur ‘moesten’ worden ingespoten, en ook omdat de, of een van de oorzaken van mijn psychose erin gezocht wordt. De oorzaak van deze psychose deed zich echter aan mijn bewustzijn heel anders voor, al wordt hierdoor natuurlijk allerminst weerlegd dat feitelijk toch de alcohol de schuldige was. Hoewel ik hier later op terug wil komen, kan ik nu reeds in het kort weergeven hoe de oorzaak zich voor mijn bewustzijn voordeed: ik was doordat ik iets overwonnen had, in een week tijds, voor mijzelf zo geheel veranderd dat ik mij dat alleen verklaren kon wanneer er iets heel bijzonders met mij gebeurd was. Ik voelde mij in een zeer uitzonderlijke baan of richting gebracht – iets dat, omdat ik de baan als zodanig niet zelf gezocht had, wel door een hogere geestelijke macht zo gewild en geleid moest worden. Ik noemde mijn toestand tegenover Dr. P. eens – denkend aan het begrip dat Socrates gebruikt – ‘daimonios’.

Het geloof aan de leiding die de mens, volgens godsdienstige leringen, van boven ontvangt, op een gegeven tijdstip eens praktisch volkomen te willen beleven – en waarschijnlijk juist op een ontijdig of onjuist ogenblik – dat is het werk van een die krank van zinnen is. Een krankzinnige gelóóft wat hij meent (of meent wat hij gelooft), een normale niet – die houdt een slag om de arm, die gelooft minder in zichzelf maar handelt meer naar de normen, hij ‘takes it easy’. Werkelijk te geloven in zichzelf is zeer gevaarlijk en leidt waarschijnlijk slechts dán niet op droevige doodlopende dwaalwegen, wanneer men toevallig iets gelooft dat waar en betrouwbaar blijkt – zoals heiligen deden, en misschien yogi’s. Moeilijk is bijgeloof van Geloof te onderkennen, vooral als men meent – zoals ik toen – dat men niet bijgelovig is. Als men onder een ladder door durft lopen zonder veel kopzorg, bewijst het feit dat men het dúrft, dat men er lang niet onverschillig voor is – maar dat wist ik toen niet. Ik heb later ingezien dat ik vol bijgeloof zit – wat misschien véél het geval is bij religieuze naturen. Een religieus mens gelooft immers, maar hij weet niet wat hij gelooft, hij kent het niet: hij wil gelóven.

Enfin, ik voelde mij dus in een baan geleid – wat waarschijnlijk helemaal niet zo wás: ik had een verandering ondergaan, maar dat was daarom nog niet een zinvolle baan die hoe sneller hoe beter vervolgd moest worden. Had ik op een gegeven moment het besef gehad dat ik met het behaalde resultaat meer dan tevreden kon zijn en dat het nu zaak was deze toestand te consolideren en veilig te stellen voor de toekomst, dan had ik het misschien ver gebracht in de levenskunst. Maar dat besef ontbrak. Daarbij ontbrak de ondervinding van werkelijk langdurige acute ellende. Dit samen met 1e de in feite pessimistische instelling dat het geluk toch nooit lang kon duren, 2e dat lijden in waarde boven geluk gaat, maakte mij zeer toegankelijk voor het ongeluk: ik deed niets om het te vermijden, integendeel ik zal het wel gezocht hebben. In dit stadium was de psychose al aan de gang, denk ik, maar de uitingen ervan waren nog niet geheel in strijd met het normale denken en handelen, en zeker eerder met het handelen dan met het denken. De motieven van de uitzonderlijke handelingen moeten voor normalen bij enige uitleg nog zeer goed te volgen zijn geweest als zijnde begrijpelijke handelingen van iemand met een uitzonderlijk maar niet onaanvaardbaar streven. Wanneer in dit stadium – dus vlak voor de opname in de V.K. – iemand met begrip en gezag toen met mij begrijpend en sterk waarschuwend had gesproken, was misschien nog een tijdige ommekeer en rust bereikt. – Zo iemand zou dan op de eerste plaats duidelijk moeten beseffen dat iets wat gek lijkt nog niet altijd gek is, maar heel begrijpelijk kan zijn. – Misschien! Want mogelijk zal de eigenzinnigheid – het ‘geloof’ in zichzelf – van degene die op weg is patiënt te worden het vervolgen van zijn ‘baan’, met verachting van de normale afwijzing van het absurde, toch doorzetten, koppig als hij is nu hij eindelijk meent zichzelf en een taak gevonden te hebben.

Die kans op tijdig voorkomen van erger kreeg ik in ieder geval niet. Ik werd bij andere gekken gedaan – de ene meer gek, de andere wat minder dan ikzelf. Mijn vrijheid werd op de meest radicale manier weggenomen. Het gaat er nu vooral om dat mijn omstandigheden, die al zo sterk en snel veranderd waren in luttele dagen, plotseling voor mij, die ‘naar huis’ had willen gaan om eens te bekomen van alles, met een reuzensprong nogmaals veranderd werden. Deze verandering van omstandigheden, waarvan de eerste trap berustte op een niet beslist abnormale verandering in mijzelf: het doorhakken van de knoop: het vrijworden tegenover mijn medemensen, en waarvan de tweede trap berustte op de geforceerde (zij het sociaal misschien noodzakelijke) vrijheidsberoving en plaatsing in een ongekende wereld van verpleegde geestelijk gestoorden, drong aan mijn begrip de conclusie op dat ik in een werkelijk andere wereld – een soort parallelwereld – verzeild was geraakt: geen andere verklaring kon voldoende zijn voor deze zo volkomen ingrijpende veranderingen. Ik moet erbij zeggen dat deze gedachte aan een andere wereld waarin ik terecht was gekomen, zich vlak na de opname nog niet vast gevormd had. Al dat vreemde deed mij echter iets in de juiste controle over mijn denken verliezen: na al dat geks, kon er gemakkelijk nog meer komen. De gedachte van een parallelwereld waarin ik omgeven was door mensen die uiterlijk wel mensen léken (in een enkel geval, bijvoorbeeld bij een zeer uitgeteerde nooit sprekende jongen, zelfs dát ten dele), maar die door een eigenschap die zij allen hadden geen gewone mensen konden zíjn, vormde zich pas na onaflatend herhaalde ondervindingen die tenslotte voor mij niet meer betwistbaar waren. Deze eigenschap was dat ze al mijn gedachten hoorden of gewaar werden zonder dat ik sprak zelfs zonder dat ze me zagen. Gedachten die ik dus – zeer tegen mijn wil – steeds meer uitzond, en waarop dan door hen in soms meer-, soms zeer min-bedekte toespelingen geantwoord werd in hun gesprekken met elkaar of in hun uitroepen. Dit ‘uitzenden’ en ‘gehoord worden’ is voor mij (die psychologisch niet onderlegd ben) pas de feitelijke psychose: het enige dat werkelijk mis was. En dit bestond nog in het geheel niet vóór de opname (het is waar: afgezien van een paar dingen zoals de koppen koffie). Het is m.i. het enige dat niet logisch gevolgd kan worden, m.a.w. niet in wezen normaal was. Alle afwijkingen in mijn gedrag berustten dáár op. Deze fout in de interpretatie van het mij omringende was overigens erg genoeg en abnormaal genoeg, en speelde een allesbeheersende vreselijke rol, daar gaat het niet om, maar ik wilde slechts, in theorie vooruitlopend, aanduiden hoe de oorzaak van mijn psychose zich aan mijn bewustzijn in hoofdzaak voordoet als te berusten op plotselinge en ten dele objectieve veranderingen van omstandigheden, en niet bijvoorbeeld op de alcohol. Nogmaals, het bestaan van deze of een andere physieke oorzaak wordt hierbij geenszins weerlegd. Misschien is de gegeven verklaring ook psychisch niet de juiste, en heeft ze misschien meer betrekking op de ziekte en haar symptomen zélf, of hoogstens op de laatste aanleidingen, dan op dieper liggende oorzaken. Dát er andere oorzaken zijn is vanzelfsprekend. Ik wijs hier, ook weer sterk vooruitlopend, op de overeenkomst tussen het voorafgaande neurotische blozen (: ‘men ziet wat ik denk’) en de latere psychotische paranoide(?) verschrikking van het: ‘men hoort wat ik denk’. De uitbrekende psychose had echter misschien latent en tot de neurose beperkt kunnen blijven wanneer bepaalde oorzaken of aanleidingen niet zouden zijn opgetreden. Deze laatste oorzaken schijnen mij toe de twee genoemde scherpe veranderingen in de omstandigheden geweest te zijn. Na deze conclusie zonder dat de lezer weet waarop een en ander eigenlijk betrekking heeft, zou ik net zo goed eerst kunnen vertellen hoe het mij voorkomt dat mijn genézing tot stand kwam. Hieromtrent weet ik nog minder. Ik geloof dat in beide processen de wil (gepraedisponeerd of niet, dat is in deze beschouwing niet van belang) een grote rol speelt. Ik werd abnormaal omdat mijn wil – onbekend met het erge van die toestand – er zich niet tegen verzette. Misschien was het zelfs zo dat de afgrond, die onderbewust waarschijnlijk dreigde, mij aantrok. Onder de laatste gedichten vóór mijn opname waren surrealistisch getinte, die het absurde zochten. Een van de laatste (niet-geslaagde) pogingen had ik betiteld: Lied dat ik van een krankzinnige hoorde. Het begon: Ik heb de bodemloze put gepeild

etc.

(Later bleek mij dat een psychopathologische toestand heel anders was dan de onzinnige, goedkope woorden van het vers aanduidden). Ook had ik steeds het gevoel – d.w.z. vóór de opname, dus vóór het ontwaken in die andere realiteit – dat ik er altijd wel weer mee op kon houden. (In . . . . . . . . . . . . . . . komt dit roekeloos blijkende zoeken in en naar het abnormale ook tot uiting (regels aanhalen?), maar bij mij was dít toch niet zo uitgesproken en bewust als bij haar, dunkt me.). Ik heb het de leiding van Boven – ik bedoel: God – dan ook erg kwalijk genomen dat het niet zo bleek te zijn dat ik er weer mee op kon houden toen ik dat wenste. Ik voelde mij onvoldoende gewaarschuwd ‘erin geluisd’ – het onformele woord worde mij vergeven – zoals men zich weleens in het hele bestaan, het leven, ‘erin gel. . .’ kan voelen wanneer dit ondraaglijk schijnt. Helemaal verzoend ben ik nóg niet al bén ik tenslotte verlost en met een volledigheid die mij steeds weer verbaast in mijn oude staat waar ik zozeer naar verlangde, teruggebracht. Maar het duurde te lang of scheen tóén te lang te duren. Achteraf bezien was het zeer kort. De laatste een of twee dagen voor de opname en onmiddellijk daarna leefde ik enigszins in de veronderstelling dat de ‘moeilijke tijd’ maar drie, misschien vier, dagen zou duren voor de dood deze zou beëindigen. Toen dit niet waar bleek, voelde ik ook hierom mij ‘genomen’.

Ik hoop een en ander later beter te begrijpen en geheel te kunnen accepteren.

==

In ieder geval, ik ging in op het avontuur van het experiment met mijzelf, een experiment waarvan ik toen de gevaren niet overzag.

Wie weet, heb ik me er ook weer uit-geëxperimenteerd, want ik heb naar een uitweg gezocht als een rat in een val – onophoudelijk, zonder mezelf rust te gunnen, eenvoudig omdat er geen rust wás in de vreselijke ‘realiteit’ waarin ik geraakt was. Ik bedoel niet een uitweg uit de twee inrichtingen waarin ik verpleegd ben, al heb ik dat ook wel gedaan (drie maal met tijdelijk succes). Ook vatte ik deze ‘uitweg’ niet op als een ontvluchting uit deze nieuwe realiteit: men ontvlucht niet uit een realiteit – hoogstens alleen door de dood. Alle vrede kon ik alleen maar verwachten van het leren kennen van de betekenis van deze realiteit: als ik maar wist wat men van mij wilde, dan bestond de mogelijkheid dat ik mij kon aanpassen en dat ik eraan kon wennen, en vooral, dat ‘men’, als ik eenmaal mijn nieuwe taak geleerd en begrepen had, mij met rust zou laten. (Toch bleef ook de hoop op een uiteindelijke verlossing uit deze vreselijke realiteit altijd bestaan). Onnodig te zeggen dat dit zoeken naar de bedoelingen van deze vreemde 2 mij omringende wezens tot geen tastbaar of bevredigend resultaat kon leiden, maar toch zal dit zoeken deel uitgemaakt hebben van mijn genezing, al zou het alleen maar zijn omdat het mijn geest tot het uiterste gespannen en actief deed blijven, ofschoon daar uiterlijk misschien niet zoveel van te merken was. Later, in H., waar ik kwam nadat ik, naar ik meen, zonder een bepaalde behandeling te hebben ondergaan al veel beter was geworden, werd het mij meer bewust dat ik zoeken moest weer normaal te worden, desnoods maar ‘doen alsof’ (hoewel mij dit niet ligt), omdat daarvan de enige hoop op ontslag te verwachten is. Dit zoeken naar het normale werd sterk gestimuleerd – zo niet opgewekt – door de ontzettend zware last van de gedwongen insulinekuur.

Waarom zouden b.v. duimschroeven niet precies dezelfde heilzame werking hebben? Misschien niet omdat de patiënt de onuitgesproken overtuiging heeft dat bij een insulinekuur het leven als inzet wordt gebruikt: een paardenmiddel: erop of eronder; als de patiënt eraan bezwijkt is er nog niet veel voor hemzelf of voor de maatschappij verloren. Ik wil niet zeggen dat de behandelende doktoren en verplegend personeel dit standpunt innemen, maar begrijpelijk is dat de patiënt bij dergelijke gedwongen kuren, waarbij men niet terugschrikt tot het uiterste te gaan, het zo voelt. Gelukkig is bij mij de elektroshockkuur niet toegepast. Volkomen timide geworden door al het ongekende en door de wel-vanzelfsprekende authoritaire behandeling, zou dit voor mij dezelfde angst als voor de electrische stoel opgewekt hebben, al heb ik ook verschillende patiënten gekend die er – dit geldt ook voor de insulineshockkuur – niet zo veel verschrikkelijks in zagen. Sommige mensen, zoals ik, hechten nu eenmaal erg aan het leven, ze zijn wat men noemt erg bang voor hun hachje, en hebben veel meer voorstellingsvermogen dan anderen.

Waarschijnlijk echter zijn duimschroeven of andere in hun werking meer zichtbare foltermiddelen niet zo geschikt omdat ze de patiënt niet, zoals bij de shockkuren wél het geval is, leren hoe veel érger krankzinnig alles nog kan zijn dan het voor hem al is. Het angstwekkende bij deze kuren lag namelijk voor mij telkens in de tijd van het bijkomen. Dit nog sterk verhevigde vreselijke van het abnormale doet hem naar het oude normale zo vurig verlangen dat dit verlangen wel een stimulans moet zijn dit weer te bezitten. Ik spreek hier, zoals steeds, ongeveer uitsluitend uit eigen ondervinding. Overigens hebben deze kuren misschien nog een zuiver physieke werking. Ik ben oppervlakkig op de hoogte van de theorie die verband houdt met kunstmatig opgewekte epilepsie. Deze lijkt mij echter onzeker en overbodig. De twee door mij hierboven gesuggereerde psychische verklaringen lijken mij voldoende.

Over het probleem of het moreel of menselijk geoorloofd is iemand tegen zijn wil aan een kuur te onderwerpen – ik veronderstel tenminste dat het ook door anderen als een probleem erkend wordt – zal ik mijn mening niet geven, aangezien deze mening bij mij niet vaststaat. Als leek – zij het dan dat ik een bepaald aspect practisch heb beleefd – kan ik deze kwestie niet overzien. Gedurende de tijd dat ik aan de kuur onderworpen was, stond mijn mening wél vast, dat zal men begrijpen! Alleen zou ik degenen die over de toepassing ervan beschikken, de grootste consideratie wat betreft de noodzakelijkheid, en het grootst mogelijk opbrengbare inleven in de voor bepaalde patiënten erg-heid ervan, toewensen. Deze erg-heid is immers, vooral door de onverbiddelijke dwang, iets dat ook na een eventuele genezing niet zo maar verdwijnt – noch voor de geest, noch, waarschijnlijk, voor het lichaam. De kinderlijke leeftijd waarin trauma’s gevormd worden is, voorzover ik iets van psychologie weet, voorbij, maar ook volwassenen blijven in veel opzichten kinderen, en met heel hun lichaam en ziel niet-toestemmende kinderen sleurt men bijvoorbeeld óók niet dag na dag naar de tandarts, al zijn hun tanden ook nóg zo rot en pijnlijk. En als men dat wél doet, zal dan het verbeterde gebit opwegen tegen de gevolgen van de doorgestane angst? En a posteriori is dikwijls van een geneesmiddel tóch niet met zekerheid te zeggen of ook de tijd, of een andere en zachtere behandeling hetzelfde resultaat gehad zou hebben. ‘Zachte heelmeesters maken stinkende wonden’, ik ken het gezegde. Maar de mogelijkheid van te hard te zijn bestaat. En vooral: de mogelijkheid dat zij niet weten hoe hard zij zijn. Ik wil slechts, mij bewust van mijn gebrek aan scholing op dit gebied, dat men beseft dat injecties of electrische stroom niet méér, en ook niet minder, humaan zijn dan duimschroeven. En mochten er psychiaters, of andere voor kuur-behandeling mede-verantwoordelijke personen zijn die zich dit niet kunnen realiseren, dan zou het goed zijn dat die zélf eens zulk een kuur doormaakten – iets wat ik hun zeker niet zou gunnen, en wat in feite ook maar zeer ten dele voor verwerkelijking vatbaar zou zijn, omdat, wanneer al een normale zich om zijn begrip en ervaring te verrijken vrijwillig aan zulk een behandeling zou onderwerpen, een van de ergste elementen – de onontkoombare dwang – zou ontbreken.

==

Om terug te komen op het proces van mijn genezing: misschien is het dus zo dat ik mij er zelf ‘uit’ heb moeten of mogen zoeken, hierbij zonder twijfel sterk geholpen door de aanwijzingen, behandeling en verzorging van psychiaters, verplegers en hen aan wie mijn lot niet onverschillig was (moeder, vader, en enige goede vrienden die mij bezochten).

In dit verband zou ik, zonder aanmatigend te zijn en nogmaals erkennend dat mijn ondervinding en kennis slechts subjectief is, psychiaters willen zeggen dat ik het eens ben met wat ik in de regel ook, hoewel misschien soms nog niet nadrukkelijk genoeg, van hen ondervonden heb: dat ze niet ‘mee’-praten met de aan een idee fixe lijdende patiënt. De patiënt – ik tenminste – wil zelf zo graag geloven in de normale realiteit, als de hiermee strijdende ‘bewijzen’ het hem maar mogelijk maakten. Hij wil zelf zo graag naar het normale terug, tenminste als hij van zijn eerste avonturendrang bekeerd is, en dat is al gauw. Dit normale moet hem steeds als het bestaande en als weer bereikbaar worden voorgehouden. Steeds moet gepoogd worden hem bij te brengen dat hij het verkeerd ziet. Natuurlijk is het van precies even groot belang dat dit met begrip voor, of tenminste waarachtig ernstig-nemen van, zijn zienswijze gebeurt, omdat anders alle contact verbroken wordt. Begrip en vooral oprechtheid – geen leugens of quasi-begrijpend meepraten – is het wat de patiënt nodig heeft. Ik geloof dat nergens zo veel gedacht en waargenomen wordt als in inrichtingen voor geesteszieken, door de patiënten. De fouten die er in dit denken en waarnemen zitten, zijn gelocaliseerder en als zodanig zeldzamer dan men geneigd is aan te nemen, al is de rol die zij spelen nóg zo overheersend. Ik merk het aan mezelf: nú reeds kan ik nog maar ten dele mijzelf volgen zoals ik toen was, en tóen begreep ik mijn medepatiënten (d.w.z. nadat ik ze meer en meer als medepatiënten ging zien) niet of heel onvolledig en was ik geneigd hun waan-zin als in zich on-volgbaar te beschouwen. Toch is mijn standpunt in dezen heel wat ontwikkeld. Een medepatiënt, een ontwikkeld man, vertelde steeds aan ieder die het horen wilde dat hij hier was omdat hij zijn kans gemist had: plotseling had hij een licht gezien, hij had het kunnen grijpen, maar hij had het nagelaten; nu was deze gelegenheid onherroepelijk voorbij en was hij hier en voor eeuwig ongeluk bestemd. Vroeger zou ik voor zo’n verhaal, als zinloos en onbegrijpelijk, de schouders hebben opgehaald. Nu was er zoiets als medegevoel in me en luisterde ik er ernstig naar. Er was iets dat aan mijn eigen toestand herinnerde, al leek het mij bij mij eerder juist andersom: ik was helaas ‘hier’ omdat ik de kans wél aangegrepen had. Dit zijn dingen waarvan psychiaters natuurlijk veel meer weten, en geen van hen zal mij willen bestrijden dat begrip nodig is. Hoewel ik van hun zijde geen onoprechtheid heb ondervonden, geloof ik echter dat de bij de patiënten bestaande grote behoefte aan, en (later vooral) waardering van, oprechtheid toch wel eens uitdrukkelijk geuit mag worden. En dit geldt dan voor allen die met geesteszieken in aanraking komen. Men vergete niet dat ook een geesteszieke recht heeft op een oprechte eerlijke tegemoetkoming, hoe verleidelijk en gemakkelijk het tegenovergestelde ook is.

==

Na al deze wijze lessen waarin ongetwijfeld vrij duidelijk halve of hele rancunes aan te wijzen zijn, raak ik nog even een bijzondere factor aan die behalve de algemene behandeling en – misschien meer dan ik besef – de kuur, en het zelf ‘zoeken’ naar de normale realiteit, een rol gespeeld heeft in mijn genezing. Ik bedoel de factor die, hoe men het ook beziet, van grote invloed moet zijn geweest: het bidden. Daarna zal ik nogmaals een poging doen om tot het eigenlijke relaas over te gaan.

Ik ben misschien ten dele door bidden (teveel of op de verkeerde manier waarschijnlijk) ‘erín’, en ook door het gebed ‘erúit’ gekomen. Ik laat in het midden of dit gebed psychologisch, of als werkelijke verhoring, of in beide hoedanigheden werkte. Wat zou ik er verder over zeggen? Wanneer het psychologisch werkte, kon het dat alleen doen wanneer ik in verhoring gelóófde. En dat deed ik danook. Hiermee wil ik alle theoretische en vooruitlopende beschouwingen beëindigen.

==

1 Wanneer men verder leest zal men mij niet verkeerd begrijpen: ik doel hier geenszins op psychiatrische analyse. Eerder lag er m.i. een roekeloze poging tot zelfanalyse aan ten grondslag.

2* Men geve zich er rekenschap van dat, hoewel het vreemde in feite bij de geesteszieke patiënt ligt, het hem of haar zo niet vóórkomt. Het kán hem zo niet voorkomen omdat, voor hem, wat hij ziet en ondervindt anders is. De afwijking en verandering in de geestelijke opnemings- en interpretatievermogens van de patiënt doen zich aan hemzelf slechts voor – en kunnen zich aan hem slechts voordoen – als een verandering in het hem omringende. Buiten zijn denkend ik staat de mens geen hogere instantie aan controlerende vermogens ter beschikking. Óf het moest zijn: de wil: het ongeloof aan zichzelf en het geloof dat, al meent hij te zien en te ondervinden dat dit niét zo is, het hem omgevende existerende wél normaal, en alleen normaal, is. Wanneer zijn omgeving, die hij toch al abnormaal ziet, nu ook nog in werkelijkheid abnormaal is, zal zijn wil tot de redding in het normale nog grote extra versperringen ondervinden. Hierdoor verklaar ik de beklemmende druk op mij van ‘de zaal’, en de oase van het erbuiten zijn en van de gesprekken met psychiater en andere normalen. (Alle hoop op ‘het mis te hebben’ verzonk echter, zij het tijdelijk, wanneer die normalen zich óók al abnormaal uitlieten – iets wat soms op iets abnormaals in henzelf berustte). Me dunkt, wanneer mij uitdrukkelijk en herhaaldelijk onder ’t oog was gebracht dat ik inderdaad geestesziek was in de gewone zin van het woord – dat dat dus de eenvoudige en enige oplossing was van alle mij omgevende raadselachtigheid – en dat ik in een inrichting voor zulke patiënten was, en het gedrag en de woorden van mijn mede-verpleegden dus niet als normen moest opvatten, dan zou dit mij ten goede zijn gekomen. Om de patiënt zoiets te zeggen, daar hoort natuurlijk moed toe. De moed der oprechtheid. Maar, waar liefde ontbreekt (want waar is liefde? en wie zou liefde kunnen hebben voor een paranoïde krankzinnige, die eigenwijsheid eigenwaan en a-socialiteit blijkbaar verkozen heeft?) laat men daar zichzelf zo beminnen, dat men zich op begrip en oprechtheid toelegt, want dat benadert liefde. Het benadert de ware caritas het meest, en wel zó dat men zich niet aan een ondankbare die niet beantwoorden kan, vergooit. Ik zeg dit niet omdat ik vind dat ik zo bijster het tegendeel ondervonden heb – werkelijk niet. Maar ik meen dat deze opmerkingen niet zonder nut behoeven te zijn.

##

(10.2.50. Americain)

Eens, toen ik in Amsterdam over straat liep, werd ik plotseling door een gevoel van angst overvallen. Het was eigenaardig omdat het zo plotseling kwam, zoals men weleens leest dat ‘iemand de angst om het hart sloeg’, en omdat met de angst niet wát mij beangstigde mij bewust werd. Ik was vroeger ook wel eens bang geweest, ongetwijfeld zeer dikwijls – ik herinner me dat niet meer zo, maar het was dan voor het trekken van een kies, of misschien nog meer voor de steek van het verdovende spuitje, en voor de bliksem, en voor personen en zo; ook durfde ik eens niet te gaan slapen omdat ik het onberedeneerde gevoel had dat mijn hart wel eens kon stilstaan, maar een ongemotiveerde angst had ik nooit gekend. Enfin, ik bad toen, en de angst ging spoedig over. Ik vertel dit voorval omdat ik het in mijn gedachten verbond met een wat later optredende wél gemotiveerde vrees. De vrees n.l. dat ik iets dat ik me voorgenomen had op ’t kritieke moment niet zou durven doorzetten. De vrees om bang te zijn en daardoor mijn gevoel van eigenwaarde hopeloos te zullen verliezen.

Ik ben in mijn jeugd altijd erg passief en afwachtend geweest. Ik herinner me dat ik een Duitse schrijver eens zei: ‘Ich warte’. Zijn antwoord was: ‘Warte nicht zu lange’. Nu was ik de laatste jaren van dit wachten een beetje teruggekomen; ik voelde behoefte om eens iets te wagen. Ik ben trouwens altijd teveel een individualist geweest – in mijn spel b.v. en in mijn fantasie – om een onvermengd passieve natuur te zijn, dunkt me. Nu was er een jongen die een grote indruk op mij maakte. Hij was, denk ik, . . . . . en was ‘chasseur’ in een bar, en later korte tijd hulp van de barman. Hij was knap en ik dweepte met zijn donkere schoonheid en de harmonische eenvoud van zijn bewegingen.

==

Nu zou er over een week het negerballet van Pasuka in de Stadsschouwburg optreden. In negers en negerinnen heb ik altijd iets bijzonders gezien, en ik was een vroeg en overtuigd bewonderaar van echte jazz en vooral Afrikaanse muziek en dans. Ik wilde deze uitvoering dus niet missen, al maakte ik mij niet de illusie hier het authentieke te zullen horen en zien. Ik was dus een van de eersten die een kaartje had, d.w.z. ik nam er twee, één voor de jongen. En nu was het zaak hem mee te krijgen. En dat moest openlijk gebeuren: honi soit qui mal y pense. Men had in die bar wel zo’n beetje gemerkt hoe ik over hem dacht. Er werd weleens een oogje geknipt als ik in stilte mijn biertjes zat te hijsen. Nu, twee dagen voor de uitvoering was ik met mijn tweede kaartje, en een voorafgaande bespreking in een blad, in de bar. Coca-cola was de drank; ik moest het nuchter durven. Ik had tegen dat ogenblik opgezien als tegen een berg: zou ik het durven, of zou ik tenslotte toch falen. Maar die week had ik elke avond de rozenkrans gebeden: de hemel moest mij helpen. En ik wist, die laatste dag, dat ik in ieder geval de poging zou wagen. Het alternatief was: de ineenstorting van alle hoop ooit iets te durven of te kunnen. En het ging. In verbluffend beheerste stijl, al klopte mijn hart ook hard. Het stuk in het blad werd getoond. De vraag werd gesteld of hij het misschien ook wel zou willen zien, en het kaartje werd ter hand gesteld. De cola’s werden betaald en . . . af. Al het verdere kwam er niet meer op aan. Of hij tenslotte komen zou, zelfs of ik hem nog ooit zou zien, het was alles niet zo belangrijk, al was het voor de volledigheid wel bevredigend toen hij er inderdaad was. We hebben elkaar daarna uit het oog verloren. Maar nu ik me dit weer voor de geest breng, herinner ik me dat er iets anders was in diezelfde bar. Of het op een dag erna of ervoor gebeurde, weet ik niet meer. Ik zat op de barkruk aan mijn biertjes. Mijn spraakzaamheid werd hierdoor de laatste tijd dikwijls niet meer opgewekt. Hoogstens deed ik wat gek in verband met de muziek, die steeds mijn oor had, Hongaars, Roemeens of Russisch. Ik was dan dikwijls aanmatigend genoeg, maar die avond bleef ik stil. Naast mij zat een man, ik geloof iets ouder dan ikzelf, kan ook even oud. Tenslotte bleven wij over. Ik had hem ternauwernood opgemerkt. Hij zei ook haast niets, geloof ik. Ineens begon hij mij te fixeren. Ik keek terug, geholpen door de vele biertjes. Het duurde lang. Ondertussen speelde de viool en piano – of was het alleen piano? – een obsederende Russische melodie, steeds herhalend. Eindelijk werd de spanning zo groot dat ik op het punt stond te verliezen. Maar dat mocht niet, want ‘de jongen’ stond achter het buffet. Ik had toen de gedachte: al zal ik er morgen nóg zitten met verschrompelde ogen, ik zal het niet opgeven. Ik had toen het gevoel: ik zet mijn leven in. Daarna was het een kwestie van seconden. Ik voelde dat ik erover heen was: het kijken gaf me geen moeilijkheid meer. Ik bekeek geïnteresseerd de ogen en het gezicht van mijn tegenstander. Zijn blik weifelde. Met iets verblufts in zijn uitdrukking wendde hij zich af en bedekte zijn gezicht met zijn rechterhand. Ik zag dat ‘de jongen’ rood in zijn gezicht was. Of hij misschien de ander de overwinning had toegewenst weet ik niet. Ik hield daarna mijn buurman in de gaten of hij, misschien woedend over zijn nederlaag, het wapen van het handtastelijk gevecht nog wilde beproeven. Dit waren nog vrij moeilijke momenten want ik ben altijd bang geweest voor vechten en voel het misschien nóg als een schande dat ik nooit eens een flinke boks- of worstelpartij heb durven aangaan. Maar ik was er tóen toe bereid, al zou ik zeker de nederlaag hebben geleden door al het bier. Maar er gebeurde niets meer. Ik stond het eerst op, wat ik voelde als een zekere concessie. Ik gaf mijn tegenstander de hand en zei: you have the honour of staying. Hij zei: thanks. Door het opstaan viel ik haast op de grond, duizelig na zo lang gespannen in dezelfde houding te hebben gezeten, werd door mijn tegenstander op de been gehouden – maar ik zou toch niet gevallen zijn – gaf de pianist stralend een hand en werd daarna nog door de portier om de een of andere reden zo’n beetje buitengegooid. Maar heel de weg naar mijn kamer en tot in mijn bed klonk in mijn oren, steeds herhaald, de jagende Russische melodie en de gedachte: ik heb mijn leven ingezet. En ik was gelukkig en tevreden, al was het een koortsachtige tevredenheid. En om nu nog even op dat gevoel van ongemotiveerde angst terug te komen dat ik in het voorafgaande aanroerde: deze angst bracht ik in verband met de ‘test’ van die avond. Ik beschouwde die angst als een voorafgaande aankondiging van het gevaar waarin ik zou komen te verkeren van te falen op een moment dat voor mij persoonlijk zeer belangrijk was. Of die gedachte gegrond was, ik weet het niet. Gegrónd was zij eigenlijk zeker niet, en zo iets aan te nemen is al iets abnormaals. En daarom heb ik het verteld.

Nu moet ik van de tijd vóór 2 Mei deze dingen noemen: de moeilijkheden vooral bij de lessen, de overwinning hiervan, de korte tijd van vrijwording, en het gehoor geven aan gedachten en invallen waardoor ik een zeer ongelukkige tijd tegemoet ging.

Ik had een behoorlijk aantal cursussen met klassen van 10 à 20 cursisten: jongens en meisjes van om de 20 en ouderen.

Nu leed ik de laatste tijd zeer aan bloosangst. Dat was zeer pijnlijk in gezelschap, in tram en trein, maar voor een leraar die voor de klas staat is het helemaal ondraaglijk. Het was alsof er een onberekenbaar wezen in mij was dat de macht had over dit blozen. Onberekenbaar, omdat een dreigend blozen soms plotseling met doorging, en omdat dan weer een schijnbaar volkomen neutraal woord het deed gebeuren. Alle mogelijke methoden nam ik te baat om dit ‘wezen’ te appaiseren of af te leiden. Soms hielp dat, maar over ’t geheel bleek alles lapwerk. Dit ‘wezen’, dat een deel van mijn ik was, bleek onvermoeibaar hardnekkig. Het aanstekelijke van het blozen was nog het ellendigste. Míjn kleur veroorzaakte kleuren bij mijn toehoorders. En ook hún verwarring had ik te dragen. Ik zou dit alles veel intensiever, en dus veel meer in overeenstemming met de werkelijkheid zoals die door mij werd ondergaan, kunnen beschrijven, maar ik geef de voorkeur aan een grotere beknoptheid. Het was niet alleen het blozen, maar, zij het in veel minder erge mate, ook de ergernis over het – misschien nóg aanstekelijker – trillen van de stem, ook door de telefoon: De angst te worden aangezien voor iemand die van zichzelf meent: ‘wat doe ik het toch goed, wat ben ik toch goed-willend en wat ben ik U toch ontroerend-vriendschappelijk gezind.’ Gesprekken of telefoontjes (vooral huis-) over doodgewone zakelijke onderwerpjes kregen daardoor dikwijls (ik zal het misschien zelf wel veel erger hebben gevoeld dan het effect voor de anderen was) een ‘adembenemende’ emotionele gevoelige braafheid en finesse. Een finesse die altijd mis was, omdat de enige deugdelijke finesse bestond in een ongedwongen ontbreken van finesse. Ik geloof dat ieder weet wat ik bedoel, en het lijkt mij o.a. een uitvloeisel van ver doorgevoerde zelf-observatie.

Enfin, om de zaak kort te maken: de climax kwam in les XI van het leerboek voor beginners. Daarin was een verhaal over Vrouwe Fortuna en een bedelaar: The Beggar’s Bag. De bedelaar had dus een zak. Hij ontmoette Vrouwe Fortuna en vroeg haar om goud. Zij deed goudstukken in zijn zak, maar zei hem: wat op de grond viel zou stof worden. De bedelaar vroeg steeds om meer. ‘But your bag is worn and thin, it will burst . . .’ En het ‘wezen’ in mij – that wicked punster – had plotseling een tweede opvatting – de somatische – van het woord ‘bag’ ontdekt. Les XI werd onmogelijk. Wat te doen? Nog eens uitstellen? Een repetitie? Domweg overslaan? Mijn betrekking opgeven? Weg gaan? Wég. Een ander werelddeel? Afrika? Les XI zou blijven wachten. Het blozen zou ik niet kunnen ontlopen. Daarom: hier moest een eind aan komen, en wel met één slag, in één week tijds. En daarvoor had ik het dringend gebed nodig. Dat had mij kort geleden ook erdoor geholpen. Ik bad elke avond een rozenhoedje, die week. Ik bad dringend. De vreselijke datum naderde. En toen de les kwam wás ik er. Ik gaf mij eensdeels gewonnen tegenover mijn publiek en bond gelijktijdig de strijd tegen hen aan. Al lag dan de oorzaak bij mij, ik weigerde de last alleen te dragen. Als ik mij schamen zou, dan zouden wij ons gezamenlijk schamen. Als men mijn blozen zag, ik zou het húnne zien en er onbeschaamd naar kijken. Zij zouden mijn associaties kennen en zij zouden weten dat ik wist dat zij het wisten, en ik zou de hunne kennen. Ook in anderen is een ‘wezen’ dat verschilt van hun geheel. Zeer bescheiden en werkelijk beminnelijke mensen kunnen zodoende een zeer onbescheiden ‘wezen’ in zich meevoeren dat zich van hun bescheidenheid kan bedienen. Maar noch bescheidenheid, mijn eigen of die van anderen, nog onbescheidenheid zou het meer van mij winnen. Het was even een zeer zure appel, maar dit bleek geen lapmiddel. Het vurigste blozen, van mijzelf of van anderen, zou mijn ogen niet doen neerslaan. De slag was gewonnen. Het roofdier was bedwongen, maar het was niet vernietigd. Ik voelde dat ik steeds in dit enige betrouwbare middel moest blijven geloven en het moest durven aanwenden. Een van de leerlingen, die ik ervan verdacht (verbeelding – het is mogelijk) dat hij de vorige keer was weggebleven om de dreiging van het verhaal van de zak te ontlopen, liet ik de les nog eens overlezen. Ik kon mijn lachen haast niet houden en verborg dat maar weinig. De spanning was geweken. Er was rust in mij. Het was werkelijke rust en ik was tevreden en dankbaar, maar het was de rust van een koortsachtig mens. In de 3 à 4 dagen die toen volgden waren mijn lessen beheerst en mijn optreden zonder ongepaste gevoeligheid. Ik had dit verkregen niet alleen door wat ik nu verteld heb, maar vooral ook in verband met nog iets. Eens in de week had een jongen les van me. Ook vroeger had ik hem al eens een tijdlang bij hem thuis Engels gegeven. Hij was 14 jaar en nogal groot voor zijn leeftijd. Hij had een sympathieke passieve rust over zich en was daardoor nog zo geheel anders als ‘grote mensen’ zijn. Hij had speciaal iets om zijn schouders, ik bedoel in de lijn die men zou kunnen leggen om zijn borst en zijn schouders. Ik vond het prettig als Vrijdags ’s morgens zijn lesuur kwam. Ik gaf hem les voor de helft van het geld, d.w.z. voor twee lessen betaalde hij een. Vlug leren deed hij niet. In mijn steeds dringender wordend verlangen om open en gemakkelijk tegenover de mensen te staan had er zich een plan bij mij gevormd. Het voortdurend retireren van mijn blik – iets waarvan ik mij al jaren, ik weet niet hoe lang, bewust was – werd mij onverdraaglijk. Ik zou hém vragen of hij mij wilde aankijken. En blijven aankijken, hóe ik ook kijken zou. Ik geloof niet dat ik het de eerstvolgende les al durfde te vragen, maar toen vróeg ik het hem. Ik zei hem dat ik dacht dat híj alleen mij helpen kon in de moeilijkheid die ik had, en al zei hij geen woord, hij begreep mij. Hij keek, en ondanks de pijnlijke grimassen die mijn gezicht korte tijd maakte, hij bleef mij aanzien en ik hem. Onze les ging daarbij door. En ook de volgende keer ging het weer zo, al ging het mij toen al aanmerkelijk gemakkelijker af. Ook hield ik zijn hand wel eens vast over de tafel heen, maar later – was het de laatste les? – niet meer en streelde ik even zijn duim ten afscheid hiervan. Enfin, door de wekelijkse langdurige ontmoeting met die jonge aangename eenvoudige blik, leerde ik het. Wat leerde ik? Gek worden? Ook dat, waarschijnlijk. Want het was een doeltreffend middel, maar een gevaarlijk middel, waarvan ik toen het gevaar nog niet kende. De onmiddellijke doeltreffendheid bestond hierin dat ik ook anderen, soms reeds zonder dat ik het mij bewust was, open en gewoon aanzag zoals zij dat óók deden. Bij mijn ‘leerling’, die ik nu eigenlijk als mijn ‘geneesheer’ beschouwde, zou men het door de voortdurendheid, omdat ik in geen geval het gewonnen terrein meer wilde verliezen, overdreven hebben genoemd, bij anderen beoefende ik die voortdurendheid niet, d.w.z. aanvankelijk niet, n.l. tot ik het idee had gekregen dat ik het aan anderen ook moest leren. Door dit zelf ontworpen apostelschap-van-het-aankijken zou ik binnenkort mij aan anderen gaan opdringen en mijn vrijheid verliezen. Maar die laatste week hiervóór ‘had’ ik het. Ik voelde mij als herboren. Ik, die eens de gedachte had gehad: ‘als ik maar blind was, dan zou ik mij temidden van de mensen normaal kunnen bewegen’, ik had deze vrijheid en (tijdelijke) evenwichtigheid verworven dóór te kijken.

(Van deze vrijheid is een deel blijvend gebleken. De herinnering dat ik het ‘gehad’ heb is reeds geruststellend, en ook het middel te weten om het weer te bereiken, al zal het gebleken enorme gevaar van dit middel mij er wel van terughouden dit weer te gebruiken. Maar ook practisch is er wel iets van overgebleven: ik strijk de vlag niet meer zó zonder uitzondering. Al is het waar dat ik de echte ongedwongenheid niet bezit, het drukt en hindert mij niet zo erg meer. Ik heb reden tot tevredenheid met wat ik heb. De prijs was hoog, dat is waar).

Het scheen mij toe dat die evenwichtigheid die ik toen had, in mijn hele gedrag b.v. in mijn manier van lopen tot uiting kwam. En dat zal ook wel zo geweest zijn: iemand die meent evenwichtig te doen maakt ook de indruk hiervan. Het menen is hier zijn. Een van de laatste dagen voor 2 Mei raakte ik op ’t trottoir verzeild tussen een troepje kostschoolmeisjes. Vroeger zou ik hun enigszins de ruimte hebben gegeven, maar nu zag ik geen reden mijn weg of wandelsnelheid te wijzigen. Wij liepen daarom een heel stukje toevallig gezamenlijk op. Zij even giechelend, ik welwillend-evenwichtig, maar blijkbaar van zo’n ongekunsteld caliber dat het giechelen ondanks de eigenaardige toevallige metgezel spoedig ophield en ik iets in hun manier meende te merken van: ‘och ja eigenlijk, waarom zóu hij niet!’ We staken ook nog gelijk over bij een voetgangersoversteekplaats. Daarna bleek de baan van de in de sterrenregen verzeild geraakte meteoor af te wijken, daar het doel van mijn wandeling een andere richting vereiste. 3 Ik voelde mij – en wás ongetwijfeld, zij het tijdelijk – zo veranderd, dat ik mij wel aan al mijn kennissen wilde laten zien hoe ik in mijn voordeel veranderd was. Zo dacht ik dat ik moest gaan naar de bar waar de bar-jongen was. Daarover direct. Een kleine eigenaardigheid was dat ik met enige verrassing bemerkte dat vrouwen, speciaal op de film: de zeer schalkse, de zeer verlokkend kijkende dus, ineens meer belangstelling bij me gaande maakten. Ik vond ze sympathiek, en schalks inderdaad. Steeds meer ging ik het onverbroken aankijken beoefenen, bij iedereen. En nu kán het reeds ziekelijke verbeelding geweest zijn, ik geloof dat het werkelijkheid was: sommige meisjes op de les – de les van één leerling tegelijk – konden daar niet tegen. Een enkele keek niet of tenminste niet constant terug. Er waren er die het wel deden. De stof van de les werd gewoon behandeld, maar mijn starende blik bleek hun te biologeren en sexueel te beïnvloeden. Ik had dat in ’t begin niet bemerkt. En toen ik het merkte ging ik – omdat het mij daarom niet te doen was – niet meer pal tegenover de leerlinge zitten, maar aan de smalle kant van het tafeltje, zoals vroeger. Daar was ik dus ook de Don Juan geworden die ik, geloof ik wel, altijd had willen zijn. Ik had altijd wel gedacht: als ik dát heb, dat ik de mensen kan aankijken, dan bén ik er. Maar ik maakte er geen voordelig gebruik van. De neiging tot demonstreren won het: De wereld had mijn idee nodig. Als iedereen de ander open aankeek dan zouden er geen oorlogen meer zijn en geen heimelijkheden. En ik zou hun dat leren. Terloops vermeld ik dat ook de rechte blik van oog tot oog niet alles onthult – zelfs veel minder dan ik verwacht had. Een zin uit een van de leerboekjes die ik geregeld gebruik is: speech was given to man to disguise his thoughts. Deze paradox is ook wellicht niet zo geheel ontoepasbaar op het elkaar aanzien. Laatst las ik dat Shaw pas beweerd heeft: ‘als iemand mij vriendelijk en open aanziet weet ik onmiddellijk dat hij mij wil bedriegen’. Maar dit laatste is misschien toch een tikje anders dan ik zoëven bedoelde, hoewel ik toegeef dat de reden waarom ik naar een directe oogopslag streefde alleen was: vrij zijn; en wanneer dan de zelfonthulling tenslotte soms tóch nog neerkwam op zelf-verhulling had ik daartegen geen bezwaar. Ik zei eens tegen de jongen van wie ik op de les het aankijken geleerd had: ‘ik zie je ogen wel, maar je ziel nog niet.’ Het leek mij zeer begerenswaard vrij te zijn op de manier zoals ik eens in een bespreking van een beschrijving van het leven in het toenmalige Brits Indië een aanhaling gelezen had. Het was ongeveer als volgt: ‘Als ze (de Indiërs) staan, dan kijken ze alsof ze liggen, en als ze liggen dan kijken ze alsof ze staan.’ Exacter dan zó kan niet gezegd worden waarnaar ik streefde. En ik hád het verworven, al moest het nog tot een rustige ongedwongenheid geconsolideerd worden. Maar ik kon in de weelde niet geloven: het zou mij spoedig weer ontnomen worden, dacht ik, en dan zou ik wel blind zijn. Het was zaak nog maar eens goed de prachtige met rijp versierde bomen in het Vondelpark en de mooie frisse lucht in mij op te nemen, want lang kon dit niet duren. Een voorvalletje uit deze dagen was toen ik met mijn vader naar de bioscoop zou gaan. We hadden nog geen kaartjes en er stonden veel mensen voor de cassa. We namen altijd goedkope plaatsen. Parterre was uitverkocht. Toen bood een jongen, een echte volksjongen, twee Parterrekaartjes ter overname aan. Ik vroeg mijn Papa of we ze zouden nemen. In zulke situaties beslist hij niet gemakkelijk zodat ik ze maar nam. Ik gaf de jongen f 2,50. Hij had niet terug. Toen zei ik hem: ‘als ik je een fooi geef dan kost het me evenveel als de duurdere rang’. Maar ik maakte zonder dat hij het merkte een grapje met hem, want ik had al besloten ze in ieder geval van hem te nemen. ‘Ik hoef geen fooi’ zei hij. Toen zag hij aan mijn gezicht dat ik het allang best vond en onvergetelijk was toen zijn stralende lach. Het was misschien het enige grapje dat mij ooit goed is afgegaan. Een ander voorvalletje, misschien van de morgen van dezelfde dag, was het volgende dat ik ook even wil vertellen. Vreemder, en waarschijnlijk meer op mijn beginnende psychose berustend. Het regende. Mijn vader en ik wandelden over het trottoir. Ik heb al verteld dat ik dan mijn rozenkrans in mijn hand liet bengelen. Mijn vader zei daar niets van. Er was een jongen aan ’t spelen op ’t trottoir. Ik keek hem aan, en hoewel ik zeker niet vrolijk gekeken zal hebben, lachte hij tegen me. Ook vroeger wandelden mijn vader en ik eens in de stad, en we zagen twee kleine jongens een drukke straat oversteken. Ze liepen met hun armen om elkaars schouders en midden op straat gaf de ene de andere een zoen op zijn wang. Ik zag dat mijn Papa het ook zag, en we wendden allebei onze blik af, alsof we het niet opgemerkt hadden. Dit terloops. Maar toen, op die morgen met de rozenkrans, liepen we, nadat ik de jongen gezien had die tegen mij gelachen had, verder, en toen we op de hoek van de straat het trottoir afstapten, keek ik toevallig naar mijn vader en zag dat hij huilde. Achteraf beschouwd kan het verbeelding geweest zijn, maar tóen hield het mij nog wel eens bezig: de jongen lachte, en mijn vader huilde.

Hoewel ik in die dagen niet ongelukkig was – daarvoor was ik te actief bezig (met mezelf), nam wat er zich toen in mijn bewustzijn afspeelde toch een wending naar het tragische, ja zo moet ik het wel noemen. Tragiek gemengd met humor, en met ‘show’. De ‘bioscoop’, zou ik het later (tengevolge van mijn psychopathische interpretatie) horen noemen door B., ‘mede’-patiënt in de V.K., wiens steeds zo hard mogelijk geroepen opmerkingen ik ook steeds voor mij bestemd waande, hoewel hij in het aparte kamertje lag.

Maar laat ik niet vooruitlopen. Men weet, ik sliep weinig en bad veel. Op een avond kreeg ik de gedachte mij in mijn veranderde staat te ‘vertonen’ in de reeds besproken bar, d.w.z. vooral aan de bar-jongen. Maar ik had het sterke voorgevoel dat mijn ogen dan wel zouden uitgeslagen worden. Toch verlangde ik ernaar te gaan. Misschien dat het ook de biertjes waren die mij aantrokken, want hoewel ik geloof dat ik het laatste jaar niet zoveel meer dronk, was ik toen niet in een periode van abstinentie. Ik had n.l. soms tijden dat ik geen druppel dronk. Eerst was het dat ik 1 of 2 maanden het roken liet (met moeite, maar ik hield het vol gedurende de vooraf bepaalde termijn) en daarna zei mij een goede kennis dat ik beter het drínken eens een tijd lang kon laten. En dat kon ik toen óók, al was ’t misschien nog moeilijker. En ik kon ’t alleen omdat de bewondering die ik voor de bar-jongen voelde mij er de kracht toe gaf.

==

Dus, ik wilde gaan, maar kreeg de inval: ik zal eerst bidden; daarna zal ik weten wat ik doen moet. Na dit gebed voelde ik dat ik, om de een of andere reden, niet moest gaan, en ik bleef thuis – al was ’t met tegenzin. Ik had in ’t algemeen toen de gedachte dat God ‘met mij bezig was’. Ik liep eens door het Vondelpark. Het was lang geen lentetemperatuur maar de zon scheen voelbaar op m’n rug. Toen begon ik ineens te rillen 4 – te schudden liever – van de kou. Het was alsof de wind van een sneeuwstorm door mijn kleren trok. Daarbij had ik een gevoel in mijn nek en schouders alsof iemand mij daar in zijn greep had. ‘God pakt mij in mijn nek’, dacht ik. En ook dacht ik aan het vers dat ik niet lang geleden gemaakt had, gewijd aan de bar-jongen. Alléén aan de bar-jongen? Ik had ook de bijgedachte dat het min of meer onbewust ook wel in verband met God kon staan. De kladblaadjes ervan heb ik nog. Als ’t niet te veel in kleine bijzonderheden treedt is het interessant, door de dingen die ik erin schrapte, maar oorspronkelijk blijkbaar in mijn gedachten waren, hoe het zich tot de definitieve vorm ontwikkelde.

Verder was er nog een voorvalletje dat mijn bijgelovigheid illustreert. Ik had een blinde kennis, een oude organist. Een zeer ontwikkeld en zeer godsdienstig man wiens Christendom hij verbond met oude Indische en astrologische opvattingen. Hij geloofde o.a. in wedergeboorte en in de uitstraling van en directe beïnvloeding door gedachten. Hij wees mij eens op het feit dat ik onder het teken van de Tweelingen geboren was, daardoor de zaken graag van twee kanten beschouwde, terwijl er nog invloed van de Stier aan te tonen was door een zekere koppige volharding. Hoewel ik aan deze dingen geen waarde hechtte, trof mij dit wel even. Verder huldigde hij ook de stelling van: ‘men is wat men eet’. Hij zag mijn toegefelijke houding t.a.v. drank, en vlees eten, niet graag. Hij zag daarin een vast willen houden aan een houding waaraan ik geestelijk reeds ontgroeid was, of had moeten zijn. Dit terloops. Ik bezocht hem wel eens of geleidde hem wel eens naar zijn plaats van bestemming, hoewel hij ook zonder menselijke geleide, hond of zelfs stok, zich door stad en land bewoog. ‘Waar ik ben kan niet tegelijk een auto zijn’ beweerde hij wel eens, waarschijnlijk voor de grap. Ik had behoefte hem, nu ik zo veranderd was, eens te ontmoeten. Op mijn weg naar hem liet een meeuw zijn uitwerpsel op mijn schouder vallen: Geluk, dacht ik; ik ben op een gelukkige baan. Ik geloof dat ik heimelijk spijt had dat ’t niet op mijn hoofd was gevallen – dan was het helemaal echt geweest. Ik vertelde deze blinde kennis dat ik voortaan open wilde zijn. Hij luisterde geduldig en met belangstelling naar mijn verhaal. ‘Wees niet té open’ was zijn raad. Maar daar lachte ik om. Of ’t was doordat ik hém kende dat ik later dacht, toen ik meende dat mijn toestand niet lang zou duren, dat ik daarna wel blind zou worden? Het was overigens een gedachte die ik vroeger al gehad had: als ik blind was, dan zou ik rustig kunnen leven. (Een gedachte die bij jonge mensen die op de een of andere manier in de knoop zitten meer voor schijnt te komen).

==

In die laatste week liep ik eens over straat om mijn Engelse les te gaan geven. Ineens kreeg ik het gevoel: God verlangt iets van me, nu. Of ’t God was of de H. Maagd of een andere hemelling, dat kon ik niet uitmaken; wie weet, mijn vóór mij (dood-)geboren zusje, was een mogelijkheid die ik in de V.K. aannam – een vrouw waarschijnlijk, misschien een vrouw die ik in de hemel had of zou hebben, een sterke vastberaden leidster die haar wil wist door te zetten scheen het te zijn. Enfin, ik wist niet wát er van mij verlangd werd. Iets moeilijks, iets penibels wellicht. Ik moest immers over mijn menselijk opzicht worden heengeholpen. Geheel vrij zou ik worden gemaakt. Misschien moest ik me midden op straat uitkleden. Maar neen, dat was ’t blijkbaar niet. Ik stak mijn hand in mijn zak. Daar voelde ik mijn rozenkrans. Dat was ’t natuurlijk. Waarom zou ik, die wel eens ongemerkt aan de rozenkrans bad, dat in ’t verborgen blijven doen! Verborgenheid was tegen de openheid, die ik nastreefde. Het kostte even moeite, maar mijn hand kwam met de rozenkrans weer te voorschijn. En in die dagen liep ik voortaan met de rozenkrans in mijn hand – los slingerend alsof ’t zo hoorde. Niemand die ik er overigens een aanmerking of zelfs maar een opmerking over hoorde maken. Die opmerkingen zou ik trouwens wel verdragen hebben. Ik had al zoveel verdragen over mijn baard – een rode nog wel. Het vervelendste, snijdendste, was het ‘mè’ of ‘bö’. ‘Judas in burger’, ‘Judas in de grondverf’, ‘Sinterklaas’, ‘Jezus in burger’, ‘Sherlock Holmes’, ‘Robinson Crusoë’, ‘Buffalo Bill’ en wat al niet, waren merendeels opmerkingen van de gemoedelijkere aard die mij weinig meer deden. Misschien was een van de motieven om mijn baard te laten staan het publiek af te leiden van de roodheid van mijn haar: een opzet waarin ik dan inderdaad zeer goed slaagde. Een rode baard maakte alle gezegden als het altijd rake ‘rooie’, of ‘de rooie benne de mooie maar ze deugen niet’ zinloos. Die baard heeft me zodoende geholpen, maar ook geloof ik dat ik dáárdoor vooral mijn oren leerde spitsen voor zijdelingse ‘opmerkingen’: de kwelling die ik in de V.K. tot in de uiterste psychische graad zou te verduren hebben.

Om op de rozenkrans terug te komen: zelfs gedurende de lessen had ik hem in mijn hand, zonder dat ik er dan aan bad, of op m’n tafeltje. Mijn lessen waren toen, naar ik meen, beheerst en duidelijk. Er zat lijn en strakheid in, en bij het begin en aan het eind maakte ik een zeer eerbiedig kruisteken. Ik deed dit in zo’n overtuigde, buitengewoon vrome en eenvoudige, stijl dat niemand het eigenlijk gek vond, al was ’t een neutraal instituut waar ik les gaf. Toen ik met deze gewoonte begon, zei ik dat ook tegen de leerlingen: dat ze ’t wel vreemd zouden vinden, maar dat ik dat nu eenmaal zo ging doen, en dat ik helemaal niet van hun verwachtte dat ze ’t ook zouden doen. Het was trouwens ook al een soort van zelfontdekte hypothese van me: als je iets maar doet alsof ’t heel gewoon is, dan stoort niemand zich eraan. (Ik moest echter nog ervaren dat er grenzen zijn, en dat men zich vooral niet mag opdringen, noch rechtstreeks, noch door overdrijving). Hoewel ik in deze dagen in manier van optreden en lesgeven grote vorderingen had gemaakt, wat ook voor de daarvoor gevoelige leerlingen m.i. een opluchting was, vond er in mij iets plaats dat ik niet anders dan een verschuiving naar het tragische kan noemen. Ik was ’s avonds bij de laatste les danook heel moe van het weinig slapen en de vele lessen. Er moet wel iets tragisch in mijn uiterlijk waarneembaar zijn geworden want op een van de clublessen barstte er plotseling een jongen in snikken uit. Ik besteedde er geen aandacht aan en het was spoedig over. Behalve het in de hand dragen van de rozenkrans forceerde ik mij ook te knielen wanneer ik er een aanleiding toe voelde. Soms in de gang van het instituut, wat meisjes aan ’t giechelen bracht, eens midden op straat. Ik was toen wel bang dat een auto me zou overrijden. Eigenlijk was ik bang dat ze me niet zouden zien en zodoende over me heen zouden rijden. Ik meende n.l. ook het volgende te hebben ontdekt: als ik de mensen tegenkwam en ik keek ‘tragisch’ (wat in die laatste 1 of 2 dagen eigenlijk de uitdrukking was waartoe ik me niet hoefde te forceren), dan keken ze gewoon terug; keek ik ‘gewoon’, dan keken ze tragisch (wat ik daarom trachtte te vermijden – ik vond ’t niet prettig dat ze tragisch of medelijdend keken); keek ik ‘gek’ (d.w.z. als ik een enigszins koddige of absurde gelaatsuitdrukking aannam) dan zagen ze me niet. Ze keken dan gewoon door of langs me heen. Vreemd was dat, omdat ik het eerder juist andersom zou verwacht hebben. Ook vroeger al had ik, in verband met mijn baard, het soort van analoog gevoel dat op de ene dag voor de andere de mensen me meer – of minder – bespotten dan anders en dat dat kwam door de uitdrukking van m’n gezicht, welke o.a. weer afhankelijk was van mijn stemming van die dag.

==

Achteraf bezien lijkt mijn hele streven van toen een (tenslotte grotendeels mislukte, en tegen wat voor een prijs) short-cut naar bevrijding. In een brief aan een kennis schreef ik de voorlaatste dag voor mijn opname in de V.K.: ‘Ik wil mij tegenwoordig vooral richten naar deze uitspraken: Je poetischer je wahrer (Fr. von Schlegel) en: Toujours l’andace (Danton). Verder geloof ik dat beide opvattingen het beste in de Godsdienst te vinden zijn, maar daarin sta ik nog niet ver.’ De rol die ik te spelen had zag ik in een soort van demonstratieve absurde ‘heiligheid’. Een soort van Franciscus te zijn, maar in eigen stijl, desnoods soms in het kolder-idioom van de eigentijdse humor. Het ‘waarom niét?’ sloot alle bezwaren uit. Paulus’ woord: ‘het heeft geen zin zelfs om zich levend te laten verbranden, als men de liefde niet heeft’ had toen nog geen betekenis voor me. Misschien méénde ik wel de liefde te bezitten. Misschien hád ik die ook wel in eniger mate. Vooral, het is waar, voor mijzélf. Rust wilde ik hebben, door dan maar heilig te zijn, als dat de enige mogelijkheid was. Tot priéster worden was ik zelfs bereid, als dat van mij verlangd werd, al kwam dit zeker niet voort uit een spontaan verlangen. Vrij zijn, door op te houden met het trachten te onderdrukken van vreesaanjagende gedachten en invallen. Mijn hoogtevrees bijvoorbeeld. Ik wist dat die niet abnormaal groot was, maar ik hád ’t toch en dat hinderde me. Een van de laatste dagen in vrijheid – naar welke vrijheid, onvolledig als ze mocht zijn, ik spoedig zo hartstochtelijk zou terugverlangen – zat ik in mijn leskamertje, 3 hoge verdiepingen hoog, te wachten op een leerling. Ik had ’t me voor het open raam in de zon zo gemakkelijk mogelijk gemaakt met mijn voeten op de vensterbank. De straat lag diep beneden mij. Ik voelde enige hoogtevrees. Ook dáár moest ik vanaf. En welke overwinning daarop was radicaler dan alle rem en angst te overwinnen en naar beneden te springen! Ik zou wel doodvallen. Hoe zou de smak op het asfalt zijn? Misschien bleef ik ook wel leven op de een of andere manier. Maar ik durfde niet. Tenminste nóg niet. Maar er was geen haast bij. Ik zou wat bidden, dan zou de kracht mij wel gegeven worden. En ik bad wat aan de rozenkrans. Na een tiental weesgegroetjes dacht ik dat ik het misschien zou kunnen wagen. Ik wilde gaan staan. Maar vlak daarop een besliste klop op de deur. Mijn leerling. (Een van de meisjes die mijn starende blik niet ontweek en er niet ‘tegen kon’.) De les was nu aan de orde. Ik sprong niet. Dit nog eens overdenkend komt het mij voor dat ik de vrijheid zag als een ontkomen aan het stoffelijke. Niet alleen los te zijn van alle ‘embarassement’ en ‘self-consciousness’ en de angst te overwinnen door haar niet meer te ontvluchten, maar a.h.w. geest zijn: springen als ik springen wilde, door overrijdende auto’s heen-bestaan, ongestoord door in- en uit-wendigs.

Ik had die dagen door de uitzonderlijkheid ervan en door vermoeidheid een sterk verlangen om, al was het maar voor een weekend, naar mijn moeder in V. te gaan om wat tot rust te komen. In mijn agenda had ik al op de Zaterdag geschreven: Naar huis. Ik geloof wel dat ik daaraan enigszins de mogelijkheid verbond van een gaan naar het andere huis waarvoor men de dood passeren moet. In ieder geval heeft het mij verbaasd dat het door mij gedachte programma niet uitkwam en ik in geen van beide ‘huizen’ terechtkwam. Die Donderdag, of misschien was het de dag daarvoor, zat ik aan een tafeltje in ‘Americain’. Met mijn rozenkrans en mijn iedereen fixerende blik. Ik voelde mij in zulk een bijzondere toestand dat ik mij de vrijheid veroorloofde eens niets te bestellen, wat blijkbaar door de kellners geaccepteerd werd. Ik hield mij bezig met het aanstaren van de mensen. Het kwam mij voor dat zij over ’t algemeen een tragische bedroefde uitdrukking hadden. Ik betrok deze uitdrukking natuurlijk op mijzelf. Mijn gedachten dwaalden af. Ik kreeg eigenaardige, hoewel lichte, gewaarwordingen. Eensklaps bemerkte ik dat deze betrekking moesten hebben op mijn gedichten. Zo was het plotseling alsof mijn benen in half lauw water stonden: ik was aan ’t vissen (‘tussen lotussen en lissen’ – zie gedicht no. ...). Verschillende van mijn verzen speelden zich in mij af, ik herinner me weinig meer van de concrete ervaringen. God speelde mijn verzen voor mij. Een onverwachte aardige attentie, die ik waardeerde. Als ik mij goed herinner was het soms alsof ze in omgekeerde richting werden afgewikkeld. Toen mijn moeder mij de 1e maal in de V.K. kwam bezoeken vertelde ik haar dat God mij mijn eigen verzen even op een bepaalde manier had doen voelen of aangeduid, en dat ik hoopte dat hij mijn grote vers, waarin ik half voor de grap de mens steeds jonger liet worden naar (door) het kindschap toe (heen), helemaal aan mij voltrekken zou.

De avond van die Woensdag kwam C., de getrouwde zoon van mijn hospita, dronken thuis. Ik mocht hem wel omdat hij dronk en ik daarin de wil tot oprechtheid en jovialiteit meende te zien. Maar ik was ook bang van hem omdat hij een vrij agressieve natuur had. In die dagen had ik echter angst op zij gezet en ik had het sterke gevoel: als er iets is dat wij nog uit te vechten hebben, dan zal het vandaag zijn. Ik had mij toen reeds geheel ingeleefd in een soort van excentrieke navolging van Christus: ik wilde op mijn manier doen wat men van mij verlangde. C. moet dit gevoel van een crisis tussen hem en mij ook wel gehad hebben. Hij had zin in worst maar ze kwamen een kwartje te kort, C. had alleen groot geld. Ik had een zilveren kwartje en bood dat aan. Zijn vrouw had echter een ander en bewaarde mijn zilveren kwartje. Dat zal een aandenken aan mij worden, dacht ik. Misschien ook was het zo, dat ze wel worst hadden, maar geen mosterd. Ik bood aan de mosterd te gaan halen, een vrij vernederende boodschap die uitstekend in mijn rol paste, naar ik meende. Later wilde hij met mij nog een borrel gaan drinken. Er was nog een uur of twee tijd voor de laatste café’s sloten. Zonder enthousiasme ging ik mee. Nu zal het komen, dacht ik. Hij zal mijn ogen uitslaan als hij helemaal dronken geworden is. Een mede-kamerhuurder, een jonge piloot, ging ook mee. C. betaalde mijn consumpties wat ik in overeenstemming met mijn passieve rol beschouwde. Ik dronk hetzelfde wat hij dronk. Ik zat met mijn rozenkrans tussen hun in aan de bar, alleen antwoord gevend als mij iets gevraagd werd. Ik fixeerde C., die het meeste met mij sprak, voortdurend en ik was mij ervan bewust dat dit sombere en mysterieuze staren hem irriteerde, al deed ik het daar niet om. Wij spraken soms een paar Engelse zinnen. Hij had het o.a. over zijn vrouw: which wife, vroeg ik hem veelbetekenend, de gelegenheid aangrijpend hem een les in de moraal te geven. Ook de piloot gaf ik een lesje. Toen hij mij vroeg wat mijn idee door zulk een houding aan te nemen was en iets aanroerde over de Godsdienst, zei ik hem enkel dit woord: vlieger. Naar hij mij verklaarde had hem dit zeer getroffen.

Plotseling ontdekte C. een doos met schoenspijkertjes. Eigenlijk weet ik niet wat het waren, een soort van scherpe nietjes of pinnetjes. Met schrik bemerkte ik dat de pinnetjes het onderwerp van het badinerend gesprek werden. Dat was het instrument. Die zouden mij in mijn ogen worden gegooid. De doos wérd maar niet terzijde gezet, soms leek ze vergeten, maar dan was ze daar weer, vol dreigende betekenis. Toch verlieten wij dat eerste buurt-café. Eerst was er sprake van dat de doos meegenomen werd. Ze was zogenaamd aan mij, of was het C., verkocht. Maar ik mocht haar laten staan. Toch wist ik dat ik niet ontslagen was van mijn rol. Wij gingen een ander café binnen.

Ik geef de feiten zoals ze zich in mijn bewustzijn toen afspeelden. Ik zag ons op onze barkrukken als Christus tussen de goede en kwade moordenaar (maar misschien was het mijn ziekelijke verbeelding). Ik maak mij sterk dat de suggestie van dit beeld zich ook aan de andere twee opdrong, want het leek plotseling alsof de vlieger beslist niet meer aan mijn linkerkant wilde zitten. Ik geloof dat ik ondanks alles de humor hiervan opmerkte. Zo zat ik toen zelf aan de linkerkant, wat ik als een zekere opluchting onderging.

Een vrouw zag mij zo zitten en riep geprikkeld: je moet overtúigen. C., begon een gesprek tegen me waarbij hij zijn hand onzeker voor mijn ogen bewoog, twee vingers op mijn ogen gericht. Nu zal hij spoedig toesteken, dacht ik. De toppen van zijn vingers zouden misschien mijn hersens raken. En ik was blij dat mij de gelegenheid geboden was een vijftal borrels te drinken, zodat ik de pijn niet zo sterk zou voelen. ‘Ik heb het in mijn hand’, zei hij. Deze opmerking scheen in zijn gesprek te passen, maar men begrijpt dat ik het anders uitlegde. Op het kritieke ogenblik bad ik aan de rozenkrans, wat ik trouwens bijna voortdurend deed. Maar ik bad toen: dat hij het niet doen zou, ook omdat dat voor hem een later betreurde daad zou zijn waarover hij wroeging zou hebben, een zonde. Deze bijgedachte kwam misschien uit mijn vrees voort, maar mijn blik weifelde niet. Ik knikte hem toe alsof ik zeggen wilde: doe het maar, wat je in je gedachten hebt. Maar hij deed het niet – gelukkig. Hij viel met z’n hoofd tegen me aan en zei dat we samen moesten bidden. Ik bad langzaam enkele weesgegroeten op gedempte toon waarbij hij zich aansloot. Wij gingen weer weg. C. wilde nog wat eten aan een automaat op straat. Er stond een hele groep mensen, late uitgaanders. Het was mogelijk dat C. naar huis wilde gaan maar het was nog lang niet zeker. De beslissing was nog niet gevallen, zo kwam het mij voor. C. had veel meer gedronken dan ik, want hij was al vrij dronken toen we weggingen. Om nu te kennen te geven dat ik me in geen geval onttrekken wilde aan een voortzetting van de avond, deed ik alsof ik ook dronken was door openlijk tegen de boom waar wij bij stonden een plas te doen. Een agent gaf mij daarvoor een reprimande. C. keerde zich daarop resoluut om en marcheerde zo snel als zijn beneveling toeliet in rechte lijn naar huis. Ik volgde hem, dankbaar voor de goede afloop. ’s Anderendaags klopte ik hem gemoedelijk op de schouder. ‘Ouwe knol’ zei ik, terwijl ik eigenlijk zocht naar het charmantere ouwe ‘klos’. Was het toen, of was het reeds toen wij ’s nachts thuiskwamen, dat ik hem beloofde niet meer te drinken voor zíjn bestwil, een lichtvaardige belofte die ik niet nagekomen ben. Ik sprak hem later eens heel kort en oppervlakkig over het geval. ‘Toch klopte er iets niet’ zei hij toen. En hij had gelijk. Er klopte iets niet met deze excentrieke edelaardige heiligheid van me. De grond ontbrak, ik zweefde.

==

Een van de laatste avonden op mijn kamertje schreef ik bij wijze van testament enige opmerkingen in mijn notitieboekje.

==

Ook zette ik boven de verzen van mijn voorlopig getypte bundel de namen van hen (de jongens) aan wie ze gewijd waren en zette ik voor op de bundel ‘voor Mai’ (mijn moeder). Op het blaadje van het gedicht ‘Wanneer zal ik met een stap’ . . . zette ik: ‘voor J.’, en daarbij: ‘alléén voor J.?’ Ik vertelde reeds dat de inhoud van het gedicht mij n.l. ook enigszins leek gericht aan het Opperwezen.

De avond van de Donderdag kwam ik moe van de cursus, maar niet afgemat, thuis. Misschien ook dat ik niet eerst naar mijn kamer ging, maar direct, om ± half 11 ’s avonds, van de lessen naar het V.-park ging. Hier was een stenen bank waar ik eens met een aardige jongen had gestaan. In de buurt bloeiden ’s zomers rozen. Ik ging daar wel eens heen. De bank was door mij gemaakt tot een object van piëteitvolle romantiserende herinnering. Ik wilde daar gaan bidden. Mijn tas had ik bij mij, ik zal dus niet eerst op mijn kamer geweest zijn. Ik wandelde naar de bank en ging ervoor op mijn knieën op de grond zitten. Waarom ik mijn tas niet neerlegde? Misschien omdat het regende. Het leek mij een goede oefening om telkens een tientje te bidden en dan mediterend om het rozenperk te wandelen. Mediterend bidden, dat altijd sterk door de geestelijken wordt aanbevolen, was mij nog nooit gelukt, maar nu zou ’t dan serieus geprobeerd worden. Dit duurde zo een hele tijd. Door de aflossende gang om het grote ronde perk werd mijn stijfheid weer opgeheven. Prettig was het natuurlijk niet. Het regende en hoewel ik zeer intensief met mijn gebed bezig was, gaf het mij geen verkwikkende ontroering, zoals dat bij sommigen schijnt te zijn. Overigens geeft bidden altijd wel een zekere vrede. Een tragische stemming was toen echter overheersend. Ik hield mijn tas in mijn handen, maar geleidelijk aan voelde ik hem stijgen. Ik tilde hem langzaam aan omhoog terwijl ik op de grond geknield zat. De tas verzinnebeeldde mijn privé kruis of kruisje dat ik dag in dag uit met mij mee droeg. Mijn geestelijke oefening van de Kruisweg vond plaats omgekeerd aan die van Christus’ lijden. Hij werd aan Zijn Kruis geheven; ik hief mijn krúis omhoog. Steeds hoger hield ik de tas en ik wilde dit volhouden tot het einde. (zonder me te realiseren waarin dit einde [of de afsluiting van deze oefening] diende te bestaan). Maar het einde was te grote vermoeidheid, en ik moest hem laten zakken. Ik stond weer op en deed mijn wandeling. Ineens merkte ik dat ik vrijer ademde. Ik voelde mijn hart in mijn borst. Het was groter geworden en gezond en sterk. Mijn hart is groter geworden opdat ik meer zal kunnen lijden, dacht ik. Het ging naar 3 uur ’s nachts. Er zou wel eindelijk een agent komen om mij te arresteren, dacht ik. Om 3 uur zou het einde van de oefening wel komen. Maar er kwam geen agent en tenslotte ging ik maar naar huis. Op mijn kamer had ik tegen de muur om een vastgepunaised prentje van het H. Hart een dezer avonden met rood corrigeerpotlood een hart getekend. Toen ik de lijn trok was het alsof iemand mijn hand leidde. Het was een groot hart met een scheve kant. Ik had het gevoel dat wanneer mijn potlood niet zo eigenaardig geleid was, ik het hart symmetrischer zou getekend hebben. Toen ik later na het verblijf in de V.K. en H. op mijn zelfde kamertje terugkeerde, was het hart overgewit. Eerst afgekrast, misschien. Een klein streepje rood was nog te zien. Ik vond het goed dat het overgekalkt was.

Een dezer avonden had ik ook de roekeloze gedachte: ik wilde lijden, zelfs meer dan Christus had geleden. Ik had eens gehoord over een zieke jongen die wenste om gedurende één minuut te lijden wat of zoals Christus had geleden. Ik zou meer willen. Niets was mij te veel. Het onmogelijke en dán nog wat meer. Ook speelde de gedachte mij door het hoofd van de duivel te willen verlossen. Misschién – ’t kón toch; was het zéker dat het Katholiek Geloof, met haar begrip van ‘alter Christus’, dat uitsloot? Wat begreep men tenslotte van zijn Geloof en welk klein gedeelte kon en had de mens er misschien maar van overzien? Misschien incarneerde Christus zich nog wel ‘incognito’ in bepaalde individuen, was God niet in alle dingen? Misschien in mij. Ik nam de mogelijkheid slechts aan, naar het mij leek in alle bescheidenheid. Voor dit ‘verlossingswerk’, of moest ik het misschien opvatten als ‘aflossings’-werk, zou ongetwijfeld het meest eindeloze lijden nodig zijn. Werd dit qualitatief echter eerder, doeltreffender, bereikt juist in een zwak mens als ik? Het zou bij God uiteindelijk immers gaan om de qualiteit. Wat geeft de Oneindige om quantiteit! Ik vermoedde ook wel vaag dat het medelijden met de duivel het hele Geloof en dus ook het geloof in Christus tor een chaos maakte en dus practisch annuleerde, maar ik stond noch bij het een noch bij het ander lang stil. Geloven was voor mij het niet – of nóg-niet weten, het zich openstellen om er meer van te leren begrijpen. Enfin ik behoef over deze bepaalde, theologisch en religieus gezien, wellicht anti-Christelijke verlossingsgedachte niet lang uit te weiden, daar ze slechts sporadisch en dan altijd bij wijze van theoretische ‘vondst’ in mijn bewustzijn aanwezig was en als bewust motief waaruit mijn uiterlijke gedragingen verklaard konden worden niet belangrijk. Toen ik toen op mijn kamer kwam ging ik niet naar bed, al had ik er grote zin in. Ik had veel slaap maar ik had het gevoel dat ik niet genoeg gedaan had. Ik had enige tijd tevoren gelezen ‘De Martelende Brand’, een verhaal over de marteldood van Uganda-se jongens die tot de hofhouding van een negerkoning behoorden en hun reinheid niet, of niet meer, aan hem wilden prijsgeven. Het verhaal had grote indruk op mij gemaakt. Afrika was een werelddeel waar ik altijd sterk door aangetrokken was. Ik had wel eens beweerd: ik heb een wortel in Afrika. Ik zou deze Heiligen een hulde brengen door de tamtam te slaan op een leeg appelstroopblik. Later, het was al licht, stapte ik uit het raam op het terras en danste – ik was geen slecht danser – zo goed en zo kwaad als ik kon. Ik voelde mij verlegen door eventuele vroege toeschouwers. Wel honderd ramen zagen op het terras, maar ik ging door. Toch had ik enigszins het gevoel dat mijn dans niet helemaal geslaagd was. Er zat niet voldoende dans-extase in.

Ik geloof dat ik tenslotte nog even op mijn bed ben gaan liggen, aangekleed en zonder in slaap te willen vallen. ’s Morgens had ik om . . . uur een les. Het was Vrijdag. De jongen die eens per week op les kwam zou komen en daarna een meisje met de bijbelse naam Magdalena, aan wie ik eens verteld had over mijn homo-erotische neiging. Ik had haar toen gezegd dat ik niet wist of ik beter deed er openlijk voor uit te komen. Aan de andere kant wilde ik niet daardoor een baanbreker en bevorderaar worden van een meer algemene beoefening hiervan. Ik onderscheidde een edele en onedele neiging tot jongens en wilde de onedele, met sexuele of zogenaamd sexuele, handelingen gepaard gaande onedele beoefening niet in de hand werken. Zij wist ook niet wat ze mij moest aanraden. Het was een aardig meisje met veel begrip.

Zowel de jongen, die ook al een zeer bijbelse naam, Nicodemus, had, als Magdalena, kwamen die laatste morgen tevergeefs. Ik ging niet naar de les. Er zou mij nu, zo kwam het mij voor, een andere taak worden opgedragen. De weg die ik te gaan had zou mij wel duidelijk gemaakt worden. Ik zou de wind opzoeken, dan zou ik wel komen waar ik komen moest. Ik ging de straat op. Er was wel wind, maar de vlagen waren erg wisselend. Ik keek hoe mijn regenjas waaide, en bepaalde zo mijn richting. De rook van het A.hotel kwam van het Noorden, dat was de richting van het (L.)plein. Maar ik wilde het tot in details doen. De vlagen kwamen op een moment zo afwisselend uit verschillende richtingen dat ik niet meer kon vorderen en, naar gelang mijn jas woei, als een windwijzer om mijn as draaide, nu eens naar links, dan weer naar rechts, soms helemaal om en om. Op een ogenblik van windstilte stak ik mijn vinger in m’n mond, zoals ik wist dat padvinders wel deden, en hield hem in de lucht om te zien waar hij het eerste droog zou worden. Daar stond ik als een profeet met mijn wijsvinger naar de hemel gericht en een ernstig, ja ik meen doodnuchter, gezicht. Op het plein aangekomen meende ik dat ik onbevooroordeelder kon gaan met mijn ogen gesloten. Ik stak zo ongeveer het hele plein over. Het was er toen nog niet zo druk als nu en het voetgangersverkeer niet zo gereglementeerd. Tegen iets aanlopen deed ik niet. Toch was ik niet helemaal onbevreesd aangereden te zullen worden. Tenslotte voelde ik langere tijd helemaal geen wind meer in mijn gezicht. Ik deed mijn ogen open en bleek ongeveer met mijn neus tegen een geparkeerde autobus te staan. Er stonden wat mensen om mij heen. Het was vlak bij het politiebureau. Een agent nam mij mee. ‘De arrestatie’, dacht ik. Ik geloof dat ik ook dacht: je zal zien ze zullen me de eerste keer weer laten lopen. Men begrijpt welke analogie ik voor ogen had. Het was ook zo. Men stelde enige vragen maar liet mij toen gaan. Ik stapte weg, maar de binnen-klapdeur uitgaande kwam er plotseling een sterke tocht van achteren uit de gang. Ik draaide pront om en was weer in het bureau. Toen geleidde een agent mij naar mijn adres. Ik ging naar boven. Na enige tijd gezeten te hebben meende ik mijn gang weer te moeten hervatten. Ik zag de rook uit de grote schoorsteen van een gebouw gestadig naar rechts, dus van het Noorden, gaan. (Ik had hier eens een vers op gemaakt.) (vers ‘rook’).

‘Wat is er meer voor de hand liggend’, dacht ik, ‘als je het nu toch radicaal wilt doen, dan om uit het raam te stappen en de wind op te zoeken op het open terras’. Ik nam een wit vel papier mee om precies de richting te kunnen bepalen. Onder het papier vond ik tot mijn verbazing mijn rozenkrans, die ik kwijt was geraakt en ondanks langdurig zoeken maar nergens had kunnen vinden. Ik stapte het raam uit (wat mij later herinnerde aan de reeds genoemde versregels ‘wanneer zal ik . . .’). Het vel papier fladderend voor mij uit houdend liep ik, in noordelijke richting, de lengte van het terras af. Soms ging de wind even liggen, maar over ’t algemeen was de richting constant. Zo arriveerde ik aan de rand. Mijn kamertje en het terras lagen 4-hoog. Beneden mij was een schuin dak, met recht onder mij een goot ter hoogte van 2-hoog, waarvan ik mij – bewust althans – maar weinig rekenschap gaf. De wind hield aan. Er was geen keuze. Ik sprong. Niet zonder elegantie, misschien. Nog voel ik hoe de wind opwaarts langs mijn wangen streek. Ik viel in vertikale stand naar beneden en kwam met een smak terecht met mijn linkervoet in de goot en mijn rechterknie en mijn hoofd tegen het pannendak. Ik veronderstel dat ik mijn arm tussen het dak en mijn hoofd heb gehad want ik had geen letsel. Wel had ik een eigenaardig gevoel in mijn achterhoofd alsof ik daartegen een klap had gehad en deed mijn knie een beetje pijn. Mijn broek was niet gescheurd. Het was een val van 3-hoog!, n.l. v.d. 4e tot op de 1e., hoewel de verdiepingen niet hoog waren en de schuine stand van het dak onder mij gunstig was. Ik meen mij te herinneren dat een van de buren mij later zei dat er pannen gebroken waren. Toen ik het gevoel in mijn achterhoofd en de lichte pijn in mijn knie bemerkte, nam ik dit God een klein beetje kwalijk. Ik had zo goed gesprongen. Die zelfs maar lichte pijnlijke gevolgen meende ik niet verdiend te hebben! Ik zag een vrouwengezicht achter het glas van een raampje in het schuine dak naar mij kijken. De wind kwam nu van links. Dat was de richting van de harde straat. Daar zou ik waarschijnlijk doodvallen. Ik had er weinig lust in maar begaf mij al enigszins op weg. Toen kwam er een van de buren naar beneden roepen: ‘bent u gevallen?’ Ja, zei ik maar. ‘Daar kunt u zo niet afkomen’ zei hij ongeveer. ‘Klimt u maar op mijn balcon dan kunt u de trap van mijn huis gebruiken’. Nu had ik ook de overtuiging: doe wat de mensen je zeggen; niet alleen de wind, maar ook de mensen zullen je wijzen hoe je gaan moet. Ik deed dus wat hij zei en was toen, toen ik om op zijn balcon te komen en langs een paal moest klimmen, vrij wat banger voor de diepte dan ik aanvankelijk geweest was. Ik ging langs zijn trap naar beneden en toen mijn trap weer op. Daar zat ik weer op mijn kamertje. Nu mag ik zeker wat uitrusten, was mijn gedachte. Niet lang had ik gezeten of ik hoorde mijn hospita mij roepen. Er was iemand voor me. Het bleek de concierge van het instituut te zijn. Hij kwam horen waar ik bleef, er hadden leerlingen op mij zitten wachten. Ik ging met hem mee. De leerlingen bleken al weg te zijn. De secretaris van het instituut maakte mij hierover een standje. Hij zei dat het zo niet meer ging en nodigde mij uit tot een gesprek en om met hem een kop koffie te gaan drinken. Wij gingen naar een nabij gelegen hotel-café. Ik wilde niets gebruiken want ik had nog steeds de gedachte, hoewel het al veel te laat was, maar ik vroeg me toen niet af hoe laat het was, dat ik misschien nog naar de late Mis en te communie zou gaan. Hij zei dat het gek was tegenover de kellner om niets te bestellen en drong aan dat ik toch maar wat zou nemen. Ik stemde toe, maar ik dacht: wanneer de kellner 2 koppen koffie brengt is de vorm gered; ik laat het in ieder geval toch staan. Wij hadden een gesprek dat ik me niet goed meer herinner. Mijn metgezels opvattingen zijn spiritualistisch. Hij had het geloof ik over de leraar-leerling verhouding volgens oude Indische begrippen. Ook had ik de gedachte dat hij, hoewel hij mij nu enigszins beleermeesterde, mijn leerling zou worden, nadat ik dood was. (Weer de bekende parallel, waarvan de aanmatiging mij toen ten enen male ontging.) Mijn moeder en hij zouden elkaar vinden. Hij zou mijn plaats bij mijn moeder innemen en voor haar zorgen. Zijn naam was, meen ik ook, Johannes. Het is niet prettig deze dingen neer te schrijven, maar ik denk dat het mij, voorzover ik er nog niet vrij van ben, ervan zal verlossen en dat het voor psychiaters en hen die dergelijke avonturen mochten zoeken van belang is dat ik zo openhartig en volledig mogelijk ben.