Fjodor Dostojevski

Dagboek van een schrijver

(Verzamelde werken deel 10)

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Vijfde druk (als e-boek) 2019

==

==

© Copyright 1960, 2019 UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

==

ISBN 978 90 282 0353 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Vertaald uit het Russisch door Paul Rodenko

1873

I
Inleiding

Op de twintigste december hoorde ik dat alles al beslist was en dat ik redacteur van de Grazjdanin was geworden. Deze buitengewone gebeurtenis, d.w.z. voor mij buitengewoon (ik wil niemand kwetsen), vond niettemin op een vrij simpele manier plaats. Op de twintigste december las ik net een artikel in de Moskouse Courant over de plechtigheden bij het huwelijk van de Chinese keizer; het liet een diepe indruk bij me na. Deze grandioze en op het eerste gezicht bijzonder gecompliceerde gebeurtenis vond ook op een verrassend simpele manier plaats: alles was al sedert duizend jaar tot in de kleinste details voorzien en omschreven in de bijna tweehonderd delen die het ceremonieel behandelen. Toen ik deze imposante gebeurtenis in China met mijn eigen benoeming tot redacteur vergeleek, voelde ik mij plotseling ondankbaar gestemd jegens de vaderlandse instellingen, ondanks het feit dat mijn benoeming zo gemakkelijk tot stand was gekomen, en ik bedacht dat het voor ons, dat wil zeggen voor vorst Mesjtsjerski en mij, heel wat voordeliger geweest zou zijn de Grazjdanin in China uit te geven. Daar is alles zo overzichtelijk... We zouden daar allebei op de vastgestelde dag op het directoraat-generaal voor de perszaken moeten verschijnen. Na met ons voorhoofd de grond te hebben aangeraakt en met onze tong de vloer gelikt, zouden we opstaan en met de gestrekte wijsvinger voor onze neus en eerbiedig gebogen hoofd blijven wachten. lineDe directeur-generaal voor de perszaken zou natuurlijk net doen of hij ons niet de minste aandacht schonk, alsof er alleen maar een paar vliegen waren binnengevlogen. Maar de derde adjunct-secretaris van zijn derde secretaris zou opstaan en met het diploma van mijn benoeming tot redacteur in zijn hand met indrukwekkende maar vriendelijke stem de ceremonieel voorgeschreven instructie uitspreken. Deze zou zo helder en begrijpelijk zijn dat het voor ons beiden een onuitsprekelijk genot zou zijn ernaar te luisteren. Mocht ik daar in China zo dom en rein van hart zijn dat ik bij het aanvaarden van mijn redacteurschap, in het besef van mijn geringe capaciteiten, angst en gewetenswroeging zou voelen, dan zou men mij ter plaatse bewijzen dat ik nog twee keer zo dom was om er zulke gevoelens op na te houden. Dat ik juist van dit ogenblik af helemaal geen verstand meer nodig had, zelfs als ik het gehad had; dat het integendeel veel beter was er zoiets helemaal niet op na te houden. En dat zou mij ongetwijfeld bijzonder aangenaam in de oren klinken. Na zijn rede met de schone woorden besloten te hebben: «Ga heen, redacteur, en eet vanaf heden je rijst en drink je thee met een nieuwe gewetensrust», zou de derde adjunct-secretaris van de derde secretaris mij een prachtig diploma overhandigen, gedrukt op rood satijn met gouden letters, vorst Mesjtsjerski zou hem de vereiste steekpenningen ter hand stellen en naar huis teruggekeerd zouden wij beiden meteen een grandioos nummer van de Grazjdanin in elkaar zetten, zoals we het hier nooit zullen doen. In China zouden we een voortreffelijk tijdschrift maken.

Ik heb alleen zo’n idee dat vorst Mesjtsjerski me in China vast een loer zou draaien en me alleen als redacteur zou vragen om me bij het directoraat-generaal voor de perszaken als zijn plaatsvervanger te kunnen laten optreden telkens wanneer hij erheen moest om een bastonnade met bamboerietjes in ontvangst te nemen. Maar ik zou hem toch te slim af zijn: ik zou onmiddellijk de publicatie van zijn Bismarck laten stopzetten en in plaats daarvan zelf uitstekende stukken gaan schrijven – zodat ik alleen nog maar om het andere nummer een invitatie voor de bastonnade zou ontvangen. Maar op die manier zou ik dan ook werkelijk leren schrijven.

In China zou ik uitstekend kunnen schrijven; hier is dat heel wat moeilijker. Daar is alles al voor duizend jaar bekeken en berekend; hier staat alles voor duizend jaar op zijn kop. Daar zou ik of ik het wilde of niet begrijpelijk schrijven; ik zou dan ook niet weten wie me daar zou lezen. Hier is het om de mensen tot lezen te krijgen zelfs beter om onbegrijpelijk te schrijven. Alleen in de Moskouse Courant schrijft men hoofdartikelen van maar anderhalve kolom en wonder boven wonder begrijpelijk; en dan nog alleen wanneer ze van de hand van een bekend auteur zijn. In De Stem beslaan de hoofdartikelen acht, tien, twaalf of zelfs dertien kolommen. Zoveel kolommen kost het dus wil men de mensen hier respect afdwingen.

Bij ons is het spreken tot anderen een hele wetenschap, zo op het eerste gezicht dus eigenlijk net als in China; en net als daar bestaan er daarvoor een aantal zeer vereenvoudigde en zuiver wetenschappelijke methodes. Vroeger bijvoorbeeld getuigden de woorden «ik begrijp er niets van» alleen maar van de domheid van degeen die ze uitsprak; tegenwoordig legt men er grote eer mee in. Je hoeft tegenwoordig alleen maar heel openlijk en met trots te verklaren: «Ik heb geen verstand van religie, ik begrijp niets van Rusland, ik begrijp totaal niets van kunst» – om meteen als een man van hoge geestelijke standing beschouwd te worden. En dat komt bijzonder goed uit wanneer je er werkelijk niets van begrijpt.

Maar deze vereenvoudigde methode bewijst niets. Eigenlijk is het bij ons zo dat iedereen de ander van domheid verdenkt en wel zonder er maar even bij na te denken en zonder zichzelf af te vragen: «ben ik het misschien niet die dom is?» Een toestand die voor iedereen bevredigend moet zijn, en toch is niemand ermee tevreden en iedereen maakt zich kwaad. Het is in onze tijd trouwens bijna onmogelijk om na te denken: zoiets komt je duur te staan. Wel kun je kant-en-klare ideeën kopen. Die worden overal verkocht, je kunt ze zelfs voor niets krijgen; maar ook als je ze voor niets krijgt komen ze je nog duur te staan en dat begint men zo langzamerhand in te zien. Het resultaat is dat niemand er beter van wordt en dat de wanorde even groot blijft als ze geweest is.

Misschien zijn wij net zo’n soort China, alleen zonder de orde die daar heerst. We staan nauwelijks aan het begin van wat in China al op zijn eind loopt. Ongetwijfeld gaan wij naar hetzelfde einde toe, maar wanneer zal dat zijn? Om de duizend delen van het Ceremonieel over te kunnen nemen en daarmee definitief het recht te verwerven niet meer na te denken, zullen we toch eerst een duizend jaar lang moeten nadenken. En ja – niemand heeft zin om die termijn te bekorten omdat niemand zin heeft om na te denken.

Aan de andere kant: wanneer niemand wil nadenken dan zou men zo zeggen dat de Russische schrijver het des te gemakkelijker moet hebben. Hij heeft het ook inderdaad gemakkelijker; en de schrijver en uitgever die in onze tijd proberen na te denken hebben het zwaar te verduren. Nog zwaarder heeft iemand het te verduren die zelf iets zou willen leren en begrijpen; en nog weer zwaarder iemand die dit openlijk te kennen geeft; en wanneer hij verklaart dat hij al een heel klein beetje begrepen heeft en zijn gedachte zou willen uitspreken dan wordt hij onmiddellijk door iedereen in de steek gelaten. Er blijft hem niets anders over dan ergens een geschikte enkeling te zoeken, of zelfs te huren, om met hem alleen te praten; misschien ook om voor hem alleen een tijdschrift uit te geven. Een afschuwelijke toestand want het is eigenlijk net of je met jezelf praat en een tijdschrift voor je eigen plezier uitgeeft. Ik heb een sterk vermoeden dat de Grazjdanin nog lang voor zijn eigen plezier met zichzelf zal moeten praten. En dan te bedenken dat het spreken met zichzelf volgens de medische wetenschap op een aanleg tot krankzinnigheid wijst. De Grazjdanin kan alleen maar de wens hebben met zijn medeburgers te spreken, en daarin ligt dan ook zijn hele ongeluk!

Met zo’n uitgave heb ik me nu dus geassocieerd. Mijn situatie is hoogst onduidelijk. Maar goed, ik zal dan ook met mezelf en voor mijn eigen plezier spreken, in de vorm van dit dagboek, en verder mag ervan komen wat ervan komt. Waarover zal ik spreken? Over alles wat me frappeert of me tot nadenken stemt. En wanneer ik een lezer vind en – je kunt nooit weten – een opponent, dan besef ik wel dat ik de kunst moet verstaan een gesprek te voeren en weten met wie en op wat voor manier ik moet spreken. Ik zal mijn best doen het te leren want zoiets is bij ons – d.w.z. in de literatuur – wel het allermoeilijkst. Bovendien zijn er verschillende soorten van opponenten: men kan niet met iedere opponent een gesprek beginnen. Ik zal een fabeltje vertellen dat ik dezer dagen hoorde. Het schijnt een oude fabel te zijn, misschien zelfs nog van Indische oorsprong, hetgeen in ieder geval geruststellend is.

Op zekere keer kreeg het zwijn twist met de leeuw en daagde hem uit tot een duel. Maar toen hij weer thuis was bedacht hij zich en begon bang te worden. De hele kudde verzamelde zich, men pleegde overleg en kwam tot de volgende beslissing:

– Luister zwijn, er is hier in de buurt een mestput; ga daar naar toe, wentel je er flink in rond en verschijn zo op de afgesproken plaats. Je zult wel zien wat er dan gebeurt.

Het zwijn deed zoals gezegd. De leeuw kwam aan, snoof, trok een vies gezicht en ging weg. Nog lang daarna beroemde het zwijn er zich op dat de leeuw bang geworden was en de plaat had gepoetst.

Zo luidt die fabel. Natuurlijk zijn er bij ons geen leeuwen – ons klimaat is er niet geschikt voor en ze zijn voor ons trouwens ook te grandioos. Maar wanneer u in de plaats van de leeuw een fatsoenlijk mens zet, zoals een ieder verplicht is te zijn, dan hebt u dezelfde moraal.

Ik wil in dit verband overigens nog een klein voorval vertellen:

In een gesprek met wijlen Herzen was ik eens vol lof over een van zijn werken – Van de andere oever. Over dat boek had zich tot mijn groot genoegen ook Michaïl Petrovitsj Pogodin in zijn voortreffelijk en interessant artikel over zijn ontmoeting met Herzen in het buitenland prijzend uitgelaten. Het boek is geschreven in de vorm van een dialoog tussen twee personen, Herzen en zijn opponent.

– En wat me bijzonder bevalt, merkte ik onder andere op, is dat uw opponent ook heel intelligent is. U moet toch toegeven dat hij u menig keer tegen de wand drukt.

– Ja dat is nu juist de hele kunst, lachte Herzen. Ik zal u een anekdote vertellen. Op een keer toen ik in St. Petersburg was troonde Belinski me met zich mee en dwong me te luisteren naar het essay waaraan hij enthousiast bezig was: Gesprek tussen meneer A. en meneer B. (Het is opgenomen in zijn Verzamelde Werken). In dat essay wordt meneer A. – Belinski zelf natuurlijk – als zeer intelligent voorgesteld en meneer B., zijn opponent, als veel minder intelligent. Toen hij klaar was vroeg hij me vol koortsachtige verwachting:

– Nou, wat vind je ervan?

– Mooi ja, heel mooi, en het is te zien dat je erg intelligent bent, alleen begrijp ik niet wat je er voor plezier in hebt om je tijd met zo’n sufferd te verdoen.

Belinski liet zich op de divan vallen met zijn gezicht in het kussen en brulde schuddend van het lachen:

– Hij heeft me ingemaakt! Hij heeft me ingemaakt!

==

II
Mensen van vroeger

Deze anekdote over Belinski doet me denken aan mijn eerste schreden op het pad van de literatuur, God weet hoeveel jaren geleden – een voor mij droevige en noodlottige tijd. Ik moet speciaal aan Belinski zelf denken zoals ik hem toen leerde kennen en zoals hij zich jegens mij gedroeg. Ik moet tegenwoordig vaak aan die mensen van vroeger denken, natuurlijk omdat ik omga met mensen van een nieuwe generatie. Hij was de meest geestdriftige figuur die ik ooit in mijn leven ontmoet heb. Herzen was iets heel anders: hij was een product van onze aristocratie, vóór alles gentilhomme russe et citoyen du monde – een type dat alleen in Rusland voorkwam en dat nergens behalve in Rusland kon bestaan. Herzen emigreerde niet, hij was niet de pionier van de Russische emigratie; – nee, hij was al als emigrant ter wereld gekomen. Al die mensen van zijn type kwamen bij ons eenvoudig als emigranten ter wereld hoewel de meesten van hen Rusland nooit verlieten. In de laatste honderdvijftig jaar zijn bij de Russische aristocratie, met zeer weinig uitzonderingen, de laatste wortels verrot en de laatste banden met de Russische bodem en de Russische waarheid losgeraakt. De geschiedenis zelf heeft Herzen als het ware voorbestemd om deze breuk met het volk van de grote meerderheid van onze intellectuele elite in een scherp-omlijnd type tot uitdrukking te brengen. In dit opzicht kan men spreken van een historisch type. Door zich van het volk te verwijderen verloren zij natuurlijk ook God. De rustelozen onder hen werden atheïsten, de lauwen en rustigen onverschilligen. Voor het Russische volk voelden zij alleen minachting terwijl zij zich tegelijkertijd verbeeldden dat zij hielden van het volk en ervan overtuigd waren dat zij het het beste toewensten. Maar zij hielden er op een negatieve manier van door het in hun verbeelding als een soort ideaalvolk te zien – zoals het Russische volk er naar hun opvattingen uit zou moeten zien. Dat ideaalvolk nam toen bij sommige, vooraanstaande figuren, die de meerderheid vertegenwoordigden, de gestalte aan van het Parijse gepeupel van het jaar 1793. In die tijd was dat het meest verleidelijke ideaal voor een volk. Herzen moest vanzelfsprekend socialist worden en echt op de manier van een Russische aristocraat, d.w.z. zonder enige noodzaak en zonder enig doel, alleen maar vanwege de ‹logische samenhang der ideeën› en de innerlijke leegte die hij in zijn vaderland voelde. Hij ontkende de traditionele grondslagen van de maatschappij, verwierp de gezinsidee en was intussen, naar het schijnt, een goed vader en echtgenoot. Hij verwierp het particulier eigendom maar zorgde er voorlopig voor zijn schaapjes op het droge te hebben en koesterde zich in het buitenland met welbehagen in zijn materiële welstand. Hij zette revoluties op touw, zette anderen ertoe aan en hield tegelijkertijd van comfort en een rustig gezinsleven. Hij was een kunstenaar, een denker, een briljant schrijver, een buitengewoon belezen mens een slagvaardig en schitterend causeur (hij sprak zelfs beter dan hij schreef) en een uitnemend reflecteur. De reflectie, de gave om van zijn diepste gevoel een object te maken, het voor zich neer te zetten, er een buiging voor te maken om er direct daarop misschien om te lachen had in hem een hoge graad van perfectie bereikt. Hij was ongetwijfeld een buitengewoon mens; maar wat hij ook was of deed – of hij zijn memoires schreef, met Proudhon een tijdschrift uitgaf of in Parijs de barricaden beklom (wat hij op zo’n komische manier beschrijft in zijn memoires); of hij leed, verheugd was of twijfelde; of hij, in het jaar ‘63, om de Polen ter wille te zijn, zijn oproep aan de Russische revolutionairen naar Rusland zond terwijl hij de Polen intussen niet vertrouwde en wist dat zij hem bedrogen, wist dat hij door zijn oproep honderden van die ongelukkige jongelui hun ondergang tegemoet stuurde; of hij dit met ongehoorde naïveteit zelf in een van zijn latere artikelen bekende zonder ook maar te vermoeden in wat voor licht hij zichzelf door zo’n bekentenis plaatste – altijd en overal was hij zijn hele leven lang vóór alles gentilhomme russe et citoyen du monde, eenvoudig een product van de vroegere feodale maatschappijvorm die hij haatte en waar hij uit voortkwam, niet alleen door zijn geboorte maar juist doordat hij zich van de vaderlandse bodem en zijn idealen had losgemaakt. Belinski daarentegen, Belinski was volstrekt geen gentilhomme – o nee. (God mag weten van wat voor afkomst hij was. Zijn vader schijnt een militair arts geweest te zijn).

Belinski was niet zozeer een reflexieve persoonlijkheid, maar juist iemand die zich zijn leven lang onvoorwaardelijk aan zijn geestdrift overgaf. Hij was verrukt van mijn eerste verhaal Arme mensen (later, ongeveer een jaar daarna, raakten we uit elkaar – om diverse redenen die overigens in elk opzicht volmaakt onbelangrijk waren); maar toen, in de eerste dagen van onze vriendschap, toen hij zich met heel zijn hart aan mij gehecht had, spande hij zich met de meest naïeve overijldheid in om mij tot zijn geloof te bekeren. Ik overdrijf die vurige sympathie van hem voor mij volstrekt niet, althans niet wat betreft de eerste maanden van onze vriendschap. Toen ik hem leerde kennen was hij een hartstochtelijk socialist en hij begon meteen mij het atheïsme bij te brengen. Ik zie dat als een veelbetekenend feit – een bewijs van zijn verbazingwekkende intuïtie en zijn ongewone gave om geheel en al in een idee op te gaan. De Internationale begon een jaar of twee geleden een van haar oproepen direct met de veelzeggende verklaring: «Wij zijn in de eerste plaats een atheïstisch verbond», d.w.z. ze begon direct met de kern van de zaak, daarmee begon ook Belinski. Hij stelde rede, wetenschap en realisme boven alles en begreep tegelijk beter dan alle anderen dat rede, wetenschap en realisme zonder meer alleen een mierenhoop kunnen scheppen maar geen sociale ‹harmonie› waarin de mens zich thuis zou kunnen voelen. Hij wist dat de grondslag van alles de zedelijke beginselen zijn. In de nieuwe zedelijke grondslagen van het socialisme (waarvan het overigens tot dusver nog geen enkele aan het licht gebracht heeft behalve afschuwelijke perversies van de natuur en het gezonde verstand) geloofde hij als een waanzinnige en zonder enige reflectie; het was alleen pure geestdrift. Maar als socialist was hij verplicht in de eerste plaats het christendom ten val te brengen; hij wist dat de revolutie onvermijdelijk moest beginnen met het atheïsme. Hij kon niet anders dan de religie ten val brengen waar de zedelijke grondslagen van de door hem verworpen maatschappij uit voortkwamen. Het gezin, de eigendom, de zedelijke verantwoordelijkheid van de persoonlijkheid – dit alles verwierp hij radicaal. (Ik merk tussen haakjes op dat hij eveneens een goed echtgenoot en vader was, net als Herzen). Hij begreep ongetwijfeld dat hij door de zedelijke verantwoordelijkheid van de persoonlijkheid te ontkennen daarmee ook haar vrijheid ontkende; maar hij geloofde met heel zijn wezen (nog veel blinder dan Herzen die naar het schijnt ten slotte begon te twijfelen) dat het socialisme de vrijheid van de persoonlijkheid niet alleen niet vernietigde, maar haar integendeel in ongekende grootheid deed herrijzen en dan op nieuwe en deze keer diamantharde grondslagen.

Maar wat er overbleef was nog altijd de lichtende persoonlijkheid van Christus zelf die het moeilijkst te bestrijden viel. De leer van Christus moest hij als socialist wel verwerpen en een verkeerde, onontwikkelde mensenliefde noemen die door de tegenwoordige wetenschap en de economische principes veroordeeld was; maar dan bleef er nog altijd het stralende gelaat van de Godmens, zijn onbereikbare zedelijke hoogte, zijn wonderbaarlijke en wonderdoende schoonheid. Maar in zijn niet aflatende, onblusbare geestdrift bleef Belinski zelfs voor de onoverkomelijke hinderpaal niet staan, zoals Renan ervoor was blijven staan die in zijn boek vol ongeloof Vie de Jésus verklaarde dat Christus niettemin het ideaal van menselijke schoonheid was, een niet te evenaren type dat zich zelfs in de toekomst niet meer zou kunnen herhalen.

– Weet u wel, krijste hij op een avond (hij maakte soms een soort krijsend geluid wanneer hij zich erg opwond), terwijl hij zich tot mij wendde, weet u wel dat men de mens zijn zonden niet mag aanrekenen, dat men hem niet mag belasten met zijn schulden en hem niet zijn andere wang mag laten toekeren wanneer de maatschappij zo gemeen is ingericht dat het onmogelijk is dat de mens geen misdaden pleegt wanneer hij economisch gedwongen is tot misdaad, en dat het onzinnig en wreed is om van de mens datgene te eisen wat hij volgens de natuurwetten al niet vervullen kan zelfs wanneer hij het zou willen...

We waren die avond niet alleen, er was een vriend van Belinski bij voor wie hij bijzonder grote achting had en naar wie hij in veel opzichten luisterde; verder was er nog een jonge aankomende literator die later een beroemdheid in de literatuur zou worden.

– Het ontroert me gewoon als ik naar hem kijk, onderbrak Belinski plotseling zijn woedende exclamaties terwijl hij zich tot zijn vriend wendde en naar mij wees, iedere keer als ik het toevallig over Christus heb verandert zijn hele gezicht, net of hij wil gaan huilen... Maar ik zal u wat zeggen, naïeveling die u bent, bestookte hij mij opnieuw, ik zal u zeggen dat die Christus van u als hij in onze tijd geboren werd de meest onopvallende en gewone mens zou zijn; hij zou gewoon in het niet verzinken tegenover de moderne wetenschap en de tegenwoordige leiders van de mensheid.

– Nee-ee, dat niet! viel de vriend van Belinski in (ik weet nog dat wij zaten terwijl hij heen en weer liep door de kamer). Dat niet: wanneer Christus nu verscheen zou Hij zich aansluiten bij de beweging en zich aan het hoofd ervan plaatsen.

– Nou ja, nou ja, gaf Belinski plotseling en met verwonderlijke haast toe. Dat is het, hij zou zich bij de socialisten aansluiten en met hen samengaan.

Die leiders der mensheid bij wie Christus zich zou moeten aansluiten waren toen allen Fransen: in de eerste plaats Georges Sand, de nu volkomen vergeten Cabet, Pierre Leroux en Proudhon die toen nog aan het begin van zijn carrière stond. Deze vier waren het, zover ik me herinner, voor wie Belinski toen de meeste verering had. Fourier waardeerde hij al in veel mindere mate. Over deze mensen werd bij hem hele avonden lang gediscussieerd. Er was ook een Duitser voor wie hij toen een diep respect koesterde – Feuerbach. (Belinski, die zijn leven lang geen enkele vreemde taal heeft kunnen leren, sprak het uit als: Fierbach). Over Strauss werd met vrome eerbied gesproken.

Met zo’n warm geloof in zijn idee was hij vanzelfsprekend de meest gelukkige mens. O nee, het is niet waar hetgeen men later schreef: dat Belinski, wanneer hij langer geleefd had, zich bij de slavofielen had aangesloten. Nooit zou hij als slavofiel geëindigd zijn. Belinski zou misschien als emigrant geëindigd zijn wanneer hij langer geleefd had en kans gezien had te emigreren, en misschien zou hij dan nu als een oud en geestdriftig mannetje met nog steeds hetzelfde warme geloof dat niet de minste twijfel toeliet door Duitsland en Zwitserland van het ene congres naar het andere trekken of zich als adjudant bij de een of andere Duitse Mme Goegg aangesloten en zich druk gemaakt hebben over allerlei kwesties betreffende de vrouwenemancipatie.

Deze alzalige mens, vervuld van zo’n verbazingwekkende gemoedsrust, kon af en toe toch ook diep bedroefd zijn; maar het was een speciaal soort bedroefdheid, – zij kwam niet voort uit twijfel noch uit ontgoocheling, o nee – het was alleen dat hij zich steeds afvroeg: waarom niet vandaag, waarom niet morgen? Hij was de ongeduldigste man van heel Rusland. Een keer ontmoette ik hem om een uur of drie ’s middags bij de Znamenskaja-kerk. Hij zei dat hij wat gewandeld had en nu naar huis ging.

– Ik kom hier vaak om te kijken hoe het met het bouwen vordert (het ging om het stationsgebouw van de Nikolaj-spoorweg die toen werd aangelegd). Dat geeft me tenminste een geruststellend gevoel wanneer ik zo sta te kijken naar het werk: eindelijk zullen ook wij althans één spoorweg hebben. U weet niet hoe die gedachte mijn hart soms kan verlichten.

Dat was mooi en met vuur gezegd: Belinski was nooit een poseur. We liepen samen verder. Ik herinner me dat hij me onderweg zei:

– Wacht maar, wanneer ze me onder de grond stoppen (hij wist dat hij aan tering leed) dan zullen ze pas gaan beseffen wie ze verloren hebben.

In het laatste jaar van zijn leven bezocht ik hem niet meer. Hij had een hekel aan me gekregen; maar ik had al zijn theorieën toen met hartstocht overgenomen. Nog een jaar later, in Toboljsk, toen we in afwachting van ons verder lot in het doorgangskamp zaten, wisten de vrouwen van de dekabristen de gevangenisdirecteur te vermurwen en in zijn woning een geheime bijeenkomst met ons te organiseren. We zagen die grote martelaressen die hun mannen vrijwillig gevolgd waren naar Siberië. Ze hadden van alles afstand gedaan: aanzien, rijkdom, relaties en verwanten, alles hadden zij opgeofferd voor de hoogste zedelijke plicht, de meest vrije plicht die men zich denken kan. Zonder ergens aan schuldig te zijn droegen zij vijfentwintig lange jaren hetzelfde lot als hun veroordeelde mannen droegen. De samenkomst duurde een uur. Ze gaven ons hun zegen op onze nieuwe weg, bekruisten ons en schonken elk van ons een evangelie – het enige boek dat in het tuchthuis was toegestaan. Vier jaren lang lag het in het strafkamp onder mijn kussen. Ik las er soms in en las er anderen uit voor. Met behulp van dit boek leerde ik een van de dwangarbeiders lezen. De mensen rondom mij waren precies degenen die volgens Belinski’s geloof hun misdaden wel hadden moeten plegen en die bijgevolg in het gelijk waren en alleen ongelukkiger dan anderen. Ik wist dat het hele Russische volk ons eveneens als ‹ongelukkigen› aanduidde en ik had die betiteling al heel wat keren uit heel wat monden gehoord. Maar daar zat toch iets anders in, dat had niets te maken met wat Belinski bedoelde en wat men tegenwoordig in sommige uitspraken van onze gezworenen kan vernemen. In dat woord ‹ongelukkigen›, in die uitspraak van het volk, klonk een heel andere gedachte. Vier jaren dwangarbeid vormden een lange leerschool; ik had de tijd om me te overtuigen... Daarover juist zou ik nu graag willen spreken.

III
Het milieu

Het schijnt dat alle gezworenen over de hele wereld, en die van ons in het bijzonder, één gevoel gemeen hebben (naast verschillende andere gevoelens natuurlijk), en wel een gevoel van macht, of juister gezegd van eigenmacht. Het is soms een erg lelijk gevoel, in het geval namelijk dat het alle andere gevoelens overheerst. Maar ook al is het nauwelijks zichtbaar, ook al wordt het verdrongen door een hele massa andere, meer nobele gevoelens – toch moet het in de ziel van elke gezworene verworteld zijn, zelfs wanneer hij de hoogste opvatting van zijn burgerplicht heeft. Ik heb zo’n idee dat dat op een of andere manier uit de wetten der natuur zelf voortvloeit en daarom was ik, naar ik me herinner, in zekere zin enorm nieuwsgierig toen bij ons de nieuwe (en rechtvaardige) rechtspraak werd ingevoerd. Ik stelde mij in mijn fantasie rechtszittingen voor waarin bijvoorbeeld zomaar ineens boeren zitting hebben die gisteren nog lijfeigenen waren. De openbare aanklager en de advocaten zullen zich tot hen wenden, naar hun gunst dingen en hen naar de ogen zien, en onze boertjes zullen daar zitten en zwijgen en bij zichzelf denken: «Zo staan de zaken nu; als ik wil spreek ik hem vrij, wil ik niet dan gaat hij regelrecht naar Siberië».

Maar het merkwaardige is nu dat ze niet straffen maar bijna steeds vrijspreken. Natuurlijk is dat ook een manier om je macht te doen gelden, het is zelfs bijna machtsmisbruik, maar alleen naar één kant; de sentimentele kant? Het is moeilijk te zeggen, maar het is een algemeen verschijnsel, een zich overal voordoende parti pris, net of men het onderling zo heeft afgesproken. De algemeenheid van die ‹richtlijn› is aan geen twijfel onderhevig. Dat is juist het probleem, dat de manie om à tout prix vrij te spreken niet alleen bij de boeren, de vernederden en gekrenkten van gisteren, voorkomt, maar eenvoudigweg alle Russische gezworenen heeft aangetast, zelfs de hoogste elite, aristocraten en professoren. Alleen die algemeenheid al levert een hoogst interessant thema ter overdenking op en leidt tot velerlei en soms heel wonderlijke speculaties.

Onlangs werd in een van onze invloedrijkste kranten, in een zeer bescheiden en zeer goedbedoeld artikeltje, terloops de volgende mogelijkheid geopperd: zouden onze gezworenen, als mensen die zich plotseling en zonder overgang met zoveel macht bekleed zien (alsof die uit de hemel is komen vallen), en dat na zoveel eeuwen van vernedering en onderdrukking, – zouden zulke mensen niet geneigd zijn om ‹de autoriteiten› in het algemeen bij elke geschikte gelegenheid een loer te draaien, zomaar uit een soort speelsheid of laten we zeggen vanwege het contrast met vroeger, en dus bijvoorbeeld ook het openbaar ministerie?

De hypothese is niet zo gek en eveneens niet zonder speelsheid, maar men kan er natuurlijk niet alles mee verklaren.

Het is gewoon dat men het zonde vindt een ander, die ook een mens is, in het ongeluk te storten. Het Russische volk is medelijdend van aard, zo luidt een andere opinie die ik weleens ergens heb opgevangen.

Maar ik heb altijd gedacht dat de mensen in Engeland bijvoorbeeld ook medelijdend van aard zijn; en al zijn ze misschien niet van zo’n weekhartigheid, om het zo maar eens uit te drukken, als ons Russische volk, ze kennen toch in ieder geval het begrip humaniteit; ze hebben besef van hun christelijke plicht tegenover hun naaste en zijn daar levendig van doordrongen, en misschien is dat besef in sterke mate tot een diepe, zelfstandige overtuiging geworden, dieper misschien dan bij ons, gezien de daar bereikte ontwikkeling en de eeuwenlange zelfstandigheid. Al die macht is daar niet ‹plotseling uit de hemel komen vallen›. Zelfs de juryrechtspraak als zodanig hebben ze zelf bedacht, ze hebben die aan niemand ontleend, haar in de loop van eeuwen vorm gegeven, haar uit hun leven zelf ontwikkeld en haar niet als een geschenk gekregen.

En toch begrijpt een gezworene daar, zodra hij zijn plaats in de rechtszaal heeft ingenomen, dat hij niet alleen een gevoelig mens is met een teer hart, maar vóór alles een burger. Hij denkt zelfs (of het juist is of niet) dat de vervulling van zijn burgerplicht misschien belangrijker is dan een particuliere daad van menslievendheid. Nog niet lang geleden ontstond er in hun hele koninkrijk een geweldige deining toen een jury iemand die zonder twijfel een dief was had vrijgesproken. Die algemene opschudding in het land bewees dat dergelijke uitspraken daar weliswaar net zo goed mogelijk zijn als bij ons, maar dat ze maar zelden voorkomen, als uitzonderingsgevallen die onmiddellijk de publieke opinie alarmeren. Een gezworene beseft daar in de eerste plaats dat hij het vaandel van heel Engeland in zijn handen draagt, dat hij geen particulier persoon meer is maar de plicht heeft in zijn persoon de opinie van het land te vertegenwoordigen. De bekwaamheid om burger te zijn is niets anders dan de bekwaamheid om zich te verheffen tot de algemene opinie van het land. Zeker, ook daar komen uitspraken ‹uit medelijden› voor, ook daar let men op het ‹verderfelijke milieu› (dat op het ogenblik bij ons een geliefde leerstelling schijnt te zijn) – maar tot een zekere grens, voor zover de gezonde opinie van het land en het beschavingsniveau dat de christelijke moraal gebracht heeft (een niveau dat naar het schijnt vrij hoog ligt) het toestaan. Maar daarentegen komt het vaak genoeg voor dat een gezworene uit dat land tegen zijn zin een ‹schuldig› uitspreekt omdat hij vóór alles begrijpt dat het in de eerste plaats zijn plicht is, met zijn oordeel al zijn medeburgers duidelijk te maken dat in het oude Engeland, waarvoor elk van hen zijn bloed zou willen geven, een zonde nog altijd zonde heet en een misdaad misdaad, en dat de morele fundamenten van het land nog steeds dezelfde zijn, sterk en onveranderd zoals zij altijd geweest zijn.

– Zelfs als we aannemen, hoor ik iemand zeggen, dat die sterke (d.w.z. christelijke) fundamenten van u onveranderd gebleven zijn en dat men werkelijk in de eerste plaats een burger moet zijn en het vaandel dragen en al dat soort dingen, zoals u het net hebt uitgelegd, zelfs wanneer we dat voorlopig zonder tegenspraak aannemen, dan blijft nog de vraag waar we bij ons de burgers vandaan moeten halen. Als men alleen maar bedenkt hoe het er gisteren nog bij ons uitzag! De burgerrechten (en dat is niet zo’n beetje!) zijn plotseling als een lawine op het volk neergestort. Ze hebben het bedolven, ze zijn voorlopig niets dan een last, een grote last!

Natuurlijk, er is wel iets waars aan uw opmerking, geef ik de stem enigszins van mijn stuk gebracht ten antwoord, maar aan de andere kant, het Russische volk...

– Het Russische volk? Wacht even, hoor ik een andere stem zeggen: men zegt dus dat die geschenken als een lawine over het volk zijn neergestort en het bedolven hebben. Maar misschien voelt het niet alleen dat het zoveel macht als een geschenk gekregen heeft, maar beseft het bovendien dat het ze ook voor niets gekregen heeft, d.w.z. dat het die geschenken voorlopig nog niet waard is. Let wel, dat betekent helemaal niet dat het die geschenken wèrkelijk niet waard is en dat het niet nodig of te vroeg was om ermee aan te komen; integendeel: maar het volk zelf is zich in zijn nederigheid bewust dat het zulke geschenken niet waard is – en dat nederige maar verheven besef van het volk omtrent zijn eigen onwaardigheid is nu juist een waarborg dat het die geschenken wel degelijk waard is. Maar intussen maakt die nederigheid het volk onzeker. Wie heeft in de verborgen geheimen van zijn hart gekeken? Is er bij ons ook maar iemand die kan zeggen dat hij het Russische volk volledig kent? Nee, het gaat hier niet alleen om medelijdendheid en weekhartigheid zoals u spottend opmerkte. Maar die macht zelf wordt als iets verschrikkelijks gevoeld!s28 Wat ons verschrikte was die vreselijke macht over het menselijk lot, over het lot van onze eigen broeders, en zolang we nog niet rijp genoeg zijn voor uw burgerschap, zijn we clement. We zijn clement uit angst. We zitten in de jury en denken misschien: «Zijn we zelf beter dan de beklaagde? Wij zijn rijk, we hebben geen zorgen, maar wanneer we in dezelfde situatie waren geweest als hij hadden we misschien nog erger misdaan – en dus zijn we clement.» En misschien is het zo zelfs wel goed, het is immers een clementie die uit het hart komt. Misschien is het wel een waarborg voor een hoger soort christendom in de toekomst, waarvan de wereld tot dusver nog geen weet heeft!

Dat is in zekere zin een slavofile stem, overleg ik bij mezelf. Het is inderdaad een troostende gedachte, en de hypothese van de nederigheid van het volk tegenover de macht die het voor niets gekregen heeft en die geschonken is aan mensen die het voorlopig ‹nog niet verdienen› is natuurlijk beter dan de hypothese van de wens om ‹het openbaar ministerie te pesten›, al heb ik nog altijd een zwak voor deze hypothese vanwege haar realisme (natuurlijk moet men haar meer opvatten in de zin van een enkel geval dat zich voor kan doen, zoals degeen die de hypothese opstelde het trouwens ook zelf bedoeld heeft), maar... wat me eigenlijk veel meer bezighoudt is de vraag waarom ons volk plotseling zo’n angst gekregen heeft voor zijn eigen medelijden. «Het is erg pijnlijk – zegt men – om een mens te veroordelen».

– Nu, wat zou dat? Lijdt u dan maar pijn. De waarheid staat hoger dan uw pijn.

Inderdaad, wanneer we eenmaal aannemen dat we zelf soms nog slechter zijn dan de misdadiger, dan erkennen we daarmee ook dat wij voor de helft medeschuldig zijn aan zijn misdaad. Wanneer hij de wet overtreden heeft die de aarde hem heeft voorgeschreven dan zijn we zelf schuldig aan het feit dat hij nu voor ons staat. Immers wanneer we allemaal beter waren dan zou hij ook beter geweest zijn en nu niet voor ons hebben gestaan...

– Daarom zou hij dus vrijgesproken moeten worden?

Nee, integendeel: juist daarom is het nodig de waarheid te zeggen en wat slecht is slecht te noemen; maar daarentegen moeten we de helft van de last van het oordeel op ons nemen. Laten we de rechtszaal binnengaan met de gedachte dat wij eveneens schuldig zijn. Die pijn in het hart waarvoor iedereen tegenwoordig zo bang en waarmee we de rechtszaal verlaten zal ons aandeel in de straf zijn. Wanneer die pijn oprecht en sterk is dan zal ze ons louteren en tot betere mensen maken. En wanneer we zelf beter geworden zijn zullen we ook het milieu reiner en beter maken. Alleen op die manier kan men het verbeteren. Maar om zomaar weg te lopen voor je eigen medelijden en maar meteen iedereen vrij te spreken om zelf niet te hoeven lijden, dat is wel erg gemakkelijk. Op die manier komen we langzamerhand tot de conclusie dat er helemaal geen misdaad bestaat maar dat in alles ‹het milieu de schuldige is›. Zo doorredenerende komen we er ten slotte toe de misdaad zelfs als een plicht te beschouwen, als een nobel protest tegen ‹het milieu›. «Aangezien de maatschappij zo slecht in elkaar zit, kan men zich in zo’n maatschappij niet handhaven zonder protest en zonder misdaad». «Aangezien de maatschappij zo slecht in elkaar zit, kan men er zich niet uit losmaken zonder een mes in de hand». – Dat is het ten slotte wat de leer van het milieu zegt, in tegenstelling tot het christendom dat de druk van het milieu weliswaar volledig erkent en barmhartigheid tegenover de zondaar predikt, maar de mens anderzijds de morele plicht geeft de strijd met het milieu aan te binden en een grens stelt waar het milieu ophoudt en de plicht begint.

Juist door de mens verantwoordelijkheid op te leggen erkent het christendom zijn vrijheid. Maar door de mens afhankelijk te maken van elke fout in de maatschappelijke organisatie brengt de leer van het milieu de mens tot volkomen onpersoonlijkheid, maakt hem volkomen los van elke persoonlijke zedelijke plicht, van elke zelfstandigheid, en brengt hem tot de afschuwelijkste slavernij die men zich kan voorstellen. Een mens heeft bijvoorbeeld zin om te roken maar heeft geen geld: goed, dan maar een ander doodslaan om aan tabak te komen. En men moet medelijden met hem hebben: «een ontwikkeld mens, die het lijden om zijn onbevredigde behoeften veel sterker ondergaat dan een onontwikkeld mens, heeft geld nodig om zijn behoeften te bevredigen – waarom zou hij een onontwikkeld mens dan niet doden wanneer hij op geen andere manier aan geld kan komen?» Hebt u wel eens goed gelet op wat de advocaten eigenlijk zeggen? «Zeker – zeggen ze – de wet is overtreden, natuurlijk, het is een misdaad dat hij een onontwikkeld mens gedood heeft, maar, heren gezworenen, bedenkt u wel dat...» enz. Zulk soort geluiden heeft men toch al bijna kunnen beluisteren, en niet eens bijna...

– Wel, wel, hoor ik een sarcastische stem zeggen, als ik het goed begrijp wilt u het volk een hoogst moderne filosofie van het milieu toeschrijven: hoe stelt u zich voor dat het volk daar zo ineens aan gekomen is? Die jury van twaalf gezworenen is soms helemaal uit boeren samengesteld en elk van hen beschouwt het als een doodzonde om tijdens de vastendagen vlees te eten. Maar u zou ze zomaar ineens van sociale tendenties willen betichten.

– Natuurlijk, natuurlijk, hoe komen ze aan ‹het milieu›, ik bedoel zo ineens allemaal tegelijk, overleg ik, – maar aan de andere kant zitten ideeën nu eenmaal in de lucht, een idee dringt door...

– Ja, ja! grinnikt de sarcastische stem. Maar stel dat ons volk een speciale neiging heeft tot de leer van het milieu, krachtens zijn wezen zelf of laten we zeggen op grond van zijn Slavische karaktereigenschappen? Stel dat juist ons volk het beste materiaal in Europa is voor sommige propagandisten?

De sarcastische stem lacht nog harder, maar het klinkt onecht.

==

Nee, voorlopig is dat met het volk alleen een truc en geen ‹filosofie van het milieu›. Er schuilt hier nog een bepaalde fout, een bepaald bedrog, en dat bedrog heeft veel aantrekkelijks.

Men zou dat bedrog op deze manier kunnen verklaren, althans bij wijze van voorbeeld.

Laten we uitgaan van het feit dat het volk de veroordeelden ‹ongelukkigen› noemt en ze kleine muntstukken en broodjes toestopt. Wat wil het daarmee misschien al eeuwen lang zeggen? Een christelijke waarheid of de waarheid van ‹het milieu›? Hier ligt dan ook de crux, hier ligt de hefboom verborgen die een propagandist van ‹het milieu› met succes zou kunnen aangrijpen.

Er bestaan onuitgesproken ideeën die onbewust zijn en alleen sterk gevoeld worden; er zijn veel van die ideeën die als het ware versmolten zijn met de menselijke ziel. Ze bestaan ook in een heel volk, ook in de mensheid als geheel genomen. Zolang deze ideeën nog onbewust in het volksbestaan rusten en alleen intens en waarachtig gevoeld worden, kan het volk uit een sterke impuls leven. In het streven om die verborgen ideeën voor zichzelf tot klaarheid te brengen ligt ook de hele levensenergie van het volk. Hoe onwrikbaarder het eraan vasthoudt, hoe minder het in staat is dit elementaire gevoel te verraden, hoe minder het geneigd is zich te schikken in diverse bedrieglijke verklaringen van die ideeën, des te machtiger, sterker en gelukkiger is het. Tot deze in het Russische volk verborgen ideeën – de ideeën van het Russische volk – behoort ook de gewoonte om een misdaad een ongeluk te noemen en misdadigers ongelukkigen.

Het is een zuiver Russisch idee. Bij geen enkel Europees volk heeft men iets dergelijks waargenomen. In het westen wordt die idee op het ogenblik alleen verkondigd door filosofen en exegeten. Ons volk heeft haar al verkondigd lang voor het filosofen en exegeten had. Maar daaruit volgt niet dat het niet in de war gebracht zou kunnen worden door een valse ontwikkeling van die idee door de exegeten, althans tijdelijk en perifeer. De uiteindelijke zin en het laatste woord blijven ongetwijfeld aan het volk, maar tijdelijk kan het anders zijn.

Kortom: met dat woord ‹ongelukkigen› zegt het volk als het ware tot de ‹ongelukkigen›: «Jullie hebben gezondigd en lijden daarvoor, maar ook wij zijn zondig. Als we in jullie plaats geweest waren, hadden we misschien nog erger misdreven. Als we zelf beter geweest waren zouden jullie misschien niet in het tuchthuis gezeten hebben. Met de vergelding voor jullie misdaden hebben jullie ook de last op je genomen voor het algemene onrecht. Bidt voor ons en wij zullen voor jullie bidden. Maar nemen jullie ‹ongelukkigen› intussen onze kopeken aan; we geven ze opdat jullie weten dat we jullie niet vergeten en de broederlijke banden met jullie niet verbroken hebben».

U zult toegeven dat niets gemakkelijker is dan op een dergelijke opvatting de leer van ‹het milieu› toe te passen: «De maatschappij is slecht, daarom zijn ook wij slecht; maar wij zijn rijk, we hebben geen zorgen en wat jullie getroffen heeft is aan ons alleen door een toeval voorbijgegaan. Wanneer het ons had getroffen zouden we hetzelfde gedaan hebben als jullie. Wie is er schuldig? Het milieu is schuldig. Dus bestaat er alleen een slecht ingericht milieu en misdaden bestaan helemaal niet».

Dat is de sofistische redenering waarop die truc waarvan ik sprak berust.

Nee, het volk ontkent de misdaden niet en weet dat de misdadiger schuldig is. Het volk weet alleen dat het ook zelf schuldig is tegelijk met elke misdadiger. Maar door zichzelf te beschuldigen bewijst het tevens dat het niet gelooft in ‹het milieu›; het gelooft integendeel dat het milieu geheel van hemzelf afhangt, van zijn eigen berouw en aanhoudend streven naar zelfvervolmaking. Energie, arbeid en strijd – dat is het waardoor het milieu wordt omgevormd. Alleen door arbeid en strijd bereikt men onafhankelijkheid en een gevoel van eigenwaarde. «Wanneer we dat bereiken zullen we beter zijn en zal ook het milieu beter zijn». Dat is het wat het Russische volk, zonder het bewust uit te spreken, zeer intens beleeft in zijn sluimerende idee omtrent het ongeluk van de misdadiger.

Stelt u nu eens voor dat de misdadiger zelf die van het volk hoort dat hij een ‹ongelukkige› is, zich alleen maar als een ongelukkige en niet als een misdadiger beschouwt. In dat geval zal het volk zich van zo’n verkeerde uitleg afwenden en het een verraad noemen jegens de waarheid en het geloof van het volk.

Ik zou daar ook voorbeelden van kunnen aanvoeren, maar laten we dat voorlopig laten rusten en in plaats daarvan het volgende opmerken:

Een misdadiger en iemand die van plan is een misdaad te plegen zijn twee verschillende persoonlijkheden, maar ze behoren tot dezelfde categorie. Wat zou er nu gebeuren wanneer een misdadiger zich bewust op een misdaad voorbereidde en bij zichzelf zei: «Er bestaat geen misdaad!» Zou het volk hem nog een ‹ongelukkige› noemen?

Misschien wel; ongetwijfeld wel; het volk is medelijdend, en wie is er ongelukkiger dan zo’n misdadiger die zichzelf niet eens meer voor een misdadiger houdt: zo iemand is een dier, een wild beest. Wat zou het dat hij niet begrijpt dat hij een dier is en zijn geweten gedood heeft? Hij is er alleen maar dubbel ongelukkig om. Dubbel ongelukkig maar ook dubbel misdadig. Het volk zal ook met hem medelijden hebben maar zonder zijn waarheid te verloochenen. Nooit heeft het volk door een misdadiger een ‹ongelukkige› te noemen opgehouden hem als een misdadiger te beschouwen! En men kan zich bij ons geen erger ramp voorstellen dan wanneer het volk zelf het met zo’n misdadiger eens zou zijn en hem zou antwoorden: «Nee, je bent niet schuldig, want er bestaat geen ‹misdaad›!»

Dat is ons geloof, ons gemeenschappelijk geloof, zou ik willen zeggen; het geloof van allen die hopen en verwachten. Ik wil er nog enkele woorden aan toevoegen.

Ik ben zelf dwangarbeider geweest en heb genoeg misdadigers gezien, ‹onvervalste› misdadigers. Ik herhaal, het was een lange leerschool. Niet één van hen hield op zichzelf als een misdadiger te beschouwen. Zo te zien waren het verschrikkelijke en wrede mensen. Maar overigens waren er alleen een paar onnozele kerels of nieuwelingen die ‹stoer deden› en dezen werden ook niet au sérieux genomen. Voor het merendeel waren het sombere, zwijgzame lieden. Over zijn misdaden sprak niemand. Nergens heb ik ooit enig protest gehoord. Het was zelfs onmogelijk om hardop over zijn misdaden te spreken. Wanneer het al eens gebeurde dat de een of ander een woord liet vallen dat uitdagend of geforceerd klonk, dan keerde ‹het hele kamp› zich als één man tegen de praatjesmaker. Daarover mocht men niet spreken. Maar het is waar wanneer ik zeg dat er misschien niemand bij was die aan een langdurig innerlijk lijden ontkwam, dat ongetwijfeld een louterende en versterkende invloed had. Ik heb ze eenzaam en in gedachten verzonken gezien, ik heb ze in de kerk zien bidden voor de biecht; ik heb geluisterd naar hun plotselinge, afgebroken woorden, hun uitroepen; ik herinner me hun gezichten, – o gelooft u mij, geen van hen hield zich in zijn binnenste voor onschuldig!

Ik zou niet willen dat men mijn woorden als wreedheid opvat. Maar toch waag ik het uit te spreken. Ik zal het zonder omwegen zeggen: met een strenge straf, met tuchthuis en dwangarbeid zou u misschien de helft van hen redden. U zou hun lot verlichten en niet verzwaren. De zelfloutering door lijden is lichter, – lichter zeg ik u, dan het lot dat u aan velen van hen toebedeelt door ze maar voortdurend vrij te spreken voor de rechtbank. U maakt ze in hun hart alleen maar cynisch, u brengt ze in een verleidelijke onzekerheid met het gevolg dat ze ten slotte de spot met u drijven. Gelooft u het niet? Ja, ze lachen u uit, u en uw rechtspraak en de rechtspraak in het hele land! U maakt dat hun hart zich van de volkswaarheid, van de goddelijke waarheid afkeert; u brengt ze in de war... Zo iemand verlaat de rechtszaal en denkt: «Nou, zo staan de zaken dus nu, er is geen strengheid meer. Ze weten het zeker beter. Misschien zijn ze wel bang geworden. Ik kan het dus een volgende keer net zo doen. Natuurlijk, in die nood waarin ik verkeerde moest ik wel stelen».

En denkt u soms dat u door ze allemaal als onschuldigen vrij te spreken of allerlei ‹verzachtende omstandigheden› aan te voeren, – denkt u dat u ze daarmee een kans geeft zich te beteren? Ja, hij zal zich daar gaan beteren! Het is hem een zorg. «Dat betekent dus dat ik misschien helemaal geen schuld draag» – dat is het wat hij uiteindelijk zal zeggen. En u drijft hem zelf naar zo’n conclusie toe. De hoofdzaak is dat het geloof in de wet en in de volkswaarheid aan het wankelen raakt.

Niet lang geleden leefde ik enkele jaren achtereen in het buitenland. Toen ik uit Rusland wegging was bij ons juist de nieuwe rechtspraak begonnen. Met hoeveel begerigheid las ik daar in onze kranten alles wat betrekking had op de Russische rechtspraak! In het buitenland keek ik ook met bitterheid naar onze absentisten, naar hun kinderen die hun moedertaal niet kenden of bezig waren te vergeten. Het was mij duidelijk dat de helft van hen door de kracht zelf der omstandigheden ten slotte emigrant zou worden. Het deed me altijd pijn daarover na te denken: zoveel goede krachten, zoveel van misschien wel de beste mensen, terwijl we bij ons zoveel goede krachten nodig hebben! Maar soms, wanneer ik uit de leeszaal kwam, bij God, mijne heren! dan verzoende ik me onwillekeurig met het absentisme en de absentisten. Mijn hart kromp ineen van pijn. Je leest bijvoorbeeld dat ze ergens een vrouw vrijgesproken hebben die haar man vermoord heeft. De misdaad was duidelijk en bewezen; ze bekent zelf. Maar: «nee, niet schuldig». Ergens anders heeft een jongeman een brandkast opengebroken en geld gestolen. «Hij was erg verliefd, zegt men, hij had geld nodig voor zijn meisje». – «Nee, niet schuldig». En misschien werd er in al die gevallen wel vrijspraak gevraagd uit medelijden, uit mededogen: maar dat is het juist dat ik de reden van de vrijspraak niet begreep en in de war raakte. Het maakte allemaal een erg troebele en – ain ja, een bijna beledigende indruk. Op zulke kwade momenten stelde ik mij Rusland soms voor als een soort modderpoel, een moeras waarop iemand probeerde een kasteel te bouwen. Van buitenaf ziet de bodem er hard en glad uit maar intussen is het zoiets als het oppervlak van een of andere koude erwtensoep, als je erop stapt glij je weg in een afgrond. Ik heb mezelf veel verwijten gemaakt om mijn kleinmoedigheid; maar ik troostte me met de gedachte dat ik me zo van verre ten slotte kon vergissen en dat ik ten slotte net zo’n absentist was als de anderen, er niet dichtbij was en de dingen niet duidelijk kon waarnemen...

Maar nu ben ik allang weer terug in het vaderland.

Goed, de vraag is nu dus: «hebben ze werkelijk medelijden?» Lacht u er niet om dat ik daar zoveel belang aan hecht. ‹Medelijden› verklaart tenminste iets, hoe dan ook, leidt tenminste uit de duisternis, terwijl men zonder die laatste verklaring alleen maar perplex staat en rondtast als in een soort duisternis waarin de een of andere krankzinnige woont.

Een boer slaat zijn vrouw, mishandelt haar jarenlang, gaat erger tegen haar tekeer dan tegen een hond. In haar wanhoop, terwijl ze al besloten heeft zelfmoord te plegen, begeeft ze zich half van zinnen naar de plaatselijke rechtbank. Daar laat men haar gaan met een paar onverschillig gemompelde woorden van: «Jullie moeten meer in eendracht proberen te leven». Is dat soms medelijden? Dat zijn hoogstens de botte woorden van een dronkeman die net uit zijn roes ontwaakt, die nauwelijks ziet dat er iemand voor hem staat en alleen maar dom en zinloos met zijn hand wenkt om hem met rust te laten, van een man die nauwelijks zijn tong kan bewegen en wiens hoofd nog vervuld is van roes en waanzin.

De geschiedenis van die vrouw is overigens bekend, het is nog maar kort geleden. Men kon het in alle kranten lezen en misschien herinnert men het zich nog. De mishandeling door haar man had tot gevolg dat de vrouw zich doodeenvoudig ophing; de man kwam voor de rechtbank en men achtte redenen voor clementie aanwezig. Maar het hele geval is me lang bijgebleven en ik moet er ook nu nog herhaaldelijk aan denken.

Ik probeerde me steeds zijn uiterlijk voor te stellen: men zegt dat hij groot is, zeer robuust gebouwd, sterk en blond. Ik zou er nog aan willen toevoegen: met dun haar. Hij heeft wit, pafferig vlees, zijn bewegingen zijn langzaam, bedaard, zijn blik is geconcentreerd; hij spreekt weinig en zelden, hij laat zijn woorden vallen als kostbare parels die hij zelf nog het meest weet te waarderen. De getuigen verklaarden dat hij een wreed karakter had: hij grijpt bijvoorbeeld een kip en hangt haar aan de poten op met de kop naar beneden, zomaar voor de grap; dat amuseerde hem: een uiterst karakteristieke trek! Hij sloeg zijn vrouw enkele jaren achtereen met alles wat hem onder handen kwam, of het een eind touw was of een stok. Hij lichtte een plank uit de vloer, duwde haar benen in de opening, drukte de plank aan en sloeg en sloeg er op los. Ik denk dat hij zelf niet wist waarom hij haar sloeg, hij deed het zomaar, waarschijnlijk uit dezelfde beweegredenen die hem ertoe brachten de kip op te hangen. Hij liet haar ook verhongeren, gaf haar drie dagen lang geen brood. Hij legde een stuk brood op de plank, riep haar en zei: «Waag het niet aan dat brood te komen, dat is mijn brood», – eveneens een buitengewoon karakteristieke trek! Ze ging met haar tienjarig kind naar de buren: gaf men haar wat brood dan aten ze dat, kregen ze het niet dan bleven ze hongeren. Hij droeg haar allerlei werk op; ze deed alles zonder tegenspraak, schuw, als een stom dier, en werd ten slotte bijna krankzinnig. Ik stel me ook haar uiterlijk voor: ze zal een erg klein vrouwtje geweest zijn, zo mager als een brandhout. Het komt soms voor dat erg grote en robuuste mannen met wit, pafferig vlees trouwen met heel kleine, en magere vrouwen (ze hebben zelfs een speciale voorkeur voor zo’n keuze, heb ik opgemerkt) en het is een wonderlijk gezicht om ze zo naast elkaar te zien staan of te zien lopen. Wanneer ze in de allerlaatste tijd nog zwanger van hem was geweest zou dat geloof ik een nog karakteristieker en nog noodzakelijker trek geweest zijn om het totale beeld te vervolmaken; het is nu net of er iets aan ontbreekt. Hebt u wel eens gezien hoe een boer zijn vrouw tuchtigt? Ik heb het gezien. Hij neemt eerst een stuk touw of een riem. Het leven van de boer ontbeert alle esthetische genoegens – muziek, toneel, tijdschriften, natuurlijk moet hij het ergens mee vullen. Na zijn vrouw vastgebonden of haar benen onder de vloerplank vastgezet te hebben zal ons boertje begonnen zijn met haar methodisch, koelbloedig, half slaperig zelfs in een regelmatig tempo te slaan zonder te luisteren naar haar geschreeuw en haar smeekbeden, of liever gezegd hij luistert natuurlijk juist wel, hij luistert met genot, want wat zou hij er anders voor plezier in hebben om haar te slaan? Weet u, mijn heren, de mensen worden in verschillende omstandigheden geboren: gelooft u niet dat die vrouw onder andere omstandigheden een of andere Julia of Beatrice uit Shakespeare had kunnen zijn, een Gretchen uit Faust? Ik zeg niet dat zij het was – dat zou wel een erg belachelijke bewering zijn – , maar het is toch best mogelijk dat ook in haar ziel in de kiem iets edels school, iets dat misschien niet slechter was dan wat men in een aristocratische omgeving vindt: een liefhebbend hart, misschien vol verheven gevoelens, een karakter vol van de meest oorspronkelijke schoonheid. Alleen al het feit dat ze zolang geaarzeld heeft om de hand aan zichzelf te slaan laat haar in zo’n stil, zachtmoedig, geduldig en liefderijk licht zien. En deze Beatrice of Gretchen wordt intussen geranseld, geranseld als een kat! De slagen vallen steeds dichter, steeds heviger, steeds talrijker; hij begint zich op te winden, de smaak beet te krijgen. Nu is hij al helemaal een beest geworden, hij weet het zelf en dat juist geeft hem genot. De dierlijke kreten van de martelares inebedwelmen hem als sterke drank: «Ik zal je voeten wassen en het water ervan drinken», schreeuwt Beatrice met een niet meer menselijke stem, ten slotte wordt ze stil, ze houdt op met schreeuwen en brengt alleen nog een soort wild gekreun voort, haar ademhaling breekt telkens af maar juist dan vallen de slagen sneller achtereen, juist dan worden ze heviger... Plotseling werpt hij de riem weg, grijpt als een bezetene een stok, een stevige tak, die hij bij de hand heeft, en breekt hem met de drie laatste verschrikkelijke slagen op haar rug in stukken, – basta! Hij wendt zich van haar af, gaat aan tafel zitten, haalt diep adem en begint kwas te drinken. Het kleine meisje, hun dochtertje (want ze hadden ook nog een dochtertje!) is bevend weggekropen in een hoek van de slaapplaats boven de kachel: ze heeft gehoord hoe haar moeder schreeuwde. Hij gaat de deur uit. Tegen de dageraad komt de moeder bij en gaat, terwijl ze bij iedere beweging steunt of een kreet van pijn geeft, de koe melken, water halen, aan het werk.

Hij heeft haar intussen toen hij wegging op zijn methodische, langzame en plechtige toon gezegd: «Waag het niet van dat brood te eten, dat is mijn brood».

Ten slotte begon hij er ook plezier in te krijgen haar aan haar voeten op te hangen, net zoals hij het met de kip deed. Hij laat haar waarschijnlijk hangen en gaat intussen zelf aan tafel zitten om zijn pap te eten; als hij gegeten heeft, grijpt hij plotseling weer de riem en begint er terwijl ze daar zo hangt op los te slaan, op los te ranselen... En het meisje zit maar steeds bevend weggekropen boven op de kachel, werpt zo nu en dan even een schuwe blik op haar moeder die aan haar voeten hangt en kruipt dan weer in haar hoekje...

Ze hing zich op in mei, op een ochtend, een stralende lentedag waarschijnlijk. Men had haar de dag tevoren nog gezien: ze maakte een uitgeputte, volkomen waanzinnige indruk. Voor haar dood ging ze ook nog naar de dorpsrechtbank toe en daar was het dat men haar luchtigjes toevoegde: «Jullie moeten meer in eendracht leven».

Toen ze zich had opgehangen en hing te rochelen, riep het kind haar vanuit haar hoekje toe: «Mammie, waarom hang je je op?» Daarop kwam het schuw naderbij, riep en smeekte haar bungelende moeder, bekeek haar met wilde ogen en kwam in de loop van de ochtend nog een paar keer uit haar hoek om naar haar te kijken totdat ten slotte haar vader thuiskwam.

En daar staat hij nu voor de rechtbank – gewichtig, pafferig, met een geconcentreerde blik; hij ontkent alles: «We leefden in volkomen eendracht», zijn de karige woorden die hij als kostbare parels laat vallen. De gezworenen verlaten de rechtszaal en na een ‹korte beraadslaging› brengen zij hun oordeel uit:

«Schuldig, maar met verzachtende omstandigheden».

Bedenkt u wel dat het meisje tegen haar vader getuigde. Ze vertelde alles en bracht naar men zegt de aanwezigen de tranen in de ogen. Wanneer de gezworenen geen ‹verzachtende omstandigheden› hadden aangevoerd, zou men hem voor zijn leven naar Siberië verbannen hebben. Maar met de ‹verzachtende omstandigheden› kreeg hij alleen maar acht maanden tuchthuis, daarna komt hij weer naar huis en zal het meisje dat voor haar moeder tegen hem getuigd heeft weer opeisen. Dan zal hij weer iemand hebben om aan de voeten op te hangen.

‹Verzachtende omstandigheden!› En zo’n oordeel wordt dan bewust gegeven. Men wist toch wel wat het kind te wachten stond. Wie heeft er wat aan die clementie, wat heeft het voor zin? Je krijgt er een gevoel bij of je in een wervelwind terecht bent gekomen: je wordt erdoor opgepakt en alles draait in het rond.

Wacht, ik zal u nog een geschiedenis vertellen.

Eens, nog voor de nieuwe rechtspraak was ingevoerd (overigens niet zo lang daarvoor) las ik in onze kranten het volgende kleine voorval: een moeder droeg haar kind van een jaar of van veertien maanden op haar arm. Op die leeftijd komen de tandjes door; de kinderen voelen zich niet lekker, huilen en zijn erg lastig. Het kind verveelde de moeder, misschien had ze ook veel te doen en probeer dan maar eens met een kind op je arm te lopen en steeds naar zijn oorverdovend geblèr te luisteren. Ze werd kwaad. Maar ja, je kunt zo’n klein kind toch niet slaan? Je kunt het toch niet over je hart krijgen om het te slaan, en wat begrijpt het ervan? Het is immers zo hulpeloos, het is van de kleinste kleinigheid afhankelijk... En met slaan kun je het toch niet stil krijgen: het zal nog meer traantjes vergieten en je met zijn handjes vastgrijpen, het zal je proberen te kussen en intussen blijft het maar huilen en huilen. Ze sloeg het kind dan ook niet, maar er stond daar in de kamer een samowar te koken. Ze hield het handje van het kind recht onder de kraan en opende de kraan. Ze hield het handje een seconde of tien onder het kokende water.

Dat is een feit, ik heb het gelezen. Maar stel u nu voor dat dit nu gebeurd was en dat deze vrouw voor de rechtbank gekomen was. De gezworenen verwijderen zich en komen ‹na een korte beraadslaging› terug met het oordeel:

«Verzachtende omstandigheden, zij verdient alle clementie».

Nou, stel u dat eens voor; ik nodig althans de moeders uit om het zich voor te stellen. De advocaat zou het waarschijnlijk zo ongeveer gedraaid hebben:

– Heren gezworenen, men kan dit geval natuurlijk niet helemaal humaan noemen, maar bekijkt u het eens in zijn geheel, stelt u zich het milieu en de omstandigheden voor. Deze vrouw is arm, ze moet alles in huis alleen doen, ze heeft veel onaangenaamheden. Ze had zelfs geen geld om een kindermeid te nemen. Het is te begrijpen dat ze op zo’n moment, wanneer de woede om het schrijnende milieu haar om zo te zeggen te pakken krijgt, – het is begrijpelijk, mijne heren, dat ze ertoe kwam het handje onder de kraan van de samowar te houden... nou, en... en...

O zeker, ik begrijp volkomen het nut en de verhevenheid van het advocatenberoep dat door een ieder zo wordt gerespecteerd. Maar je komt er vanzelf toe hun beroep soms van een bepaald gezichtspunt uit te bekijken, – een lichtvaardig gezichtspunt, dat geef ik toe, maar je doet het onwillekeurig: wat moet het beroep van een advocaat soms een ware dwangarbeid zijn, denk je bij jezelf, zo iemand draait en kronkelt zich als een slang, hij liegt tegen zijn geweten in, tegen zijn eigen overtuiging in, tegen elke moraal, tegen elke menselijkheid in! Nee, ze krijgen hun geld bepaald niet cadeau.

– Loop heen! roept plotseling de sarcastische stem van daarstraks uit. Dat is immers allemaal nonsens en alleen uw eigen fantasie. Zo’n uitspraak hebben de gezworenen nooit gedaan. Zo heeft een advocaat nooit de feiten verdraaid. Dat hebt u zelf zo gefantaseerd...

Maar die vrouw dan die aan haar voeten werd opgehangen als een kip, maar die woorden «dat is mijn brood, waag het niet ervan te eten», maar het meisje dat zat te beven op haar plaats boven de kachel, dat een half uur lang luisterde naar de kreten van haar moeder, maar haar «mammie, waarom hang je je op?» dan – is dat niet hetzelfde als het handje onder het kokende water! Het is toch bijna hetzelfde!

«Onbeschaafdheid, stompzinnigheid, daar moet u medelijden mee hebben, het is het milieu», voerde de advocaat van de boer aan. Maar zo zijn er miljoenen en toch hangen ze niet allemaal hun vrouw aan haar voeten op! Ergens moet er toch een grens zijn... Aan de andere kant zal straks een ontwikkeld mens misschien net zo gaan doen. Genoeg, heren advocaten, van dat gedraai met uw ‹milieu›.

==

IV
Iets persoonlijks

Men heeft mij al een paar keer de suggestie gedaan fijn literaire herinneringen op te schrijven, Ik weet niet of ik het doen zal, mijn geheugen is trouwens zwak. En ik vind het eigenlijk een trieste bezigheid herinneringen op te halen; ik houd er helemaal niet van herinneringen op te halen. Maar sommige episoden uit mijn literaire loopbaan zijn mij onwillekeurig met buitengewone scherpte bijgebleven, ondanks mijn zwakke geheugen. Hier is bijvoorbeeld een klein voorval:

Op een lentemorgen kwam ik eens bij wijlen Jegor Petrovitsj Kovaljevski. Mijn roman Misdaad en straf, die toen in De Russische bode verscheen, was erg bij hem in de smaak gevallen. Hij was één en al lof en bracht me tevens een voor mij waardevolle uitlating over van een bepaalde persoon wiens naam ik niet kan noemen. In die tussentijd waren achtereenvolgens twee uitgevers van twee verschillende tijdschriften binnengekomen. Een van deze tijdschriften verwierf later een aantal abonnees zoals geen van onze maandbladen nog ooit gekend had, maar toen was het nog maar net begonnen. Het andere daarentegen was al aan het einde gekomen van een opmerkelijk bestaan dat veel invloed had uitgeoefend op de literatuur en het publiek; maar toen, op die ochtend, wist de uitgever nog niet dat zijn tijdschrift al zo dicht bij zijn einde was. Met deze laatste uitgever nu ging ik naar de andere kamer waar we alleen bleven.

Zonder zijn naam te noemen zal ik alleen zeggen dat de eerste ontmoeting die ik met hem in mijn leven had bijzonder opwindend was, werkelijk een ongewone gebeurtenis die een onvergetelijke indruk op me gemaakt heeft. Misschien herinnert hij het zich ook nog. Op dat ogenblik was hij nog geen uitgever. Later ontstonden er allerlei misverstanden tussen ons. Na mijn terugkeer uit Siberië ontmoetten we elkaar nog maar heel zelden, maar één keer voegde hij me in het voorbijgaan een paar bijzonder hartelijke woorden toe en bij een bepaalde gelegenheid liet hij me wat verzen van hem zien – de beste die hij ooit geschreven heeft. Ik voeg eraan toe dat hij door zijn uiterlijk en zijn gewoonten allesbehalve op een dichter leek, en nog wel een ‹gekweld› dichter. En toch is hij een van onze hartstochtelijkste, somberste en meest ‹gekwelde› dichters.

– Nou, we hebben u er flink van langs gegeven, zei hij (in zijn tijdschrift bedoelde hij, naar aanleiding van Misdaad en straf).

– Ik weet het, zei ik.

– Maar weet u ook waarom?

– Om principiële redenen waarschijnlijk.

– Vanwege Tsjernysjevski.

Ik stond verstomd.

– N. N., die de recensie geschreven heeft, vervolgde de uitgever, zei mij het volgende: «Zijn roman is goed, maar omdat hij zich in zijn verhaal van twee jaar geleden niet geschaamd heeft een ongelukkige verbannene te bespotten en een karikatuur van hem te maken zal ik zijn roman kraken».

– Zijn dat dus nog steeds dezelfde dwaze lasterpraatjes over De krokodil? riep ik uit terwijl me plotseling een licht opging. Maar gelooft u er dan ook in? Hebt u dat verhaal van mij, De krokodil, zelf gelezen?

– Nee, ik heb het niet gelezen.

– Maar dat zijn toch niets dan lasterpraatjes, de meest platte lasterpraatjes die men zich voor kan stellen. Men moet toch wel de hersens en het poëtische instinct van een Boelgarin hebben om in een aardigheid, een verhaaltje dat als grap is bedoeld, tussen de regels zo’n ‹sociale› allegorie te lezen, en nog wel op Tsjernysjevski! Als u wist hoe dom zo’n geforceerde interpretatie is! Ik zal mezelf overigens nooit vergeven dat ik twee jaar geleden niet geprotesteerd heb tegen deze gemene laster toen ze net in omloop gebracht werd!

Dat gesprek van mij met de uitgever van het inmiddels allang ter ziele gegane tijdschrift vond een jaar of zeven geleden plaats en nog altijd heb ik niet geprotesteerd tegen de ‹laster› – nu eens vond ik het beneden mijn waardigheid, dan weer ‹had ik geen tijd›. Intussen is die laagheid die men mij toeschrijft in de herinnering van sommige mensen als een vaststaand feit blijven hangen, heeft in literaire kringen ingang gevonden, is zelfs tot het brede publiek doorgedrongen en heeft me reeds verscheidene onaangenaamheden bezorgd. Het wordt tijd althans een enkel woord over dit alles te zeggen, temeer omdat het moment nu geschikt is, en om, ook al kan ik niets bewijzen, de laster te weerleggen die overigens ook in hoge mate onbewezen is. Door mijn lange zwijgen en mijn nonchalance heb ik deze tot nu toe als het ware bevestigd.

Nikolaj Gavrilovitsj Tsjernysjevski ontmoette ik voor het eerst in het jaar ‘59, meteen het eerste jaar na mijn terugkeer uit Siberië, ik herinner me niet meer waar en hoe. Daarna ontmoetten we elkaar af en toe, maar niet erg dikwijls en we spraken weinig met elkaar. We drukten elkaar overigens altijd de hand. Herzen zei me dat Tsjernysjevski een onaangename indruk op hem maakte, d.w.z. naar zijn uiterlijk en manieren. Mij bevielen het uiterlijk en de manieren van Tsjernysjevski juist.

Op een ochtend vond ik bij de deur van mijn woning, aan de deurknop, een van de merkwaardigste proclamaties die er in die tijd verschenen zijn; en er verschenen er toen heel wat. De titel luidde: ‹Aan de jonge generatie›. Men kon zich niets dwazers en onnozelers voorstellen. De inhoud was schandalig maar de vorm zo belachelijk dat alleen een vijand het voor ze had kunnen bedenken om ze onmogelijk te maken. Ik ergerde me verschrikkelijk en was de hele dag neerslachtig. Al die dingen waren toen nog pas aan de gang en men had nog zo weinig afstand dat het zelfs moeilijk was om die mensen helemaal te begrijpen. Moeilijk vooral ook omdat je je op een of andere manier niet voor kon stellen dat er achter al dat kabaal zoiets onnozels stak. Ik spreek niet over de beweging van toen in haar geheel, ik spreek alleen over de mensen. Als beweging was het een pijnlijk en ongezond, maar in zijn historische gevolgen noodlottig verschijnsel, dat eens een belangrijke bladzijde zal betekenen in de Petersburgse periode van onze geschiedenis. Een bladzijde welke overigens nog lang niet voltooid schijnt te zijn.

En ik die het in mijn hart en mijn ziel allang niet eens was noch met deze mensen noch met de zin van hun beweging, – ik voelde me plotseling verdrietig en bijna zou ik zeggen beschaamd door hun stunteligheid: «Waarom doen ze dat allemaal zo dom en stuntelig?» En wat had ik er eigenlijk mee te maken? Maar het was niet hun echec dat me verdrietig stemde. Van de verspreiders van de proclamatie kende ik eigenlijk niemand en ik ken ze nog altijd niet; maar wat me treurig maakte was dat voor mijn gevoel het verschijnsel niet op zichzelf stond, dat het niet zomaar een onnozele streek was van een paar lieden van wie men geen notitie hoefde te nemen. Eén feit was hier werkelijk beangstigend: het niveau van kennis en ontwikkeling was eenvoudig ontzettend en van ook maar een greintje begrip voor de werkelijkheid was helemaal geen sprake. Ondanks het feit dat ik drie jaar in St. Petersburg woonde en diverse verschijnselen had geobserveerd, deed die proclamatie op die ochtend me perplex staan en bracht me als het ware een volkomen nieuwe en onverwachte openbaring: ik had nooit gedacht dat er zoveel onbenulligheid mogelijk was! Juist de graad van die onbenulligheid ontstelde me. Tegen de avond kreeg ik plotseling het idee om naar Tsjernysjevski te gaan. Tot dusver was ik nog geen enkele keer bij hem geweest en ik had er ook nooit aan gedacht hem op te zoeken, evenmin als hij mij.

Ik herinner me dat het een uur of vijf in de namiddag was. Ik trof Nikolaj Gavrilovitsj helemaal alleen, er was zelfs niemand van het personeel thuis en hij deed me zelf open. Hij ontving me buitengewoon vriendelijk en bracht me naar zijn werkkamer.

– Nikolaj Gavrilovitsj, wat is dat voor iets? vroeg ik terwijl ik de proclamatie te voorschijn haalde.

Hij nam het blaadje aan alsof hij het nog nooit eerder had gezien en las het door. Het geheel bestond uit een regel of tien.

– Nou en? vroeg hij met een lichte glimlach.

– Zijn ze dan werkelijk zo dom en belachelijk? Kan men ze niet laten ophouden met die vuiligheid?

Hij antwoordde op een buitengewoon overtuigende en ernstige toon:

– Gelooft u werkelijk dat ik solidair ben met die mensen en dat ik aan het opstellen van dat ding heb meegewerkt?

– Dat geloof ik juist niet, antwoordde ik, en ik geloof zelfs niet dat het nodig is u daarvan te overtuigen. Maar in ieder geval moet ze een halt toegeroepen worden, hoe dan ook. Uw woord heeft invloed op hen en ze zijn natuurlijk ook bang voor uw mening.

– Ik ken ze geen van allen.

– Ook daarvan ben ik overtuigd. Maar het is helemaal niet nodig ze te kennen en persoonlijk met ze te spreken. U hoeft alleen maar ergens in het openbaar uw afkeuring uit te spreken en uw woorden zullen wel tot ze doordringen.

– Misschien zullen ze helemaal geen indruk maken. En overigens zijn dergelijke bijverschijnselen nu eenmaal onvermijdelijk.

– En toch doen ze alles en iedereen schade.

Op dat ogenblik belde een andere bezoeker aan, ik weet niet meer wie. Ik ging weg. Ik acht het mijn plicht op te merken dat ik heel openhartig met Tsjernysjevski sprak en er volkomen van overtuigd was, zoals ik het ook nu nog ben, dat hij niet ‹solidair› was met de verspreiders van de proclamatie. Ik had de indruk dat mijn bezoek Nikolaj Gavrilovitsj niet onwelgevallig was; een paar dagen later bevestigde hij die indruk door zelf naar mij toe te komen. Hij bleef ongeveer een uur bij me en ik moet bekennen dat ik zelden een zachtaardiger en vriendelijker mens ontmoet heb, zodat ik me toen al verwonderde over sommige geruchten omtrent zijn karakter, als zou hij ruw en on-sociaal zijn. Ik begreep dat hij nader met mij kennis wilde maken en ik herinner me dat ik dat prettig vond. Later ben ik nog een keer bij hem geweest en hij kwam ook nog een keer bij mij. Kort daarop verhuisde ik in verband met bepaalde persoonlijke omstandigheden naar Moskou waar ik een maand of negen bleef. Op die manier kwam er een einde aan onze juist begonnen kennismaking. Daarna kwam de arrestatie van Tsjernysjevski en zijn verbanning. Ik heb over zijn zaak nooit iets te weten kunnen komen; ik weet er nog altijd niets van.

Anderhalf jaar later ongeveer kwam ik op de gedachte een fantastisch verhaal te schijven in de trant van Gogols novelle De neus. Ik had nog nooit geprobeerd in het fantastische genre te schrijven. Het was een zuiver literaire escapade, alleen maar als grap bedoeld. Ik had inderdaad een paar komische situaties in mijn hoofd die ik verder wilde ontwikkelen. Al is het eigenlijk niet de moeite waard, ik zal toch de inhoud vertellen opdat men begrijpt wat men er later van heeft afgeleid. In de Passage in St. Petersburg vertoonde in die tijd een of andere Duitser tegen entree een krokodil. Een Petersburgse ambtenaar begeeft zich, voor hij naar het buitenland vertrekt, met zijn jonge vrouw en een onafscheidelijke vriend naar de Passage waar ze onder andere met z’n allen de krokodil gaan bekijken. Deze ambtenaar behoort tot de middenklasse, maar tot degenen die een zeker eigen vermogen hebben; hij is nog jong maar wordt verteerd door eigenliefde, en vóór alles is hij een domkop, net als de onvergetelijke majoor Kovaljov die zijn neus verloor. Hij is op een komische manier overtuigd van zijn grote gaven; hij is half-ontwikkeld maar houdt zichzelf bijna voor een genie, op zijn departement wordt hij echter als een waardeloos mens beschouwd en hij voelt zich voortdurend gekrenkt door het algemene gebrek aan aandacht. Als om zich daarvoor te wreken drilt en tiranniseert hij zijn karakterloze vriend en laat zich tegenover hem op zijn grote intellect voorstaan. Zijn vriend verafschuwt hem maar verdraagt alles omdat hij in het geheim een oogje heeft op zijn vrouw. Terwijl dat dametje, een jong en knap echt Petersburgs typetje, een dom flirtje uit de middenklasse, in de Passage haar aandacht schenkt aan de tegelijk met de krokodil vertoonde apen, is haar geniale echtgenoot intussen bezig de tot dusver slaperig en als een houtblok neerliggende krokodil te plagen: deze spert plotseling zijn muil open en slikt hem met huid en haar in. Weldra blijkt dat de grote man er niet de minste schade door geleden heeft; integendeel, met de hem eigen koppigheid verklaart hij vanuit de krokodil dat hij het daar best naar zijn zin heeft. Zijn vriend en zijn vrouw verwijderen zich om bij de autoriteiten moeite te doen voor zijn bevrijding. Te dien einde zou men niet anders kunnen dan de krokodil doden, hem open snijden en zo de grote man er uithalen; maar daarbij zou men natuurlijk de Duitser, eigenaar van de krokodil, en zijn onafscheidelijke Mutter een schadevergoeding moeten betalen. De Duitser is in het begin verontwaardigd en wanhopig van angst dat zijn krokodil, die een ‹ganse ambtenaar› heeft verslonden, zal sterven; maar hij krijgt spoedig in de gaten dat het verslonden lid van de Petersburgse ambtenarij die bij dit alles in leven is gebleven voortaan in heel Europa een reusachtige bron van inkomsten voor hem kan betekenen. Hij vraagt dan ook een enorme som voor de krokodil en bovendien de rang van Russisch kolonel. Aan de andere kant staat de overheid voor de niet geringe moeilijkheid dat het geval op het ministerie volkomen nieuw is en dat er totaal geen precedenten zijn. «Als we maar één enkel klein precedentje hadden konden we iets ondernemen maar zo is het wel moeilijk». Bovendien komt de verdenking op dat de ambtenaar in de krokodil is gekropen vanwege zekere verboden liberale tendenties... Zijn vrouw intussen komt tot de ontdekking dat haar positie ‹van zogezegd weduwe› niet oninteressant is. De verslonden echtgenoot verklaart zijn vriend intussen met grote beslistheid dat hij veel beter in de krokodil kan blijven dan in de staatsdienst terugkeren, want nu zal hij vanzelf de aandacht op zich vestigen, iets wat hij vroeger nooit heeft kunnen bereiken. Hij dringt erop aan dat zijn vrouw avondjes zal geven en dat men hem op die avondjes gelijk met de krokodil in een kist binnenbrengt. Hij is ervan overtuigd dat heel St. Petersburg en alle hoge staatsdienaren zich zullen verdringen om het nieuwe fenomeen te aanschouwen. En dan zal hij ze eens laten zien: «Ik zal de waarheid verkondigen en woorden van lering spreken; ik zal een staatsman raad geven, ik zal een minister mijn capaciteiten tonen», zegt hij, alsof hij al niet meer tot deze wereld behoort en reeds het recht heeft raadgevingen uit te delen en orakelspreuken te laten horen. Op de voorzichtige maar giftige vraag van zijn vriend: «Maar stel dat je straks door een zeker onverwacht proces, dat je overigens wel verwachten kunt, verandert in iets dat je niet verwacht», antwoordt de grote man dat hij daar al over nagedacht heeft; maar dat hij zich met verontwaardiging zal verzetten tegen zulk een gebeuren dat volgens de wetten der natuur inderdaad mogelijk is. Zijn vrouw echter wil er niet in toestemmen zulk soort avondjes te geven, al heeft ze wel plezier in de gedachte eraan: «Het moet een gek gezicht zijn als ze me m’n man in een kist bij me brengen», zegt ze. Bovendien bevalt haar positie van zogezegd weduwe haar steeds beter. Ze krijgt de smaak beet; men is met haar begaan. De chef van haar man komt haar opzoeken en speelt kaart met haar... Tot zover het eerste deel van dit humoristische verhaal – het is onvoltooid gebleven. Ik zal het beslist nog eens afmaken, al ben ik het intussen vergeten en zal ik het nog eens over moeten lezen om me weer alles te binnen te brengen.

Maar kijk nu eens wat men van dat kleine gevalletje gemaakt heeft. Nauwelijks was het verhaal in het tijdschrift Epoche verschenen (in 1865) of De Stem maakte in haar kroniek plotseling een vreemde opmerking. Ik kan het me niet meer letterlijk herinneren en het zou te veel tijd kosten om het na te gaan, maar het kwam ongeveer op het volgende neer. «De weg die de auteur van De krokodil heeft ingeslagen leidt tot niets; hij legt er geen eer mee in en het brengt hem niet de voordelen op die hij ervan verwacht» enz. enz. Daarop volgden dan enkele erg duistere en hatelijke vinnigheden. Ik las het slechts vluchtig, ik begreep er niets van, ik zag alleen dat er veel gif in zat maar ik begreep niet waarop het sloeg. Deze duistere toespelingen in een kroniek konden mij op zichzelf natuurlijk geen schade doen; van de lezers zou toch niemand er iets van begrijpen, evenmin als ik; maar een week later zei N. N. S. plotseling tegen me: «Weet u wat ze daar denken? Ze zijn ervan overtuigd dat uw Krokodil een allegorie is, en wel op de verbanning van Tsjernysjevski, en dat u Tsjernysjevski wilde treffen en belachelijk maken». Ik verbaasde me daar wel over maar ik maakte me niet ongerust; de mensen denken zoveel. Deze interpretatie leek me te bizar en geforceerd om ooit ingang te kunnen vinden en ik achtte het volkomen overbodig te protesteren. Ik zal dat mezelf nooit vergeven want de mening won veld en werd geaccepteerd. Calomniez, il en restera toujours quelque chose.

Ik ben er overigens ook nu nog van overtuigd dat er helemaal geen laster achter zat, waarvoor trouwens, waarom? Ik had in literaire kringen met bijna niemand ruzie, althans geen ruzie van belang. Het is nu, op dit ogenblik, pas voor de tweede keer in mijn hele zevenentwintigjarige loopbaan dat ik over mezelf persoonlijk spreek. Het was gewoon stompzinnigheid, bekrompen, achterdochtige stompzinnigheid die zich in een of ander hoofd ‹met een tendens› had vastgezet. Ik ben ervan overtuigd dat dat diepzinnige hoofd tot op de dag van heden volkomen zeker is dat het zich niet vergist heeft en dat ik inderdaad de spot gedreven heb met de ongelukkige Tsjernysjevski. Ik ben er zelfs van overtuigd dat ik ook nu door geen verklaringen en verontschuldigingen zijn standpunt in mijn voordeel zal kunnen veranderen. Maar daarvoor is het ook een diepzinnig hoofd. (Ik heb het natuurlijk niet over Andrej Aleksandrovitsj; in zijn kwaliteit van redacteur en uitgever van zijn krant staat hij er als altijd buiten.)

Waarin ligt de allegorie? Nu, dat is duidelijk: de krokodil stelt Siberië voor; de ingebeelde en lichtzinnige ambtenaar Tsjernysjevski. Hij is in de krokodil terechtgekomen en koestert nog steeds de hoop de hele wereld te onderrichten. De karakterloze vriend die hij tiranniseert, dat zijn al zijn vrienden van hier. Het knappe maar domme vrouwtje van de ambtenaar, dat plezier heeft in haar positie van ‹zogezegd weduwe›, dat is... Maar hier wordt het zo vuil dat ik geen zin heb me daarmee te besmeuren en de uitleg van de allegorie voort te zetten. (Maar intussen heeft deze opvatting steeds sterker postgevat en misschien juist in het bijzonder die laatste insinuatie; daar heb ik onomstotelijke bewijzen voor.)

Men heeft dus verondersteld dat ik, die zelf een gewezen banneling en dwangarbeider ben, me heb zitten verkneukelen over de verbanning van een andere ‹ongelukkige›; en dat niet alleen, maar dat ik over die zaak nog een amusante satire geschreven heb. Maar waar liggen de bewijzen: in de allegorie zelf? Maar brengt u mij wat u wilt: Het dagboek van een krankzinnige, de ode ‹God›, ‹Joeri Miloslavski›, de gedichten van Fet – wat u maar wilt – en ik zal u onmiddellijk uit de eerste tien regels die u mij aanwijst bewijzen dat daar een allegorie op de Frans-Duitse oorlog achter steekt of een satire op de acteur Gorboenov, kortom, op wie of wat men maar wil. Weet u nog hoe in vroeger tijden, op het eind van de veertiger jaren, de censors bijvoorbeeld de manuscripten en transparanten onderzochten? Er was geen regel, geen punt waar niet iets achter werd gezocht, waar men niet een of andere allegorie in vermoedde. Wanneer men bewijzen tegen mij wil zoeken, laat men dan proberen uit mijn hele levensloop iets te halen waaruit blijkt dat ik een boosaardige, harteloze paskwilschrijver ben en dat men dergelijke allegorieën van mij verwachten kan.

Maar de lichtvaardigheid en overijldheid van dergelijke onbewezen conclusies getuigt integendeel van een zekere laagheid van geest bij de beschuldigers zelf, van de grofheid en onmenselijkheid van hun opvattingen. Zelfs de naïviteit van de veronderstelling is hier onvergeeflijk. Men kan ten slotte ook op een naïeve manier gemeen zijn.

Is het dat ik Tsjernysjevski misschien persoonlijk haatte? Om deze beschuldiging te voorkomen heb ik hierboven met opzet gesproken over onze korte en hartelijke relatie. Men zal beweren dat dat niets zegt en dat ik een geheime haat tegen hem koesterde. Maar laat men dan ook aantonen dat er aanleidingen waren tot die haat, gesteld men iets kan aantonen. Maar die waren er niet. Aan de andere kant ben ik er zeker van dat Tsjernysjevski zelf de juistheid van mijn beschrijving van onze relatie zal bevestigen wanneer hij die ooit onder ogen krijgt. En Gode geve dat hij de gelegenheid krijgt het te doen. Ik verlang daar even diep en vurig naar als ik zijn ongeluk oprecht betreurd heb en nog betreur.

Maar is het dan misschien een haat die veroorzaakt is door zijn overtuigingen?

Waarom? Tsjernysjevski heeft mij nooit beledigd met zijn overtuigingen. Men kan een mens hoogachten terwijl men toch radicaal met hem van mening verschilt. Ik hoef hier trouwens niet helemaal met oncontroleerbare beweringen aan te komen en kan zelfs een klein bewijs aanvoeren. In een van de laatste nummers van het tijdschrift Epoche, dat in die tijd ophield te bestaan (misschien wel in het allerlaatste), was een uitvoerig kritisch artikel opgenomen over de ‹vermaarde› roman Wat te doen? van Tsjernysjevski. Het was een opmerkelijk artikel uit de pen van een bekend auteur. En wat werd erin gezegd? In dat artikel werd aan het verstand en het talent van Tsjernysjevski alle eer gegeven. Over zijn roman zelf werd zelfs met veel enthousiasme gesproken. Aan zijn opmerkelijk verstand heeft immers niemand ooit getwijfeld. Er werd in ons artikel alleen gesproken over de eigenaardigheden en de afdwalingen van dat verstand, maar de ernst alleen al van het artikel getuigde tevens van de gepaste eerbied van onze criticus voor de kwaliteiten van de auteur. U zult toch moeten toegeven: wanneer ik hem zou haten vanwege zijn overtuigingen dan zou ik toch zeker in mijn eigen tijdschrift geen artikel opgenomen hebben waarin over Tsjernysjevski met zoveel gepaste eerbied gesproken werd; ten slotte was ík toch redacteur van de Epoche en niemand anders.

Hoopte ik misschien door het publiceren van zo’n giftige allegorie een wit voetje te krijgen ergens en haut lieu? Maar wie zou van mij kunnen zeggen dat ik ooit pogingen heb gedaan of erin geslaagd ben in welke lieu dan ook een wit voetje te krijgen, d.w.z. dat ik mijn pen verkocht zou hebben? Ik denk dat de auteur zelf van de bedoelde interpretatie ondanks al zijn naïviteit niet aan zulk een mogelijkheid gedacht heeft. Trouwens, wanneer de beschuldiging daarin bestond had ze in literaire kringen nooit voet aan de grond gekregen.

Wat ten slotte de mogelijkheid betreft van de beschuldiging dat ik in allegorische vorm de spot had willen drijven met bepaalde huiselijke omstandigheden van Nikolaj Gavrilovitsj, kan ik alleen herhalen dat ik te mijner ‹verdediging› deze kant van de zaak zelfs niet wil aanroeren teneinde me niet te besmeuren...

Ik vind het erg vervelend dat ik deze keer over mezelf begonnen ben. Dat heb je ervan wanneer je je literaire herinneringen schrijft; ik zal ze dan ook nooit schrijven. Het spijt me zeer dat ik de lezer ongetwijfeld verveeld heb; maar ik schrijf een dagboek, een dagboek dat gedeeltelijk over mijn persoonlijke indrukken gaat, en toevallig kreeg ik net onlangs een ‹literaire› indruk die me indirect ineens dat vergeten voorval over mijn vergeten Krokodil te binnen bracht.

Een dezer dagen zei iemand die ik bijzonder respecteer en wiens mening ik op hoge prijs stel tegen me:

– Ik heb zojuist uw artikel gelezen over ‹het milieu› en over de uitspraken van onze gezworenen (Grazjdanin, no. 2). Ik ben het volkomen met u eens maar uw artikel kan aanleiding geven tot een onaangenaam misverstand. Men zal denken dat u voor afschaffing van de juryrechtspraak bent en voor een nieuw voogdijschap van de staat...

Ik was smartelijk getroffen. Het was de stem van een man die volkomen objectief is en buiten alle literaire partijen en ‹allegorieën› staat.

– Is het dan werkelijk mogelijk mijn stuk zo uit te leggen? Maar op die manier kun je helemaal nergens meer over praten. De economische en zedelijke toestand van ons volk na de bevrijding uit het juk van de lijfeigenschap is verschrikkelijk. Dat wordt door onmiskenbare en hoogst verontrustende feiten ieder ogenblik bewezen. Zedelijk verval, drank, joodse kroegbazen, diefstal en roofovervallen op klaarlichte dag – dit alles zijn onmiskenbare feiten en het wordt steeds erger, steeds erger. Goed: en wanneer iemand die naar hart en geest verontrust is de pen ter hand neemt en erover schrijft, zal men dan verontwaardigd uitroepen dat hij de lijfeigenschap verdedigt en de boeren weer tot lijfeigenen wil maken? In ieder geval is het wenselijk dat het volk de volle vrijheid heeft om zelf een uitweg uit zijn bedroevende toestand te vinden, zonder enige voogdijschap en zonder terugkeer naar het verleden.

– Zo is het ongetwijfeld en dat is ook precies mijn gedachte! En zelfs als er door een verval van het volk (zelf zeggen ze tegenwoordig al wanneer ze wel eens de blik op zichzelf richten: ‹We zijn zwak, we zijn zwak geworden!›), zelfs als er, zeg ik, een echte en onmiskenbare ramp met het volk gebeurde, een verschrikkelijke ontaarding, een grote catastrofe, ook dan zou het volk zichzelf redden, zichzelf en ons, zoals het al meermalen is voorgekomen, waarvan zijn hele geschiedenis getuigt. Dat is mijn gedachte. Dat is precies wat ik bedoel: geen inmenging meer van hogerhand!.. Maar hoe kan men iemands woorden zo verkeerd begrijpen en uitleggen. Wie weet ziet iemand hier trouwens ook weer een of andere allegorie in!

==

V
Vlas

Herinnert u zich ‹Vlas›? Ik moet ineens aan hem denken.

==

Gekleed in boerenjas met open kraag

Zo schrijdt, gebruind, met trage pas,

Het hoofd ontbloot, van straat tot straat

Een waard’ge grijsaard – Oompje Vlas.

Hij draagt op zijn borst een koop’ren icoon

En collecteert voor de bouw van een kerk...

==

Deze ‹Vlas› leefde, zoals bekend, vroeger ‹zonder God›:

==

... Hij heeft zijn vrouw in ’t graf

Geranseld; allerhand gespuis

Van rovers, paardendieven gaf

Hij ’n onderkomen in zijn huis.

==

Zelfs paardendieven – zo probeert de dichter ons aan het schrikken te maken en vervalt daarbij in de toon van een oude kwezel. O hemel, wat een zonden! Nou, en toen werd het donderen. ‹Vlas› werd ziek en had een visioen, waarop hij een eed aflegde dat hij de wereld zou rondtrekken om geld in te zamelen voor de bouw van een kerk. Hij had een visioen van niets minder dan de hel:

==

Hij zag de ondergang der wereld,

Hij zag de zondaars in de hel:

Geplaagd door duivels, rappe kerels,

Geprikt door heksen kwiek en fel.

En Ethiopen, zwart van huid

Met ogen waaruit vonken sproeien...

...................................

De een is op een paal gespietst,

Een ander likt de hete vloer...

==

Kortom, het zijn onvoorstelbare verschrikkingen, je wordt er gewoon akelig van als je het leest. «Maar het is onmogelijk alles te beschrijven», vervolgt de dichter:

==

Bedevaarsters, wijze vrouwen,

Zouden ’t beter kunnen zeggen.

==

O dichter! (en nog wel een waarachtig dichter, helaas), wanneer u niet tot het volk gegaan was met uw verrukkingen waarover

==

Bedevaarsters, wijze vrouwen,

==

beter zouden kunnen vertellen, zou u ons ook niet beledigd hebben met uw gevolgtrekking dat het op grond van zulke oude-wijvenpraat is dat er:

==

Godshuizen verrijzen op

Onze vaderlandse bodem.

==

Maar al is het dan alleen uit ‹domheid› dat ‹Vlas› met de bedelzak loopt, de ernst van zijn lijden hebt u toch in ieder geval begrepen; u bent toch in ieder geval getroffen geweest door zijn imposante gestalte. (U bent ten slotte toch dichter, hoe kan het anders).

==

Heel zijn grote zielekracht

Stelde hij in dienst van God,

==

zegt u zo prachtig. Ik wil overigens geloven dat u ondanks uzelf de spot met die dingen drijft, uit een soort liberale angst, want deze verschrikkelijke, zelfs angstwekkende kracht van de deemoed van ‹Vlas›, deze behoefte zichzelf te redden, dit hartstochtelijke verlangen naar lijden heeft ook u getroffen, u die een almens en een Russische gentilhomme bent, en de imposante gestalte uit het volk heeft ook in uw hoog-liberale ziel extase en eerbied gewekt!

==

Alles heeft ‹Vlas› weggegeven,

Barvoets gaat hij aan het werk:

Bedelend langs ’s heren wegen

Voor het bouwen van een kerk.

Zo dan zwerft hij sinds die tijd,

Nu al bijna dertig jaar,

Leeft slechts van liefdadigheid,

Maakt streng zijn gelofte waar.

...............................

Groot, gebruind en recht van leden,

Schrijdt hij kalm en vol geduld

==

(is het niet prachtig?)

==

Door de dorpen, door de steden,

‘t Hart van diep berouw vervuld.

...............................

Met zijn boek en zijn icoon

Loopt hij in zichzelf te spreken,

Zachtjes klinkt en monotoon

‘t Rinklen van zijn boetekeet’nen.

==

Prachtig, werkelijk prachtig! Zo prachtig zelfs dat men niet zou zeggen dat het van u is; net of niet u maar een ander in uw plaats later, in eveneens prachtige verzen, de spot heeft gedreven met de liederen van de Wolgaslepers. Maar overigens hebt u daar ook eigenlijk niet gespot, of alleen een klein beetje; ook op de Wolga hebt u van de almens in de sleper gehouden en werkelijk om hem geleden, dat wil zeggen niet om de sleper als zodanig maar om zo te zeggen om de al-sleper. Ziet u, het houden van de almens betekent bijna altijd het verachten en soms ook haten van de werkelijke mens die naast u staat. Ik heb met opzet in uw kluchtige (in zijn geheel, neemt u het mij niet kwalijk) gedicht de uitzonderlijk mooie regels onderstreept.

Ik werd aan deze dichterlijke ‹Vlas› herinnerd omdat ik dezer dagen een ongelooflijk fantastisch verhaal hoorde over een andere ‹Vlas›, over twee zelfs, maar twee volkomen originele ‹Vlassen› van een soort waarvan men tot nu toe nog niet gehoord heeft. Het is werkelijk gebeurd en alleen door de ongewoonheid ervan al opmerkelijk.

Er bestaan in Rusland in verscheidene kloosters naar men zegt ook thans nog sommige asceten, monniken die de biecht afnemen en raadgevingen verstrekken. Of dat goed of slecht is, of monniken nodig zijn of niet, – daar wil ik het op het ogenblik niet over hebben en daarvoor heb ik de pen niet opgenomen. Maar aangezien we nu eenmaal in de gegeven werkelijkheid leven kan ik zelfs een monnik niet uit mijn verhaal weglaten wanneer de geschiedenis op hem gebaseerd is. Deze raadgevende monniken schijnen soms zeer ontwikkeld en intelligent te zijn. Dat vertelt men tenminste; ik weet er niets van. Men zegt dat sommigen van hen een wonderlijke gave schijnen te hebben om in de menselijke ziel door te dringen en de kunst verstaan deze te beïnvloeden. Sommige van die figuren schijnen in heel Rusland bekend te zijn, d.w.z. in de kringen van degenen die ze nodig hebben. Zo’n oude monnik leeft bijvoorbeeld in het gouvernement Cherson en men reist uit St. Petersburg, uit Archangelsk, uit de Kaukasus en uit Siberië naar hem toe of komt zelfs te voet gelopen. Ze komen natuurlijk met een door wanhoop gekwelde ziel die geen genezing meer verwacht of met zo’n verschrikkelijke last op het hart dat de zondaar er zelfs niet over spreekt met zijn eigen geestelijke herder – niet uit vrees of gebrek aan vertrouwen maar gewoon uit volslagen wanhoop aan zijn redding. Maar wanneer zo iemand plotseling hoort van een van die raadgevende monniken dan gaat hij naar hem toe.

En zo vertelde een van die oude monniken eens aan een bezoeker in een vriendschappelijk gesprek onder vier ogen: Ik luister nu al twintig jaar naar de mensen en u kunt me geloven dat ik in die twintig jaar heel wat van de meest verborgen en meest gecompliceerde ziekten van de menselijke ziel heb leren kennen; maar ook na twintig jaar beef je soms van verontwaardiging wanneer je sommige geheimen hoort. Je verliest de nodige sereniteit om troost te geven en je moet jezelf dwingen tot deemoed en kalmte.

En bij die gelegenheid vertelde hij dat verbazingwekkende verhaal uit het volksleven waar ik hierboven op doelde.

Ik zie op een keer een boer die op zijn knieën naar me toe komt gekropen. Ik had hem al uit het raam over de grond zien kruipen. Zijn eerste woorden waren:

– Voor mij is er geen redding; ik ben verdoemd! Je kunt zeggen wat je wilt, ik ben toch verdoemd!

Ik kalmeerde hem enigszins; ik zag dat de man kruipend was gekomen omdat hij wilde lijden; hij kwam kennelijk van ver.

«We waren met een paar jongens van ons dorp bij elkaar, begon hij te vertellen, en twistten erover wie het stoutste stukje zou durven uithalen. In mijn hoogmoed pochte ik er waar allen bij waren op dat ik alles durfde. Een andere jongen nam me terzijde en zei me onder vier ogen:

– Dat is onmogelijk dat je doen zult wat je zegt. Je schept alleen maar op.

Ik begon te zweren.

– Nee wacht, zegt hij, zweer bij je zieleheil dat je alles zult doen wat ik zeg.

Ik zwoer het.

– Het is nu gauw vasten, zegt hij, bereid je voor op het heilig avondmaal. Wanneer je naar het heilig avondmaal gaat, neem het sacrament dan aan maar slik het niet door. Als je weggaat, haal het dan met je hand uit je mond en bewaar het. Dan zal ik je wel verder zeggen.

Zo deed ik ook. Hij bracht me meteen uit de kerk naar de moestuinen. Hij nam een staak, stak hem in de grond en zei: leg het erop! Ik legde het op de staak.

– Ga nu, zegt hij, een geweer halen.

Ik haalde een geweer.

– Laad het.

Ik laadde het.

– Leg aan en schiet.

Ik hief het geweer op en mikte. En juist op het ogenblik dat ik wilde schieten zie ik ineens een kruis voor me en op het kruis de Gekruisigde. Daarop viel ik met het geweer bewusteloos neer».

Het voorval had een paar jaar voordat hij bij de oude monnik kwam plaatsgevonden. Wie die ‹Vlas› was, waar hij vandaan kwam en hoe hij heette, dat onthulde de monnik natuurlijk niet, evenmin als de boetedoening die hij hem oplegde. Hij zal zijn ziel wel belast hebben met de een of andere verschrikkelijke taak die de krachten van de mens zelfs te boven gaat, ervan uitgaande dat de boete in dit geval niet zwaar genoeg kon zijn: zelf kwam hij immers aankruipen ‹omdat hij wilde lijden›. Nietwaar, het is goedbeschouwd toch een zeer karakteristiek voorval waar veel interessante kanten aan zitten, zodat het misschien de moeite waard is er een paar minuten bij stil te staan. Ik ben nog steeds van mening dat zij het laatste woord zullen zeggen, juist zij, die verschillende ‹Vlassen›, met of zonder boetedoening; zij zullen ons een nieuwe richting en een nieuwe uitweg uit al onze schijnbaar uitzichtloze moeilijkheden wijzen. Het is immers niet St. Petersburg dat uiteindelijk de toekomst van het Russische volk zal bepalen. En daarom kan ieder, ook het kleinste nieuwe aspect van die thans ‹nieuwe mensen› onze aandacht waard zijn.

In de eerste plaats sta ik verbaasd – en steeds meer verbaasd – over het begin zelf van de geschiedenis, ik bedoel de mogelijkheid dat er in een Russisch dorp zo’n twist en wedijver kan plaatsvinden over wie het stoutste stukje durft uit te halen. Het is een feit dat enorm veel te denken geeft en voor mij zelfs iets volkomen onverwachts; en ik heb toch heel wat van het volk gezien en nog wel de meest karakteristieke vertegenwoordigers ervan. Ik merk tevens op dat juist de schijnbare uitzonderlijkheid van het geval voor de geloofwaardigheid ervan pleit: wanneer iemand liegt zoekt hij iets veel gewoners uit, iets dat meer met het dagelijks leven overeenkomt, opdat iedereen het geloven zal.

Vervolgens is vooral ook het medische aspect van de zaak interessant. Hallucinaties zijn in verreweg de meeste gevallen een ziekelijk verschijnsel en het is een soort ziekte die zeer zelden voorkomt. De mogelijkheid van een plotselinge hallucinatie bij een waarschijnlijk innerlijk gespannen maar toch volkomen gezond mens is misschien een tot dusver ongehoord geval. Maar dat is een medische aangelegenheid en daar weet ik weinig van.

Iets anders is de psychologische kant van de zaak. Er staan hier twee volkstypen voor ons die in hoge mate karakteristiek zijn voor het Russische volk in zijn geheel! Daar is in de eerste plaats het volkomen uit het oog verliezen van iedere maat (maar, let wel, het is bijna altijd een tijdelijk en voorbijgaand verschijnsel, alsof het onder een soort magische dwang gebeurt). Daar is de behoefte de grens te overschrijden, de behoefte aan een beklemmende sensatie, tot aan de afgrond te gaan, zich er half overheen te buigen, in de gapende diepte te kijken en – in sommige maar volstrekt niet zeldzame gevallen – zich er als een dolzinnige hals over kop in te storten. Het is de behoefte tot ontkenning in de mens, die soms bij de meest positieve en vrome lieden voorkomt, de ontkenning van alles, van het voornaamste heiligdom van zijn hart, van zijn meest volstrekte ideaal, van de heilige waarheid van het volk in heel haar volheid, waarvoor hij zojuist nog een diep respect had en die hem nu plotseling tot een ondraaglijke last geworden schijnt. Wat vooral opvalt is die overijldheid, die onbesuisdheid waarmee de Russische mens zich soms haast om zich op bepaalde uitzonderlijke ogenblikken van zijn particuliere leven of van het volksleven in goede of slechte zin te onderscheiden. Soms is er eenvoudig geen houden aan. Ofn het om de liefde gaat of om de draak, om uitspattingen, eerzucht of afgunst – sommige Russen geven zich er bijna onvoorwaardelijk aan over, zijn bereid alles af te breken, zich van alles los te maken: van hun gezin, van hun tradities, van God. De allerbeste mens kan op een of andere manier plotseling tot een walgelijk monster en een misdadiger worden – hij hoeft alleen maar in die wervelstorm terecht te komen, in die voor ons noodlottige draaikolk van plotselinge, reflexachtige zelfontkenning en zelfvernietiging die het Russische volkskarakter zo eigen is op sommige noodlottige momenten van zijn leven. Maar daar staat tegenover dat de Rus dezelfde kracht, dezelfde onbesuisdheid, dezelfde dorst naar zelfbehoud en boete aan de dag legt – en dit geldt zowel voor de afzonderlijke Rus als voor het volk als geheel – wanneer het erom gaat zichzelf te redden, en dat gebeurt gewoonlijk dan wanneer hij de uiterste grens bereikt heeft, d.w.z. wanneer hij niet meer verder kan. Maar het is bijzonder tekenend dat de omgekeerde impuls, de impuls tot opstanding en zelfredding, altijd ernstiger is dan de vorige uitbarsting – de uitbarsting van ontkenning en zelfvernietiging. Ik bedoel hiermee dat deze altijd op rekening van een soort zwakke kleinmoedigheid geschreven kan worden, terwijl de Rus aan zijn opstanding daarentegen met de grootste en ernstigste inspanning werkt en zijn vroegere daad van ontkenning hem met de grootste verachting voor zichzelf vervult.

Ik geloof dat de voornaamste, de elementairste geestelijke behoefte van het Russische volk de behoefte aan lijden is, een altijd-durend en onverzadigbaar lijden, overal en in alles. Met deze dorst naar lijden schijnt het sinds onheuglijke tijden besmet te zijn. Een stroom van lijden loopt door zijn hele geschiedenis, niet alleen tengevolge van uiterlijke noden en rampen, maar een stroom waarvan de bron uit het hart zelf van het volk opwelt. Zelfs in het geluk ligt voor het Russische volk altijd iets van lijden, anders zou zijn geluk niet volledig zijn. Nooit, zelfs niet in de meest triomfantelijke momenten van zijn geschiedenis, geeft het een indruk van trots en triomf maar het lijkt altijd alleen tot lijdens toe ontroerd; het zucht en schrijft zijn glorie aan Gods genade toe. Het Russische volk zwelgt als het ware in lijden. Wat voor het hele volk geldt, geldt ook voor de afzonderlijke types, overigens natuurlijk alleen in ’t algemeen. Bekijkt u bijvoorbeeld het veel voorkomende type van de Russische herrieschopper. Er is hier niet alleen sprake van een liederlijke ongeremdheid – die je soms verbaasd doet staan over de gewaagde uitersten en de gemeenheid waartoe de menselijke ziel kan vervallen. Deze herrieschopper is in de eerste plaats zelf een man die lijdt. Een naïef-triomfantelijke tevredenheid met zichzelf komt bij de Rus zelfs helemaal niet voor, al is hij nog zo dom. Neemt u een Russische dronkaard en bijvoorbeeld een Duitse dronkaard: de Rus is weerzinwekkender dan de Duitser, maar een dronken Duitser is ongetwijfeld dommer en belachelijker dan de Rus. De Duitsers zijn een volk dat bij uitstek zelfingenomen en trots op zichzelf is. Bij een dronken Duitser nemen die grondtrekken van het volkskarakter steeds grotere proporties aan naar gelang de genoten hoeveelheid bier. Een dronken Duitser is ongetwijfeld een gelukkig mens en hij zal nooit huilen; hij zingt liederen waarin hij zijn eigen loftrompet steekt en is trots op zichzelf. Hij komt thuis, dronken als een kanon maar trots op zichzelf. Een Russische dronkaard drinkt meestal uit verdriet en huilt erbij. En wanneer hij al een grote mond heeft dan is het niet om op te scheppen maar alleen om herrie te schoppen. Altijd herinnert hij zich een of andere krenking en gaat tekeer tegen degeen die hem gekrenkt heeft, of hij erbij is of niet. Hij zal misschien brutaalweg beweren dat hij zo goed als een generaal is en wanneer men hem niet gelooft begint hij te vloeken en te tieren en als laatste argument roept hij ten slotte altijd ‹politie!› Maar hij gedraagt zich alleen maar zo branieachtig, hij roept alleen maar ‹politie!› omdat hij er zelf in het diepst van zijn dronken ziel volkomen van overtuigd is dat hij helemaal geen ‹generaal› is maar alleen een walgelijke dronkaard die zich erger aanstelt dan een beest.n Wat voor dit microscopische voorbeeld geldt, geldt ook in het groot. Ook de volmaaktste herrieschopper, die in zijn driestheid en zijn elegante ondeugden misschien zelfs een zekere schoonheid vertoont zodat de domkoppen hem naäpen, voelt toch door een of ander instinct in de diepte van zijn mismaakte ziel dat hij ten slotte alleen maar een schoft is en anders niet. Hij is ontevreden met zichzelf; in zijn hart groeit het zelfverwijt en hij wreekt zich daarvoor op zijn omgeving; hij gaat tegen iedereen als een razende tekeer en kent dan helemaal geen grenzen meer, terwijl hij intussen worstelt met het lijden dat zijn hart steeds meer vervult en er zich tegelijk als het ware met genot aan bedwelmt. Wanneer hij in staat is zich uit zijn vernedering te verheffen dan neemt hij voor zijn vroegere val een verschrikkelijke wraak op zichzelf, verschrikkelijker zelfs dan hij in de roes van zijn liederlijkheid zijn geheime, uit onvrede met zichzelf voortkomende, kwellingen op anderen heeft gewroken.

Wie de beide jongelui had aangezet tot een twist over wie het stoutste stukje durfde uithalen en op welke oorzaken de mogelijkheid van zulk een wedijver berustte bleef onbekend, maar het is zeker dat beiden leden – de een door de uitdaging aan te nemen, de ander door hem op die manier uit te dagen. Er was natuurlijk wel iets aan voorafgegaan: of er bestond een verborgen haat tussen die twee, of een haat van kindsbeen af waar zij zichzelf hevig tegen verzetten en die plotseling op dat ogenblik van wedijver en uitdaging doorbrak. Het laatste is het waarschijnlijkst; en waarschijnlijk waren ze tot op dat ogenblik vrienden en leefden in een goede verstandhouding die hoe langer hoe ondraaglijker werd; maar op het ogenblik van de uitdaging had de spanning van de wederzijdse haat en op naijver van het slachtoffer op zijn Mefistofeles al ongewone proporties aangenomen.

– Ik ben nergens bang voor, ik doe alles wat je zegt; al verspeel ik mijn ziel en zaligheid, ik zal je weleens laten zien!

– Je pocht, je zult wegkruipen als een muis in de kelder, ik zal je uitlachen al verspeel ik mijn ziel en zaligheid!

Het was mogelijk geweest voor deze wedstrijd iets bijzonder gewaagds van andere aard uit te kiezen – een roof, een moord, een openlijke aanslag op een aanzienlijk persoon. De jongeman had immers gezworen dat hij tot alles bereid was en zijn verleider wist dat het deze keer ernst was en dat hij het inderdaad zou doen.

Nee. De meest verschrikkelijke ‹stoute stukjes› lijken de verleider te gewoon. Hij verzint iets ongehoords, iets fantastisch en ondenkbaars, en in deze keuze drukt zich de hele wereldbeschouwing van het volk uit.

Iets ondenkbaars? Maar intussen bewijst het feit dat hij juist daarop kwam dat hij er waarschijnlijk al eerder over gedacht had. Misschien had die fantasie zich allang, van zijn kinderjaren af in zijn ziel genesteld en hem doen huiveren van afgrijzen maar tegelijk ook van een kwellend lustgevoel. Dat hij alles allang van tevoren bedacht had, ook het geweer en de moestuin, en het voor zichzelf als een verschrikkelijk geheim bewaarde, daaraan bestaat bijna geen twijfel. Hij had het natuurlijk niet bedacht om het ook werkelijk te doen, en alleen zou hij het misschien ook nooit gedurfd hebben. Dat fantasiebeeld beviel hem eenvoudig, het drong af en toe in zijn ziel binnen, het fascineerde hem en hij liet er zich heel even door meeslepen om er zich vervolgens koud van ontzetting weer van los te maken. Eén ogenblik van zo’n ongehoorde vermetelheid, en laat dan maar alles te gronde gaan! En natuurlijk geloofde hij vast dat hem voor zoiets de eeuwige verdoemenis wachtte; maar – ‹ook ik heb op zo’n top gestaan!›...

Er zijn veel dingen die men niet bewust begrijpt maar wel aanvoelt. Men kan veel dingen onbewust weten. Maar er spreekt hier toch in ieder geval een merkwaardige psyche uit, en vooral in zo’n milieu. Dat maakt het nu juist zo belangwekkend. Het zou interessant zijn te weten hoe hij zichzelf zag: als schuldiger dan zijn slachtoffer of niet. Afgaande op zijn vermoedelijke ontwikkeling moet men aannemen dat hij zichzelf voor de meest schuldige hield of in ieder geval voor even schuldig; zodat hij door het slachtoffer tot zo’n ‹stout stukje› uit te dagen eigenlijk zichzelf uitdaagde.

Men zegt dat het Russische volk slecht het Evangelie kent, dat het de grondprincipes van het geloof niet kent. Zeker, dat is zo, maar het kent Christus en draagt hem sinds onheuglijke tijden in zijn hart. Daar bestaat niet de minste twijfel aan. Hoe kan men zich Christus naar waarheid voorstellen zonder de geloofsleer? – Dat is een andere vraag. Maar een in het hart gegronde kennis van Christus en een waarachtige voorstelling van hem zijn het volk beslist eigen. Deze worden van generatie op generatie doorgegeven en zijn met het hart van de mensen vergroeid. Misschien is de enige liefde van het Russische volk Christus en het houdt van Zijn gestalte op zijn eigen manier, dat wil zeggen tot lijdens toe.

Op de benaming rechtgelovig, dat wil zeggen waarachtiger in het geloof dan alle andere volken die Christus belijden, is het bovenal trots. Nogmaals, men kan zeer veel weten op een onbewuste manier.

En dus betekent de schennis van iets dat voor het volk zo heilig is een breuk met de gehele aarde, een zich voor alle eeuwigheid in het verderf storten, en dat voor één triomfantelijk ogenblik van ontkenning en trots – de Russische Mefistofeles had werkelijk geen stouter stukje kunnen uitdenken! Dat zo hoog opgevoerde hartstochten, zulke duistere en gecompliceerde gevoelens in de ziel van een eenvoudig man kunnen voorkomen is eenvoudig verbijsterend! En men bedenke bovendien dat dit alles al bijna was uitgegroeid tot een bewuste idee.

Het slachtoffer intussen geeft niet toe, geeft zich niet gewonnen, laat zich niet afschrikken. Althans, hij doet of hij zich niet laat afschrikken. De jongeman neemt de uitdaging aan. Er gaan dagen voorbij en hij houdt voet bij stuk. Het wordt langzamerhand geen fantasie meer maar werkelijkheid: hij gaat naar de kerk, hoort dagelijks het woord van Christus en trekt zich niet terug. Er bestaan vreselijke moordenaars die zelfs geen schroom tonen bij het zien van het door hen vermoorde slachtoffer. Een van die moordenaars, een duidelijk geval en die trouwens op heterdaad betrapt was, wilde tot het eind toe niet bekennen en bleef voor de rechter van instructie staan liegen. Toen deze opstond en bevel gaf hem naar de gevangenis over te brengen, verzocht hij met een ontroerd gezicht om de gunst, afscheid van het voor hem liggende lijk te mogen nemen (het was zijn vroegere geliefde die hij uit jaloezie vermoord had). Hij knielde neer, kuste haar vertederd, huilde even en, nog steeds op zijn knieën voor haar liggend, herhaalde hij nog eens met opgestoken hand dat hij onschuldig was. Ik wil alleen maar opmerken tot welk een graad van verdierlijking de gevoelloosheid in een mens kan gaan.

Maar hier was er geen sprake van gevoelloosheid. Bovendien kwam er nog iets heel speciaals bij: de mystieke huiver die zo’n geweldige macht heeft over de menselijke ziel. En die speelde ongetwijfeld een rol, te oordelen tenminste naar de ontknoping van de geschiedenis. Maar de sterke ziel van de jongeman kon deze huiver nog wel de baas; dat bewees hij. Getuigt het overigens van kracht of is het juist het uiterste van kleinmoedigheid? Waarschijnlijk allebei tegelijk, de tegenstellingen raken elkaar. Desondanks maakte deze mystieke huiver niet een einde aan zijn innerlijke strijd, maar verlengde deze strijd juist en droeg er zeker ook toe bij dat hij tot het einde toe werd voortgezet, en wel juist doordat de huiver, de angst, ieder zachter gevoel uit het hart van de zondaar weerde, en hoe sterker de verdringing des te onmogelijker werd het. De huiver is een wreed gevoel, het verdort en versteent het hart en sluit het voor ieder zachter, ieder hoger gevoel af. Daarom kon de misdadiger ook het ogenblik voor de ontvangst van het heilig sacrament doorstaan, ook al was hij misschien volkomen verstijfd van angst. Ik denk ook dat de wederzijdse haat tussen het slachtoffer en zijn kwelgeest in die dagen volkomen verdwenen was. Zo nu en dan zal de verleide zichzelf, zijn omgeving, de biddenden in de kerk met een ziekelijke kwaadaardigheid gehaat hebben, maar het minst van allen zijn Mefistofeles. Beiden voelden dat ze elkaar wederzijds nodig hadden om de zaak gezamenlijk tot een einde te brengen. Ieder van hen beschouwde zich ongetwijfeld als machteloos om de zaak alleen tot een pard softlineeinde te brengen. Waarom dreven ze de zaak dan door, waarom namen ze zoveel kwellingen op zich? Maar ze konden hun verbintenis niet opzeggen. Zodra hun contract verbroken was zou de wederzijdse haat onmiddellijk tien keer heviger oplaaien en was het zeker op een moord uitgelopen: de gekwelde zou zijn kwelgeest hebben vermoord.

Laten we dat aannemen. Maar zelfs dat lijkt niets in vergelijking met de door het slachtoffer geleden angst. De kwestie is dat zowel de een als de ander in het diepst van zijn ziel een zeker hels genot beleefd moet hebben aan de eigen ondergang, een adembenemende behoefte om zich over de afgrond te buigen en erin te kijken, een huiverende verrukking om de eigen vermetelheid. Het is bijna onmogelijk dat de zaak tot een einde gebracht zou zijn zonder die opwindende, hartstochtelijke sensaties. Het waren ten slotte geen gewone kwajongens, geen onnozele bengels – dat blijkt zowel uit het begin met de weddenschap over het ‹stoutste stukje› als uit het vertwijfelde einde bij de oude monnik.

Men merke verder op dat de verleider zijn slachtoffer niet het hele geheim onthulde: deze wist toen hij uit de kerk kwam nog niet wat hij precies moest doen met het sacrament, tot op het ogenblik zelf dat hij het geweer moest halen. Dat hij het zoveel dagen in zo’n mystieke onwetendheid kon uithouden getuigt alweer van de ongelooflijke vasthoudendheid van de zondaar. Anderzijds betoont ook de dorps-Mefistofeles zich een groot psycholoog.

Toen ze eenmaal in de moestuin aankwamen, waren ze toen misschien geen van beiden meer bij hun volle bewustzijn? Maar de jongeman herinnerde zich toch hoe hij het geweer had geladen en had aangelegd. Of misschien handelde hij alleen machinaal, ook al was hij bij zijn volle bewustzijn, zoals dat bij angsttoestanden inderdaad wel eens voorkomt? Ik denk het niet: wanneer hij tot niets dan een machine geworden was die zich automatisch bleef voortbewegen volgens de Wet van de traagheid, zou hij daarna zeker geen visioen gehad hebben; hij zou gewoon bewusteloos neergestort zijn zodra de impuls geheel was uitgewerkt – en niet vóór maar nà het schot. Nee, het meest waarschijnlijke is dat hij zich reeds al die tijd buitengewoon scherp van alles bewust is geweest, niettegenstaande zijn dodelijke angst die ieder moment evenredig toenam. En omdat het slachtoffer tegenover deze evenredig toenemende druk van de angst wist stand te houden, was hij – herhaal ik – ongetwijfeld begaafd met een enorme zielskracht.

Laten we alleen het feit nemen dat het laden van een geweer een operatie is die in ieder geval een zekere aandacht vereist. De moeilijkste en ondraaglijkste opgave op zo’n moment is dunkt mij het zich kunnen losmaken van zijn angst, van de allesoverheersende idee. Gewoonlijk zijn mensen die in hevige mate door angst overmand zijn niet meer in staat hun blikken van de angst, van het voorwerp of de idee die de angst veroorzaken af te wenden: zij blijven er als vastgenageld voor staan en blijven er als gehypnotiseerd naar staren. Maar de jongeman laadde aandachtig het geweer, dat herinnerde hij zich; hij herinnerde zich hoe hij daarna aanlegde, hij herinnerde zich alles tot het laatste ogenblik toe. Het zou ook kunnen zijn dat het proces van het laden van het geweer een verlichting voor hem betekende, een uitweg voor zijn gekwelde ziel, en dat hij blij was zich al was het maar voor een ogenblik te kunnen concentreren op een uiterlijk voorwerp dat hem afleidde. Dat komt wel voor bij de guillotine, met mensen die onthoofd worden. Dubarry riep de beul toe: «Encore un moment, monsieur le bourreau, encore un moment!» Ze zou twintig keer erger geleden hebben wanneer men haar die extra minuut geschonken had en toch riep en smeekte ze erom. Maar wanneer we aannemen dat het laden van het geweer voor onze zondaar zoiets betekende als het encore un moment voor Dubarry, dan zou hij natuurlijk niet in staat geweest zijn na zo’n ogenblik zijn angst, waarvan hij zich eenmaal had losgemaakt, weer onder ftlineogen te zien en met de onderneming voort te gaan, aan te leggen en te schieten. In dat geval zouden zijn handen eenvoudig verlamd geraakt zijn en hun dienst geweigerd hebben, het geweer zou vanzelf uit zijn handen gegleden zijn, ook al had hij zijn bewustzijn en zijn wil behouden.

Maar ten slotte, op het allerlaatste moment, brak de hele leugen, de hele gemeenheid van zijn handeling, de hele kleinmoedigheid die de indruk van kracht gemaakt had, de hele schande van zijn val, – brak dit alles plotseling, in één enkel ogenblik, uit zijn hart los en rees als een dreigende aanklacht voor hem op. Een grandioos visioen verscheen hem... alles was afgelopen.

Het oordeel klonk op uit zijn eigen hart, natuurlijk. Waarom klonk het niet bewust op, als een plotselinge verlichting van geest en geweten, waarom kondigde het zich aan in de vorm van een visioen, als een volkomen uiterlijk feit, onafhankelijk van zijn geest? Dat is een geweldig psychologisch raadsel en het werk van God. Voor hem, voor de misdadiger was het ongetwijfeld het werk van God. ‹Vlas› trok de wijde wereld in, hunkerend naar lijden.

En hoe is het met de andere ‹Vlas›, de overgeblevene, de verleider? De geschiedenis verhaalt niet dat hij over de grond kroop om boete te doen, er wordt niets over hem vermeld. Misschien heeft hij ook wel gekropen, misschien is hij in het dorp gebleven en leeft hij daar nog altijd, misschien drinkt hij weer en spotlacht hij op feestdagen: ten slotte was hij het niet die het visioen had. Zou het werkelijk zo zijn? Het zou interessant zijn ook iets over zijn geschiedenis te horen, ter informatie en als studiemateriaal.

Het zou hierom van belang zijn er meer van te weten: want wàt als hij zonder meer een echte dorpsnihilist was, een autochtone ontkenner en intellectualist, een ongelovige die met hooghartige spot het onderwerp voor de weddenschap gekozen had, iemand die niet tegelijk met zijn slachtoffer leed en beefde, zoals wij het in onze studie hebben aangenomen, maar die met koude nieuwsgierigheid de huiveringen en stuiptrekkingen van zijn slachtoffer volgde alleen uit behoefte een ander te zien lijden, een mens te vernederen – of misschien, de duivel mag het weten, uit wetenschappelijke observatiedrang?

Wanneer er in ons volkskarakter inderdaad zulke trekken zouden bestaan (en tegenwoordig kan men alles aannemen), en nog wel op het platteland, dan is dat een heel nieuwe onthulling, een beetje onverwacht zelfs. Van zulke karaktertrekken hoorde men toch vroeger niet. De verleider in de prachtige komedie van Ostrovski Leef er zo maar op los verbleekt erbij tot een slappe figuur. Jammer, dat men hier niets betrouwbaars over te weten kan komen.

Natuurlijk ligt het belang van de verhaalde geschiedenis – aangenomen dat zij van belang is – alleen hierin dat zij authentiek is. Maar het is af en toe niet overbodig om een blik te werpen in de ziel van de tegenwoordige ‹Vlas›. De tegenwoordige ‹Vlas› verandert snel. Daar beneden bij het volk gist het sedert de 19de februari evenzeer als bij ons boven. De reus is ontwaakt en strekt zijn leden; misschien wil hij aan de boemel gaan, volledig uit de band springen. Men zegt dat hij al begonnen is. Er worden verschrikkelijke dingen verteld en gepubliceerd: dronkenschap, banditisme, dronken kinderen, dronken moeders, cynisme, armoede, oneerlijkheid, goddeloosheid. Sommige serieuze maar wat overijlde mensen veronderstellen al, en wel op grond van feiten, dat wanneer deze algemene ‹feestvreugde› nog maar tien jaar zou duren, de gevolgen, al was het alleen maar in economisch opzicht, onvoorstelbaar zouden zijn. Maar wanneer we aan ‹Vlas› denken zijn we gerust: op het laatste moment zal de hele leugen, wanneer er tenminste van zon leugen sprake is, uit het hart van het volk losbreken en als een geweldige aanklacht voor het volk verrijzen. ‹Vlas› zal ontwaken en zich op de zaak Gods toeleggen. In elk geval zal hij, wanneer het werkelijk zover zou komen, zichzelf redden. Hij zal zichzelf en ons redden, want nogmaals: het licht en de redding zullen van onderen komen (in een voor onze liberalen misschien volkomen onverwachte vorm, en daar zal veel komieks in steken). Er zijn nu al symptomen, er tekenen zich nu al feiten af die in de richting van zulk een onverwacht gebeuren wijzen... Maar daar kunnen we het later nog eens over hebben. In ieder geval valt ons failliet als ‹vogeltjes uit het nest van Peter de Grote› op het ogenblik niet meer te betwijfelen. Want met die negentiende februari is de petrinische periode van de Russische geschiedenis definitief afgesloten zodat we reeds lang het domein van het volmaakt onbekende zijn binnengetreden.

==

VI
Bobok

Deze keer plaats ik de Notities van een zeker iemand. Dat ben ik niet, het is heel iemand anders. Ik geloof niet dat er verder nog een voorwoord nodig is.

==

NOTITIES VAN EEN ZEKER IEMAND

==

Semjon Ardaljonovitsj zei eergisteren ineens tegen me:

– Zeg eens Ivan Ivanytsj, zul jij ooit nuchter zijn?

Een vreemde vraag. Ik ben niet beledigd, ik ben een schuchter mens, en toch hebben ze me nog voor gek verklaard ook. Een kunstschilder schilderde toevallig mijn portret: «Ten slotte – zei hij – ben je toch een literator». Ik gaf toe en hij stelde het tentoon. Ik lees: «Bekijkt u goed dat ziekelijke, op de rand van de waanzin verkerende gezicht».

‘t Kan best wezen, maar mag men zoiets dan zomaar in de pers afdrukken? In de pers moet men het alleen over edele dingen hebben; daar zijn idealen nodig, maar zoiets...

Zeg het dan tenminste op een indirecte manier, daar is de woordkunst voor. Nee, hij heeft genoeg van de indirecte manier. Humor en een goede stijl verdwijnen tegenwoordig meer en meer en scheldpartijen gelden als bewijs van esprit. Ik ben niet beledigd: ik ben niet godweet wat voor groot literator, dat ik krankzinnig zou worden. Ik heb een verhaal geschreven maar het is niet gepubliceerd. Ik heb een feuilleton geschreven dat geweigerd werd. Ik heb met heel wat van die feuilletons bij verschillende redacties aangeklopt maar overal werden ze geweigerd: er ontbreekt zout aan, zeggen ze.

– Wat voor zout wil je dan hebben, vraag ik spottend: Attisch zout?

Maar dat begrijpen ze niet eens. Ik maak hoofdzakelijk vertalingen uit het Frans voor boekhandelaren. Ik stel ook advertenties op voor kooplieden, in de trant van: «Unieke aanbieding! Roodachtige thee van eigen plantages»... Voor een lofzang op Zijne Excellentie wijlen Pjotr Matvejevitsj sleepte ik een aardig sommetje in de wacht. In opdracht van een boekhandelaar schreef ik De kunst bij dames in de smaak te vallen. Van dat soort boekjes heb ik in mijn leven een stuk of zes het licht doen zien. Ik wil de bon-mots van Voltaire verzamelen maar ik ben bang dat de mensen hier het wat zouteloos zullen vinden. Wat doe je tegenwoordig met Voltaire: tegenwoordig heb je een knuppel nodig en geen Voltaire! Ze hebben elkaar de laatste tanden al uitgeslagen! Nou, dat is dan mijn hele literaire oeuvre. Behalve dan de brieven die ik belangeloos aan de redacties stuur met mijn volle naam eronder. Ik geef almaar vermaningen en raadgevingen, ik kritiseer en wijs de juiste weg. Aan één redactie heb ik vorige week mijn veertigste brief in de loop van twee jaren gestuurd; vier roebel heb ik alleen aan postzegels uitgegeven. Ik heb een lelijk karakter, dat is het.

Ik denk dat de kunstschilder mijn portret niet gemaakt heeft vanwege de literatuur maar vanwege de twee symmetrische wratten die ik op mijn voorhoofd heb: een fenomeen om zo te zeggen. Ideeën hebben ze niet meer, daarom gooien ze het tegenwoordig maar op de fenomenen. Nou, en of die wratten op mijn portret hem goed afgegaan zijn, – net levend! Realisme noemen ze dat.

En wat die waanzin betreft, dat hebben ze hier het afgelopen jaar al van heel wat mensen beweerd. En in wat voor stijl: «Bij zo’n authentiek talent... en dat het nu ineens zó moest aflopen... overigens had men het allang kunnen voorzien»... Dat is nog tamelijk handig ingekleed: uit zuiver artistiek oogpunt kun je er zelfs alle respect voor hebben. Goed en dan doken de personen in kwestie ineens weer op en waren verstandiger dan ooit. Ja, iemand gek maken dat kunnen ze bij ons wel maar verstandiger hebben ze nog niemand gemaakt.

De verstandigste van allemaal is volgens mij diegene die zichzelf al is het maar één keer in de maand een zot noemt, – maar die gave komt tegenwoordig niet meer voor! Vroeger wist een zot tenminste nog één keer in het jaar van zichzelf dat hij een zot was, maar nu – kun je denken! En ze hebben er zo’n ratjetoe van gemaakt dat je een zot niet meer van een verstandig mens kunt onderscheiden. Dat hebben ze expres gedaan.

Ik herinner me dat ze in Spanje, toen de Fransen tweeënhalve eeuw geleden het eerste gekkenhuis hadden opgericht, een geestig gezegde hadden: «Ze hebben al hun gekken in een apart huis opgesloten om zichzelf te kunnen wijsmaken dat ze verstandige mensen zijn». Precies: door een ander in een gekkenhuis op te sluiten bewijs je je eigen verstand nog niet. «K. is gek geworden, dus nu zijn wij verstandig». Nee, dat zit er nog helemaal niet in.

Overigens, wat kan het mij verdommen... wat zit ik me druk te maken over mijn verstand: ik zit maar te mopperen en te mopperen. Zelfs het dienstmeisje heeft er genoeg van. Gisteren kwam er een vriend bij me aan: «Je stijl – zegt hij – verandert, ’t is net haché. Je hakt en je hakt – dan komt er een bijzin, dan bij de bijzin weer een bijzin, dan volgt er nog iets tussen haakjes en dan begint het gehak opnieuw».

Mijn vriend had gelijk. Er is iets raars met me aan de hand. Mijn karakter verandert en mijn hoofd doet pijn. Ik begin allerlei vreemde dingen te zien en te horen. Niet bepaald stemmen, maar net of iemand naast je almaar zegt: «bobok, bobok, bobok!»

Wat is dat voor bobok? Ik moet wat verstrooiing zoeken.

==

Ik ging op weg om verstrooiing te zoeken en kwam terecht op een begrafenis. Een ver familielid. Collegeraad niettemin. Een weduwe met vijf dochters, allemaal ongetrouwd. Wat moet dat kosten om alleen maar hun schoenen te betalen! De overledene verdiende genoeg, maar nu wordt het een klein pensioentje. Zullen zich moeten bekrimpen. Ik werd er nooit erg vriendelijk ontvangen. Zou er trouwens ook nu niet naar toe gegaan zijn als het niet zo’n merkwaardig geval was. Ik liep met de anderen mee naar het kerkhof; ze houden zich allemaal op een afstand en doen erg trots. Mijn uniform is inderdaad niet zo best meer. Het moet wel een vijfentwintig jaar geleden zijn sinds ik het laatst op een kerkhof was; het is me je omgeving wel!

In de eerste plaats de lucht. Er stonden zo’n vijftien lijken bij elkaar. De bekledingen van de kisten waren van verschillende kwaliteit; er waren zelfs twee katafalken bij: van een generaal en van de een of andere voorname dame. Veel bedroefde gezichten, ook veel schijnbedroefde en zelfs heel wat openlijke vrolijkheid. De geestelijkheid heeft niet te klagen: genoeg inkomsten. Maar de lucht, de lucht. Ik zou hier niet graag geestelijke zijn.

Ik durfde maar nauwelijks naar de gezichten van de doden kijken want ik vertrouw mijn zenuwen niet zo erg. Sommige hebben een zachte gezichtsuitdrukking, sommige ook een onaangename. In het algemeen heeft die glimlach van ze iets vals, bij sommigen zelfs uitgesproken vals. Ik hou er niet van; je gaat er ’s nachts van dromen.

Toen de dienst begon ging ik de kerk uit om frisse lucht te scheppen; het was betrokken maar droog. Koud ook, maar daarvoor was het ten slotte ook oktober. Ik wandelde wat tussen de graven. Er zijn verschillende klassen. Voor dertig roebel lig je derde klas: heel fatsoenlijk en niet te duur. De eerste twee klassen zijn in de kerk en onder het voorportaal; nou dat kost wat. Deze keer werden er zes derde klas begraven waaronder de generaal en de dame.

Ik keek in de graven – verschrikkelijk: water en wat voor water! Helemaal groen en... nou, laat ik er liever niet over uitweiden! Ieder ogenblik moest de doodgraver ze met een emmertje leegscheppen. Ik ging de poort uit om zolang de dienst duurde wat rond te slenteren. Er vlak naast is het ziekenhuis en wat verderop ook een restaurant. Het restaurant gaat wel: je kunt er eten en basta. Het zat vol mensen die met begrafenissen waren meegekomen. Ik las heel wat vreugde op de gezichten, en oprechte geestdrift. Ik dronk een glaasje en at er een hapje bij.

Daarna hielp ik eigenhandig mee de doodkist van de kerk naar het graf dragen. Hoe komt het toch dat lijken zo zwaar worden in hun kist? Men zegt dat dat door een soort traagheid komt, doordat het lichaam zich om zo te zeggen niet meer zelf kan regeren... enfin zo’n soort onzin, volkomen in tegenspraak met de mechanica en het gezonde verstand. Ik houd er niet van dat mensen met niet meer dan een algemene ontwikkeling zoals dat bij ons gebeurt zich mengen in specialistische vraagstukken; maar bij ons is dat heel gewoon. Burgers geven graag hun opinie ten beste over militaire aangelegenheden, zelfs waar het problemen betreft die alleen een veldmaarschalk kan overzien, en mensen met een ingenieursopleiding houden zich het liefst met filosofische en economisch-politieke vraagstukken bezig.

Ik ging niet naar het begrafenismaal. Ik ben trots en als ze me alleen bij uitzonderlijke gelegenheden willen ontvangen omdat ze er dan niet onderuit kunnen, waarom zou ik dan met ze aan tafel gaan zitten ook al gaat het om een begrafenismaal? Ik begrijp alleen niet goed waarom ik eigenlijk op het kerkhof bleef; ik ging op een grafsteen zitten en verzonk in de daarbij behorende gepeinzen.

Ik begon bij de Moskouse tentoonstelling en eindigde met de verwondering als algemeen filosofisch thema. Over de ‹verwondering› had ik de volgende gedachten:

«Zich over alles te verwonderen is natuurlijk dom; het is veel mooier zich nergens over te verwonderen en dit geldt om de een of andere reden ook als bon ton. Maar of het werkelijk zo is? Volgens mij is het heel wat dommer zich nergens over te verwonderen dan zich over alles te verwonderen. En bovendien: zich nergens over verwonderen is bijna hetzelfde als nergens respect voor hebben. En nergens respect voor kunnen hebben is een eigenschap van domme mensen».

– Ik verlang er in de eerste plaats naar ergens respect voor te hebben. Ik dorst ernaar iets te kunnen respecteren, zei een kennis laatst tegen me.

Hij dorst ernaar iets te kunnen respecteren! Lieve hemel, dacht ik, je moest eens proberen tegenwoordig zoiets zwart op wit te publiceren!

Hier begon ik in te soezen. Ik houd er niet van om grafschriften te lezen; eeuwig hetzelfde. Op de grafsteen naast me lag een half opgegeten boterham: hij lag daar heel idioot, hij hoorde er niet. Ik gooide hem op de grond want het was ten slotte geen brood maar alleen een boterham. Brood op de grónd gooien schijnt trouwens ook geen zonde te zijn; op de vloer, dat is zonde. Het moet ergens in de almanak van Soevorin staan.

Ik moet daar een hele tijd gezeten hebben, wat al te lang zelfs; dat wil zeggen ik strekte me zelfs uit op de langwerpige steen die de vorm van een marmeren doodkist had. En hoe kwam het dat ik ineens verschillende dingen begon te horen? In het begin lette ik er niet op en wees het verschijnsel met verachting van de hand. Maar intussen gingen de stemmen door. Ik hoorde doffe klanken, stemmen, maar net of de monden met kussens bedekt waren; en toch waren ze duidelijk te verstaan en klonken ze van erg dichtbij. Ik werd helemaal wakker, ging overeind zitten en begon aandachtig te luisteren.

– Excellentie, maar dat gaat toch niet. U biedt harten, ik geef whist en ineens blijkt u zeven ruiten te hebben. Van die ruiten hadden we toch van tevoren moeten afspreken.

– Wat? Moeten we dan uit het hoofd spelen? Wat is er dan nog voor aardigheid aan?

– Het gaat niet, excellentie, zonder garantie gaat het absoluut niet. We moeten beslist met een blinde spelen.

– Nou, ik zou niet weten waar we die hier vandaan moeten halen.

Wat waren dat voor hoogmoedige woorden? En zo vreemd en onverwacht. De ene stem klonk zwaar en zelfverzekerd, de andere had iets weeks en zoetelijks; ik zou het niet geloven als ik het niet zelf gehoord had. Ik ben toch echt niet op het begrafenismaal geweest. En wat wordt er hier voor préférence gespeeld en wat is dat voor een excellentie? Dat de stemmen vanuit de graven kwamen daaraan viel niet te twijfelen. Ik boog me voorover en las de inscriptie op de grafsteen.

«Hier rust het stoffelijk hulsel van generaal-majoor Pjervojedov»... ridder in de orde van zo-en-zo. Hm. «Overleden in augustus van dit jaar»... op vijfenzeventigjarige leeftijd... «Rust in vrede, beminde stof, tot de morgen van het blijde ontwaken!»

Hm, dat is sterk, het is werkelijk een excellentie, een generaal! Op het andere graf, waar de vleierige stem vandaan kwam, lag nog geen gedenksteen, alleen een stenen plaat; een nieuweling blijkbaar. Een hofraad naar de stem te oordelen.

– Ach-ach-ach-ach! klonk ineens een hele nieuwe stem een meter of tien van de plaats van de generaal vandaan en uit een nog vers graf, de stem van een man uit het volk maar gedempt door eerbied en ontroering.

– Ach-ach-ach-ach!

– O daar heb je hem weer met zijn oprispingen! klonk plotseling de gedegouteerde en laatdunkende stem van een dame, een uit de hoogste kringen blijkbaar. Het is een straf om naast die winkelier te liggen!

– Dat zijn geen oprispingen, ik heb toch zeker niets gegeten, dat heb ik nu eenmaal zo. – Maar u, mevrouw, kunt u die humeurigheid van u nog steeds niet afwennen?

– Waarom bent u hier ook gaan liggen?

– Ze hebben me hier gelegd, m’n vrouw en m’n minderjarige kindertjes hebben me hier gelegd, ik ben er niet zelf gaan liggen. Het mysterie van de dood! En ik zou zelf voor geen geld, voor geen goud ter wereld naast u zijn gaan liggen; maar naar de prijs te oordelen lig ik overeenkomstig mijn financiële positie. Want zo’n grafje in de derde klasse gaat er bij ons altijd nog wel af.

– Ja de spaarduiten: zeker de mensen flink geplukt?

– Hoe zou ik u kunnen plukken terwijl u me sedert januari nog niets betaald hebt? Ik heb uw rekening nog in de winkel liggen.

– Jasses wat dom; ik vind het gewoon dom om hier zijn rekeningen te willen incasseren! Gaat u maar naar boven. Vraagt u het aan mijn nicht: zij is mijn erfgename.

– Hoe kan ik er nu om komen en waar zou ik heen moeten gaan? We hebben beiden het einde van onze weg bereikt en staan nu gelijk in zondigheid voor Gods gericht.

– In zondigheid! bauwde de overledene hem verachtelijk na. En ik verbied u ooit nog het woord tot me te richten!

– Ach-ach-ach-ach!

– Hoort u wel excellentie, toch gehoorzaamt de winkelier de dame.

– Waarom zou hij haar niet gehoorzamen?

– Nou dat is toch duidelijk excellentie, omdat er hier een nieuwe orde heerst.

– Wat is dat voor een nieuwe orde?

– Tja we zijn toch om zo te zeggen overleden, excellentie.

– Ach ja! Enfin, ’t is in ieder geval een orde...

Nou, bedankt; een mooie troost moet ik zeggen! Als het hier al zover gekomen is wat kan men dan een etage hoger verlangen? En wat is dat voor een soort humor? Ik bleef intussen verder luisteren al deed ik het met een gevoel van grenzeloze verontwaardiging.

– Nee, ik zou het ervan genomen hebben! Nee... weet u, ik... ik zou het ervan genomen hebben? klonk plotseling een nieuwe stem ergens uit de ruimte tussen de generaal en de geïrriteerde dame vandaan.

Hoort u excellentie, daar heb je hèm weer met z’n deuntje. Drie dagen lang doet hij geen mond open en dan ineens: ‹Ik zou het ervan genomen hebben, nee, ik zou het er pas van genomen hebben!› En weet u, zo begerig... hi-hi!

– En zo lichtzinnig.

– Het zit hem hoog excellentie, en weet u hij slaapt in, hij slaapt steeds meer in, hij is hier nu al van april af en ineens komt hij weer met zijn ‹ik zou het ervan genomen hebben!›.

– Enfin, vervelend is het hier wel, merkte zijne excellentie op.

– Vervelend wel excellentie, zullen we Avdotja Ignatjevna weer eens op de kast jagen, hi-hi?

– Nee, alstublieft niet. Ik kan die twistzieke heks niet uitstaan.

– En ik kan u allebei niet uitstaan, schreeuwde de heks vol walging terug. U bent allebei onuitstaanbaar vervelend en kunt nooit eens over iets hogers praten. Over u, excellentie – ja doet u maar niet zo hoogmoedig – kan ik een mooie geschiedenis vertellen, hoe u op een ochtend door een lakei met een bezem vanonder een echtelijk bed vandaan geveegd bent.

– Rotmens! bromde de generaal tussen zijn tanden.

– Moedertje, Avdotja Ignatjevna, gilde plotseling weer de winkelier, lieve mevrouwtje vergeet al het kwaad en zeg me waarom moet ik al die beproevingen doormaken of zit er misschien iets anders achter?..

– O daar heb je hem weer, ik had al zo’n gevoel, want ik ruik zijn lucht en als die lucht er is wil dat zeggen dat hij zich beweegt!

– Ik beweeg me niet moedertje, en ik heb helemaal niet zo’n bijzondere lucht want ik heb mijn lichaam nog helemaal gaaf bij elkaar, maar u mevrouwtje u begint al te bederven, want de lucht is werkelijk onverdraaglijk zelfs voor een plaats als hier. Het is alleen uit beleefdheid dat ik zwijg.

– Zo’n vuile lasteraar! Hij stinkt een uur in de wind en schuift het op mij.

– Ach-ach-ach-ach! Als onze veertig dagen maar gauw om waren: dan hoor ik hun betraande stemmen weer boven me, het gekerm van mijn vrouw en het zachte snikken van de kinderen!..

– Daar ligt hij nu om te huilen: ze zullen de koetja opvreten en weggaan. Ach ik wou dat er weer eens iemand wakker werd!

– Avdotja Ignatjevna, begon de vleierige ambtenaar. Hebt u nog even geduld, straks beginnen de nieuwelingen te spreken.

– Zijn er jonge mensen bij?

– Er zijn ook jonge mensen bij, Avdotja Ignatjevna. Jongemannen zelfs.

– Hè dat mag ik lijden!

– Is er nog niemand begonnen? informeerde zijne excellentie.

– Zelfs die van eergisteren zijn nog niet ontwaakt, excellentie, u weet trouwens zelf dat ze soms wel een week lang blijven zwijgen. ’t Is mooi anders dat ze er gisteren, eergisteren en vandaag toevallig ineens een heel stel tegelijk hebben gebracht. Verder zijn ze in een omtrek van een meter of twintig haast allemaal van het vorige jaar.

– Ja, interessant.

– O ja excellentie, vandaag hebben ze de werkelijke geheimraad Tarasevitsj begraven, Ik merkte het aan de stemmen. Ik ken zijn neef, hij hielp daarstraks met het laten zakken van de kist.

– Hm. Waar ligt hij hier?

– Maar vijf passen van u vandaan excellentie, links van u. Bijna aan uw voeten... Een mooie gelegenheid, excellentie, om kennis met hem te maken.

– Hm, nee – dat zou... ik hoef toch niet de eerste te zijn.

– Maar hij zal zelf niets liever willen excellentie. Hij zal zich zelfs gevleid voelen, laat u dat maar aan mij over excellentie, dan zal ik...

– Ach, ach... ach wat is er toch met me aan de hand? steunde plotseling de verschrikte stem van een nieuweling.

– Een nieuweling excellentie, God zij dank een nieuweling, en wat gauw! Anders blijven ze wel een week zwijgen.

– Ai, een jongeman geloof ik! krijste Avdotja Ignatjevna.

– Ik... ik... ik ben hier door een complicatie, en zo plotseling! stamelde de jongeman weer. Gisteren nog zegt Schulz tegen me, ‹u hebt een complicatie›, zegt hij, en plotseling tegen de ochtend ben ik dood. Ach! Ach!

– Tja, daar is niets aan te doen jongeman, merkte de generaal vriendelijk en blijkbaar verheugd over de aanwezigheid van een nieuwe op, u moet zich troosten! Welkom in ons dal van Josaphat als ik het zo mag uitdrukken. We zijn goede mensen, u zult ons wel leren kennen en waarderen. Generaal-majoor Vassili Vassiljev Pjervojedov om u te dienen.

– Ach nee! Nee, nee ik kan niet. Ik ben bij Schulz; ziet u, er heeft zich bij mij een complicatie voorgedaan, eerst had ik het op de borst en hoesten en daarna vatte ik kou: pijn in de borst en griep... en nu ineens helemaal onverwacht... dat is het dat het zo onverwacht is.

– In het begin was het de borst zei u? mengde de ambtenaar zich goedig in het gesprek als om de nieuweling moed te geven.

– Ja, pijn in de borst en slijm en toen hield het ineens op en was er geen slijm meer en ik kon geen adem meer krijgen... en weet u...

– Ik weet, ik weet. Maar als het iets met de borst was had u beter naar Eck kunnen gaan in plaats van naar Schulz.

– Nou ik was eigenlijk van plan geweest om naar Botkin te gaan... en ineens...

– Hm, Botkin draait je een poot uit, merkte de generaal op.

– Ach welnee, hij is helemaal niet zo hardhandig, ik heb juist gehoord dat hij zo attent is en alles vooruit kan zeggen.

– Zijne excellentie bedoelde de prijs, corrigeerde de ambtenaar.

– Ach hoe komt u erbij, drie roebel maar en hij onderzoekt je helemaal en geeft je een recept... en ik wilde beslist naar hem toe want ze hadden me gezegd... Wat vindt u ervan heren, moet ik nu naar Eck of naar Botkin?

– Wat? Waar naar toe? lachte de generaal terwijl zijn lijk zachtjes begon te schudden. De ambtenaar begeleidde hem met zijn falset.

– Lieve jongen, leuke grappenmaker wat hou ik van je! krijste Avdotja Ignatjevna verrukt. Hè dat ze zo iemand nou niet eens naast mij leggen!

Nee dat gaat te ver! Zo zijn de lijken van tegenwoordig! Maar laat ik nog wat verder luisteren en geen overhaaste conclusies trekken. Die jonge snotneus – ik herinner me dat ik hem daarstraks in zijn kist gezien heb; net een geschrokken kuiken, het walgelijkste gezicht dat men zich voor kan stellen! Wat zal er nu verder komen?

==

Maar nu ontstond er zo’n chaos dat ik me lang niet alles kan herinneren want er ontwaakten nu een hele hoop tegelijk. Zo was er een ambtenaar, een staatsraad, die ontwaakte en meteen en zonder overgang met de generaal het plan voor een nieuwe subcommissie bij het ministerie van zaken en de eventuele overplaatsing, in verband met deze subcommissie, van bepaalde ambtenaren begon te bespreken – een onderwerp waarmee hij de generaal in hoge mate wist te boeien. Ik moet bekennen dat ik ook zelf veel dingen hoorde die nieuw voor me waren, zodat ik me er nog over verwonderde langs welke vreemde kanalen men in deze hoofdstad soms aan nieuwtjes uit de ambtenarij kan komen. Daarna werd er een ingenieur zo half en half wakker, maar hij bleef nog een hele tijd lang allerlei onsamenhangende nonsens mompelen zodat de rest geen pogingen deed om een gesprek met hem aan te knopen en hem voorlopig aan zichzelf overliet tot hij helemaal bij was. Ten slotte gaf de deftige dame die ’s ochtends met een katafalk begraven was tekenen van postuum leven. Lebezjatnikov (want de kruiperige hofraad die naast generaal Pjervojedov lag en aan wie ik al een grondige hekel had bleek Lebezjatnikov te heten) had het enorm druk en verbaasde zich dat ze deze keer allemaal zo gauw ontwaakt waren. Eerlijk gezegd verbaasde het mij ook; overigens waren enkele van de ontwaakten al eergisteren begraven, zoals bijvoorbeeld een nog heel jong meisje dat niet ouder dan zestien jaar kon zijn maar dat aan één stuk door lag te giechelen... op een gemene, wellustige manier lag te giechelen.

– Excellentie, de geheimraad Tarasevitsj is ontwaakt! kondigde Lebezjatnikov plotseling met ongewone haast aan.

– Hè? Wat? brabbelde de juist ontwaakte geheimraad met een hautain-slissende stem. In de klank van zijn stem lag iets nukkig-gebiedends. Ik luisterde nieuwsgierig want de laatste dagen had ik juist iets gehoord over diezelfde Tarasevitsj – iets van een geheim schandaal, iets erg verontrustends in ieder geval.

– Ik ben het excellentie, voorlopig ben ik het alleen maar.

– Wat wenst u en waarmee kan ik u van dienst zijn?

– Ik wilde alleen maar informeren naar de gezondheidstoestand van uwe excellentie; door de ongewoonheid voelt iedereen zich hier in het begin een beetje benauwd om zo te zeggen... Generaal Pjervojedov zou gaarne de eer hebben met uwe excellentie kennis te maken en hoopt...

– Ken ik niet.

– Maar excellentie, u weet toch wel, generaal Pjervojedov, Vassili Vassiljevitsj...

– Bent u generaal Pjervojedov?

– O nee excellentie, ik ben alleen de hofraad Lebezjatnikov om u te dienen, maar generaal Pjervojedov...

– Kletskoek! En ik verzoek u mij met rust te laten.

– Laat u maar, onderbrak generaal Pjervojedov ten slotte zelf op waardige toon de onsmakelijke opdringerigheid van zijn ondergrondse cliënt.

– Zijne excellentie is nog niet wakker excellentie, dat moet u niet vergeten. Dat komt door ongewoonte: als hij goed wakker is zal hij het wel anders opnemen...

– Laat u maar, herhaalde de generaal.

==

– Vassili Vassiljevitsj! Hallo daar, excellentie! riep nu plotseling luid en ongegeneerd vlak naast Avdotja Ignatjevna een hele nieuwe stem – een arrogante, bevelende stem met de vermoeide en onbeschaamd scanderende uitspraak die tegenwoordig in de mode is. Ik observeer u allemaal nu al twee uur lang. Ik lig hier al drie dagen, kent u me nog Vassili Vassiljevitsj? Klinjevitsj, ik heb u bij de Volkonski’s ontmoet al begrijp ik niet goed hoe het komt dat men u daar ontving.

– Wat, graaf Pjotr Petrovitsj... bent u het werkelijk?.. En nog zo jong van jaren... Wat spijt me dat!

– Ja het spijt me zelf ook maar het kan me niet zo heel veel schelen, ik zal ook hier zien zoveel mogelijk van de situatie te profiteren. En ik ben geen graaf maar baron, alleen maar baron. We zijn een armzalig soort baronnen en stammen van lakeien af, ik weet het trouwens ook niet precies en het kan me geen zier schelen. Ik ben alleen maar een deugniet uit de pseudo-hogere kringen en ik geld daar als een ‹charmante kwajongen›. Mijn vader was een soortement generaal en mijn moeder werd vroeger en haut lieu ontvangen. Met de jood Ziefel heb ik het vorige jaar voor vijftigduizend roebel valse bankbiljetten in omloop gebracht en hem daarna aangegeven, maar Julie Charpentier de Lusignan heeft het geld naar Bordeaux meegenomen. En waarachtig ik was al zo goed als verloofd – het meisje Sjtsjevaljevski, op drie maanden na zestien jaar, zat nog op het meisjespensionaat, bruidsschat negentigduizend roebel. Avdotja Ignatjevna herinnert u zich nog hoe u me een vijftien jaar geleden toen ik nog een page van veertien was verleid hebt?

– Ach ben jij dat, deugniet! Nou God zelf moet je hierheen gezonden hebben want verder...

– U hebt de zakenman naast u ten onrechte van kwalijke luchtjes verdacht... Ik hield mijn mond en lachte in mezelf. Nee dat luchtje komt van mij; ze hebben me in een dichtgespijkerde kist begraven.

– Hè, viespeuk! Maar ik ben toch blij; het is ongelooflijk, Klinjevitsj, ongelooflijk zo weinig leven en esprit er hier heerst.

– Ach wat, ach wat, ik zal hier heus wel wat origineels op touw zetten. Excellentie, nee niet u, Pjervojedov, die andere excellentie daar, meneer Tarasevitsj, de geheimraad! Geeft u eens antwoord! Hier is Klinjevitsj die u met de vasten naar m-lle Fury heeft gebracht, hoort u mij?

– Ik hoor u Klinjevitsj, ik ben erg blij en geloof me...

– Ik geloof u voor geen duit en ik spuug erop. Ik wil u, m’n dierbare grijsaard, alleen maar zoenen maar goddank kan dat niet. Weet u heren, wat die grand-père heeft uitgespookt? Een dag of wat geleden is hij gestorven en wilt u wel geloven dat hij de staatskas met een tekort van maar liefst vierhonderdduizend heeft achtergelaten? Het bedrag was voor weduwen en wezen bestemd en ik weet niet hoe het kwam maar hij beheerde het geld alleen zodat er ten slotte in geen acht jaar meer een controle geweest was. Ik kan me voorstellen wat ze daar nu allemaal voor lange gezichten zetten en wat er zoal over hem gezegd wordt! Een wellustige gedachte nietwaar? Ik heb me er het hele afgelopen jaar over verwonderd hoe zo’n zeventigjarige grijsaard met jicht en podagra zich nog met zoveel energie aan uitspattingen te buiten kon gaan – maar nu heb ik de oplossing van het raadsel! Die weduwen en wezen – alleen de gedachte daaraan moet hem al heet gemaakt hebben!.. Ik wist het allang, ik was de enige die het wist, m-lle Charpentier heeft het me verteld, en zodra ik het hoorde – het was in de paasweek – nam ik hem vriendschappelijk onder handen: ‹Geef liever vijfentwintigduizend aan mij, anders komt er morgen controle›. Nou, en toen bleek dat er nog maar dertienduizend over was, zodat hij nu wel precies op het juiste ogenblik overleden schijnt te zijn. Grand-père, grand-père, hoort u mij?

– Cher Klinjevitsj, ik ben het volkomen met u eens en het is nergens voor nodig om... al die details erbij te halen. Er is zoveel leed, zoveel pijn in het leven waarvoor men zo weinig beloond wordt ...ik verlangde ernaar eindelijk rust te vinden en voor zover ik zie hoop ik er ook hier zoveel mogelijk uit te halen...

– Ik verwed er wat onder dat hij Katisj Berjostov al geroken heeft!

– Wie?.. Wat voor Katisj? vroeg de oude met een bronstige trilling in zijn stem.

– Haha, wat voor Katisj? Hier, daar ligt zij, vijf passen links van mij, een pas of tien van u af. Ze is hier al vijf dagen en als u wist grand-père, wat voor een loeder dat is... van goeden huize, wel opgevoed, en daarbij een klein monster, u kunt zich niet voorstellen wat voor een monster! Ik heb haar daarboven aan niemand vertoond, ik was de enige die het wist... Katisj, geef eens antwoord!

– Hi-hi-hi! klonk een dun meisjesstemmetje ten antwoord, maar een stemmetje dat prikte als een naald. Hi-hi-hi!

– ’n Blon-di-ne-tje? vroeg grand-père terwijl hij elke lettergreep apart proefde.

– Hi-hi-hi!

– Ik... stamelde de oude hijgend, ik heb altijd al gedroomd van een blondinetje... van een jaar of vijftien... en juist in zulke omstandigheden...

– O wat een monster! schreeuwde Avdotja Ignatjevna.