J. J. Voskuil

REQUIEM VOOR EEN VRIEND

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Eerste druk november 2002

Vijfde druk (als e-boek) 2019

==

==

© Copyright 2002, 2019 ERVEN J.J. VOSKUIL, AMSTERDAM en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 0523 9

==

www.vanoorschot.nl

##

‘Ik heb een toespraak geschreven voor de crematie,’ zei ik. ‘Misschien wil jij die even lezen?’

Ze nam het blad van me over.

Ik ging op de divan zitten en keek naar haar terwijl ze las. Ze trok haar linkerwenkbrauw op, gehinderd omdat ik naar haar keek, sloeg het blad om en legde het tenslotte tussen ons in op de kleine tafel. ‘Ja,’ zei ze.

‘En?’

Ze aarzelde. ‘Het lijkt wel of je kwaad bent.’

‘Dat ben ik ook.’

‘Maar hij is toch dood?’

‘Ik vind dat hij het op een verschrikkelijke manier heeft laten afweten.’

‘Dat was toch omdat hij gek was?’

‘Ja,’ zei ik onwillig.

‘Je kunt iemand toch niet kwalijk nemen dat hij gek is?’

‘Ik neem hem niet kwalijk dat hij gek was. Ik neem hem kwalijk dat hij het verdomde om er iets aan te doen.’

‘Dat hoort bij zijn ziekte.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘En daar hoef je op zijn crematie toch niet nog eens over te beginnen? Wie heeft daar nou wat aan?’

‘Niemand,’ gaf ik toe.

‘Nou!’

‘Maar ik kan het niet anders. Ik heb het geprobeerd, maar ik krijg de woorden niet uit mijn pen.’

Ze dacht na. Haar gezicht had iets verbaasds. ‘Zal ik het eens proberen?’ vroeg ze, me weer aankijkend.

Een kwartier later was ze ermee klaar. Ze gaf het me, een beetje verlegen, alsof ze het gek vond dat zij dat voor me had moeten doen.

Ik las het met toenemende instemming. Zoals zij het onder woorden bracht, had ik het moeten schrijven: ‘Jan was een gecompliceerd mens. Hij was gesloten en in zichzelf gekeerd. Ook voor wie hem, zoals ik, meer dan vijftig jaar kende en hem tot zijn beste vrienden rekende, bleven er altijd raadsels. En waarschijnlijk waren die er ook voor hemzelf. Hij wist niet altijd raad met zijn leven en dat maakte hem ook tot een problematisch mens. Maar de onvoorwaardelijke trouw van zijn vriendschap, zijn toegenegenheid, en de ongeëvenaarde gastvrijheid waarmee hij ons ontving, compenseerden dit ruimschoots. Onvergetelijk zijn de lange wandelingen die hij met ons maakte, onvergetelijk ook zijn zijn intelligentie, zijn scepsis en zijn humor. Ik heb nooit iemand anders ontmoet die zo hartelijk kon lachen. Helaas werden de laatste jaren de symptomen van een ernstige psychische ziekte, waarvan hij de ernst tot dan toe had weten te verbergen, in toenemende mate zichtbaar. Ze leidden tot een tragisch einde. We hadden hem dat graag anders gegund.’ Waarna ze bewondering uitsprak voor de steun die Elizabeth hem tot het eind toe gegeven had en haar en hun kinderen sterkte wenste.

Ik las het voor op de crematie, na de toespraak van Jans zusje en vóór die van zijn jongste zoon. Het voegde zich er naadloos tussen.

==

1937–1945

In de pauze kwam hij naar me toe. We zaten op school in de Vlierboomstraat, hij in de vijfde, ik in de zesde. Een jaar eerder hadden Gijs en ik een voetbalclub opgericht. Dat voorbeeld was door hem gevolgd. Toen, in de pauze, vroeg hij of we tegen hen wilden spelen. Ik voelde daar weinig voor. Jongens uit de vijfde zag ik niet staan, en van zijn vaardigheden stelde ik me niets voor. Hij was een sprietige jongen, houterig in zijn bewegingen en los gescharnierd, een sprinkhaan. Maar ik had geen reden om te weigeren. De wedstrijd werd gespeeld op het Heitje, een overgebleven stukje duin tussen de Bosjes Van Pex, de Pioenweg, de Savornin Lohmanlaan en de Laan van Meerdervoort. Na de aftrap, voorafgegaan door de toen gebruikelijke yell (‘three cheers voor de tegenpartij, hiep hoi, hiep hoi, hiep hoi’), bleek al snel dat wij te sterk voor ze waren. Jan was midvoor, ik was keeper. Toen ze na een half uur nog niet één keer op onze helft waren geweest, verliet ik mijn doel om mee te spelen. We wonnen met 24-0.

==

In het voorjaar van ’39, ruim anderhalf jaar later, deden we allebei toelatingsexamen voor de Dalton-HBS. Hij kwam van de Vlierboomstraat, ik had eerst nog de zevende klas in de Zonnebloemstraat doorlopen. Na de vakantie troffen we elkaar in 1c, een jongensklas, waar nog meer jongens van de openbare scholen aan de Vlierboom- en de Zonnebloemstraat waren geplaatst. Een van hen was Tom, mijn boezemvriendje. Hij was in de zesde blijven zitten en bij Jan in de klas terechtgekomen, waar Jan beslag op hem had gelegd. Ik verdroeg dat slecht. Toen hij me een van de eerste dagen van het nieuwe schooljaar met Tom achterop op de hoek van de Thorbeckelaan en de Laan van Meerdervoort passeerde, trok ik Tom van zijn fiets. Jan nam dat niet. Hij liet zijn fiets vallen en ging op de vuist terwijl Tom van een afstandje toekeek. We boksten geen van beiden goed, maar hij toch nog iets slechter. Hij maaide, zonder voor dekking te zorgen, als een wilde man in mijn richting, waarop ik hem een harde stomp bij zijn oog gaf die het gevecht meteen besliste. De volgende dag had hij daar een bult zo groot als een kievitsei. De rest van onze schooltijd op de Dalton gingen we elkaar uit de weg. Ik herinner me niet dat we ook nog maar één keer het woord tot elkaar gericht hebben.

==

Dat veranderde aan het eind van het tweede jaar, toen mijn vader me liet overplaatsen naar de gymnasium-afdeling van het Lyceum Stokroosplein en de ouders van Jan tegelijkertijd dezelfde beslissing namen. Ik was woedend. ‘Ik wil geen lettervreter worden!’ riep ik toen mijn vader me zijn beslissing meedeelde. Later hoorde ik dat hij me daar weg had willen hebben omdat de directeur van de Dalton, De Groot, een vooraanstaand NSB-er was. Bij de ouders van Jan hadden dergelijke overwegingen geen rol gespeeld. Hij kwam uit een kleinburgerlijk milieu, met een moeder die buitengewoon eerzuchtig was en al vroeg moet hebben besloten dat haar oudste zoon zou gaan studeren. Voor mijn vader was dat nog lang niet zeker en als hij dat al was dan zal hij toch eerder aan economie gedacht hebben, waarvoor je aan HBS voldoende had.

==

De beslissing van onze ouders bracht ons nader tot elkaar. We gingen samen de leraren langs om afscheid te nemen, we gingen samen naar Tokkie in de Vondelstraat om tweedehands studieboeken te kopen, en we kwamen nu voor het eerst ook bij elkaar thuis. Zijn huis had iets benauwends, alsof de ramen altijd dicht waren. Zijn moeder was een bazige, bedillerige vrouw en zijn vader, een magere, holle man met glinsterende brilleglazen op wie hij treffend leek, zat dreigend en broeierig in een hoek van de kamer, zonder een woord tot het nieuwe vriendje van zijn zoon te richten. Van haar kant toonde zijn moeder zich zeer met mij ingenomen. Ze noemde ons al gauw ‘Hanneke en Janneke’, wat ik niet prettig vond, en kocht voor Jan dezelfde kleren als ik aanhad, zonder dat we daardoor overigens op elkaar gingen lijken. Zij was het ook die ons aan het eind van het eerste kwartaal ertoe aanzette om ons rapport aan onze vroegere directeur te laten zien. De man ontving ons in zijn kamer. Hij deed joviaal, maar zonder enige belangstelling, en hij droeg een NSB-speldje, wat me een onbehaaglijk gevoel gaf. Toen we ook nog bij de leraar geschiedenis, Enno van Gelder, langsgingen, die we allebei het aardigst hadden gevonden, was zijn houding in mijn ogen zo afwijzend, dat ik mij schaamde. Ik kan het me niet meer herinneren, maar ik vermoed dat ik thuis niet over dat bezoek heb gerept. Ik kon me de reactie van mijn vader voorstellen. Ook tussen Jan en mij werd er na afloop geen woord meer over gewisseld.

==

Hij woonde toen op een derde etage aan de Thorbeckelaan, niet ver van de Loosduinseweg. Ik woonde in de Ananasstraat. Op weg naar onze nieuwe school kwam hij langs mijn huis en vandaar liepen we samen twee of vier keer per dag heen en terug naar het Stokroosplein, een wandeling van vijftien tot twintig minuten. Om de tijd te doden, wisselden we de namen van grote mannen uit, ongetwijfeld zijn idee. Grote mannen hebben hem zijn hele leven gefascineerd. Hoe hij aan zijn kennis kwam, weet ik niet, maar ik was al gauw door mijn voorraad heen en vulde die twee keer per dag, voor we op pad gingen, aan uit de Winkler Prins van mijn vader. Dat hij tegen zo’n geduchte tegenstander toch nog kans zag van tijd tot tijd te scoren, zegt iets over zijn eruditie, toen al.

==

In de kerstvakantie kreeg ik een dubbele kaakholte-ontsteking. Eerst was ik een paar weken thuis, met flinke koorts, en toen de ontsteking niet wilde overgaan, werden er twee gaten in mijn neus gezaagd en moest ik elke dag naar de polikliniek om uitgespoten te worden. Daarna was ik een paar uur te beroerd om nog wat uit te voeren. Al die tijd kwam hij iedere dag langs om te vertellen wat ze gedaan hadden, het huiswerk op te geven en het huiswerk van de vorige dag met me te bespreken, met als resultaat dat ik toen ik weer naar school ging geen achterstand had. Vooys, de leraar Grieks, verbaasde zich daarover.

‘Daar heeft Breugelman voor gezorgd, meneer,’ antwoordde ik.

‘Daar mag je hem dan wel heel dankbaar voor zijn.’

‘Dat ben ik ook,’ zei ik, omkijkend.

Jan trok alleen zijn wenkbrauwen op met een verbaasd, wat verlegen lachje, zoals ik dat later nog tientallen keren van hem gezien heb.

==

Intussen had hij toenadering gezocht tot Loki, een zittenblijver, die boven een garage in de Mandarijnstraat woonde. Hij was een jaar of twee ouder en had een vergeestelijkt, enigszins verveeld gezicht. Zijn vader zat in die tijd als gijzelaar in St. Michielsgestel en zijn moeder was opgenomen in een sanatorium, zodat hij alleen woonde. Volgens Jan hield hij op zaterdagavond in zijn huis naaktfuiven, waarbij ze voor een rijksdaalder een dienstmeisje huurden die ze achter elkaar op de overloop namen. Een van zijn vrienden was Boelie, die een of twee klassen hoger zat en die ik alleen van gezicht kende. Boelie bracht, alweer volgens Jan, regelmatig bezoeken aan de hoeren in de Geleenstraat en van hem was het verhaal dat je, als je een hoer kwaad wilde maken, bij haar naar binnen moest pissen. Dergelijke verhalen intrigeerden Jan in hoge mate. Bij mij wekten ze alleen maar wantrouwen en nadat ik eenmaal met hen op de terugweg naar huis was opgelopen, liet ik hen voorgaan en bleef een meter of vijftig achter ze. Ik was daar te puriteins voor opgevoed. Loki werd overigens nog voor het eind van het schooljaar door zijn voogd bij een particulier onderwijsinstituut ondergebracht omdat zijn cijferlijst zorgwekkend was.

==

Aan het eind van het schooljaar waren er zoveel zittenblijvers dat de twee derde klassen werden samengevoegd tot één vierde. Een van mijn nieuwe klasgenoten was Leo, die bij mij om de hoek op de Mient woonde. Hij liep al gauw met ons terug en ik raakte met hem bevriend. Een andere nieuwe vriend was Henk. Hij woonde in de Vogelwijk, waar ik hem een paar keer opzocht, en verhuisde, toen de Vogelwijk op last van de Duitsers voor het graven van een tankgracht ontruimd werd, naar de Thorbeckelaan, ook vlak bij mij om de hoek. Door deze nieuwe vriendschappen werd het contact met Jan losser. Toen het Stokroos, dat in het spergebied lag, werd afgebroken, en we via de HBS in de Populierstraat in het vroege voorjaar van 1943 in de Handelsdagschool aan de Waldeck Pyrmontkade werden ondergebracht, kwam hij me ’s ochtends niet meer halen. We gingen erheen met lijn 5. Leo en ik stapten in bij het beginpunt, op de hoek van de Appelstraat, Jan een halte verder, bij het Abrikozenplein. Na schooltijd zag ik hem nooit meer. Hij trok zich terug. Zijn moeder klaagde tegen de ouders van Tom dat hij altijd over de boeken zat en in de klas kreeg hij meer en meer de naam een boekenwurm te zijn. Dat maakte hem niet populair. Toen er aan het begin van het vijfde schooljaar een nieuwe klassevertegenwoordiger gekozen moest worden, kreeg hij maar één stem.

==

Dat ik met Jan in die tijd minder vertrouwelijk was dan met Leo en Henk kwam ook omdat er vanaf het eerste contact op de lagere school een verborgen rivaliteit tussen ons was. Jan was de beste uit de klas, zeker als het cijfer voor gymnastiek niet werd meegeteld, maar de verschillen waren klein en we hielden elkaar angstvallig in de gaten. Die rivaliteit werd nog gevoed door een gevecht om de gunsten van Hanneke. Hanneke zat bij ons in de klas. Ze was op school immens populair en had altijd jongens om zich heen, vooral uit de hogere klassen. In de derde klas had ik nog geen aandacht aan haar besteed, maar aan het begin van de vierde werd ik halsoverkop verliefd en een tijdlang dacht ik aan weinig anders. Bij Jan was daar toen nog geen sprake van. In ieder geval was er niets dat daarop wees, ook niet toen hij en ik werden uitgenodigd om samen met Hanneke en haar vriendin Deetje zitting te nemen in het bestuur van de litteraire vereniging Lipropoto, officieus ook de schoolvereniging. Op de eerste vergadering werd hij benoemd tot vice-voorzitter, Hanneke tot secretaresse en ik tot penningmeester. De voorzitter, de enige die van het oude bestuur na het eindexamen was overgebleven, werd algauw met een blindedarmontsteking in het ziekenhuis opgenomen en zou de rest van het jaar de zaken aan ons vieren overlaten. Aanvankelijk gebeurde er niets. Het jaarlijkse schoolfeest was nog ver weg en de vice-voorzitter had geen behoefte aan vergaderen, ook niet toen ik daarop aandrong: ‘Neu, waarom zouden we dat doen? Er is toch niks om over te vergaderen?’ Daar dacht ik dus anders over. Wel wist ik van mijn nieuwe functie gebruik te maken door er bij de verdeling van de kaartjes voor het jeugdconcert voor te zorgen dat ik naast Hanneke kwam te zitten, maar toen ik haar na afloop ook nog naar huis wilde brengen, sloten Jan en nog twee jongens uit onze klas zich als vanzelfsprekend bij ons aan. Het was de eerste keer dat ik hem in mijn dagboek niet bij zijn voornaam, maar bij zijn achternaam noemde, met de toevoeging dat ik ze wel rot had kunnen slaan. Dat gebeurde bijna na het volgende jeugdconcert, een maand later. Ik zat opnieuw naast Hanneke, ving haar na afloop buiten op en zag, tot mijn woede, Jan aan haar andere kant uit het donker opduiken. Ik duwde hem opzij, hij nam dat niet en duwde terug, er ontstond een worsteling en toen we weer bij zinnen kwamen, was Hanneke verdwenen. Terwijl hij met een grijns op lijn 5 stapte, die op de Koninginnegracht, vlak bij het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen, zijn eindpunt had, liep ik, overgegeven aan boze en sombere gedachten, de Laan van Meerdervoort af, tussen groepen jongens van de Dalton en het Stokroos die, beschermd door het donker, de namen van hun scholen luid tegen elkaar in scandeerden.

==

Vanaf dat ogenblik vertrouwde ik hem niet meer. Aan dat wantrouwen werd nieuw voedsel gegeven toen Hanneke op een bestuursvergadering bij Deetje in de Duchattelstraat in het Benoordenhout opmerkte dat ze na de oorlog met Jan naar Zuid-Amerika zou gaan. Dat bracht mij in een morose stemming. Op de terugweg reageerde ik die af door in de Javastraat plotseling op een passerende vrachtauto met arbeiders te springen. Met leedvermaak keek ik hoe Jan vergeefs een poging deed zich bij me te voegen. Hij rende met houterige bewegingen achter de auto aan, klemde zich vast aan de laadbak, maar zag geen kans zich op te trekken. Juist toen hij weer los wilde laten, pakten twee van de arbeiders hem onder zijn armen en hesen hem omhoog.

==

In die tijd droegen de meeste jongens een pofbroek. Omdat mijn bestuursfunctie met zich meebracht dat ik uitgenodigd werd voor feesten van andere scholen liet mijn moeder een pak van mijn vader keren. Ik droeg dat voor het eerst bij de Mattheus Passion waarvoor Hanneke en een ander meisje uit onze klas door Leo en mij waren uitgenodigd. Met bewondering stelde ik bij die gelegenheid vast dat Hanneke de muziek uit een partituur volgde. Een week later waren we met het Bestuur aanwezig bij het schoolfeest van de Meisjes-HBS. Jan, die lucht had gekregen van die lange broek, vroeg of ik niet gewoon in mijn pofbroek kon gaan, een voor zijn doen bijzonder kwetsbaar verzoek. Ik weigerde dat. En om de vernedering volledig te maken, hielp ik, op aanraden van mijn moeder, de dames in hun jassen terwijl Jan er schutterig bij stond.

Maar hij sloeg terug. Twee weken na dit feest leende hij van Hanneke Adriaan en Olivier, dat doorging voor een zeer schuin boek, en een paar dagen daarop kwam hij me niet afhalen om samen naar het jeugdconcert te gaan. Toen hij vlak voor het concert met Hanneke de hal binnenkwam en hun jassen bij de vestiaire afgaf, begreep ik dat hij haar van Marlot had gehaald. Ik kon niet anders dan machteloos toezien, zoals ik ook machteloos moest toezien toen hij Hanneke uitnodigde voor een klassiek muziekclubje dat eens per week bij hem thuis bijeenkwam en waarvan ik vermoedde dat het alleen uit Hanneke en hem bestond.

Dat hij geen heilige was, kan uit het bovenstaande al wel blijken, maar er was meer. Met het oog op het naderende schoolfeest, stelde ik half mei een bestuursvergadering voor. Hij was het daarmee eens. Toen ik in de pauze dat voorstel aan Hanneke overbracht, kwam hij erbij staan. ‘Moet dat nou echt?’ vroeg ze, waarop hij tot mijn verrassing zei: ‘Wat? Wou jij een bestuursvergadering houden? Dat is toch nergens voor nodig?’ Op dat moment had ik hem met plezier zijn nek kunnen omdraaien.

Overigens visten we tenslotte allebei achter het net. Hanneke had interessantere contacten, waarbij vergeleken wij maar jongetjes waren. Waarschijnlijk had ze er alleen plezier in om ons tegen elkaar uit te spelen en dat deed ze bekwaam. Dat inzicht bracht ons op andere ogenblikken weer dichter bij elkaar. In een voor hem ongewoon vertrouwelijke bui somde hij op waaraan een meisje volgens hem moest voldoen. Ze moest bekend zijn met klassieke muziek, algemene ontwikkeling hebben, temperamentvol zijn, onderhoudend, vlot en lief.

‘Dat is veel te hoog gegrepen,’ zei ik. ‘Zulke meisjes bestaan niet.’

‘Misschien niet,’ gaf hij toe, ‘maar daarom denk ik ook dat ik niet zal trouwen, in ieder geval niet voor mijn vijfendertigste.’

Ik vond dat onzin.

‘Wedden?’ stelde hij voor. ‘Om een tientje?’

We stelden die weddenschap op papier, waarbij hij op het laatste ogenblik toch een uitzondering maakte voor het meisje dat in zijn dagboek genoemd werd.

==

In het begin van de zomervakantie reisden we samen naar Drenthe, hij naar Wittelte, waar een neef van zijn moeder een boerenbedrijf had, ik naar een boer in Grollo. ‘Hoe maak je het in Grollo?’ schreef hij vanuit Wittelte, ‘aardige girls? Hier niet, er is hier in huis een dochter van 18 jaar, ogen mooi en verrekt goeie benen, maar haar figuur! Ho maar – Moet jij hard werken, ik wel; tegenwoordig tot circa tien uur ’s avonds, we hebben de rogge al binnen. Hoor je de Ramblers nog wel eens daar in Grollo. Ik heb nog geen noot muziek gehoord. H. G. Jan.’ Wij hadden de rogge ook binnen, maar de tarwe en de aardappels nog niet, en toen iedereen uit het westen op last van de Duitsers terug moest achter de IJssel, kregen de Haagse jongens in mijn dorp twee weken uitstel. ‘Zoals je nu waarschijnlijk wel weet,’ schreef hij me uit Den Haag, ‘ben ik direct ’s zaterdags nadat de verordening in de krant was verschenen naar Den Haag vertrokken. We wisten daar in Wittelte niets van ‘Ausweisen’ die je kon aanvragen, anders hadden we dat wel geprobeerd. Alle andere lui die ik ken, zijn dan ook teruggekomen. Gerard Lous heeft wel naar de Beauftrager een verzoekschrift geschreven om te mogen blijven omdat hij onmisbaar was voor het binnenhalen van de oogst etcetera, maar hij kreeg eergisteren het ding netjes terug hier in Den Haag met een grote NEIN erdoor gekrast. Hij heeft zich natuurlijk rotgelachen. Hier in Den Haag is het stomvervelend, ik weet niet wat ik moet uitvoeren, zat ik nog maar in Drenthe! Volgende week moeten we weer naar die vervloekte rotschool.’

==

Deze brieven waren de eerste tekenen van een langzaam verbeterende verstandhouding. We hadden een voorbijgaande belangstelling voor bovennatuurlijke verschijnselen. Hij probeerde Cor Rietman onder hypnose zijn vulpen te laten openmaken, wat hem lukte toen er door de leraar Latijn een repetitie werd gegeven. We hielden met de klas een spiritistische seance, waarbij een van de meisjes in huilen uitbarstte toen de geest liet weten dat ze zou trouwen met een jongen met wie ze het net had uitgemaakt. En we organiseerden met het bestuur (waarvan ik intussen voorzitter en Jan penningmeester was geworden) de grote schoolavond in Diligentia, die een daverend succes werd. Kort daarna kreeg ik roodvonk, gepaard met hoge koorts, keelpijn, hoofdpijn, buikpijn, pijn in mijn nieren, en gevolgd door een acute aanval van gewrichtsreumatiek. Hij kwam om de dag en zat zolang ik te beroerd was om te praten op een stoel in de gang (met het oog op besmetting) zonder iets te zeggen, naar voren gebogen, zijn handen in elkaar, zijn wenkbrauwen hoog opgetrokken. Toen ik eindelijk wat opknapte, vertelde hij wat er op school was voorgevallen en we spraken over zaken die ons bezighielden, zoals de zin van het leven.

‘Geloof jij eigenlijk in een hiernamaals?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei ik.

‘Ik heb dat altijd zo’n stom idee gevonden. Hoe moet ik me dat voorstellen? Dat er ergens boven de wolken een soort park is waar je een beetje rondfladdert?’

‘Zoiets, denk ik.’

‘En toch zijn er hele volksstammen die daarin geloven.’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik moet je bekennen dat mijn verstand daarbij stilstaat.’

Soms kwam Leo ook. Omdat hij uit een rechtzinnig milieu kwam, voegde dat aan onze gesprekken nog een dimensie toe. Overigens gingen ze vaker over politieke dan over godsdienstige kwesties. We wisselden van gedachten over de toekomst van Indonesië, over het communisme, over de bestaansmogelijkheid van het fascisme na de oorlog, over het voordeel van linkse partijen boven rechtse, over de onvermijdelijke verburgerlijking en verrechtsing van links, over het al of niet communistische uiterlijk en de sentimentaliteit van onze leraar Duits, over de algehele ontwapening, over het conservatisme van de jeugd, over de superioriteit van De Geer boven Colijn, of van een man van veertig boven een man van zeventig, over moord en zelfmoord, en over het technisch goed bespelen van de mondharmonica, wat volgens Jan lastiger was dan het oppervlakkig leek.

‘Dus jij denkt dat we Indonesië maar vrij moeten laten,’ begreep hij.

‘Als ze dat willen.’

‘En kan het je niet schelen wanneer die inlanders dan op hun luie reet gaan zitten? Want als wij de knoet er niet over leggen dan doen ze helemaal niets meer. Dan zitten ze de hele dag op een stukje zoethout te sabbelen.’

‘Dat kan me niet schelen!’

‘Daar ben ik het niet mee eens, hoor,’ merkte Leo op. ‘Ik vind dat we ze eerst moeten opvoeden.’

‘Een soort dominion-status,’ begreep Jan, ‘zoals de Engelsen in India.’

‘Waarom?’ vroeg ik.

‘Omdat dat onze verantwoordelijkheid is,’ zei Leo.

‘O, verantwoordelijkheid,’ zei Jan. ‘Dat spreekt me niet zo aan, hoor.’

‘En ook omdat ze anders in handen van het communisme vallen.’

‘Wat kan je dat nou schelen,’ zei ik.

‘Dat kan me heel veel schelen,’ zei Jan. ‘Ik denk er zelfs wel eens over of ik geen communist zal worden.’

Leo keek hem verbaasd aan. ‘Dat kun je niet menen.’

‘Wat zie je dan in het communisme?’ vroeg ik.

‘Nou, een beetje orde en tucht, daar houd ik wel van. Ik zag indertijd ook wel wat in het fascisme, voordat de Moffen hier kwamen.’

‘Toen was je dertien.’

‘Ook nog wel toen ze hier al waren.’

Dat ging Leo en mij te ver.

‘Nou ja, misschien dacht ik dat ook maar, hoor,’ zei Jan. ‘Ik heb me er nooit zo mee beziggehouden eigenlijk.’

==

Na vier weken was ik zo ver hersteld dat ik een uurtje naar buiten mocht en drie dagen later liep ik met Jan naar Zorgvliet. Het was een stille, doordeweekse ochtend met zacht voorjaarsweer. We zaten als twee oude mannen op een bankje. Er kwam een andere oude man met twee rashonden tegenover ons zitten, die ons, toen hij na tien minuten weer opstapte, verweet dat we zelfs te beroerd waren geweest om aandacht aan zijn honden te besteden. ‘Zo’n mannetje zou ik nou met plezier een trap geven,’ zei hij. ‘Alsof wij godverdomme verplicht zouden zijn om zijn honden te aaien!’ We liepen door de Scheveningse Bosjes terug, vroegen ons op een tweede bankje af waarom een bos ’s avonds poëtischer is dan ’s ochtends, stonden stil bij de plek waar Kleikamp had gestaan, dat een paar maanden eerder door Engelse bommenwerpers met de grond gelijk was gemaakt, zaten aan het begin van de Alexander Gogelweg op een derde bank en kuierden vandaar langs de Groot Hertoginnelaan, de Thomsonlaan, het Goudenregenplein en de Laan van Meerdervoort weer terug. Vlak bij huis begon mijn hart als een razende te kloppen en dat hield niet meer op. Ik kroop weer in bed. De huisarts stelde vast dat ik een middenhartontsteking had. Om te beginnen moest ik vier weken plat op mijn rug liggen. Ik mocht niet lezen, niet veel eten, eigenlijk geen bezoek ontvangen en niet aan opwindende dingen denken.

==

Enkele dagen nadat ik opnieuw ziek was geworden, landden de geallieerden in Normandië. Er waren geregeld vliegtuigen in de lucht. Er was luchtalarm en er werd geschoten. Ik luisterde daarnaar en keek in de lange perioden van stilte naar de populieren achter in de tuin en naar de balkons van de huizen aan de Thorbeckelaan waar soms een huisvrouw of een dienstmeisje verscheen om de was op te hangen. De enige die ik regelmatig zag, was Jan. Het was een mooie zomer. Hij zat meestal, zonder veel te zeggen, op het stoepje voor de openstaande deuren van mijn kamertje, en als we praatten dan ging dat traag, met lange pauzes. We hadden het over de mens. ‘Dus jij vindt dat de mens van nature slecht is,’ begreep hij.

‘Ja.’

Hij dacht daar enige tijd over na. ‘Nee, dat geloof ik toch niet,’ zei hij tenslotte. ‘Dat wil zeggen, ik vind ook niet dat hij goed is, maar ik denk toch dat dat in hoofdzaak te wijten is aan de omstandigheden.’

‘Als de omstandigheden hem slecht kunnen maken, dan moet het slechte er altijd al geweest zijn.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Dat gaat me te snel hoor.’

Er was een stilte.

‘Maar dat ligt toch voor de hand. Als je niet slecht bent, dan kun je toch niet slecht worden?’

‘Daar ben ik zo zeker nog niet van. Waarom zou je niet slecht gemáákt kunnen worden?’

‘Omdat je niet iets kunt maken van iets dat er niet is!’

Een tijdlang keek hij met opgetrokken wenkbrauwen voor zich uit. ‘Laten we het wat vereenvoudigen,’ stelde hij voor. ‘Als we nu eens beginnen met de eerste mens, laten we hem Bartje noemen. Volgens jou is Bartje dus al in wezen slecht?’

‘Ja.’

‘Maar hoe kan iemand die alleen is nu slecht zijn. Om slecht te zijn moet je toch tenminste met zijn tweeën zijn? Of eigenlijk met nog veel meer natuurlijk.’

‘Hij is wel slecht,’ hield ik vol, ‘maar je kunt dat pas merken als er een tweede is.’

‘Dus het ligt aan de omstandigheden!’

‘Nee! De omstandigheden brengen het alleen maar aan de oppervlakte!’

‘En als de omstandigheden nu zo zijn dat de mens niet de kans krijgt om slecht te zijn?’

‘Dat verandert natuurlijk niks.’

‘Jawel, want je zou de omstandigheden zo kunnen maken dat niemand slecht is.’

‘Dat kan niet.’

Hij keek op naar mijn vader, die erbij was komen staan en het gesprek gedeeltelijk gevolgd had. ‘Wat vindt u daarvan, meneer Voskuil?’

‘Ik vind dat jij gelijk hebt,’ zei mijn vader.

‘Zie je wel,’ zei Jan, zich tot mij wendend. ‘Je vader is het met me eens!’

‘Dat zegt natuurlijk niets.’

Hij moest daar hartelijk om lachen.

‘Dat zegt je niets!’ stelde hij verbaasd vast.

==

Toen ik wat begon op te knappen en wat meer beweging kreeg, eerst een half uur per dag op een stoel, toen tweemaal een uur, vervolgens een wandelingetje van zes huizen heen en terug, waar elke dag twee huizen bij kwamen, vertrok hij naar zijn boer in Wittelte. Vandaar schreef hij me op 11 juli: ‘Wat ben ik blij dat het avond is nu. De hele dag heb ik een ontzettend rotwerkje moeten doen: de straat om de boerderij wieden. Het is echt een werk voor gevangenen of krankzinnigen, van vanochtend tien uur af tot vanavond zes uur toe heb ik op mijn hurken of op een knie met een ijzertje tussen de stenen zitten peuteren als een halve imbeciel. Nog liever hooien dan dit afschuwelijke wieden. Toch ben ik nog niet aan het verstompen, ik heb De wereld een dansfeest uit en ben in Der Zauberberg al op bladzijde honderdachtenzeventig. Ik ben bang dat ik niet genoeg boeken heb meegenomen! Waar blijf je, kereltje?

(12 juli) Zonder mijn boeken zou ik het denk ik niet uit kunnen houden van verveling, ’s avonds en zondags: alles is hier precies als ’t vorig jaar, er gebeurt niets bijzonders, in mijn dagboek krijg ik met moeite twee bladzijden vol over drie dagen. En dan is daarvan nog een groot deel gewijd aan mijn dromen. Vannacht heb ik heerlijk gedroomd. Eerst een paar kleine bijdroompjes, in één ervan speelde je vader de voornaamste rol: ik zat in een stampvolle tram, een heleboel dames stonden, terwijl er nog meer mannen zaten. Toen kwam je vader binnen; met een bars gezicht zei hij: ‘De vrouwen moeten zitten, alle mannen opstaan.’ Zo gebeurde, maar er was toen nog plaats zat over voor iedereen, niemand hoefde meer te staan.

De rest is niet de moeite waard om te vertellen. Laat je op de een of andere manier eens iets van je horen? Het beste ermee, groet je ouders en broeders van me, so long.’

==

Ik schreef hem terug dat ik nu de hele dag in de schaduw op een ligstoel in de tuin lag, luisterend naar het zoemen van de insecten en het zwatelen van de populieren, en af en toe door een toneelkijker naar een dienstmeisje op een van de balkons keek, maar dat de lol daar wel vanaf ging. Over zijn brief merkte ik op dat zijn droom over mijn vader me verdacht veel aan het verhaal van de wonderbaarlijke spijziging deed denken, zodat ik me afvroeg of hij niet een tot nu toe verborgen gebleven godsdienstcomplex had.

Hij antwoordde daarop op 21 juli: ‘In het vertrek waarin men hier slaapt, huist, eet, zich aan- en uitkleedt, zich scheert, afwast, kookt, bakt en ’s nachts de pot gebruikt en waar het dus naar zweetvoeten, vuile kleren, pannenkoeken, aangebrande aardappels en soms naar poep riekt, zit ik te schrijven, terwijl het koffiewater raast en de klok tikt en naast mij de halfzachte Roelf de krant probeert te lezen (hij houdt hem niet eens op zijn kop ditmaal). Wel een heel verschil met jouw schilderachtige tuintje waar de zoet-zoemende bijtjes en de vliegvleugelige vliegjes rondfladderen, de vogeltjes zingen en erboven op de balkonnetjes de elegante en zwierige Haagse jufjes, met haar luchtig en speels gebabbel, in lichtgekleurde zomerjurkjes de tijd verdoen met kijken naar een pas uit zijn bed gekomen, lang ziek-gelegen-hebbende jongeman, die haar zo nu en dan een blik uit zijn diepe melancholieke ogen waardig keurt. Maar het geeft tegelijk heel duidelijk het onderscheid tussen jou en mij weer: Jij, zwartgelokte, romantisch aangelegde, poëtische jongeling, met je bloed van een zuiderling en je zingende, dichterlijke taal en ik ‘koude’, op de grond staande, vlak bij de harde werkelijkheid van piesende vrouwen verkerende, nuchtere zoon van het Noorden.

Nog steeds ben ik niet aan het afstompen, al mis ik erg de training van onze ‘diepzinnige’ gesprekken. Met behulp van Thomas Mann houd ik me scherp. Heel anders dan vorig jaar, toen ben ik zelfs een keer uit wanhoop naar de kerk geweest; niet uit godsdienstige gevoelens, alleen om eens een uurtje naar een ontwikkeld mens te luisteren en me even in de ‘cultuur’ te dompelen. Het muffe preekje viel tegen natuurlijk en meteen was ik genezen van mijn bevlieging. Wat ik zo idioot vind, is dat ik een grote verachting heb voor mensen die op de kerk spotten en lachen om iemand die naar de kerk gaat, terwijl ik er zelf alleen met een stok naar toe ben te krijgen en het van mezelf klein oordeel als ik ga. Trouwe kerkgangers zijn mij soms zelfs sympathiek (gereformeerden niet) en ik word woedend als domme ezels zulke mensen ertussen nemen; er zijn maar weinig antikerklui die ik acht (jou en Nietzsche, niet veel meer). Weet jij misschien een verklaring? Is het met jou hetzelfde of niet?

(8.00 n.m.) Het wordt een brief in etappes, die beulen laten me nu ook al in het holst van de nacht werken; voor zeven uur moest ik ophouden met schrijven en meegaan om koeien naar een andere wei te brengen. De aardigheid gaat eraf, ik ben hier al weer te lang en ze raken aan me gewend.

Thans is het zaterdagavond. Ik heb me daarnet gewassen, ik zag eruit als een kolensjouwer. Nu ben ik schoon, uiterlijk en innerlijk. Dat ik een godsdienstcomplex heb, moet je maar uit je hoofd zetten; de uitlegging van mijn droom die jij gaf, is volkomen fout, die bijbelse vergelijking kan er onmogelijk iets mee te maken hebben, je moet niet zo’n goedkope psychologie gebruiken. Om mijn droom te begrijpen, zou je mijn zeer ingewikkelde zielsstructuur nauwkeurig moeten kennen en dan verder wat meer theoretische kennis over dromen moeten hebben dan jij bezit. Ik ben vrij van alle godsdienst. De enige problemen die ik heb zijn van politieke aard (communist of niet). Ja, ik ben geïnfecteerd door de geestesstromingen die zelfvertrouwen en zelfbewustzijn hoog aanslaan. Gelukkig wel, alleen niet tot schade van mezelf (hoogstens tot schade van mijn ziel in het hiernamaals) en de maatschappij laat me koud; die is me wel sympathiek, maar zoals een klein kind iemand sympathiek is, je geeft ze een koekje of strijkt ze over hun krullenbolletje. Aangezien ik het schrijven nu beu ben, zal ik eindigen. Ik keer, volgens de mening van de dokter hier, tot je terug over vier weken als een vrij man. Jammer dat Dolfje niet beter geraakt is.’

==

‘Mijn dromen zijn en blijven hier fantastisch goed,’ schreef hij op 1 augustus (‘zéér vroeg’), ‘veel beter dan in Den Haag, waar ze nooit erg bijzonder waren; de enige reden die ik ervoor vinden kan, is de benauwde atmosfeer van mijn bedstee. Twee aardige zal ik je vertellen, de eerste gaat over Gerritsen (de vader van Wim). Het was op school en ik liep hem daar ergens tegen het lijf; hij zei dat ik bij hem in de vierde klas gym moest komen zitten. Wij met ons beiden op weg en we kwamen in een boomgaard terecht, waar de hele troep aanwezig was. Iedere jongen had een apart tafeltje, dat in het gras stond en we zaten vrij ver uit elkaar, ik achteraan; allemaal zaten we heerlijk appels te eten. Plotseling was iedereen in uniform gekleed, Gerritsen ook (het waren roze uniformen); hij ging voor de klas staan en sprak op de manier van Napoleon: Wie ik omhels krijgt het legioen van eer. En hij begon. Hij omarmde alleen jongens, er waren trouwens geen meisjes, maar iedere jongen die hij omarmde, veranderde in een knap meisje met prachtige krullen. Na enige tijd vertrok hij, met hem alle geüniformeerde gymnasiasten; ik bleef alleen achter met Anneke van Battum en die zei toen: Gerritsen is vast gemobiliseerd, dat is wel meer gebeurd.

De tweede droom speelde op de Thorbeckelaan. We (ik weet niet wie, alleen dat er meer mensen waren en dat ik erbij was) bezichtigden huizen, pas gebouwd daar en die niet helemaal gereed waren: je kon nog van het ene huis in het andere komen. Er werd luchtalarm geblazen en spoedig was het geronk van vliegtuigen te horen. Eén van ons die even was weggegaan, kwam angstig aanlopen en vertelde dat er een soort dag des oordeels zou komen. Ik werd bang als een klein kind, omdat ik altijd zo ongodsdienstig was geweest en nu wel gestraft zou worden; onrustig liepen we heen en weer door de huizen. Maar al gauw werd er voor mij veilig geblazen, van alle kanten kwam men met het bericht dat Jezus gezegd had dat ‘de zonde’ (dat was ik) mocht blijven voortbestaan op aarde, anders zou het zo’n flauwe boel worden. Volkomen gerustgesteld ging ik naar de vliegtuigen kijken.

Ik zie je al triomfantelijk lachen en zeggen: Heb ik nu geen gelijk met mijn godsdienstcomplex? Het lijkt zo, toch durf ik vol te houden van niet; als je er erg op gesteld bent, zal ik je er een uitlegging van geven, ik ben het nu beu over godsdienst te praten.

De vorige week en gisteren zijn we druk bezig geweest met de rogge, we hebben twee en een halve bunder gemaaid en nog een paar schepel zwarte haver, ik zal zo ongeveer achttienhonderd garven gebonden hebben, mijn handen zijn dan ook lelijk stuk. Donderdag moesten we, omdat het zo regende, ‘flattenstruien’. Hoewel ik het vorige jaren al eerder gedaan en het toen een hevig rotwerk gevonden had, dacht ik toch weer dat het mee zou vallen en prettiger zou zijn dan roggebinden. Ook hadden we het gezicht op de school, dus de juffrouw (die eenentwintig of tweeëntwintig jaar is, en eruitziet als zeventien, een opvallend knap gezicht, een beetje stroef, uit Elburg komt, en me als ik haar tegenkom kwaad aankijkt) zou me kunnen zien en ik vond dat ik er stoer uitzag op mijn twee verschillende klompen, beenkappen over mijn blote benen en knieën die dankzij mijn witachtig verschoten broek vrij bruin lijken. Na honderd flatten was ik haar echter vergeten en tot zeven uur toe, toen het werk klaar was, heb ik niets anders gedaan dan aandacht aan de poep besteden en met een stekende rug denken: Hoe lang zal het nog duren, hoeveel moeten we nog doen, daarbij vaak een krachtige vloek uitend.

Mijn hersenen werken goed maar weinig. Ongeveer een week geleden hebben ze het probleem ‘dansen’ onder handen gehad. Bij het lezen in Het land van herkomst dat Du Perron dansen afschuwelijk vond, dacht ik: Nu ja, die kerel heeft wel meer van die gekke dingen, hij is wat excentriek en wil anders zijn dan de anderen, en zonder verder omhaal las ik eroverheen; het was er bij me ingestampt dat dansen erbij hoorde en erg amusant was: zowat iedereen die ik kende, deed het met een groot genoegen, familie, kennissen, vrienden. Toen ik er hier nog eens zuiver en zonder enige invloed van buitenaf over nadacht, kwam ik tot de bekentenis dat ik er eigenlijk een geweldige hekel aan heb. Als ik aan een balzaal denk, krijg ik een zweterig en onaangenaam gevoel over me en ik ril als ik me een meisjeslijf tegen het mijne aangedrukt voorstel. Onwillekeurig komt dan altijd de gedachte aan korsetten en roze directoir(e)tjes (ik ga niet verder, dan zou men menen dat ik een pooier was) die onder het kleurige avondkleed verborgen zijn en dat geeft me zin om die meisjes tot bloedens toe te geselen en zelf naar Alaska of Noord-Canada of een andere, ijskoude, reine streek te vertrekken en daar mijn leven zonder vrouwen op een hondenslee of als pelsjager te verslijten. De afschuw van het dansen is dus een gevolg van een haten van de vrouw als vrouw. Ik zou wel vriendschap, innige vriendschap zelfs, kunnen hebben met een meisje, zo lang ik haar dus als mens, of liever gezegd als man beschouw, maar afdalen tot de huwelijkse of dergelijke staat doet me walgen. Hier ben ik dus dicht bij jouw opvatting dat liefde burgerlijk is; door temperamentverschil raak jij telkens weer ‘in de zonde’, ik bijna niet. Indien mijn vlees te sterk werd, kwam ik waarschijnlijk in een bordeel terecht, want de theorie van die ‘ene’ (bij Du Perron en jou) heb ik ook verworpen, sinds het (on)bekende dagboekmeisje van 3 juli niet meer bestaat (voor mij). Mijn ideaal is dus, evenals het jouwe, de gebaarde Stoïcijn (met een baard bedoel ik) en ik zal en hoop (de tien gulden spelen hier parten) het te behouden (ik wou zeggen bereiken, maar ik ben het toch eigenlijk al). Vanzelfsprekend zal ik me zo slechts met intelligente vrouwen bemoeien en, omdat ik estheet ben, ook alleen met knappe, tenminste niet met uitgesproken lelijke. Goethe veracht ik daarom hevig met zijn Christiane Vulpius, het symbool van de vrouw die een Germaanse, gereformeerde, genoegelijke huisvader moet kiezen.

Ik scheid uit, er zijn weer pannenkoeken en ik wil die brief nu eens weg hebben. Mijn dagboek is tot bladzijde vierenveertig gevorderd, eerst heb ik me een paar keer moeten vermannen het door te zetten; dat heb ik nu achter de rug en ik begin al iets van ‘de wellust des schrijvens’ te krijgen. Vergeef dit uitgaan als een nachtkaars en groet iedereen die ik bedoel. Tot spoedig.’

==

In mijn antwoord had ik kritiek op Zomerreis en Avonturiers, twee verhalenbundels van Van Schendel, en ging ik in op zijn opmerkingen over het dansen en het communisme. Leo, aan wie ik zijn brief had laten lezen, had zijn reactie op het dansen beklagenswaardig gevonden, schreef ik. Zo ver ging ik niet, voegde ik daaraan toe, maar merkwaardig vond ik haar wel. En dat hij nog altijd niet wist of hij communist moest worden, herinnerde me aan een eerder gesprek, een paar maand terug. Toen en nu zag ik daar niets in.

Mijn oordeel over de beide bundels van Van Schendel verbaasde hem niet. Hij vond het een bewijs dat het met mijn algemene ontwikkeling treurig was gesteld. ‘Je moet niet denken dat Van Schendel boeken schrijft voor kleine, onontwikkelde knulletjes en het is erg eigenwijs om te zeggen dat hij die algemene ontwikkeling er bij de haren bijgesleept had soms. Zijn verheven standpunt is iets waar hij als man van toen reeds over de zestig recht op heeft, te meer omdat jij pas de nog zeer jeugdige leeftijd van achttien jaar bereikt hebt. In je vorige brief schreef je dat je een Stoïcijn wilde wezen, hoog verheven boven het aardse gewriemel. Ik begrijp natuurlijk heel goed dat je daar geen anderen naast je duldt, maar daarmee kon Van Schendel toen hij die boeken schreef onmogelijk rekening houden. Ziezo, dat weet je weer, hoogmoedig knaapje.

Wat het dansen betreft, het kostte me in het geheel geen moeite in Leo’s en jouw opvatting de christelijk-dierlijke vrouwenidee terug te vinden. Ik breek met zulke verouderde meningen over de vrouw; het beklagenswaardig vinden van Leo is in de eerste plaats zeer begrijpelijk: grote baanbrekers in de beschaving... de rogge is er godzijdank af en omdat we vroeg klaar zijn (na ’t eten is het nu 9.25) zal ik even doorgaan... worden altijd na hun tijd geëerd en bij hun leven als een soort psychopaten beschouwd. En aan jouw inzien mankeert het ook nogal eens.

De woorden die ik in je ziekenvertrek heb geuit en die zoveel reactie teweegbrachten, namelijk dat ik communist wilde worden, trek ik in. Het communisme, dat in de grond van de zaak het er toch om te doen is de toestand van het proletariaat te verbeteren, vind ik zeer belachelijk, als ik na dagen van meer dan twaalf uur inspannend werk in mijn bedstee stap. Een arbeider, die man is, en zich uit zo’n positie wil werken, zal dat heus wel zonder het communisme lukken, en wat ik kan verdragen, moet hij zeker kunnen.

Ook ons voornemen een roman in briefvorm te schrijven, heb ik hier in de hersenzuiverende Drentse lucht nauwkeurig en volledig onder de loep genomen en na diepgaande analyse ben ik tot de conclusie gekomen dat we hier nog zeker tien jaar mee moeten wachten of onze gewone correspondentie moeten uitgeven die zeker een uitgebreide en uitgelezen lezerskring zal trekken. Voordat ik alleen in staat ben een roman te schrijven, zal lang geen tien jaar voorbijgaan. Tot zeer spoedig.’

==

Tien dagen later was hij terug met een been vol zweren. We hadden het over de ideale maatschappij. Ik pleitte voor afschaffing van eigendom en huwelijk. Als je een brood nodig had, dan haalde je dat bij je buurman, en als je vrouw op een ander verliefd werd, dan had je dat te eerbiedigen, en omgekeerd. Leo vond dat niet realistisch. Dat was ik met hem eens, maar ik zag niet in waarom je dat niet als ideaal mocht stellen. Jan voelde voor mijn idee met het voorbehoud dat hij de vent die er met zijn vrouw vandoor ging, dood zou mogen slaan. Ik vond dat in strijd met het algemene principe. ‘Maar als ik er met zijn vrouw vandoor ga, mag hij mij ook doodslaan,’ riep hij. We discussieerden daar langdurig over, zonder tot overeenstemming te komen.

==

De school begon weer, maar omdat het steeds gevaarlijker werd, kregen de jongens uit de hoogste klassen al na een week van de rector de raad om thuis te blijven. Na Dolle Dinsdag en de Slag om Arnhem zag ik hem steeds minder en na de grote razzia op 22 november, helemaal niet meer. Begin januari hoorde ik van Tom dat hij ’s ochtends om vier uur op een fiets zonder banden naar Drenthe was vertrokken. Een maand na de Bevrijding kwam hij lopend terug, waarbij hij de laatste honderd kilometer in twee dagen aflegde. ‘O, dat was niet zo moeilijk hoor,’ antwoordde hij toen ik hem vroeg hoe hij op de heenweg door de IJssellinie was gekomen.

==

Bij de afbraak van de huizen in het gebied van de tankgracht, was het kerkje aan de Beeklaan gespaard gebleven. Toen het terrein rond het kerkje begin juli 1945 vrij van landmijnen was gemaakt, zocht het kerkbestuur vrijwilligers die er ’s nachts wilden verblijven om te voorkomen dat slopers er bezit van zouden nemen. De moeder van Jan zat in het bestuur en zo kwam het dat Jan en ik er de nacht van 15 op 16 juli (een zondagnacht) doorbrachten. Het was die dag snikheet geweest. We namen onze intrek in de zaal aan de achterkant, waar voorheen kinderkerk werd gehouden en waar op zaterdagmiddagen de Vrije Vogels hun honk hadden. Het was er koel. We hadden ons voorzien van knuppels en begonnen met een rondgang door het lege gebouw, waarin onze voetstappen en onze stemmen hol opklonken. Tenslotte namen we plaats op het podium. Ik zat te schrijven, Jan lag languit in het stof te lezen. Na enige tijd keek hij op. ‘Het is hier goddomme vuil,’ zei hij. ‘Ik heb mijn kousen maar hoog opgetrokken.’ Toen hij zweeg, viel het me op hoe stil het was. De bewoonde wereld was ver weg. We zaten midden in een lege, doodstille ruimte, terwijl de schemer langzaam optrok. Toen het te donker werd om te lezen, gingen we naar buiten en zetten ons op het grasveld.

‘Begrijp jij eigenlijk iets van mensen die in God geloven?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei ik.

‘Wat moet ik me daarbij voorstellen? God! Mijn moeder bijvoorbeeld, die zegt dat ze in God gelooft, maar als ik zeg: vertel me dan eens hoe hij eruitziet, dan heeft ze daar geen antwoord op. Dat schijn je niet in woorden te kunnen uitdrukken. Ja, zo kan ik het ook.’ Hij verviel in diep gepeins. ‘Het kan me eerlijk gezegd ook eigenlijk geen moer schelen,’ vervolgde hij na een tijdje, ‘ik vind het veel interessanter om te weten, als er een God is, wie die God dan weer geschapen heeft. Dat lijkt me een veel groter probleem.’

‘Het idee is natuurlijk dat God er altijd was.’

‘Dat heb ik nooit begrepen,’ bekende hij, ‘hoe iets eeuwig kan zijn. Ik kan dat nou wel zeggen, maar ik stel me daar totaal niets bij voor. Honderd of duizend, of honderdduizend, dat kan ik nog wel volgen, hoewel dat al verdomd moeilijk is, maar eeuwig!’

‘Ja, dat is moeilijk,’ gaf ik toe.

Hij knikte nadenkend. ‘Eeuwig! En oneindig! Dat is ook zo’n woord. Onbegrijpelijk!’ Hij schudde zijn hoofd. Intussen was het gaan waaien en uit het westen was een zware lucht opgekomen, die over de maan schoof. Van de huizen in de verte was niets meer te zien.

‘Ik vraag me wel eens af of we misschien gewoon verbeelding zijn, in de droom van een of andere Geest,’ vervolgde hij.

‘Maar dan wel een verdomd lange droom.’

‘Als zo’n vent eeuwig is, dan zijn een paar miljoen jaar een peuleschil. Bovendien bestaat er in een droom geen tijd. Het lijkt lang, maar in werkelijkheid gaat het razendsnel, of heb jij die indruk niet?’

‘Nee, het lijkt me heel aannemelijk.’

‘Dat zou een heleboel dingen verdomd veel duidelijker maken,’ zei hij tevreden.

In de loop van de nacht wakkerde de wind aan tot een flinke storm. Hij floot door de kapotte ruitjes, waardoor er een licht zoemen in de kerk hing dat af en toe op een ver gezang leek. Een deur sloeg met een klap dicht en het kraakte alsof er iemand liep. We staken de stormlamp aan en gingen het gebouw door. Buiten het licht van de lamp was het aardedonker. Onze stappen klonken hol en het piepte en kraakte naargeestig. We bleven staan en luisterden. In de zaal op de eerste verdieping schuifelden voetstappen. Er sloeg een deur. ‘Wie is daar?’ riep Jan. Zijn stem galmde na. Daarna bleef het stil. Buiten was het koud geworden. Vier uur. We gingen weer naar binnen, rolden ons op het podium in onze dekens en sliepen tot het licht ons om zes uur wekte.

==

Begin augustus ging onze school op uitnodiging van de Belgische regering tien dagen naar Brussel. We werden ondergebracht in een internaat, vanwaaruit we in groepjes de stad verkenden. Op een van de laatste dagen gingen we met zijn allen in de tram naar Waterloo. We bezochten het panorama en werden ’s middags ontvangen in een Waals internaat in Brain l’Alleud. Toen de anderen na de taart gingen dansen, maakten Jan en ik ons uit de voeten. Het regende dat het goot. Het dorp, dat bestond uit steile straatjes tussen kleine huizen met witte en gele muren aan weerszijden van een vuile, lemige beek, was uitgestorven. Alles droop van de regen. We klommen het dorp uit en kwamen in een holle weg tussen de velden. Eenmaal buiten zetten we ons gesprek over God voort. Mijn vader had mij een gebed geleerd, eerst een kindergebedje, later het Onze Vader, dat ik voor het slapengaan opzei. In deze nieuwe omgeving, ver van huis, had ik dat plotseling onzin gevonden en ik had het op de eerste avond van ons verblijf in Brussel achterwege gelaten. Daarvan had ik de hele nacht niet kunnen slapen. Dat intrigeerde Jan in hoge mate. ‘En zie je dat nu als een bewijs dat God bestaat?’

‘Nee.’

‘Want dat zou betekenen dat God ’s avonds stiekem in onze slaapkamers loert en dat hij denkt: Wat! Heeft Han Voskuil zijn gebedje niet opgezegd, dan zullen we hem eens even mores leren! Als dat zo is dan zou ik dat wel verdomd infaam vinden!’

Ik lachte.

‘Ik heb me trouwens wel eens afgevraagd of God misschien een homo is. Wat denk je daarvan?’

Ik had het wel eens van Jezus gedacht.

‘Ja, die natuurlijk! Maar ik bedoel nu God! Als iemand alleen mannen in dienst neemt, dan begin je je dat toch af te vragen. Als ik God was, zou ik, geloof ik, liever een paar Brabantse mokkels nemen.’

Zijn gedachtengang werd onderbroken omdat het pad op die plek een beek was geworden en we grote moeite hadden erlangs te komen. De natte leem plakte aan onze schoenen en we begonnen behoorlijk nat te worden. We klommen tegen de berm omhoog en kwamen aan de rand van een omgeploegd korenland. Vandaar hadden we uitzicht op het dorp, ingebed tussen dalende en stijgende korenvelden, met rondom langs de wegen groene platanen. ‘Het is hier godverdomme mooi,’ vond hij. ‘Bidt jouw vader nou ook voor en na het eten?’

‘Alleen voor het slapengaan, dat wil zeggen...’ Het leek me plotseling heel onwaarschijnlijk dat mijn vader zelf ook bad. Ik vermoedde dat hij het ons alleen liet doen als onderdeel van een christelijke opvoeding, zoals hij ons ook naar de kinderkerk had gestuurd.

‘Mijn moeder wel. Ik zeg: Wat bid je dan? Ja, Here zege deze spijzen amen. Maar na afloop? Dank je wel God, de jam was lekker vandaag, maar morgen heb ik liever roomtaart? Maar nee, dat vindt ze dan godslasterlijk!’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik begrijp daar niets van. Waarom is dat nou ineens godslasterlijk? Ik denk dat er heel wat mensen zijn die zo bidden.’

Dat dacht ik ook. We staken een weiland dwars door, plassend door modderpoelen, klommen een hek over naar een spoorlijn, waar plotseling tussen twee boomgroepen, midden in de weilanden, een gele tram opdook. Hij passeerde ons en verdween tingelend achter een heuvel. We klommen weer omhoog en keken van boven over het natte land waarover de regen in grijze nevels voorbijtrok. Toen we kletsnat terugkwamen bij het internaat hoorden we al van ver de muziek. De ramen waren smerig beslagen. Hij bleef hoofdschuddend staan en keek ernaar. ‘Moet je nou toch goddomme eens zien,’ zei hij meewarig. ‘Daar zou God ze nou toch eigenlijk voor moeten straffen, en niet jou omdat jij je gebedje niet opzegt.’

==

1945–1950

In het najaar van ‘44 had ik L. leren kennen. Dat nam mij zo in beslag dat er voor mijn vrienden maar weinig tijd overbleef. Misschien was dat de reden dat Jan toen we terugkwamen uit Brussel aansluiting zocht bij Caje de Jong en Henk de Wit, die gezakt waren voor hun eindexamen en bij ons in de klas terecht waren gekomen. Over Caje vertelde Jan dat hij de kerk aan het Kamperfoelieplein was binnengelopen en met een zwart meetlint de vloer tussen de pilaren begon op te meten. Toen een van de dienstdoende geestelijken hem vroeg wat hij deed, zou Caje geantwoord hebben dat hij wilde weten hoeveel paarden er konden staan. – Paarden? – Ja, als de bolsjeviki komen. – Jan vond dat prachtig. Van hem is ook het verhaal dat Caje met Henk de Wit en Jimmy Andriessen, een Indische jongen die in de vijfde aan onze klas was toegevoegd, op zaterdagavond de stad inging om Jimmy te leren hoe hij een meisje moest versieren. Ze hingen dan een condoom uit het zakje van zijn colbert, wezen een meisje aan en stuurden hem daarop af. Als ze daar genoeg van kregen, gingen ze achter een willekeurige jongen met een meisje lopen en riepen: ‘Hé, lul, geef die griet een arm!’ Wat Jan hierin aantrok, was me ook toen al een raadsel. Dat hij zelf meedeed met deze grappen lijkt me onwaarschijnlijk. Ik vermoed dat hij gefascineerd was, zoals ook in het geval van Loki, door mensen die een afwijkend gedrag vertoonden. Met Caje bleef hij bevriend tot diens dood, met Henk kwam het tot een breuk. Ik kom daar nog op terug. Ze gingen allebei in Leiden studeren, Henk medicijnen, Caje geschiedenis, waardoor hij een tijdlang intensiever met ze omging dan met mij.

==

Aanvankelijk ging hij met mij mee naar Amsterdam. We wisten geen van beiden wat we moesten gaan studeren. Mijn vader vond economie de beste keus, omdat dat volgens hem het vak van de toekomst was, en Jan volgde mijn voorbeeld. Hij vond een kamer in de Haarlemmermeerstraat, ik bij een oom op het Frederiksplein. We liftten een paar weekends samen op en neer tot hij plotseling wegbleef. Achteraf lijkt het merkwaardig dat hij me daarvan niet op de hoogte stelde en dat ik hem niet opzocht om te vragen wat er aan de hand was, maar het kwam niet bij ons op. Pas toen ik hem een paar weken later op een bijeenkomst bij Prins ontmoette, informeerde ik waarom ik hem nooit meer zag.

‘O, ik ben maar geschiedenis gaan studeren, in Leiden,’ zei hij achteloos.

‘Waarom?’

‘Dat vond ik leuker. Ik vond er niet zoveel aan eigenlijk, aan die economie.’

Dat vond ik ook niet en korte tijd later zwaaide ik om naar Nederlands.

==

Twee jaar lang waren de bijeenkomsten bij Prins de enige gelegenheid waarbij wij elkaar nog zagen en toen die verwaterden zou het jaren duren voor er weer sprake was van een geregeld contact. Prins was onze leraar wiskunde geweest. Hij woonde in de oorlog niet ver van ons vandaan, en in het laatste jaar hadden Jan (tot hij naar Drenthe vertrok), Leo en ik zolang dat kon elke week met hem en zijn zoons een ochtend in de week Homerus gelezen en een paar keer per maand op woensdagmiddagen in een wat groter gezelschap over litteratuur gepraat. In Brussel hadden die samenkomsten een vervolg gekregen. Prins nam degenen die op de twee zondagochtenden niet naar de kerk gingen mee naar buiten en liet ons over geloof en ongeloof discussiëren. Uit de ongeveer dertig mensen die daaraan deelnamen, vormde zich in de herfst van ‘45 een groep oud-scholieren, die eenmaal per maand op zondagavond in zijn huis bij elkaar kwamen voor een inleiding gevolgd door discussie. Ik sprak er twee keer, een keer over Indonesië en een keer over moraal en maatschappij. In de lezing over Indonesië hekelde ik de kruidenierspolitiek van de opeenvolgende regeringen, schilderde ons volk af als een bende dieven en eiste dat we de Indonesiërs onmiddellijk hun vrijheid zouden geven. Hans Otto, een leerling van Gerretson, verliet daarop uit protest de bijeenkomst om nooit meer terug te keren. Jan zei niets. In gezelschap zei hij nooit wat. Als ik aan hem terugdenk dan zie ik hem zitten, naar voren gebogen, zijn wenkbrauwen hoog opgetrokken, zijn blik in het niets, langzaam een borrel naar zijn mond brengend, maar borrels werden bij Prins niet gedronken. Of hij het met me eens was, vroeg ik me niet af. Samen hadden we het toen nooit over politiek. Na zo’n bijeenkomst, die omstreeks elf uur was afgelopen, klommen we achter het huis van Prins de duinen in, soms met Leo, soms met Henk Gerritsen, vaak ook met zijn tweeën, en liepen luid discussiërend in het donker over het strand naar Kijkduin en terug, waarna we elkaar heen en weer naar huis brachten, tot we voor het ogenblik uitgepraat waren. Die discussies gingen over Bartje, over de menselijke waardigheid, over verstand en gevoel, over Ter Braak met wie hij zich verwant voelde, over mystieke gevoelens en over Huxley die ik toen net met een gevoel van herkenning gelezen had, maar die Jan niet kende. Van die gesprekken herinner ik me alleen dat hij diep in de nacht, bij het oversteken van de doodstille Laan van Meerdervoort, opmerkte dat hij het liefst hoge, witte torens zou bouwen, en dat ik antwoordde dat ik daar dan met een mitrailleur bovenop zou gaan zitten. Hij vond dat heel vermakelijk en moest er hard om lachen: ‘Met een mitrailleur! Ha! Ha!’

==

In ‘49 moest hij in dienst, met als vooruitzicht dat hij zou worden uitgezonden naar Indonesië. Een van de laatste dagen van het jaar zocht hij me op. Hij vertelde dat Caje een katholiek meisje had leren kennen en katholiek was geworden, wat me voor iemand die twee jaar geleden een overtuigd communist was en achter iedere zwartrok op de grond spuwde een sterk staaltje leek.

‘Ik heb daar eigenlijk geen oordeel over, hoor,’ zei hij. ‘Het kan me geloof ik niet zoveel schelen.’

‘Maar je zou het zelf niet doen.’

‘Nee, ik denk het niet, hoewel... als het nou een aardig meisje was.’

We liepen die middag urenlang door de stad, door Kattenburg en Wittenburg, langs het IJ, door de Jordaan. Toen het donker werd, dronken we een borrel aan de tapkast van het café op de hoek van de Elandsgracht en de Prinsengracht. Hij zette het gesprek daar op luide toon voort, zonder zich iets van de mensen om hem heen aan te trekken. In zo’n Amsterdamse volkskroeg viel zijn bekakte Haagse stem op. Een halfdronken man begon zich met ons te bemoeien. ‘Laat de heren nou met rust, Piet,’ zei de vrouw achter de tapkast, ‘anders komen ze hier niet terug.’

Ik vroeg of hij nog altijd hoge, witte torens wilde bouwen.

Hij lachte een beetje. ‘Dat moet je niet zo serieus nemen.’

‘Wat dan?’

‘Ik denk,’ zei hij na enig nadenken, ‘dat het maar het beste is om gewoon hard te werken, en dat het er niet zoveel toe doet wat je doet. Dat kunnen dan ook best hoge torens zijn, hoor.’

==

Op 9 mei 1950 schreef hij ons uit Bandung, waar hij geconsigneerd was. Omdat hij er pas drie dagen was, had hij nog weinig te vertellen. De omgeving leek hem heel mooi, al was het de vraag of hij daar iets van te zien zou krijgen, maar ook zonder dat beviel het er hem uitstekend. ‘Het werk dat ik gekregen heb, valt ook wel mee en waar de werkuren hier van ’s morgens zeven tot ’s middags twee zijn, heb ik betrekkelijk veel vrije tijd, waarin ik veel slaap (vooral de eerste weken was ik erg slaperig, hetgeen een acclimatiseringsverschijnsel schijnt te zijn), lees en schrijf. Het klimaat is prettig, overdag in de zon wel erg warm, maar binnenshuis merk je daar niet veel van. Mensen, schrijf eens gauw terug, als ik dan hoor waar jullie wat over weten wilt, kom ik gauw met een wat interessantere brief dan deze op de proppen.’

==

Ik vroeg daarop hoe de Indonesiërs reageerden, en of hij iets merkte van de groep rond het tijdschrift Oriëntatie. Van de laatsten had hij nog niets gemerkt, schreef hij op 11 juli terug, en de Indonesiërs met hun mysterieuze gezichten waren hem volkomen ondoorgrondelijk. ‘Meestal zijn ze hypervriendelijk, beleefd en correct, maar in de meeste gevallen zijn ze ook nog aan je ondergeschikt en hebben ze je geld nodig, zodat die vriendelijkheid nogal verklaarbaar is, waarmee ik overigens niets onvriendelijks wil zeggen. Loop je door de Indonesische buurten, dan valt het op dat velen je verdomd chagrijnig aankijken, maar of dat nu op vijandschap wijst, of wel dat deze mensen van huis uit op deze wijze hun gezichten plooien, is me ook al niet bekend.’

Intussen was op 25 juni de Koreaanse oorlog uitgebroken en een paar dagen had iedereen de adem ingehouden in afwachting van het uitbreken van een derde wereldoorlog. Dat hield hem meer bezig: ‘Ik ben overigens wel wat versomberd door de internationale situatie, de laatste dagen weliswaar weer in (en door) het idee levend dat een volgende wereldoorlog nog enige jaren minstens op zich zal doen wachten, maar aan de andere kant zo langzamerhand niet meer in staat om te geloven dat ik ooit weer eens in de gelegenheid zal zijn om rustig te studeren en te leven zoals ík het wil, en niet zoals de een of andere stompzinnige grootmacht het dicteert. Waar dat ongeloof vandaan komt, weet ik niet, althans niet volledig. Wel betrap ik mezelf er voortdurend op bezig te zijn met verheerlijking van het (mijn) verleden, weliswaar in hoofdzaak dus ook een oorlogstijd, maar die was voor ons toch eigenlijk heel plezierig, vind je niet. Gevolg van dit alles: een niet tot andere dingen in staat zijn dan voortdurend luieren, enorm veel roken en zo nu en dan drinken, dat laatste gelukkig nog op bescheiden schaal. Verder een telkens maar weer herlezen van dezelfde sombere gedichten en boeken. En eigenlijk ben ik, eigenlijk al de laatste jaren, er niet meer in geslaagd behoorlijk de bestaande problemen (zo die er al zijn, want tot het formuleren ervan ben ik ook nog niet gekomen) te doordenken.

Je schreef me dat ook jij wel eens luiert, als je weer het inzicht laat bovenkomen hoe onbelangrijk eigenlijk al dit aardse is, het beroerde is dat mij dat luieren helemaal niet bevredigt, ik doe het niet (zoals jij) uit overtuiging, maar uit lamlendigheid, en word al luierend (het is bovendien geloof ik niet het goede woord, bij luieren denk ik altijd aan een soort paradijselijke toestand met volledige oplossing van alle ellende en vragen) geplaagd door een soort schuldbesef van wie weet calvinistische oorsprong of zo, dat me vraagt waarom ik toch niet iets dóe. Enfin, als het dan lang geduurd heeft, ga ik meestal een enorm programma opstellen, waarin zelfs het lezen van tijdschriften en gedichten en kranten is opgenomen, ik werk een uur of twee en scheid er maar weer mee uit! Al met al heb ik geloof ik wat dit betreft al aardig de slag te pakken van de waardeloze manier waarop de gemiddelde officier zijn leven doorbrengt, en krijg ik zo het vermoeden dat het ook mijn hele leven lang wel nooit op iets anders zal uitlopen dan op dit eeuwige, onproductieve gesodemieter.’

==

In mijn antwoord speelde ik met de mogelijkheid van een Russische bezetting en hekelde ik de mensen, zoals Greshoff, die uit angst daarvoor naar Zuid-Afrika of Nieuw-Zeeland vluchtten. Hij las dat met veel plezier. ‘Alleen al die tirade tegen Greshoff deed me gnuiven. Je weet, ik heb aan dit heer een verdomde hekel, en iedere goed geformuleerde hatelijkheid aan zijn adres of dat van lieden die de slechte smaak gehad hebben hem op enigerlei gebied tot voorbeeld te nemen, valt bij mij dan ook in uiterst goede aarde. Bovendien deed je gebleken verknochtheid aan Europa me goed. Mijn kansen om Europa nog te bereiken voor een Russische aanval schijnen mij de laatste weken weer wat gestegen, ik geloof nu niet meer aan een nieuwe wereldoorlog op korte termijn. Een Russische bezetting op zichzelf, wanneer hij eenmaal gearriveerd is, lijkt mij, evenmin als jou, zó afschrikwekkend als sommige bolsjewistenhaters hem wel voorstellen. Maar hoe een van je vrienden erbij kan komen te denken dat een Russische bezetting ons weer een geloof en een taak zou kunnen geven, is me een raadsel, omdat ik primo namelijk veel te pessimistisch ben om te kunnen geloven dat een Russische bezetting even kortstondig zou zijn als de Duitse is geweest, en een geloof in een bevrijding dus eventueel alleen iets voor onze kinderen zou zijn (die ik niet van plan ben tijdens een Russische bezetting te gaan verwekken); en secundo een bolsjewistisch bewind je in één hoek zou drijven met het verfoeilijkste genus mensen die wellicht het best met de naam Elsevier-lezers aan te duiden zijn en het idee met deze lieden in een illegale beweging te werken (de enige mij voorstelbare taak dan) me meer dan afschrikwekkend toeschijnt.

Nee, ik geloof dat het een enorme fout is, vergelijkingen te gaan maken tussen Duitse en Russische bezetting en op grond daarvan te gaan verwachten dat ook de reacties in de menselijke geest in beide gelijksoortig zullen zijn.

Het enige aantrekkelijke van een leven in een door Russen onder de voet gelopen Europa lijkt mij te liggen, jij zinspeelde er in je brief ook al enigszins op, in een gevoel van met melancholie gemengde trots, dat je dan zult hebben omdat je met het goede Europa mag ondergaan, als goede Europeaan, dat wil zeggen noch tot het bolsjewisme noch tot enige andere meerderheidsgodsdienst bekeerd.

Waar we aan zullen moeten wennen is een leven zonder toekomst, zonder aangename of zekere toekomst, want ik weet bij god niet hoe ik zou moeten gaan werken voor een toekomst die mij ligt. Als die komt, komt die er ook zonder mijn medewerking wel, bovendien weet ik niet hoe ik hem zou willen, dus het opstellen van programma’s en dergelijke heeft niet de minste zin. En de zin van het leven zullen we dus van minuut tot minuut in dat leven zelf moeten leggen, hoe moeilijk dat ook moge zijn, getuige de luiheid en de onrust.

Ik weet niet of ik je al eens verteld heb dat ik in ‘45 economie ben gaan studeren – en, toen dat een voor mij dermate vervelend vak bleek te zijn, dat ik me er nooit levenslang mee dacht te kunnen vermaken, even later geschiedenis, met het vage idee een plan te kunnen opstellen, na ampele bestudering van het rotte verleden, voor een ideale toekomst, op alle gebieden. Bewust was ik er al gauw achter dat deze opgave voor een genie nog veel te zwaar zou zijn, maar ik geloof dat ik pas nu helemaal goed, ook onbewust, begin te ontdekken hoe waanzinnig mijn voornemen was, en pas nu, ook onbewust, ervan af begin te zien, volledig. Je zult me misschien een gek vinden, dat ik ooit met dit soort waanideeën heb rondgelopen, maar dan ook moeten toegeven dat ik in ieder geval van een meer dan prijzenswaardig idealisme en optimisme vervuld was. Niet zozeer van menslievendheid (menslievend ben ik nooit erg geweest), want ik was er veel meer op uit om voor mezelf uit te vinden in welke partij of richting ik nu thuishoorde, op welke manier het werken dat ik zou gaan doen, de meeste zin zou hebben. Met andere woorden, ik was op zoek naar een groep in het bezit van het geheim van wat de komende heilstaat zou zijn (en ik zocht die min of meer in de richting van een geliberaliseerd, geïndividualiseerd socialisme). Of die heilstaat voorbestemd was te komen, dan wel of hij alleen door werken tot stand zou kunnen worden gebracht, heb ik geloof ik als Marx in het midden gelaten. Ik was er alleen van overtuigd dat je, om je geheel en al senang te voelen, mee moest werken, al zou de ideale toekomst ook zonder dat toch arriveren.

Te kritisch om enig partijprogramma te kunnen accepteren, en zo langzamerhand wel tot het inzicht gekomen dat de enige mij voorstelbare toekomst, die niet te onaangenaam zou zijn: een Europa, voortziekend of voortbloeiend (hoe je wilt), min of meer met rust gelaten door Amerika of Rusland en in de gelegenheid op eigen manier zalig te worden, niet de minste kans van verwezenlijking meer heeft, heb ik dat loffelijke idealisme, hierboven genoemd, maar laten varen. Maar wat nu? Zoals ik al zei, een leven van minuut tot minuut, met de zin ervan in zichzelf, want een religieuze zingeving zal ik, voorlopig, niet willen accepteren. Het beroerde is, dat je door de mensen alleen niet met rust gelaten wordt, dat ze je dwingen partij te kiezen, dat ze je dwingen om tegen de Russen te gaan vechten, ook al wil je dat niet, terwijl aan de andere kant ík althans (ik weet niet hoe het met jou staat) toch ook behoefte heb om min of meer in een ‘bezield verband’ te leven.

Dit zijn zo enige van de moeilijkheden waarvoor je komt te staan als je de illusie van een komende bétere toekomst hebt laten schieten, terwijl je waarschijnlijk toch nooit helemaal zonder toekomst en zonder medemensen, als een volmaakt solitair, kunt leven.’

Dat ik vervolgens in hem op grond van deze tirade en van onze vroegere gesprekken over Bartje een gemankeerde idealist zag, schoot hem in het verkeerde keelgat: ‘Werkelijk te veel eer, zou ik moeten zeggen als we nog een eeuw terug leefden,’ antwoordde hij op 18 augustus. ‘Sinds de moderne schijnheiligheid van het woord idealist een scheldwoord gemaakt heeft, is een onvriendelijker reactie wel gerechtvaardigd. Daarom spijt het me alleen maar te kunnen tegenwerpen dat je m’n laatste brief wat eenzijdig geïnterpreteerd hebt, de onvriendelijkheden houd ik voor straks wel in petto. Wanneer je van dat idealisme van mij aftrekt wat op rekening van de puberteit en het idyllische jaar 1945 geschreven moet worden, zul je niet veel overhouden wat nog op de naam idealisme mag aanspraak maken. Verder wijst mijn verlangen om rustig, door niemand gemobiliseerd of gestoord, in Europa de laatste beschavingsresten op te souperen, zonder enige neiging om voor die beschaving te gaan vechten (laat staan te sterven) mijns inziens nu niet bepaald op idealisme, veel meer op egoïsme.

Maar genoeg, je zou anders eens mogen denken dat ik een slecht geweten had en per slot van rekening kan het me niet zo erg veel schelen hoe je me noemen wilt. Iedereen maakt zich een fout beeld van aard en karakter van zijn vrienden, het moet me alleen van het hart dat je (je overigens zeer wel gegunde) snoeimanie naar mijn smaak al te zeer mank gaat aan onverschilligheid voor de altijd genuanceerde en gecompliceerde werkelijkheid. Overigens had je dit alles ook al tussen de regels van mijn vorige brief kunnen lezen, maar dit soort werk is blijkens je reactie nu niet bepaald je fort.

Eventuele raadselen wil ik in een volgende brief nog uit de weg ruimen, maar dat zal mijn definitieve finale zijn.’

==

In deze laatste brief voelde ik een verholen agressiviteit, zoals eerder in de laatste brief die hij me uit Drenthe stuurde. Waarschijnlijk reageerde ik daarom niet, al kan ik me dat niet met zekerheid herinneren. In ieder geval hoorde ik niets meer van hem.

==

1951–1956

Bijna een jaar later kwam ik hem toevallig in Den Haag tegen, in gezelschap van Caspar de Jong. Ze kwamen uit de stad, allebei onberispelijk gekleed. Jan grijnsde, Caspar knikte voorkomend.

‘Ben je al weer terug?’ vroeg ik.

‘O ja, al een paar maand.’

Ik liep met hen op.

‘Waar komen jullie vandaan?’ vroeg ik.

‘Uit de stad, niet waar Caje?’

‘Zo kun je het noemen,’ zei Caje.

‘We hebben een Cineacje gepikt,’ verduidelijkte Jan.

‘Om op de hoogte te blijven van de actuele gebeurtenissen,’ vulde Caje aan.

‘En dat is gelukt?’

‘O ja,’ zei Jan. ‘Ik dacht tenminste van wel.’ Hij wendde zich tot Caje. ‘Daar denk jij toch ook zo over?’

‘In grote lijnen wel,’ beaamde Caje. ‘Hoewel deze vorm van berichtgeving me toch nooit geheel bevredigt.’

‘Ze is aan de oppervlakkige kant,’ gaf Jan toe.

‘Zacht uitgedrukt,’ vulde Caje aan. ‘Heel zacht uitgedrukt.’

Jan grijnsde.

Ik zweeg. Ik had het gevoel dat ik bij de neus werd genomen.

‘Logeer jij bij je schoonouders?’ informeerde Jan.

‘Ja,’ zei ik.

‘Heel goed,’ zei Caspar. ‘Dat zou ik eigenlijk ook eens moeten doen. Heel leerzaam vooral.’

‘Je bedoelt dat het je inzicht geeft in het denkleven van de gewone man?’ begreep Jan.

‘Dat niet zozeer,’ zei Caje. ‘Ik weet natuurlijk niets af van het niveau van zijn schoonvader, maar de mijne is rector van het gymnasium. Dat kun je toch eigenlijk geen gewone man meer noemen, hoewel...’ Hij maakte zijn zin niet af.

We zwegen.

‘We hebben in de stad ook nog de drie ploertjes van Verschoor ontmoet,’ vertelde Jan.

‘Wat doen die nu?’ vroeg ik.

‘Ik geloof Engels,’ zei Jan achteloos. ‘In ieder geval geen intellectueel beroep.’

‘Ze gaan dan ook steeds meer op hun vader lijken,’ stelde Caje vast.

‘Was dat geen ploert?’ informeerde Jan.

‘Daarvoor heeft hij te weinig niveau,’ vond Caje. ‘Ik zou hem toch eerder een ploertje noemen.’

Jan knikte.

We hadden intussen de Bethlehemkerk bereikt.

‘Zouden wij niet nog een haring nemen?’ zei Caje tegen Jan terwijl we overstaken naar de haringstal op het pleintje naast de kerk. ‘Wil jij ook een haring?’ vroeg hij aan mij.

‘Nee, dank je.’

‘Mogen wij twee haringen van u?’ vroeg hij aan de man in de stal.

‘Uitjes?’ vroeg de man.

Caje keek naar Jan. ‘Uitjes?’

‘Ja, graag,’ zei Jan.

‘Eén met en één zonder,’ bestelde Caje.

Terwijl de man de haringen klaarmaakte, keken ze ernstig toe, pakten vervolgens ieder zijn haring bij de staart, legden het hoofd in de nek en verorberden hem geconcentreerd en vooral beschaafd. Toen ze hem op hadden, namen ze allebei een servetje van de toonbank, veegden zorgvuldig hun mond af en deponeerden het servetje in een papierbak, waarna Caje nog volkomen overbodig met zijn vingertoppen op zijn colbert tikte, alsof hij kruimels wilde verwijderen. ‘Ik weet niet wat jij van plan bent,’ zei Caje zich tot mij wendend, ‘maar wij waren eigenlijk op weg naar mijn huis.’

‘Nee, ik ga ook naar huis.’

Even leek Jan onzeker. ‘Ben jij hier nog even?’

‘Ik denk het wel.’

‘Kom dan nog eens langs als je tijd hebt.’

Alleen verder lopend naar huis voelde ik me verneukt. Ik stelde me voor dat ze eenmaal bij Caspar thuis tevreden tegen elkaar zouden schurken, maar dan wel beheerst, zonder hinderlijke geluiden of de schijn van persoonlijke betrokkenheid.

==

Ruim een maand later trof ik hem thuis, op het punt om naar Harry Dorpema te gaan. Ik liep met hem mee. Harry had een klas lager gezeten. Hij studeerde rechten in Leiden en woonde in de Tomatenstraat, niet ver van ons af. Het was een rustige jongen, nogal conventioneel, zowel in religieus als in politiek opzicht, niet bijzonder intelligent dus, een heel andere jongen dan Caje. Later op de avond, toen de schemerlamp was aangegaan, viel het me op dat Jan en hij uiterlijk wel wat van elkaar weg hadden. Ze zaten tegenover elkaar onder de lamp, met flikkerende brillenglazen, bijna broers, behalve dan in de vorm van hun gezichten. Het gezicht van Jan was onder zijn vrij hoge voorhoofd bijna een driehoek, terwijl dat van Harry lange tijd van plan leek om een rechthoek te worden, wat nog net bedorven werd door een klein, driehoekig kinnetje. We praatten zonder pauze, maar niet hijgend, eerder bedachtzaam. Jan vertelde dat hij op een bruiloft een meisje had ontmoet, ook nog van onze school, maar dat die hem gauw was gepit en de hele verdere avond met de minnaar van de moeder van de bruid in een portiek in de Vogelwijk had staan vrijen. ‘Zeer ver,’ voegde hij er duister aan toe.

‘In de Vogelwijk zijn geen portieken,’ merkte Harry op.

Maar dat kon Jan en mij geen donder schelen. Harry ging daarop grinnikend een kop koffie maken, maar liet de deur naar de keuken open om niets te missen.

‘Heb je eigenlijk de Erflaters weleens gelezen?’ vroeg Jan.

Dat had ik.

‘Wat vond je daar nou van?’

Ik zei dat ik de stukken over Hugo de Groot, Hemsterhuis en Thorbecke heel goed had gevonden.

‘Ik moet je bekennen dat ik steeds meer de schurft krijg aan dat echtpaar. Ik vind het meeste vaag gelul, moeilijke woorden over eenvoudige zaken. Dat artikel over Geert Groote bijvoorbeeld. Ik heb me werkelijk rot geërgerd.’

‘Wat zegt hij over De Groot?’ vroeg Harry uit de keuken.

‘Dat het een scholastisch denker is en bovendien een kinderachtige querulant,’ antwoordde ik.

‘Dan zal ik het maar niet lezen, want Van Oven is juist op hem gesteld.’

‘Dan moet je hem natuurlijk juist lezen!’

‘Kun je me nou niet eens uitleggen wat dat is, scholastisch denken?’ vroeg Jan. ‘Daar heb ik nooit wat van begrepen.’

‘Dat je bij wat je denkt binnen de grenzen blijft die door een autoriteit gesteld zijn,’ probeerde ik.

‘Dus het katholicisme bijvoorbeeld,’ begreep Harry, met de koffie de kamer weer inkomend.

‘Bijvoorbeeld.’

‘Daar weet ik een heel mooi verhaal over,’ zei Jan. ‘Toen Caspar om Claartje te plezieren, katholiek wilde worden, vervoegde hij zich bij een klooster. Hij kwam bij een man aan een bureau die vroeg wat hij wenste. – Ik wil katholiek worden, zei hij. – En wat zei die man? – Maar natuurlijk meneer. Dat kan! Dat kan! Als u even deze formulieren in wilt vullen! Ha! Ha!’

‘Dat is een goed voorbeeld.’

‘Maar wat vind je dan van het protestantisme?’ vroeg Harry. ‘Vind je dat dan ook een autoriteitsgeloof?’

De toon waarop hij me dat vroeg, maakte me voorzichtig. Ik had de indruk dat hij in mij een nieuwe autoriteit zag. ‘Er zullen wel protestanten zijn die zelfstandig denken, maar hun aantal lijkt me niet groot. De meesten hebben net als de katholieken een dubbele moraal, één voor de kerk en één voor zichzelf.’

‘Daar heb ik wel een mooi verhaal over,’ zei Harry. ‘Ik heb een vriend, die is voor dominee gaan studeren omdat zijn moeder een winkel in korsetten en bustehouders heeft.’

‘Ha! Ha!’ lachte Jan. ‘Korsetten en bustehouders!’

‘Maar nou schijnt het,’ zei Harry glimlachend, ‘dat het met die bustehouders minder gaat dan vroeger. Vroeger ging zijn moeder bij de dames op bezoek. Dan dronken ze eerst een glas sherry en daarna werd er gepast in de salon. Nu komen ze in de winkel, weten niet te kiezen en vragen een hele partij op zicht, want het schijnt dat er mannen zijn,’ hij glimlachte geheimzinnig, ‘die vinden het leuk om hun vrouw ’s avonds in bed met de ene creatie na de andere voor zich te zien. Begrijpen jullie dat nou?’ Hij keek ons naïef verbaasd aan.

‘Ha! Ha!’ lachte Jan.

‘Jawel,’ zei ik.

‘Ja, maar jij bent getrouwd!’ zei Jan.

‘Ik weet niet of je daar getrouwd voor moet zijn.’

‘Maar zijn moeder had het snel door,’ vervolgde Harry, ‘en omdat haar zaak een nette zaak is, heeft ze daar radicaal een stokje voor gestoken.’

‘Maar wat heeft dat nu met die dubbele moraal te maken?’ wilde Jan weten.

‘Dat die vrouwen een andere reden opgeven.’

‘Dus jij vindt dat die vrouwen tegen haar moeten zeggen dat ze met die bustehouders om een beetje met hun man gaan liggen donderjagen.’

‘Ja, of ze moeten het niet doen.’

Jan knikte nadenkend, hem met opgetrokken wenkbrauwen aankijkend.

‘Ik vind het wel een wat dun voorbeeld,’ zei ik. ‘Het staat niet eens in de tien geboden.’

‘Nee, toen hadden ze nog geen bustehouders,’ pareerde Jan.

Vrolijkheid. Harry stond op om nog een kop koffie in te schenken. Het verhaal had ons dorstig gemaakt.

‘Maar wat heb jij dan eigenlijk voor bezwaar tegen zo’n dubbele moraal?’ vroeg Jan aan mij toen Harry weer was gaan zitten.

‘Dat het je opzadelt met schuldgevoelens.’

‘Daarom moet je ook proberen je aan de absolute moraal te houden,’ vond Harry.

‘Die moraal is helemaal niet absoluut,’ protesteerde ik. ‘Die verschilt per groep. Lees Ruth Benedict maar.’

‘Dus als jij iemand doodslaat en ze willen je daarvoor straffen dan zeg je dat je daar niks mee te maken hebt omdat het jouw moraal is dat je iemand mag doodslaan,’ begreep Jan.

‘Ze mogen me wel straffen, maar ik neem het wel voor mijn rekening. Ik denk er niet over om een beetje spijt te gaan zitten betuigen of mezelf slecht te vinden.’

‘Dan maak je het jezelf heel gemakkelijk,’ vond Harry.

‘Waarom?’

‘Nou, dan kun je gewoon je gang gaan. Dan hoef je je nergens meer wat van aan te trekken.’

Ik vond dat niet gemakkelijk.

‘En als je nu twee moralen hebt?’ wilde Jan weten.

Ik begreep niet wat hij bedoelde.

‘Nou, als ik lui ben bijvoorbeeld, dan kan dat zijn omdat dat nu eenmaal mijn aard is, dus dan stel ik dat als ideaal. Maar als ik een tijdje lui ben, dan gaat me dat vervelen, en dan stel ik een nieuw ideaal: werken! Net als een koe bijvoorbeeld. Die denkt: ik ga lekker wat grazen, maar als hij een poosje gegraasd heeft, dan vindt hij er niks meer aan en dan gaat hij lekker wat herkauwen!’

‘Dat heeft met idealen niks te maken,’ zei ik. ‘In beide gevallen gaat het gewoon om het bereiken van de meest bevredigende fysieke toestand.’

‘Hebben jullie weleens wat van Benda gelezen?’ vroeg Harry. ‘Die pleit nu juist voor het herstel van het autoritaire geloof!’

‘Benda is een lul,’ zei ik met overtuiging. ‘Die pakte meteen zijn koffers toen Madrid in 1937 tijdens het schrijverscongres gebombardeerd werd omdat zijn dood een verlies zou zijn voor de wereldcultuur.’

Jan moest daar geweldig om lachen. ‘Ha! Ha! De wereldcultuur!’ zei hij lachend.

==

Misschien dat dit gesprek hem weer wat nieuwsgierig maakte, want kort daarop vroeg hij of hij een weekend kon komen logeren. Op zaterdagmiddag, toen L. naar het Museum voor de Tropen was, waar ze de jeugdbibliotheek deed, voeren we met het bootje naar Schellingwou, vanwaar we naar Ransdorp liepen. Het was prachtig, nevelig, windstil weer. Half oktober. Om ons heen lag wat mat zonlicht dat in de nevels wegzakte. Er waren weinig mensen. ‘Kun je me nou nog even wijzen waar Zaandam ligt?’ vroeg hij zodra we de huizen van Schellingwou achter ons hadden gelaten.

‘Daar ergens.’ Ik wees in de verte.

‘Nee, ik bedoel precies!’

‘Dat weet ik niet.’

‘Dat weet je niet! Weet je het niet omdat je het niet weet, of omdat je het nu niet kunt zien?’

‘Ik weet niet of je het van hier kunt zien.’

‘Heel onbevredigend.’

‘Wat kan het je schelen?’

‘O, het kan me niet zoveel schelen, maar ik wilde het graag weten.’

‘We kunnen het thuis wel op de kaart opzoeken.’

‘Jawel, maar op een kaart kan ik me nooit zo goed oriënteren, want die weggetjes die draaien zo vaak.’

‘In ieder geval weet ik het niet.’

Hij knikte.

In Ransdorp was het heel stil. We liepen naar de grote, vierkante toren en bleven voor het raadhuis achter de kerk staan. Onder de stoep was een kruidenierswinkeltje, boven de deur was het wapen van Ransdorp aangebracht, een zwaan met een kroon en een bundel pijlen. Hij keek daar aandachtig naar. ‘Waarom zouden die kerels eigenlijk een zwaan in hun wapen hebben?’

‘God mag het weten, je ziet dat wel meer hier in Waterland.’

‘Eigenlijk zou jij dat toch moeten weten.’

‘Omdat ik in Amsterdam woon?’

‘Ik geloof dat ik niet zou rusten voor ik dat wist.’

‘En dan?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Niets.’

Door de gaatjes van het urinoir zag ik hem uitkijken over de weilanden en een smalle vaart met een ophaalbrug erover. Ik haalde de sleutel bij een huisje achter de kerk en we klommen naar het platform boven op de toren. Om ons heen lag Waterland, half verborgen in de nevels, in een eindeloze ruimte.

‘Kun je van hier af ook zien waar Zaandam ligt?’ vroeg hij.

‘Nee.’

‘En als het helder was?’

‘Ik denk dat je het dan wel zou kunnen zien.’

‘Je denkt het. Je weet het niet zeker!’

‘Ik weet nooit iets zeker.’

‘Nee, ik ook niet. Dat is het nu juist.’

‘Maar het lijkt me wel waarschijnlijk.’

Hij knikte. ‘En waar zou het dan volgens jou moeten liggen?’

Ik wees ongeveer naar het westen.

Hij keek aandachtig in die richting. ‘Maar je weet het niet zeker?’

‘Nee,’ gaf ik toe.

We daalden weer af naar de grond, brachten de sleutel terug en wandelden langs de doodstille, kronkelende grindweg naar Zunderdorp. In de sloten zwommen eenden, in de weilanden liepen schapen. Hij was in gedachten verzonken. We zeiden weinig tegen elkaar. Het grind knarste onder onze voeten. We liepen langs de kerk van Zunderdorp naar het kerkhof en keken naar de pastorie, waarvan het dak donkerrood afstak tegen het herfstige groen van de bomen. Op de driesprong aan de rand van het dorp bleef hij staan. ‘Welke weg gaat nu naar Zaandam?’

‘Geen een.’

‘Geen een?’

‘Zaandam ligt daar!’ Ik wees in de vierde richting.

‘O, dus nu weet je het wel precies?’

‘Nee, niet precies.’

‘Jammer, want ik zou het toch wel graag precies weten.’

‘Het spijt me.’

Rechts van de weg naar Nieuwendam lag een lage polder met welvarende boerderijen, wat boomgaarden en kaarsrechte sloten. Hij had er geen aandacht voor. Bij de afslag naar Slochteren bleef hij staan. ‘Dus deze weg gaat naar Zaandam?’

‘Ongeveer.’

‘Ja, ongeveer!’ zei hij gelaten.

We voeren in de vroege avond met de Heen en Weer terug van de Valkenweg naar het Damrak. Het begon al donker te worden. Het IJ was vol boten en bootjes die in alle richtingen gingen. Daartussen voer een lege pont met het zwarte silhouet van de schipper met pijp en pet hoog in het glazen hokje en zijn fiets eenzaam op het dek.

==

In de tweede week van mei was hij er opnieuw, dit keer drie dagen. Het was zacht, zwoel weer. We zaten drie avonden tot over twaalven te borrelen, eenmaal op het Rembrandtplein, twee avonden op het Leidseplein. Al gauw bleek dat hij gekomen was om te praten. Van de mensen om ons heen trok hij zich daarbij niets aan. ‘Wat zouden jullie nou doen als je verliefd was op een meisje dat al een ander had?’ vroeg hij.

‘Dat hangt ervan af,’ zei ik.

‘Ja, natuurlijk.’ Hij keek nadenkend voor zich uit.

‘Het hangt ervan af wat die ander voor iemand is.’

‘O, dat is een zak. Walter heet ie. Ze is trouwens de eerste om dat toe te geven.’

‘Waarom gaat ze dan niet bij hem weg?’

‘Daarom juist. Ik denk dat ze bang is voor een man waar ze tegenop ziet. Vergeleken bij die Walter ben ik een genie natuurlijk.’ Hij verviel in een zorgelijk gepeins, nam in gedachten een slok van zijn borrel, zette zijn glas voorzichtig terug, en keek naar L. ‘Zie jij eigenlijk tegen Han op?’

L. lachte. ‘Nee hoor.’

Hij knikte. ‘Zie je, dat is dat verdomde feminisme.’

‘Daar hoef je toch geen feministe voor te zijn?’ protesteerde L.

‘Nee, jij niet, maar Topy! Ik denk niet dat jij bang bent om tegen een man op te zien, maar Topy is dat wel. Die hebben ze wijsgemaakt dat dat niet mag.’

‘Ik geloof niet dat ik ooit tegen een man zou opzien.’

Daar reageerde hij niet op. ‘Ik denk dat het probleem ook nog ergens anders zit. Als je het mij vraagt dan wil ze ons allebei hebben, die Walter omdat ze die de baas is, en mij omdat ik interessanter ben, maar daar heb ik natuurlijk geen zin in.’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik geloof dat ik er maar een eind aan maak. Aan die verhouding, bedoel ik.’

‘Wat moet ik me bij die verhouding precies voorstellen?’ vroeg ik.

‘Praten, schrijven, meer niet hoor. Ik ben er trouwens bijna zeker van dat die verhouding met die Walter ook zuiver platonisch is.’

‘Merkwaardig.’

Hij keek me onderzoekend aan. ‘Is dat merkwaardig?’

‘Het lijkt me niet gewoon.’

Hij knikte. ‘Nee, misschien heb je wel gelijk. Als je het mij vraagt, is ze er ook bang voor om verder te gaan.’ Hij zweeg een tijdje, dronk nadenkend van zijn borrel, zijn lippen over elkaar duwend, zijn wenkbrauwen hoog opgetrokken. ‘Ze zegt ook dat het een vlucht uit haarzelf zou zijn als ze het met Walter uitmaakt, maar daar begrijp ik helemaal niets van.’

‘Nee.’

Hij dacht na. ‘Misschien bedoelt ze wel dat ze niet van die Walter houdt, omdat ze van niemand echt kan houden, en dan schiet ze er natuurlijk niets mee op. Dan kan ze net zo goed bij hem blijven.’

‘Een soort grote Ene theorie,’ begreep ik. ‘Zoals bij Du Perron.’

‘Ja, verdomd! Maar zo beschouwd, houd ik natuurlijk ook niet van haar.’

‘Ik denk dat al dat gepraat en geschrijf alleen maar een manier is om de beslissing uit te stellen,’ zei ik, ‘en hoe langer je die uitstelt, hoe kleiner de kans dat ze de knoop doorhakt.’

Hij keek me onderzoekend aan. ‘Je bedoelt dat ik haar in mijn armen moet nemen?’

‘Bijvoorbeeld.’

Hij knikte langzaam. ‘Daar heb ik natuurlijk wel aan gedacht, maar het komt er niet van. Ik ben bang om de zaak dan te forceren.’ Er was opnieuw een lange stilte. ‘Ik zal haar schrijven dat ze dikhuidig is,’ zei hij toen, ‘en dat ze zich gedraagt als een olifant in een porseleinkast.’

==

Na het ontbijt zetten we ons in de benedenkamer, terwijl L. boodschappen ging doen. Hij pakte het boek dat hij voor het slapengaan had liggen lezen van de kleine tafel en zakte onderuit. ‘Even Bint uitlezen, en dan kijken wat Ter Braak ervan zegt.’ Waarop hij hard begon te lachen.

==

Twee weken later schreef hij een brief: ‘Je hebt er wel recht op dat ik je de afloop even schrijf. Het is trouwens nog niet helemaal afgelopen, maar zelfs ik kan nu wel zeggen op welke manier dat zal gebeuren. Het is geen happy end geworden (voor mij niet, en heb ik het wel, voor niemand niet). Misschien is dat een fout van mij, maar ik heb gedaan wat ik kon. Je diagnose van het geval was (het verheugt me het te kunnen zeggen) treffend juist. Je bent er alleen in één ding naast geweest: ik heb wel een reactie gekregen op mijn brief, en een erg ontroerende en zielige (hoewel Topy erg kwaad zou zijn als ze dat laatste woord hoorde). Daarop is veel gepraat en geschrijf gevolgd, ik heb de zaken zo scherp gesteld als ik durfde (onder andere gezegd dat die verhouding met Walter wel helemaal leugenachtig en waardeloos was). Dat werd allemaal geslikt, en Topy is me daarom niet gaan haten (waarvoor ik bang was), maar ze heeft tenslotte toch niet voor mij willen kiezen. We zullen nog één keer bij elkaar komen, voor zoiets als een afscheid, en als vrienden uit elkaar gaan, en dat zal het einde zijn. De kans dat hier nog de schaal ten gunste van mij doorslaat, lijkt me heel miniem, vooral omdat ik zelf gezegd heb, verdere veroveringspogingen te zullen nalaten. Wat zo ellendig is: voor Topy zelf is de mogelijkheid voor een verdere ontplooiing, een ontwikkeling van haar persoonlijkheid, een realisering van zichzelf hiermee afgesneden, tenzij een ander haar later van die Walter weet los te maken. Want wat mij betreft: ik zal heus nog weleens een andere vrouw vinden. Ironie van het geval (die me ook weleens kwelt en wroeging bezorgt), ik ben er soms haast zeker van dat ik zelf ook een ‘tekort aan liefde’ heb, maar dit is toch bij een man wel normaler, hij is zelfstandiger. Toch grappig: ik eis van Topy wel een totale liefde, en zou misschien haar op een gelijksoortige manier liefhebben als zij het Walter doet. Zou ik dit haar, koos zij mij, ooit kunnen zeggen? Ze zou wel eerst helemaal feministe af moeten zijn. Schrijf me eens wat je van dit alles denkt. Het ga je wel, evenals Lousje. Jan.’

‘Heb jij nou het idee dat je meer van de wereld begrijpt dan vroeger?’ vroeg hij.

Dat was eind augustus. We zaten met zijn drieën op het terras van Americain. Een warme zomeravond. Om ons heen zat het vol mensen.

‘Steeds minder.’

Hij knikte. ‘Dat gevoel heb ik ook.’

Het was enige tijd stil. Achter ons vertelde iemand over zijn vakantie in Italië. Ik luisterde ernaar zonder het verhaal in me op te nemen.

Hij bracht zijn glas langzaam naar zijn mond en nam een zorgvuldig slokje. ‘En waarom denk je dat dat nou is?’

‘De kunst is waarschijnlijk,’ antwoordde ik langzaam, ‘om evenwicht te brengen tussen wat je kunt en wat je wilt begrijpen.’

‘Je bedoelt dat je niet meer moet willen begrijpen dan je kunt.’

‘Juist!’

Hij knikte. ‘Maar als je nou niet weet wat je kunt? Ik bedoel: niet precies?’

‘Neem nou Ptolemaeus. Een eenvoudig voorbeeld! Die dacht dat de aarde plat was. Daar was die man volmaakt gelukkig mee.’

Hij keek me met opgetrokken wenkbrauwen aan. ‘Hoe weet je dat die man volmaakt gelukkig was?’

‘Laten we dat even aannemen. In ieder geval maakte hij er geen probleem van.’

‘Maar als ik zou zeggen dat de aarde plat is, dan zou Gerard Kroep zich rot lachen, want zelfs Gerard Kroep weet zo langzamerhand dat de aarde rond is.’

‘Ik zeg ook niet dat je moet beweren dat de aarde plat is!’

‘Nee, maar daar zit nou juist wel het probleem! Ik wil niet iets beweren waarvan Gerard Kroep kan bewijzen dat het onzin is. Of misschien is Gerard Kroep niet zo’n gelukkig voorbeeld. Laten we Ernst Kossmann of Caspar de Jong nemen, die zijn iets intelligenter. Ik wil dus meer begrijpen dan Ernst Kossmann, in ieder geval iets meer, maar misschien kán ik dat niet!’

‘Ja, dat is een probleem.’

Hij keek naar L. ‘Wat vind jij daar nou van?’

Ze lachte. ‘Het kan me niet zoveel schelen.’

‘Nee, omdat je Ernst Kossmann niet kent! Maar kan het je ook niet schelen of Han meer weet?’

‘Ik vind geloof ik niet dat Han meer weet.’

Het antwoord amuseerde hem. ‘Je vindt niet dat hij meer weet?’

‘In ieder geval niet wat van belang is.’

‘Ha! ha!’ Hij moest daar hartelijk om lachen.

Ik leegde mijn glas en stak mijn hand op naar de ober, die met het dienblad achter zijn rug voor het terras stond. ‘Jullie ook nog?’ vroeg ik terwijl de ober naar me toe kwam.

‘Ja,’ zei L.

Jan knikte.

‘Nog drie dubbele,’ zei ik tegen de ober, mijn glas een klein eindje naar hem toeschuivend.

‘Begrijp jij bijvoorbeeld iets van die theorie van Keynes?’ vroeg Jan nog voor de ober onze glazen op zijn blad had gezet.

‘Geld moet rollen,’ probeerde ik.

‘Terwijl ik nou juist van mijn moeder geleerd heb dat je moet sparen voor je oude dag!’

‘Het is natuurlijk een manier om je dat spaargeld weer af te nemen. Of je roomt het af, of je drukt geld bij. Het resultaat is hetzelfde.’

‘Heel onbevredigend.’

Ik keek naar de ober, die met onze drie glazen op zijn blad op de terugweg was naar onze tafel. Om ons heen werd druk gepraat. Ik probeerde op te vangen wat er gezegd werd, maar in het geroezemoes was het te onsamenhangend.

Jan keek me aan. ‘Hoe kwamen we hier nou op?’

‘Je vroeg je af hoeveel je van de wereld begrijpt.’

‘Ja, verdomd. Maar ik zie wel dat jij me ook niet veel verder helpt.’

‘En drie dubbele jonge,’ zei de ober, de glazen op ons tafeltje zettend.

‘We zouden eigenlijk een lijst moeten maken van alles wat we niet begrijpen,’ overwoog ik toen de ober zich weer had afgewend, ‘en dan stelselmatig de antwoorden op fiches zetten.’

Hij fronste zijn voorhoofd. ‘Een alles omvattend kaartsysteem.’

‘Dat zou natuurlijk prachtig zijn!’

Hij knikte nadenkend en keek op zijn horloge. ‘Maar daar wou je toch niet vanavond al mee beginnen, hoop ik?’

==

‘Heb jij je ook altijd zo geërgerd aan dat verhaal over de verloren zoon?’ vroeg hij. ‘Ik kan me daar geweldig over opwinden.’

‘En de onvruchtbare vijgeboom!’