Carl Friedman

Tralievader

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1991, 2018 CARL FRIEDMAN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8242 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

##

voor mijn zoon Aron

Kamp

Hij noemt het nooit bij de naam. Het kan Trebibor, Majdawitz, Soblinka of Birkenhausen hebben geheten. Hij spreekt van ‘het kamp’, alsof er maar één heeft bestaan.

‘Na de oorlog,’ zegt hij, ‘zag ik een film over het kamp. Daarin zaten gevangenen voor hun ontbijt een eitje te bakken.’ Hij slaat zich met de vlakke hand tegen het voorhoofd. ‘Een eitje!’ zegt hij schril. ‘In het kamp!’

Het kamp is dus een plaats waar geen eieren worden gebakken.

==

Veel meer nog dan een plaats is het kamp een toestand. ‘Ik heb kamp gehad,’ zegt hij. Daarmee onderscheidt hij zich van ons. Wij hebben waterpokken gehad en rode hond. En Simon heeft, nadat hij uit een boom was gevallen, wekenlang in bed gelegen met een hersenschudding.

Maar kamp hebben we nog niet gekregen.

==

Meestal laat hij voor het gemak het verleden deelwoord weg. Dan zegt hij: ‘Ik heb kamp,’ alsof de toestand voortduurt. En eigenlijk is dat ook zo. Hij heeft nog steeds kamp, vooral in zijn gezicht. Niet zozeer in zijn neus of in zijn oren, hoewel die er groot genoeg voor zijn, maar in zijn ogen.

==

In de dierentuin heb ik een wolf gezien met zulke ogen. Die liep in zijn hok heen en weer, van voor naar achter en terug, naar de tralies toe en ervandaan. Ik bleef heel lang door de spijlen naar hem kijken.

Bezorgd ging ik op zoek naar Max en Simon. Ze hingen over het hek van de apenrots en lachten om een baviaan die met kiezelsteentjes gooide.

‘Kom eens mee naar de wolf,’ zei ik, maar ze toonden geen belangstelling. Pas toen ik begon te huilen, wilde Max me schoorvoetend volgen.

‘Nou,’ vroeg hij verveeld, toen we samen voor het wolvehok stonden, ‘wat is er met dat beest?’

‘Hij heeft kamp!’ snikte ik. Max wierp een blik door de tralies.

‘Onmogelijk,’ zei hij, ‘wolven hebben geen kamp.’ Vervolgens trok hij aan mijn hand, ik moest mee naar de apen.

Toen mijn moeder bij onze thuiskomst mijn betraande wangen zag en naar de reden van mijn verdriet informeerde, haalde Max zijn schouders op. ‘Die is nog te klein voor de dierentuin.’

Gezellig

Max drinkt uit een plas. Hij ligt voorover in de modder en zuigt door een rietje bruin water op.

‘Waar smaakt het naar?’ vragen wij ongeduldig. Maar hij sluit hooghartig zijn ogen en gaat door met zuigen.

‘Viezerik!’ roept mijn moeder uit de verte. ‘Straks word je ziek!’

We moeten naar binnen toe, ook Simon en ik, die nog helemaal niet aan de beurt zijn gekomen om te proeven.

’s Avonds klaagt Max over misselijkheid. Hij houdt zijn buik vast en kreunt: ‘Ik heb regenwormen ingeslikt, ik voel ze kruipen!’

==

Kamp krijg je niet door uit plassen te drinken. Je krijgt geen kamp wanneer je buiten speelt zonder jas aan of wanneer je nooit je handen wast. Ik weet niet waarvan of waarom mijn vader kamp heeft. Ik denk dat hij het heeft omdat hij anders is dan de meeste mensen die ik ken. Doordat hij anders is, is ook mijn moeder anders. En doordat zij allebei anders zijn, zijn Max, Simon en ik anders dan gewone kinderen. Thuis merk je dat niet, maar op school wel.

==

‘Een meneer die vliegt!’ lacht de juffrouw, terwijl ze zich over mijn tekening buigt.

‘Hij vliegt niet,’ vertel ik, ‘hij hangt. Zie maar, hij is dood, zijn tong is blauw. En deze gevangenen moeten voor straf naar hem kijken. Mijn vader staat er ook bij, hier, met die grote oren.’

‘Mooi,’ zegt de juffrouw.

‘Helemaal niet mooi,’ zeg ik. ‘Want ze hebben honger en nou moeten ze heel lang op hun soep wachten.’ Maar zij is al doorgelopen naar het volgende tafeltje.

‘Twee kabouters op een paddestoel,’ roept ze, terwijl ze in haar handen klapt. ‘Dat is pas gezellig!’

Nijdig trek ik dikke krassen over mijn tekening en draai het papier om. Wat is er zo gezellig aan een paar kabouters? Ik teken er veel meer dan twee: vijf in de sneeuw en eentje hoog in de wachttoren.

Appèl

Hij heeft niet alleen kamp in zijn gezicht, maar ook in zijn vingers, die dikwijls nerveus trommelen op de tafelrand of op de armleuningen van zijn stoel.

En hij heeft kamp in zijn voeten. Midden in de nacht glijden zijn voeten uit bed en nemen hem mee, de trap af, de gang door. Wij horen hem ver weg deuren openen en sluiten, achter geen ervan de rust vindend waarnaar hij op zoek is.

‘Heb je weer gezworven, vannacht?’ vraagt mijn moeder, als we aan het ontbijt zitten. Hij knikt. Zij legt haar hand op de zijne. ‘Jochel,’ zegt zij, ‘jochel.’

==

Soms maakt hij ons met dat zwerven klaarwakker. Dan gaan we in pyjama naar beneden om hem gezelschap te houden. Hij loopt in kringetjes rond, terwijl wij hem vanaf de divan gadeslaan. Wanneer mijn moeder binnenkomt, staat hij stil.

‘Ik houd jullie allemaal uit de slaap,’ mompelt hij. Zij wrijft in haar ogen en zucht.

‘Ach wat,’ zegt ze, ‘je leeft, dat is het belangrijkste. Van mij mag je ’s nachts dansen op het dak.’

Hij buigt zich naar haar toe, zij duwt haar voorhoofd in de holte van zijn neuswortel. Als stukken van een puzzel schuiven hun gezichten in elkaar.

==

Op een keer worden Simon en ik ’s nachts opgeschrikt door gestommel. We gaan er samen op af. De lamp op de overloop brandt, op het koude linoleum staan wij tegen het licht te knipperen. De deur van de grote slaapkamer is open. Binnen ligt mijn vader op de vloer. Zijn wenkbrauw bloedt. Max en mijn moeder zitten geknield bij hem.

‘Neem jij zijn andere arm,’ zegt mijn moeder, ‘anders valt hij weer tegen de kast.’

Ze sjorren hem overeind. Zodra hij staat, springt hij in de houding en brengt zijn hand naar zijn hoofd.

‘Mützen ab,’ fluistert hij. Hij laat zijn arm langs zijn zij vallen en gooit die opnieuw omhoog. ‘Mützen auf.’ Er komt bloed aan zijn vingers.

‘Nee, jochel.’ Mijn moeder grijpt hem bij de schouders. Max huppelt als een hondje om hen heen.

‘De klok voor het appèl heeft geluid,’ zegt mijn vader met een stem die ik niet ken.

‘Hier is geen klok,’ zegt mijn moeder, terwijl zij hem naar het bed duwt, ‘je bent thuis, bij mij.’

Wanneer hij op de bedrand zit, draait zij zich, zonder hem los te laten, om en zegt: ‘Het is in orde, jullie moeten gaan slapen.’

==

Diep onder de dekens begin ik te huilen.

‘Niet bang zijn,’ zegt Simon, ‘het is niet echt. Pappa heeft alles gedroomd, de klok en het appèl.’

‘En het bloed?’ vraag ik door een kiertje. ‘Is het bloed ook gedroomd?’

Er komt geen antwoord.

Mahlzeit

‘Dit is je derde bord al,’ zegt mijn moeder tegen Max. ‘Denk erom dat je plaats overhoudt voor de kersen.’ Hij knikt.

‘Ik kan wel een kilo kersen op, ik heb zo’n honger.’

‘Jij?’ lacht mijn vader. ‘Jij weet niet eens wat honger is.’

‘Wel waar,’ zegt Max verontwaardigd, ‘dat is als je maag rammelt.’ Mijn vader schudt zijn hoofd.

‘Wanneer je echt honger hebt, is er geen sprake meer van rammelen, maar van knagen. Je bent volkomen leeg van binnen en zo slap als een ballon waar de lucht uit is.’ Zijn ogen worden doorzichtig. ‘Dat begrijpen jullie niet,’ zegt hij. ‘Wij maakten werkdagen van twaalf uur of langer en alles wat we kregen was krotensoep en een stuk brood. De krotensoep bestond uit troebel water, waarin geen kroot zich waagde. Soms dreef er iets bovenop, dat niemand kon herkennen.

De soep werd verdeeld door Sigismund de Ranselaar. Sigi was een Pool en veel sterker dan wij. Hij was in het kamp geen gram vermagerd. Elke dag hield hij soep van ons achter, die hij ruilde tegen sigaretten. Met die sigaretten kocht hij brood, goelasj, dekens. Hij droeg zelfs wollen ondergoed.

Aan zijn broekriem hing een enorme stalen lepel, waarmee hij de soep in onze bakken schepte. Nieuwkomers die zich over de kwaliteit van de soep durfden te beklagen, sloeg hij met zijn lepel op morsige wijze de schedel in. Dan riep hij, wijzend op de rommel, tegen ons: “Seid froh, jetzt habt ihr Fleisch dazu!”’

‘En hoeveel brood kreeg je?’ vraagt Simon.

Mijn vader opent, boven de borden en de lege schalen, zijn hand en grijpt in de lucht. Tussen zijn wijsvinger en duim is een smalle leegte.

‘Zoveel,’ zegt hij, ‘en later nog minder. Het werd gemaakt van meel dat vermengd was met stro en zaagsel.’

‘Zaagsel?’ Simon trekt een vies gezicht. ‘Net als van Jonas?’

Jonas is onze hamster. Elke week bestrooit Max de bodem van zijn kooi met vers zaagsel.

‘Jullie begrijpen het niet,’ zegt mijn vader.

Hij staat op, maar boven de tafel blijft spookachtig het broodrantsoen zweven. Ik kijk ernaar en zit de kersen die mijn moeder verdeelt machteloos te haten.

Wat hebben wij het goed.

SS

Mijn moeder plakt boven de wastafel een stuk karton, waarop ze met grote rode letters heeft geschreven: TANDEN POETSEN! Vooral het uitroepteken maakt op mij indruk.

‘Hoe vertel ik het mijn kinderen?’ zegt mijn vader spottend. Hij staat met zijn handen in zijn broekzakken op de drempel van de badkamer.

‘Goede schoenen en een gezond gebit zijn de hoekstenen van de samenleving,’ zegt mijn moeder.

‘Dat zal wel, maar moeten we met alle geweld borden aan de muur hangen?’

‘Als ik daar zin in heb,’ verweert zij zich.

‘Morgen krijg je misschien zin om er nog een paar bij te hangen, bijvoorbeeld met: Bad und Desinfektion, of: Sauber sein ist deine Pflicht.’

‘Wat flauw,’ zegt mijn moeder. Ze trekt het karton van de muur en loopt weg.

‘Nou?’ zegt hij tegen mij. ‘Moet jij je tanden niet poetsen? Mach’ schnell.’ Hij lacht.

‘Het was een mooi bord,’ zeg ik ernstig, terwijl ik tandpasta op mijn borstel knijp. Om als het ware het bord postuum te huldigen, poets ik alle randen en hoeken van mijn gebit.

Wanneer ik mijn mond heb gespoeld en me omkeer, is mijn vader aan het ijsberen op de overloop. ‘Als de SS’ers in het kamp zich verveelden,’ vertelt hij, ‘trokken ze een willekeurige gevangene de pet van het hoofd en gooiden die hoog in het prikkeldraad. “Ga je pet halen,” riepen ze dan, “of je krijgt een kogel in je rug!”’

Ik knik. Op blote voeten loop ik naar de slaapkamer. Simon is uit logeren, zijn bed is akelig leeg. En Max mag opblijven omdat hij de oudste is. Zodra ik onder de dekens lig, verschijnt het hoofd van mijn vader om de deur.

‘Maar het prikkeldraad stond onder hoogspanning,’ zegt hij. ‘Zoiets kan alleen de SS bedenken.’

==

Hoewel mijn moeder me heeft toegedekt, kan ik niet in slaap komen. Ik ga zitten op Simons bed, dat onder het raam staat. Zachtjes schuif ik de gordijnen open. Buiten waait het. Wolken met drakenruggen zitten elkaar langs de hemel achterna. Max zegt dat de ruimte geen einde heeft en dat er ontelbaar veel sterren zijn. Zelfs als je heel je leven doortelt, zonder te eten of te slapen of naar de wc te gaan, kun je hun getal niet bereiken.

Ik zit op het bed van Simon en kijk naar de lucht. Het zwart is zwarter dan anders, het zuigt me bijna op. Max zegt dat het ’s nachts ergens anders in de wereld dag is. Maar wat heb je daaraan? Zoiets kan alleen de SS bedenken. En dat van de sterren ook.

Auf und davon

Het is zaterdag. Wij zitten aan het ontbijt. Mijn vader eet ’s ochtends nooit boterhammen, maar hij heeft genoeg te doen. Hij drinkt koffie, rookt sigaretten en vertelt verhalen. Wij luisteren. Dat komt goed uit, want met een volle mond mogen we van mijn moeder niet praten.