Asis Aynan

Eén erwt maakt nog geen snert

Het Rifgebergte, de dubbele nationaliteit en andere misverstanden

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 ASIS AYNAN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 0563 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Voor de gestrande reiziger

==

==

‘Een onverwerkt verleden zorgt voor problemen.’

Uit de horrorfilm Antebellum (2020)

Eén erwt maakt nog geen snert

==

De dagvoorzitter kondigde mij aan. Ik hield de woorden die ze mij hadden willen ontnemen stevig vast en met een bonzend hart liep ik naar voren. Ik was een ongewenste gast.

Twee weken voor het optreden schreef een programmamaker van het Amsterdamse debatcentrum De Balie mij een mail met de vraag een column uit te spreken op de boekpresentatie van de ongeautoriseerde biografie van de burgemeester van Rotterdam, Ahmed Aboutaleb. Een week voor de presentatie kreeg ik de vraag of de redactie het stuk van tevoren mocht lezen. Een ongewoon verzoek, maar ik wilde niet moeilijk doen.

Daags voor mijn voordracht ging de telefoon. Het was de directeur van De Balie. Ik wist direct hoe laat het was. Hij vertelde de presentatie met een Marokkaans-Amsterdamse vereniging te organiseren en zij vonden mijn column niet in het programma thuishoren. Ik was niet meer welkom.

Op de vraag of De Balie het vervelend vond als ik de beslissing van de vereniging en het debatcentrum wereldkundig maakte, antwoordde hij ontkennend. Daaruit begreep ik dat het niet zozeer een samenwerking was, maar dat de Marokkaans-Amsterdamse vereniging de zaal van De Balie huurde, en de klant is koning.

Ik plaatste een bericht op de sociale media en al snel belde een redacteur van De Balie met de mededeling dat de vereniging mij alsnog op de presentatie wilde verwelkomen als ik een ander stuk schreef. Ik bedankte.

Binnen een minuut belde socioloog Paul Scheffer, die ook zou spreken op de presentatie. Nadat ik hem had uitgelegd wat er was gebeurd, zei hij dat hij zich zou afmelden. Ik hield de telefoon maar in mijn hand, want het zou niet lang duren, en ja hoor, daar was De Balie weer. Ik mocht mijn column alsnog komen voorlezen en de vereniging maakte op haar eigen website bekend dat ze niet achter mijn bijdrage stond.

Hoe kun je als ongewenste gast onbekommerd achter een lessenaar staan? Ik pakte het meubel beet om de tril uit mijn lijf te geleiden. Ik keek naar de titel van mijn tekst, kuchte zachtjes en las voor. Zodra ik de eerste woorden van de column uitsprak, klonk er gesis uit de zaal, dat overging in hoon en vervolgens ontaarde in leuzen om mijn bijdrage te overstemmen.

Dáár, in die zaal, ontstond het idee voor een grondig onderzoek, een boek dat misverstanden over mijn achtergrond uit de knoop haalt. Laten we beginnen bij het begin.

==

==

Ik ben boven op een heuvel in de Rif verwekt, maar het Haarlem van Frans Hals, Hannie Schaft en Godfried Bomans is mijn bakermat.

Mijn ouders wilden dat de kinderen contact hielden met hun geboortestreek, daarom reisden we om de zoveel zomers naar het gewelfde landschap van de Rif. Het was voor mijn vader en moeder een zwaluwtrek. Ze verlangden elke keer hevig naar de Rif, maar ze konden er niet blijven. Die terugkeer naar Europa begreep ik, ons leven speelde zich af in het noorden, maar bij de hevige emoties die vrijkwamen als we die plek verlieten vroeg ik me iedere keer af of het gezond was dat we vertrokken. Waarom iets doen als je lichaam en geest zich zo heftig verzetten? Ik heb nimmer meer zulke intense gemoedsbewegingen meegemaakt. Ze kwamen uit het diepst van mijn ouders.

Tijdens die grote reis naar de Rif heerste in de auto een blijmoedig vakantiegevoel, net zo zomers als de open zonnebloemen en volle druivenstokken langs de Autoroute du soleil. De heldere julilucht werd asgrauw en de sfeer grimmig als we voor de Marokkaanse grens stopten. In Nederland al hadden vader en moeder ons opgedragen tijdens de vakantie met geen woord over koning Hassan Alaoui II (1929–1999) te reppen.

Vanaf de achterbank zag ik bij de douane de nekspieren van mijn ouders samentrekken. Hassans welkom was door je bij binnenkomst schrik aan te jagen voor zijn bewind, want waar je keek hing zijn generaalsportret. Zijn corrupte douaniers beledigden de vakantiegangers in een taal die niet van de Rif was, maar het Darija, een mengtaal die bestaat uit Arabisch en Tamazight (Berbers). Wie na veel oponthoud door mocht, was nog niet af van de grofgebekte wachters. Elk moment kon je worden aangehouden bij een van de vele mobiele gendarmerieposten, met hun spijkermatten.

Op een van die tochten doorzag ik als kind dat het Marokkaanse koningshuis niet stond voor eenheid maar voor tweedracht. De instrumenten van die verdeel-en-heerspolitiek waren minderwaardigheid, angst en paranoia. Hassan II regeerde van 1961 tot én met zijn dood over Marokko: al is hij jaren dood, iedereen is nog bang voor hem en zijn beleid is springlevend.

Maar voor ik daar meer over vertel: misschien is het grootste misverstand wel dat er in Nederland nauwelijks Marokkanen wonen. Het merendeel van hen zijn Riffijnse Nederlanders.

==

==

Wie wil weten welk gebied de Rif omvat, maakt een driehoek door op de landkaart zijn wijsvinger op de havenstad Tanger te plaatsen en de middelvinger op de oostelijke stad Oujda. Het zuidelijke Taza maakt de figuur compleet. Het is het noordelijke gebied van een land waar op de wereldkaart tegenwoordig de naam Marokko staat, een jong koninkrijk dat in 1956 ontstond toen de Marokkaanse sultan Mohammed V en de Franse en de Spaanse bezetter de onafhankelijkheidsverklaring tekenden.

Het Riffijnse volksdeel wilde een andere zelfstandigheid: autonomie of volledige afscheiding. Een wens die nog altijd niet is vervuld.

In Nederland wordt de Rif ook wel geringschattend Rifgebergte genoemd, maar die twee zijn niet hetzelfde. Het Rifgebergte maakt deel uit van de Rif en is het westelijke deel, de omgeving van Tétouan en Chauen. Ik heb de negatieve bijklank van ‘bergbewoner’, een synoniem van een troglodiet (holbewoner), in het Nederlands nooit begrepen. Misschien is de bergloze polder wel het verdriet van Nederland, omdat vrijwel elk land zijn bergpassen en -kammen heeft maar Holland niet. Dergelijk niet al te fijn onderscheid vind je ook terug als het over de Riffijnse vloot gaat. Die werd door de zeevarende Europese naties van piraterij beschuldigd, maar de Riffijnen beschermden destijds hun zee en land, die Europeanen moesten niet denken dat ze zomaar door hun wateren konden varen en het vervolgens in hun hoofd halen om aan land te komen om de bevolking te knechten en hun rijkdommen te ontnemen. Het hangt er dus van af aan welke kant van de Middellandse Zee je naar de zaak kijkt wie je zeerover of waterheld noemt.

De Rif is het kleinste gewest van Marokko, maar had politiek gezien grote invloed op de inrichting van het huidige Marokko. De moderne Marokkaanse geschiedenis begint grofweg bij Mohamed Abdelkrim Khattabi (1882–1963), de oud-president van de Rif-Republiek (1921–1926), die ook wel Abd el Krim werd genoemd.

Abd el Krim en zijn medestanders stichtten in 1921 de republiek, omdat zij af wilden van de Spaanse en Franse kolonisator. De zoveelste sultan maakte er alweer een bende van en gaf de Rif, plus de andere gebieden, in de vroege twintigste eeuw als wingewest weg om zijn schulden te betalen.

In het goed gedocumenteerde Deadly Embrace wordt helder uiteengezet hoe Spanje na de Spaans-Amerikaanse Oorlog (1898) uitgespeeld was in Amerika en daarom in 1908 via de twee Spaanse exclaves Melilla (Mrietch) en Ceuta (Sebta) aan de Middellandse Zee met de bezetting van de Rif begon. De ironie wil dat de inval op Valentijnsdag was. De kolonisatiekoorts leidde vrijwel direct tot een oorlog die pas in 1927 afliep.

De tegenstanders van Abd el Krim waren de Franse en de Spaanse bezetter, die een leger van 300.000 militairen naar een gebied met 766.000 inwoners brachten. Andere bronnen spreken zelfs van een miljoen soldaten. Abd el Krim had enkele duizenden mannen tot zijn beschikking. De strijd ongelijkwaardig noemen is dus zwak uitgedrukt.

Ook het sultanaat wilde de vrijheidsstrijder dood hebben. Bij de staatsvorm sultanaat moet niet gedacht worden aan een transparant bestuur of zelfs een duidelijk grondgebied. In een handelsverklaring tussen Nederland en Marokko uit 1858 wordt de vorst van Marokko voor de zekerheid de sultan van de stad Fez genoemd, want dat was min of meer zeker. Het land stikte van de sultans, pasja’s, kaliefen, chriefs, moelai’s en andere titels waarmee men aanspraak maakte op buit, land en volk.