Jannie Regnerus

De ent

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© 2010, 2020 JANNIE REGNERUS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 0571 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede, geheel herziene druk 2020

Voor Sierd en Welmoed

Proloog

Op het perron staat een boer of iemand die zich om welke reden dan ook heeft uitgedost als een agrariër. De man draagt een overall en op zijn hoofd een baseballpet. Aan zijn voeten steken hoge rubberlaarzen. Alles even groen, maar anders dan tussen hooi en gras dient de kleur van zijn outfit hier geen camouflerend doel. Integendeel, tussen studenten en kantoorvolk valt hij nogal uit de toon, alsof hij in zijn eentje carnaval gaat vieren. Omstanders bekijken hem met argwaan, het perron stroomt vol, rond de boer ontstaat een lege cirkel.

Om zich een houding te geven, neemt de boer er een over van de vrouw die zich het dichtst in zijn buurt heeft gewaagd. Een been in een elegante knik. Het staat hem niet, de rubberlaarzen zijn zoiets niet gewend, die willen stevig op de grond staan, liefst op gras of in de modder. De trein rijdt piepend en knarsend het station in, de menigte dromt naar voren. Niet de boer, die zet twee stappen naar achteren, voor even van de blikken bevrijd. Hij stapt pas in wanneer iedereen hem is voorgegaan. Rixt zoekt een zitplaats in zijn buurt.

De boer op zijn rubberlaarzen brengt een hele wereld terug, die van het dorp en Rixts ouderlijk huis, dat ruggelings tegen de zeedijk staat en uitkijkt over landerijen. Sinds ze aan de kunstacademie studeert, lijken de verkavelde akkers en koeien verder weg dan ooit, evenals vader en moeder. Ze heeft geen enkele haast gemaakt om een weekend naar huis te gaan maar nu een docent hen opdracht gaf om een filmportret van de geboortegrond te maken, keert ze vandaag met een missie terug naar huis. Ze zal vader vragen in haar film te figureren. De rugtas, die boven in het bagagerek ligt, is gevuld met honderden blauwe balpennen en een camera. Vader moet die pennen in een akker zaaien, opdat er verhalen uit de grond kunnen groeien. Het zal nog een hele toer worden om hem zover te krijgen.

Diep weggedoken in een hoek waant de boer zich onbespied, routineus schopt hij zijn laarzen uit, haakt daarbij de hak van de ene laars achter de neus van de andere. De witte sportsokken die tevoorschijn komen, vertonen op de wreef en hiel groene schuurplekken. De boer richt zijn blik naar buiten. Aan zijn zongebruinde handen en gezicht te zien, brengt hij veel meer uren in de buitenlucht door dan zijn medepassagiers van wie de meesten inmiddels met hun telefoon in de weer zijn.

In de coupé lijkt hij een vreemde eend in de bijt, hij moest eens weten. Rixt kijkt naar haar eigen handen. Ze spreidt haar vingers; krachtig en pezig, dikke aderen vlak onder de huid. Recht afgeknipte nagels zonder flauwekul. Handen gemaakt om mee te hooien, stallen uit te mesten en suikerbieten en aardappelen te rooien.

==

Stiltegebied

Het raamkozijn omlijst een uitzicht dat uit twee kleuren bestaat, een streep groen met daarboven blauw. Vader, moeder en Rixt zitten aan tafel, de ogen gericht op een vertrouwd stilleven, de uitstalling van platte borden, brood en potjes zoetigheid, de drie theemokken waaruit wolkjes opstijgen die als lege tekstballonnen tussen hen in hangen. Vanuit de radio, hoog op de kast, daalt de stem van de nieuwslezer op hen neer. Kalmerende ruis, de vertrouwde opsomming van coördinaten, files op knooppunten hier ver vandaan.

Vader kauwt gehaast een boterham weg, er moet altijd wel ergens een muur worden opgemetseld. Het zware werk heeft zijn rug versleten en gevoelig gemaakt voor koude en tocht. ‘Deur dicht.’ Met die twee woorden, de intonatie altijd belast met ergernis, wordt Rixt welkom geheten of gedag gezegd.

Moeders handen zijn ruw van afwaswater en het sopje spiritus waarmee ze drie keer per week het zand van de ramen zeemt. De toppen van haar duimen en wijsvingers vertonen diepe kloven waar geen crème tegenop kan. Ook met de ogen dicht zou Rixt die handen uit duizenden herkennen, wanneer moeder langs haar wang streelt is dat een liefkozing met weerhaakjes. De handen zijn continu in de weer met schillen, wassen, schrapen, doppen of vouwen en ’s avonds, wanneer aan die ketting van handelingen een einde komt, klemmen ze zich – bijna onwennig – vast aan een tijdschrift of de krant.

==

Het huis is klein. Vaders schouders gaan vanzelf naar achteren wanneer Rixt en moeder om hem heen drentelen bij het tafeldekken of afruimen. Buiken worden ingetrokken, ruggen weggedraaid, na al die jaren gaat dat vanzelf, niemand hoeft erbij na te denken. Een enkele keer raken vaders vingertoppen die van moeder wanneer hij het botervlootje aan haar doorgeeft.

Moeder hoeft nergens naartoe, ze zal het huis hoogstens verlaten om boodschappen te doen. Rixt kijkt naar buiten, naar de weerhaan op het schuurdak. De wind staat ongunstig, de lange fietstocht naar school lonkt allerminst. Met de rug van zijn hand veegt vader de kruimels uit zijn mondhoeken, hij staat op, schuift zijn stoel naar achteren en plaatst hem heel zorgvuldig terug. Zo lang Rixt zich kan heugen staat het meubilair op dezelfde plaats, de stoelpoten hebben ieder vier putjes in de vloerbedekking gedrukt. Onder de tafelpoten vermoedt ze nog diepere kuilen. Vader wenst geen onregelmatigheden in het tapijt en hamert er voortdurend op de stoelpoten precies terug te zetten in de kuiltjes. Die onder moeders stoel zijn het diepst, zij is vrijwel altijd thuis, ze zijn veel dieper dan die onder Rixts stoel, laat staan onder de vierde stoel waarop zelden iemand zit. Bezoek is een zeldzaamheid, vader houdt er niet van dus nodigt moeder niemand uit. Onder een verjaardag komt hij niet uit, die moet gevierd. Zodra de visite weer op huis aan gaat, pakt vader de stofzuiger en ontkoppelt het mondstuk, maait met de slang door de lucht, in de hoge hoeken van de kamer, rond de lamp. Alsof hij de lucht wil zuiveren van sigarettenrook en prietpraat.

==

Het halfronde deurtje van de koekoeksklok floept open, zeven keer schuift het vogeltje roepend naar voren. Alle tijd die hij heeft weggetikt, lijkt aan hem zelf voorbij te zijn gegaan. Wanneer je de klok van de wand neemt, komt op die plek een kleurig sjabloon te voorschijn. Daar heeft het behang nog evenveel pigment als toen vader en moeder het ooit kochten. Hetzelfde doet zich voor achter fotolijstjes en achter vaders schilderijen, die verspreid door het huis aan de muur hangen. In dit huis voegt kunst zich naar nut, schemerlampen en de kalender dwingen de schilderijtjes naar de tweede rang.

Schilderen is een van vaders liefhebberijen, al maakt hij er zelf weinig woorden aan vuil. De schilderijen komen tot stand in de schuur, waar hij ook aan fietsen sleutelt en vogelhuisjes timmert. Rixts favoriete schilderij is dat van een groen talud waarop vader een windvlaag zichtbaar heeft gemaakt die als een draaikolk over het kniehoge gras beweegt, het gras plaatselijk platdrukt. Boven het gras dreigt een onweerslucht, zo een die vogels tot zwijgen brengt. Rixt kent die luchten maar al te goed van haar fietstochten naar school. Tegen de gitzwarte hemel zuigen de kleuren in het landschap zich vol met pigment. Gras wordt felgroen en een pastelgeel korenveld begint op slag te fonkelen, als waren de stengels en halmen van goud. Precies dat moment, wanneer de kleuren op hun hoogtepunt zijn, heeft vader in zijn schilderij weten te treffen. Jaren geleden volgde hij een blauwe maandag tekenlessen aan de academie, in de avonduren, na een dag metselen. De lessen vormden een zeldzame kans in zijn leven, een koerswijziging waarvan hij na een aantal passen was teruggekeerd naar het pad dat uitgesleten voor hem lag. Mannen uit zijn dorp schilderden nu eenmaal geen landschappen, maar dorpels en kozijnen, ze metselden muren en ploegden akkers.

Vader mompelt een groet en loopt naar de garage. Even later hoort Rixt de auto starten en wegrijden. Moeder staat in de erker achter het raam, en zwaait net zo lang tot de auto een is geworden met de akkers en velden. Datzelfde zal ze straks bij Rixt doen, tot ook zij als een stipje achter de horizon is verdwenen. Moeder heeft wel iets weg van een luchtverkeersleider, de erker een verkeerstoren, de gebloemde duster haar uniform en de twee krulspelden in haar haren een headset. Moeder vat post op de uren dat ze man en kind zo ongeveer thuis verwacht en loodst hen vanaf de horizon veilig binnen, het knerpende grind van de oprit de landingsbaan.

==

Het pad is geplaveid. Toetsresultaten en schooladviezen ten spijt gaan alle dorpskinderen na de basisschool naar de dichtstbijzijnde middelbare school en dat is nu eenmaal de mavo. Zo behoeden ouders hun kinderen voor de nog veel langere fietstocht naar de provinciale hoofdstad, waar hoger onderwijs voorhanden is.

Niets dan goede bedoelingen. Bovendien, de mavo is toch zeker goed genoeg? Dat is nu typisch zo’n vraag die met opgetrokken wenkbrauwen wordt gesteld, en waarop alleen een instemmend knikje wordt verwacht. Op de mavo komt alles van slim tot oliedom bijeen en in combinatie met de ontluikende hormonen staat dat garant voor een slagveld. Sadisme en spot tekenen het hoekige ongemak tussen de twee seksen, soms slaat dat vervaarlijk door in de richting van lichamelijk geweld. Vooral de vroegrijpe meisjes moeten het ontgelden, de jongens wachten hen na schooltijd buiten het fietsenhok op. Ieder gewapend met een katapult vuren ze van dichtbij kiezelstenen op de meisjesdijen af. In de kleedkamer van de gymzaal tellen de meiden elkanders bloeduitstortingen en bepalen aan de hand daarvan wie er recht heeft op Tjalling of Freerk. Op Rixts benen kun je de blauwe plekken op één hand tellen, en dan nog te bedenken dat die stenen vast niet voor haar waren bedoeld, maar zijn veroorzaakt door een sukkel die niet goed kan richten.

De pubers verzamelen zich iedere ochtend in alle vroegte op de sluis, de as van het dorp. Daar verdwijnen sjaal, muts en handschoenen in de fietstassen. Bij sneeuwstormen of plensbuien ontdoen de scholieren zich van hun regenpak, de beschermende kledij staat gelijk aan ouderlijk gezag en daar moet je op die leeftijd zo snel mogelijk vanaf. Het werd een wedstrijd wie met de meest doorweekte spijkerbroek op school aankwam. Zo’n jeans plakte de resterende uren van de dag zwaar tegen de bovenbenen en liet daar een blauwe waas op de huid achter. Je kon schrobben wat je wilde, er ging minstens een week overheen voor het indigo van het vlees was gevaagd.

Bij tegenwind, zoals vanochtend, zal iedereen weer net zo lang op de sluis blijven dralen tot degene met het grootste verantwoordelijkheidsgevoel de tocht aanvangt. Ook dit keer is het Baukje. Ze trapt zwaar tegen de wind in, de borst zo plat mogelijk over het stuur gebogen. Rixt en de anderen haken gemakzuchtig in haar wiel. Het proces van ritsen, van zich in het lint van fietsers voegen, voltrekt zich stilzwijgend. Ieder kent zijn plaats en daarin verschillen de scholieren niet veel van de koeien, die sjokken ook altijd in dezelfde volgorde tussen stal en weide heen en weer als een harmonicaslinger, neus aan staart aan neus aan staart. De jongens fietsen achteraan, zoveel mogelijk uit de wind. Baukje gaat als kanonnenvlees voorop, daarachter fietst Hilde met bril en buitenboordbeugel. Rixt is derde in de rij, ze bevindt zich naar haar idee veel te ver in de voorste regionen, maar de meiden zijn gerangschikt naar mankementen en welvingen, en van die laatste heeft zij er nog te weinig. Of beter gezegd geen en daarom spreken de jongens haar aan als strijkplank. Baukje moet voorop omdat ze eczeem tussen haar vingers heeft, rode, schilferige zweren die door de jongens zwemvliezen worden genoemd. Om besmetting en infecties te voorkomen draagt ze witte handschoentjes. De jongens doen niets liever dan in Baukjes bijzijn te mimen, alsof op de sluis, tussen hen en Baukje in, een glazen wand is verrezen waarachter zij met opengesperde handen en grote ogen van verbazing het glas voor hen bevoelen, op zoek naar een niet-bestaande deurkruk. Wanneer ze daar genoeg van hebben, doet een van hen een spastische variant op de moonwalk en zingt met het gierende stemgeluid van een doofstomme, een Michael Jackson-hit. Daarmee zijn de bronnen van hun spot opgedroogd.

==

Het lint van fietsers gaat over de dijk. De horizontale lijn wordt zo nu en dan onderbroken door een lantaarnpaal of een verkeersbord, de meeste daarvan attenderen op een doodlopende weg. De silhouetten van de afgelegen kop-hals-rompboerderijen doen Rixt denken aan VOC-schepen, ze liggen voor anker op een zee van loodkleurige kluiten. De hoge bomen rond het erf zijn de masten met bollende zeilen, de akkers vormen de watermassa en de aan de wind gedroogde randjes aarde hebben wel iets van witte schuimkoppen. Misschien roept dit land niet zomaar een zee in herinnering, vijfhonderd jaar geleden was het dat nog.

De zee is nog altijd vlakbij, bij noordenwind kun je haar ruiken. Ze houdt zich schuil achter de dijk, die als een groene plint rond de polder ligt. Achter die dijk beginnen de kwelders, het overgangsgebied tussen zee en land, waar zeekraal tussen gras en klaver groeit. De geulen die haaks op de dijk staan, stromen bij vloed vol zilt water. Meer krijg je van de zee zelden te zien, of het moet de zoute damp zijn, die als dichte mist over de dijk landinwaarts kruipt om het weidse uitzicht binnen minuten tot enkele meters te beperken.

Over de hele lengte van de dijk staan blauwe borden als wachters in het gelid, steeds zo’n tweehonderd meter uit elkaar, bewakers van de stilte. Ze markeren de grens van een officieel stiltegebied, al is die grens niet zo scherp als de borden doen vermoeden. Achter de dijk mag het dan stil zijn, een veel duizelingwekkender stilte hangt er in het dorp en reikt tientallen kilometers landinwaarts. Vergeleken bij dat inlandse zwijgen is het op de kwelders zo stil nog niet, daar is het een komen en gaan van trekvogels die bij een handklap krijsend opvliegen. Hoe anders is het aan de dorpse kant van de dijk, waar niets van zijn plaats lijkt te komen en nooit iets verandert.

Rixt wandelt graag achter de dijk. Soms laat ze haar voetzolen verzinken in het teer tussen de basaltblokken. Na een zonovergoten dag verliest het zijn hardheid en wanneer ze dan lang genoeg op dezelfde plek blijft staan, laat ze daar voor altijd twee voetafdrukken achter, een landelijke variant op de walk of fame.

De kwelders bieden nergens beschutting of het zou de bunker moeten zijn, een betonnen erfenis uit de Tweede Wereldoorlog, waarin peuken en lege bierflesjes op de grond liggen. Behalve die bunker met zijn onheilspellend piepende gietijzeren deur is er geen boom of struik waarachter je je kunt verschuilen, en toch voelt Rixt zich juist achter de dijk het meest geborgen. De dingen raken haar aan. Als er een bui losbarst dan heeft ze die ten volste te ondergaan. De wind doet een poging om haar op te tillen, maar het slik houdt haar stevig bij de enkels vast. Bij elke stap voorwaarts moet ze haar voeten met kracht lostrekken. Wie op een zomerdag op de dijk staat, ziet de horizon trillen. Daar glinsteren zee en hemel even blauw, waardoor moeilijk is vast te stellen waar de een begint en de ander eindigt. Op die dagen lijkt het eiland in de verte meters boven de horizon te zweven. Het tilt, zeggen de mensen van hier. Zonder strikte scheidslijn tussen water en lucht is vanaf de dijk niet met zekerheid te zeggen of het een formatie vogels of een school vissen is, die in het blauw synchroon heen en weer schiet in een choreografie van abrupte keerbewegingen, waarbij al die zilvergrijze buikjes gelijktijdig het zonlicht weerkaatsen.

Met een zee zo timide lijkt de dijk overbodig of in ieder geval overdreven hoog. De dorpelingen weten wel beter, heel soms wordt de kerende kracht van de dijk beproefd door een noordwesterstorm: die brengt wind van over zee en zweept de golven huizenhoog op, stuwt de watermassa richting dijk waardoor het achterdijkse land binnen mum van tijd onderloopt en het water tegen het schuine talud omhoogklimt. Tot nog toe kwam de zee net onder het hoogste punt tot bedaren. De laatste gierende storm staat Rixt nog goed bij, die is nog niet eens zo lang geleden. Om niet van de weg te waaien moest ze zich onderweg aan een lantaarnpaal vastklampen. De wind rukte woest aan haar haren, haar jaspanden en broekspijpen klapperden als vlaggen hoog in stok. Wanneer een windvlaag huilend op zijn hoogtepunt was, leek ze op te zullen stijgen. De wind blies graspollen over de weg en langzaam maar zeker verloor Rixt haar greep op het ijskoude metaal. In de verte kwam vader aangelopen, heel langzaam en merkwaardig schuin tegen de wind in, zoals hij ook liep wanneer hij rugpijn had. Druk gebarend en iets roepend, maar ze kon hem niet verstaan. Hij had haar onder zijn arm geklemd en mee naar huis getrokken. Als vader haar niet was komen halen of als ze had losgelaten, waar was ze dan helemaal naar toe gewaaid? Had ze een kans laten liggen?