Nico Dros

Noorderburen

Colofon

ISBN 978 90 282 0603 8

Nico Dros, Noorderburen. Van Oorschot, Amsterdam 1992 (tweede druk) 

[Noorderburen]

Mijn arrestatie kwam bepaald niet als een verrassing. Als nooit tevoren was m'n positie in het geding geraakt en iedereen op wie ik meende te kunnen rekenen, had zich van me afgekeerd. Zelfs Eduard. Spoorslags na de verschijning van het pamflet had hij me opgezocht. Het was ver na middernacht geweest toen hij onaangediend mijn vertrekken binnenstormde. Klaarblijkelijk verkeerde hij in een rabiate en vertwijfelde gemoedstoestand.

- Hoe heb je zoiets ooit kunnen publiceren? riep hij uit met een stem die schor klonk en weerzin inboezemde. En waarom heb je het me niet eerst laten lezen? Dan zou het nooit, nee nooit zover gekomen zijn.

- Van een vriend en geestverwant had ik meer bijval verwacht, zei ik bedaard en ik stak hem de hand toe.

- Het is een stuk vol rancune, oordeelde Eduard terwijl hij een stap terug deed en m'n hand negeerde. Het mist elke zin voor de werkelijkheid.

- Het is anders gebaseerd op overtuigingen, wierp ik tegen, waarvan ik aannam dat we ze deelden.

Deze zinspeling op zijn indirekte betrokkenheid maakte Eduard nog afwerender. Driftig begon hij heen en weer te lopen. Plots bleef hij staan, wees beschuldigend met de vinger en sprak met verstikte stem: ik voel me niet geroepen met je handelen de minste instemming te betuigen. Weet je wel wat de feiten zijn? De drukker is gearresteerd, in de boekwinkels zijn alle exemplaren in beslag genomen. Men is bezig de namen en adressen te achterhalen van allen die het werkje hebben gekocht. Er zijn schoten gevallen in de hoofdstad toen er volk te hoop liep op een plein waar een agitator uit jouw werk reciteerde.

- Juist, antwoordde ik, het illustreert slechts hoe tyranniek dit bewind inmiddels is geworden.

- Maar begrijp je de ernst van de situatie dan niet?

- Oh jawel, als geen ander zou ik denken. Het land staat er weer even beroerd voor als tweeëneenhalve eeuw geleden. Onze souvereiniteit is verkwanseld en we zijn gedegradeerd tot slippedragers van een uitheemse parvenu die met iedereen in oorlog is. Waarom onszelf nog langer een rad voor ogen gedraaid? Het werd tijd dat iemand zijn stem verhief.

In mijn pamflet had ik de dingen bij hun ware naam genoemd. In prikkelende bewoordingen laakte ik de Franse bondgenoot die zich van lieverlee als overheerser had laten kennen. Daarnaast hekelde ik de blinde begeerte naar het ambt van zekere nieuwkomers uit de gelederen der patriotten. Even ongehoord was het hoe de aristocratische reactie zich intussen van deze omhooggevallen plebejers wist te bedienen. Ten slotte had ik herinnerd aan de staatkundige en humanitaire idealen, waarin velen van ons in een jong verleden nog konden geloven. Onder deze vurige regels prijkte mijn naam voluit. Anonimiteit leek me ongepast in deze zaak en ook wilde ik niet handelen in de geest van Wiselius. Eerder had deze fiere vaderlander zijn vlugschrift, waaruit een zwak protest tegen de inlijving van ons land opklonk, laten ondertekenen door een bevlogen bakvis uit het patriciaat. Die was dan ook prompt in hechtenis genomen.

Eduard leek zijn kalmte weer enigszins te hebben herwonnen. Hij veranderde van strategie. Op de toon van een alom gerespecteerde familievader die een schandaal, veroorzaakt door z'n nageslacht, met een noodgreep uit de wereld wil helpen, begon hij over de mogelijkheden voor een vlucht. Voor hem was het een uitgemaakte zaak dat ik het land ogenblikkelijk moest verlaten. Hij begon over een oom van hem in het Sleeswijkse, een doorgewinterde libertijn die zijn oude dag op een ruim buitenverblijf sleet. Uitvoerig vertelde hij over andere familie, ergens onder de rook van Neurenberg. Rozenkruisers, maar voor het overige weldenkend en menslievend. Op zijn voorspraak zouden ze mij gastvrij ontvangen. Ik zou er kunnen schuilen voor het noodweer dat ik over mezelf had afgeroepen. Anderzijds waren er nog steeds sluiproutes naar Engeland. En of men nu met Hollandse of Franse douaniers te maken had, beiden waren omkoopbaar. Het lag voor de hand de oversteek vanuit een noordelijk gelegen havenplaatsje te ondernemen. De kans door een Frans korvet te worden onderschept was dan te verwaarlozen.

Terwijl ik met een half oor naar deze uiteenzettingen luisterde, nam m'n woede over Eduards afvalligheid met het moment toe.

- Genoeg! onderbrak ik hem. Hou op met die kletspraatjes. Ik wil het alleen nog hebben over de eigenlijke zaak, jouw opvattingen daaromtrent, en verder nergens anders over.

Er was wijn gebracht en wij dronken zwijgend, elk met eigen gedachten over het onvermijdelijke van een breuk en verwijdering. Geruime tijd heerste er een sombere stilte in het vertrek. Toen stond ik op en sprak, na diep te hebben ingeademd: het begint inmiddels te dagen. Nog even en de spionnen van Justitie zullen hun posten weer innemen. U zult nog in opspraak geraken, mochten ze bemerken dat U zich hier ophoudt. Dat kan Uw bedoeling toch niet zijn. Het is daarom maar beter nu te gaan.

Deze woorden deden Eduard van kleur verschieten. Sinds de kindertijd hadden wij elkaar getutoyeerd. Dat ik me nu plotseling bediende van de beleefdheidsvorm verleende m'n woorden een akelige bijklank en betekenis. Ontdaan verwijderde m'n oude vriend zich.

De dag na dit incident was het een va-et-vient van koeriers, die anonieme brieven bezorgden. De strekking van deze boodschappen was min of meer gelijkluidend. Men kon of wilde niet geloven dat achter de pamflettist en mij de zelfde persoon schuilging; het werd ‘niet bestaanbaar’ geacht met de waardigheid van m'n familie. Maar zo men zich mocht vergissen, dan nog was men geneigd ‘het exces’ te wijten aan jeugdige onbesuisdheid. Ik was natuurlijk ook opgegroeid in een tijdsgewricht vol ‘brooddronken’ democraten. Niettemin was het thans zaak te redden wat er nog te redden viel. De protectie die ik van meerdere zijden genoot kende ook grenzen. Een openbare schuldbekentenis en ‘verdeemoediging’ zouden mij in dit verband niet misstaan. Het ware beter, oordeelde men bijna unaniem, hiermee niet te lang meer te dralen. De kwestie rond m'n persoon bevond zich reeds ‘op de spits van de bajonetten’.

In de Sociëteit werd ik gemeden alsof ik uit een leprozerie afkomstig was. Het verblijf ten eigen huize werd er intussen ook niet aangenamer op. Aangestoken door geruchten was het personeel nerveus en schichtig geworden. Ik vluchtte naar de landerijen onder voorwendsel de bossen te willen inspecteren. 's Nachts verbleef ik in de hut waar de houtvester soms overnachtte. Een uitzonderlijke geprikkeldheid belette me het denken en hield me uit de slaap. Eigenlijk verlangde ik nog slechts naar een spoedige ontknoping.

De volgende ochtend keerde ik naar huis terug. Van verre zag ik dat een detachement Franse huzaren en grenadiers zich op het erf ophield. Woest spoorde ik het paard aan en in gestrekte draf jakkerde het de oprijlaan op.

Tussen m'n arrestatie en veroordeling lagen niet meer dan negen weken. In die tijd was ik geïnterneerd in de kazerne van Woerden. Men had enige officieren met de bewaking belast. Welbeschouwd was ik een gevangene met voorrechten. Zo had ik vrijelijk toegang tot de officiersbibliotheek. Het was me toegestaan om dagelijks, onder licht bewapende geleide, een uurtje op het exercitieterrein te kuieren. Men liet mij het briefgeheim nadat ik op erewoord had toegezegd in m'n correspondentie van elk politiek onderwerp te zullen afzien. Ik schreef eminente juristen met het verzoek de verdediging in het aanstaande proces te voeren. Voor huishoudelijke en financiële zaken thuis liet ik voorlopige regelingen treffen. Iemand aan wie ik in die dagen veel dacht, schreef ik tal van brieven. Uiteindelijk verstuurde ik die niet.

Van een ruwe of vijandige bejegening door m'n bewakers was geen sprake. De officieren zagen mij als een obstinate patriot die zich door roekeloosheid ernstig in de nesten had gewerkt. Het gedwongen samenzijn deed geleidelijk een zekere vriendschap en lotsverbondenheid ontstaan. Onze gesprekken kregen een vertrouwder karakter en talloze levensverhalen werden zonder schroom in de kring uitgewisseld. Op een avond begon Nimier tijdens een partijtje schaak, waarin hij m'n stelling met enkele venijnige manoeuvres had gemolesteerd, over een kwestie die in al die weken nog nooit serieus ter sprake was gekomen. Nadenkend liet hij zich ontvallen: hoe staat het eigenlijk met Uw verdediging?

- Zoals U zelf ziet, antwoordde ik, stijgt het water me onderhand naar de lippen.

- Ik bedoel die voor het proces, haastte hij zich te verklaren. En met toegeknepen ogen beried hij zich op de meest vernietigende voortzetting.

- Wel, de werving van advocaten is tot nu toe mislukt. Het is twijfelachtig of zich ooit iemand van enige reputatie voor deze zaak zal aandienen.

Andere officieren in het vertrek vervoegden zich bij de schaaktafel en namen deel aan het gesprek. Men verklaarde zich hevig verontrust over de situatie. Het kwam hun voor dat de aanklager een kapitaal delict ten laste wilde leggen, met alle gevolgen voor de strafmaat. Men drong er op aan de verdediging bij ontstentenis van een pleiter desnoods gezamenlijk voor te bereiden. Sindsdien was dit onderwerp nog moeilijk uit onze conversatie te bannen.

De bezorgdheid van het Franse gezelschap begon aanstekelijk te werken. Ik raakte aan het piekeren over een mogelijke apologie. Had ik eigenlijk nog iets toe te voegen aan hetgeen ik had geschreven? Mijn woorden waren misschien scherp geweest maar ik had, gezien de gebeurtenissen, alle recht van spreken gehad. Nooit zou ik terugkrabbelen, ook niet om het vege lijf te redden. Ik koesterde de illusie dat de publicatie van dit geschrift een daad van historisch belang was.

Niettemin waren er momenten waarin ik minder vastberaden en zelfingenomen was. Twijfel omtrent m'n ware motieven bekroop me. Ging het me eigenlijk wel om de zaak zelf? Op een nacht was ik wakker geschrokken uit een pijnlijke, benauwende droom met haar naam op m'n lippen. Op dat moment leek het me dat ik het alleen om die vrouw had gedaan. Aan het verschijnen van dit pamflet lag slechts een krankzinnige poging ten grondslag om de aandacht te vangen van iemand die me had verlaten. Iedereen die haar omringde zou er over praten, al was het dan met luid misbaar. En ook zij zou zich van me distantiëren en wie weet in welke laatdunkende of zelfs minachtende bewoordingen. Toch leek het me dat ze naderhand nog vaak aan me zou moeten denken. Met verwondering, lichte deernis of heimelijke sympathie. Misschien zelfs met gevoelens van spijt omdat ze me in een ander licht was gaan zien.

Nooit eerder had ik een verband vermoed tussen een verloren liefde en mijn politieke dollemansgedrag. Vanuit verstandelijk oogpunt scheen het dan ook een volslagen ongerijmdheid. Het betekende dat ik had gehandeld zonder me bewust te zijn van m'n werkelijke drijfveren. Maar dit was geheel in strijd met de wetten van de Rede die het menselijk verstand beheersen. Gevoelsmatig echter kon of wilde ik de door een droom ingefluisterde verklaring niet zonder meer van de hand wijzen...

Deze vragen begonnen me volledig in beslag te nemen en niet langer maalde ik nog over de problemen rond de verdediging. Ik wikte en woog de waarde van een verklaringswijze, die zich op de waarnemende geest en het werkend verstand beriep en plaatste die tegenover een, die uitging van het niet-bewuste motief. Dit bracht me niet veel verder en tenslotte poogde ik de tegenstellingen te verzoenen door ze als het ware als samenhangende karakteristieken van eenzelfde fenomeen te beschouwen. Dit idee bracht me in grote vervoering. In de verte zag ik een nieuwe, grootse filosofie van de geest dagen. Koortsachtig trachtte ik deze nader onder woorden te brengen, maar verder dan een soort van ‘mystiek inzicht’ leek ik niet te kunnen komen. Door uitputting verloor ik de greep op m'n eigen geest. In m'n hoofd warrelden de dwaalbegrippen. Ik werd overweldigd door een onstuitbare stroom ordeloze gedachten. Beelden van recente voorvallen, herinneringen van jaren her en schimmen van de geest vermengden zich. Opnieuw beleefde ik de uren waarin ik ‘Oproep Aan De Ontluisterde Natie Der Bataven’ schreef. Maar voordat ik het werk kon voltooien kwam Eduard binnenvallen. Hardvochtige twistgesprekken volgden. Hij noemde mij een woelgeest en gevaarlijke gek. Hij tierde: je zult ons allen nog in het verderf storten! En waarom..., à quoi bon? Hij liep op een groot venster toe en trok het met geweld open. Met resoluut gebaar wees hij naar buiten en ik zag, in een zomerse schittering, een groep ruiters voorbij trekken. Ik kwam naar het raam en zag dat Juliette onder hen was. Luidkeels riep ik haar naam en wilde haar achterna snellen. Eduard probeerde me de doortocht te beletten en hierop ontstond een worsteling. Ik wist me van hem te ontdoen en haastte me naar de stallen. Even later jakkerde ik door een glooiend coulissenlandschap. De rit ging in vliegende galop, een Franse troepenmacht joeg achter ons aan. Om aan hen te ontkomen stuurde ik het paard vanaf het open veld het bos in. Inslaand granaatvuur dichtbij veroorzaakte dat het rijdier me in een panische zwenking afwierp. Half verdoofd sleepte ik me door braamstruiken en kreupelhout. Verder, steeds verder vluchtte ik het bos in. In een schemerachtig licht doemde toen het silhouet van een vertrouwde residentie op. Ik stond voor mijn geboortehuis. Het leek verlaten en dit bevreemdde me. Gehaast liep ik er naar toe en ging naar binnen. Het was er donker en ijzig koud. Op de tast dwaalde ik door de gangen en vertrekken en riep beurtelings de namen van allen die hier zouden moeten leven. Een flauw lichtschijnsel verderop trok de aandacht en op die plaats aangekomen daalde ik af in een onbekend gewelf. Daar zat voorover gebogen, de haren los en sluik vallend voor het gezicht, in nachtgewaad een vrouw. Maman...? vroeg ik bedremmeld. Ze richtte zich niet op, ze zag me niet aan, maar ik hoorde haar zeggen, heel zacht: jongen van me, ach jongen. Met die woorden weerklonk, als een verre echo uit de vergetelheid, een lang vermiste stem. Een behaaglijke warmte kwam over me. Ik liep op haar toe en wilde haar omhelzen, maar het tafereel loste op in het niets.

Het was alsof ik uit een grauwe diepte klom toen ik weer ontwaakte. Een zwaar hoofd, ziek ingewand en binnensmonds de bittere nasmaak van koortswerende amfioen. Ik wist niet waar ik was en nog nooit had ik me zo vuil gevoeld. Vergeefs probeerde ik me op te richten.

Uit de hoek van de kamer klonk de stem van Duchamps, één der garde-officieren.

- Aha, daar bent U dan. Eindelijk. Toe, blijft U liggen. U bent ziek geweest, behoorlijk ziek zelfs. Heeft U enig idee welke dag het vandaag is? Vast niet. Welgeteld zes dagen bent U door hevige koortsen bevangen geweest. Onderwijl is er veel gebeurd.

Hij zweeg een moment, glimlachte geheimzinnig en vervolgde op triomfantelijke toon: er is goed nieuws..., betrekkelijk goed nieuws.

Ik wilde iets zeggen maar de minste samentrekking van de mondspieren veroorzaakte pijn.

- U moet weten, hernam Duchamps terwijl hij me een kroes water naar de mond bracht, dat alles inmiddels achter de rug is. Het proces is geweest en er is vonnis gewezen.

Stomverbaasd staarde ik hem aan. Hij glimlachte opnieuw en vervolgde: de hele kwestie is om redenen van staatsveiligheid en ter voorkoming van nieuwe commotie achter gesloten deuren door een bijzonder rechtscollege afgehandeld. Bij het eerste verhoor direkt na Uw arrestatie heeft U immers verklaard inderdaad de schrijver van het pamflet te zijn geweest. Welnu, verder schijnen ze U niet nodig te hebben gehad. Maar wacht, het is veel beter dat U het vonnis zelf leest.

Weldra kreeg ik de stukken overhandigd. Inmiddels hadden meer officieren de kamer betreden en dromden rond de brits. Met moeite las ik de strekking en motivering van het vonnis, gedagtekend 13 juni 1811. Van regeringswege was er een bevelschrift bij gevoegd, waarin nadere bepalingen voor de tenuitvoerlegging ervan stonden opgesomd.

- Nou, wat vindt U ervan? wilden ze weten. En Guyot, die even geciviliseerd als weekhartig was en van wie niemand zich kon voorstellen dat hij de vijand ooit een haar zou kunnen krenken, sprak aangedaan: wij allen, en niemand uitgezonderd, waanden U reeds voor het vuurpeleton. En zo vreemd was die gedachte niet als men bedenkt hoe het de oppositie in ons eigen land is vergaan. Gelukkig, die dans bent U ontsprongen. Vous êtes vraiment favorisé de la Providence.

Hij stokte een ogenblik en bracht er toen met moeite uit: wat de toekomst ook moge brengen, Chrétien, U zult altijd een van ons zijn. Waarna hij hartstochtelijk begon te schreien. De anderen konden zich nauwelijks bedwingen en overstemden hun gemoed met luide uitingen van bijval en felicitaties.

Verbanning voor drie jaren. Ik knikte en zei zo opgeruimd mogelijk: ik dank jullie allen. Inderdaad vrienden, het is geweldig.

Ruim een week later was ik voldoende hersteld om de reis naar het verbanningsoord te kunnen maken. De laatste avond in de kazerne namen wij afscheid van elkaar met een souper dat uitliep op een drinkgelag vol droefheid. Een klein escorte voerde me de volgende ochtend weg uit de garnizoenstad. En vanaf die dag begint m'n eigenlijke verhaal.

Texel behoort tot de eilanden die samen de kleine wadden-archipel vormen. Vanouds was de watervlakte ten oosten van dit eiland een geliefde ankerplaats van koopvaardijschepen, die er een gunstige wind om uit te zeilen afwachtten. Zo was het voordat de Keizer het embargo op de verre zeehandel afkondigde, want tijdens onze oversteek dobberden er niet meer dan enkele fregatten en vissersbootjes.

Op Texel wemelde het van de Franse soldaten. De hoofdmacht was gelegerd in en rond een vestingwerk op de zuidflank. Ik had verwacht in de onmiddellijke nabijheid hiervan te zullen worden ondergebracht, maar dit bleek niet juist. De escorte doortrok het eiland in westelijke richting en boog, toen het weideland van lieverlee plaats maakte voor een duingebied, af naar het noorden. Urenlang reden we stapvoets door een wijd brakwaterland. Men rook de zee maar zag haar nergens. Onze tocht door het ongerepte gebied veroorzaakte een hevige beroering in de dichtbevolkte kolonies van wadvogels. Een hels gekrijs steeg op en duizend vleugelslagen deden de lucht sidderen.

- Merde Terre des Oeufs, vloekte de gids die zich op het eiland bij de troep had gevoegd. En hij loste enkele schoten om de vogels op afstand te houden.

Uiteindelijk bereikten we een hoger liggend stuk land, gevormd door weerbarstige zandruggen en stuifduinen. Binnen de omarming van de natuurlijke zeewering lag een kleine nederzetting verscholen. We maakten onze intocht in het dorpje en allengs vormde zich een haag van nieuwsgierigen. De gardisten brachten me naar een gehavend gebouwtje. Blijkbaar was het de plaatselijke politiepost, mogelijk zelfs het gemeentehuis. Hier werd ik binnengeleid. Na moeizame plichtplegingen met de aanwezige landsdienaar vertrokken de Fransen vrijwel direct, zonder zichzelf of de paarden enige rust te hebben gegund.

Het lokaal was bedompt en smerig. Een tafel vol etensresten en enkele stoffige zetels vormden er het meubilair. Aan de wand hingen een uniformjas en snaphaan met bajonet van minstens een eeuw oud. Her en der lagen lege kruiken en flessen.

De man die hier tussen de insekten kantoor hield, was al op leeftijd. Na mijn entree nam hij me enige tijd aandachtig op. Bij wijze van groet knipperde hij opvallend met z'n ogen. Vervolgens streek hij zich behoedzaam door het grijze donshaar dat zich in plukjes nog tussen het hoofdzeer had kunnen handhaven. Hij geeuwde onbeschaamd en strekte zich de leden. Niet eerder voordat het hoefgetrappel van de vertrekkende escorte geheel was weggestorven, verbrak hij het grimmig stilzwijgen.

- Zo, daar bent U dan, klonk het bedaard van zijn lippen. Hij wees uitnodigend naar een zetel. Ik bedankte beleefd en gaf te kennen het liefst meteen naar m'n nieuwe onderkomen te worden gebracht. Ik deed het voorkomen alsof de reis veel van m'n krachten had gevergd. In werkelijkheid wilde ik dit vertrek zo spoedig mogelijk verlaten. Lieve hemel, wat stonk het er. Louter door hier te zijn, bevuilde men zich in ernstige mate.

- Daar bent U dus, constateerde de oude nogmaals onverstoord. Meneer, het is een nijdige tijd, maar we zullen ons er doorheen moeten slaan.

Ik knikte bemoedigend en bewoog ongedurig van de ene voet op de ander. De man scheen te zijn verzonken in een mijmering over het wel en wee van onze dagen. Glazig staarde hij voor zich uit, terwijl een zacht gekreun aan zijn borst ontsnapte. Plots veerde hij op en sprak: Meneer heeft er misschien al over nagedacht hoe hij zich hier de komende tijd verdienstelijk wil maken?

Ik was te zeer verbluft door deze opmerking om hem direct afdoende van repliek te kunnen dienen. Met een geringschattende blik keek ik de man aan, alsof ik wilde zeggen: alors mon oncle Bonhomme, moi, je ne suis pas corvéable.

De oude beantwoordde deze blik met een uitdagende twinkeling in de ogen. Op ernstige toon hernam hij: ik zeg dit natuurlijk vooral in Meneers eigen belang. Als je hier niks om handen hebt wordt het leven al gauw ondraaglijk. Heus, de lamlendigheid krijgt je eronder. En bovendien hoor je er hier dan niet bij. In Noorderburen is iedereen van vroeg tot laat in de weer om de eindjes aan elkaar te knopen. Zelfs gebrekkigen dragen hun steentje bij. De enige leeglopers in dit dorp zijn onze doden. Na een zucht vervolgde hij: vroeger hadden we een onderwijzer die in zijn eentje een schooltje dreef. Hij heeft de oudjes in dit dorp ooit een beetje wegwijs gemaakt in het Hooghaarlemmerdijks. Die meester is allang dood. En wie heeft z'n plaats ingenomen? Nou, niemand. Onze kinderen groeien op voor galg en rad. En wie, denkt Meneer, zorgt er vandaag de dag voor onze zielen? Ze zeggen dat dit dorp ooit werd gesticht door een prediker. Nou, tegenwoordig zie je daar niet veel meer van. Het is hier eigenlijk een mooie beestenboel. We zitten niet te wachten op een dweper die ons komt inprenten hoe verdorven onze soort is. Ik zeg altijd maar zo: bewaar ons voor het fijne volk! Toch zou het verdomd aardig wezen als er iemand rondliep die af en toe eens fatsoenlijk uit het Heilige Schrift kon voorlezen.

Waarschijnlijk kon de man uit de frons die op m'n gelaat verscheen opmaken dat ik niet stond te trappelen om hier de oefenaar, vermaner of paap te komen uithangen.

- U vertelt mij zojuist dat vele ouderen in dit dorp vroeger de school hebben bezocht. Die kunnen de Schrift toch zelf wel raadplegen, als ze daar behoefte toe gevoelen?

- Helaas. We waren elf toen we van school gingen. Daarna heeft bijna niemand van ons nog een boekwerk onder ogen gehad. In de loop der jaren zijn we onze geleerdheid gewoon weer kwijt geraakt. Er lopen nog een paar oudere vrouwen rond die zich aardig kunnen redden in het a b c. Maar, denk ik dan, moet je het bijbellezen nou wel aan een ooitje overlaten?

Een ooitje? dacht ik verwonderd. Waar heeft dat sujet het eigenlijk over? En toch knikte ik alsof ik zijn woorden begreep.

- Maar wat ons hier nog het meest benieuwt is... of Meneer soms nog iets van de geneeskunst af weet.

Ik begreep welke hoopvolle verwachtingen door mijn antwoord ijdel zouden blijken. Niet zonder aarzeling zei ik daarom: heel weinig.

- Tja, verzuchtte de man voornamelijk tot zichzelf, dat zou misschien ook te mooi zijn geweest.

Hij leunde achterover, sloot de ogen en krabde zich luid hoorbaar op het bemazelde hoofd.