Nico Dros

Ter hoogte van het Salsa-paviljoen

Colofon

ISBN 978 90 282 0608 3

Nico Dros, Ter hoogte van het Salsa-paviljoen. Van Oorschot, Amsterdam 1999 

Love, till dawn sunder night from day with fire

Dividing my delight and my desire

The crescent life and love the plenilune

Love me though dusk begin and dark retire

Ah God, ah God, that day should be so soon.

A.C. Swinburne

Voor jou, lieve Jessie

1
Toeval wordt voorzienigheid

1

Iemand als Vos moest haar natuurlijk in zee ontmoeten. Aan iedereen die destijds van hem wilde weten waar ze elkaar hadden leren kennen, vertelde hij met zijn slaapdronken stem: Het was in zee. En verder kreeg niemand er het fijne van te horen. Achter zijn rug om staken vrienden de draak met hem. Volgens Arend Hemelrijk had Vos te veel eolische strofen gelezen van de Prins der Dichters, waarin zoveel golven en harten moeten breken, en was hij nu in vergelijkbare geest aan het fabuleren geslagen. Maar nota bene Resi, de vrouw in kwestie, om niet te zeggen de zilte waternimf, kon zich goed vinden in het summiere verhaal dat Vos over hun kennismaking ophing. Wanneer iemand haar ernaar vroeg, knikte ze slechts met een dromerig glimlachje en hulde zich verder in stilzwijgen. Later zou diezelfde Resi aan de kleine Sasja vertellen, terwijl ze het meisje op schoot koesterde: ‘Op een middag zag ik je vader voorbijdrijven in de golven en wat er toen precies gebeurd is, weet ik gek genoeg niet meer. Misschien heb ik me aan hem vastgeklampt en zijn we zo samen tenslotte aangespoeld. Of anders zal ik hebben gedacht: laat ik die grote zeebeer maar gauw naar de kant halen, voordat hij kopje onder gaat en niet meer boven komt.’

Het overkwam Vos allemaal in de zomer van dat vervlogen jaar toen hij langer dan gewoonlijk verblijf hield op het eiland waar hij was opgegroeid. Halverwege de maand juni arriveerde hij op Texel en pas eind september zou hij weer vertrekken naar Amsterdam. Drie jaar eerder had hij zijn doctoraal geschiedenis gehaald. Sindsdien werkte hij als freelance journalist die zich toelegde op reportages over het verleden. Het kostte hem moeite om zich in deze professie staande te houden. Vooralsnog wogen de desillusies zwaarder dan zijn herhaalde maar altijd armetierige successen.

Om de malaise te overwinnen, legde Vos de grondslag voor een opmerkelijke onderneming. Hiermee wilde hij zich verheffen boven de wriemelende menigte van broodschrijvers, waarin hij vrijwel naamloos meeliep. En natuurlijk verlangde hij ernaar na al die jaren ook eens uit de luizen te raken. Via een of andere provinciale commissie had hij een eenmalig stipendium voor zes maanden weten te ritselen. Bevrijd van alledaagse zorgen zou hij aan de slag kunnen. Hij ging zich documenteren voor wat een ware meesterproef moest worden: een omvangrijke, historisch-journalistieke reportage over Oosterend.

De geschiedenis van dit bijbeldriftige dorp op Texel was een aaneenschakeling van kerkelijke twist geweest met als meest dramatische hoogtepunt de affaire-Buskes van 1926 en de daaruit voortgekomen scheuring in gereformeerde kring. Het boek zou zich toespitsen op het gedonder rond dit schisma, terwijl het tevens de oude, fijne leefwereld in het Oosterendse wilde terugvinden. Het plan voor deze monografie had Vos al langer door het hoofd gespookt, maar hij had het moeten uitstellen omdat andere, dwingender zaken hem opeisten en de middelen hem ontbraken.

Zoals gewoonlijk nam hij zijn intrek bij zijn oudere broer Maurits. Deze bewoonde een enigszins vervallen villa aan de Warmoesstraat in Den Burg sinds hij bijna vijf jaren eerder onverhoeds had besloten een tijdelijk werkverband op Texel te prolongeren en zich er andermaal vestigde, thans als huisarts zonder praktijk, vaste waarnemer voor gezeten collega's.

Op de tweede zaterdag van juni, even na het middaguur, knerpten ruw de kiezels in de steeg naast de villa. Daarop verscheen Vos met twee grote reistassen in de hand op het achterplaatsje, vanwaar hij zijn broer in de aangrenzende tuin zag zitten.

Tot op dat moment had Maurits een achterstallige stapel vaktijdschriften zitten doornemen, terwijl hij met tabaksrook en een mepper in aanslag zich de vliegen van het lijf hield. Hij had gehoopt een themanummer over reuma in de weke delen helemaal te kunnen uitlezen, maar toen Vos verscheen, was hij amper halverwege. Hij kwam uit zijn stoel overeind en deed geen moeite zijn verstoordheid te verbergen.

Vos nam hiervan geen notitie en groette zijn broer joviaal. Hij wees naar de zwarte moerbei achter in de tuin en zei: ‘Wat staat je boom er weer mythisch bij!’

Maurits, milder ineens, viel hem bij en verloor zich in bijzonderheden over de bladertooi, de bloesems en vruchtzetting in dit jaar.

In verwondering stonden ze samen te staren naar de archaïsche boom waarvan de zwaar doorbuigende kronkeltakken zelfs in vol daglicht een onzegbare geheimzinnigheid opriepen.

Vos bracht zijn bagage naar de logeerkamer boven en ging zich omkleden, terwijl Maurits naar zijn vakliteratuur terugkeerde. Een klein uur later gebruikten de broers samen het middagmaal in de buitenlucht.

Maurits Deroche was een man van vijfendertig jaar met een pezige gestalte, een getinte maar pokdalige huid, weerbarstig donker haar en nauwelijks te beteugelen baardgroei. Vanwege doortastend medisch ingrijpen in heikele situaties stond hij reeds spoedig na zijn komst op Texel bekend als ‘chirurg in het veld’, wat in dit oord zonder hospitaal een verdienstelijk predikaat mocht heten. Hij had onder meer een knaap behandeld wiens oorschelp op één velletje na door een paard van het hoofd getrapt was. Ter plekke naaide hij het joch niet alleen het oor weer aan, maar hij deed het met zodanige deskundigheid dat de schelp nadien zijn natuurlijke vorm behield en niet verfrommelde. Er was de jonge vrouw die hij het leven redde dankzij een coniotomie, nadat ze als gevolg van een wespesteek in haar keel dreigde te stikken. En er was die thorax-drain, waarmee hij een zieltogende automobilist erdoorheen hielp, terwijl de brandweer bezig was hem uit zijn verongelukte wagen te bevrijden. Maar deze staaltjes vielen natuurlijk in het niet bij de vliegensvlugge beenamputatie die hij een paar jaar later verrichtte op een zinkend motorjacht in de haven van Oudeschild.

De waardering voor Maurits beperkte zich tot zijn beroepsuitoefening, want als mens bezat hij aanzienlijk minder krediet. Men beschouwde hem als een man van eenzaam bloed, een moeilijk te doorgronden individu, te ongelikt voor het sociale verkeer en behept met overtuigingen die een weldenkend mens met stomheid sloegen. Op het eiland waar gemoedelijkheid de norm was, kon men om mindere vergrijpen tot paria verworden. Deze tegenstrijdige sentimenten die Maurits opriep, hadden tot gevolg dat hij er nogal eens over de tong ging. Geliefd was bijvoorbeeld het verhaal over die troebele affaire uit de tijd dat hij nog chirurg in opleiding was, naar verluidt een nogal sinistere intrige rond de jeugdige echtgenote van zijn professor, en wel met zodanige ontknoping dat ook justitie er het fijne van wilde weten. De aankomende specialist had zijn opleiding moeten afbreken en was na een kortstondig Afrikaans avontuur weer op Texel beland en er gebleven. Er waren andere verhalen over hem en ook die logen er niet om.

Vos was ruim drie jaar jonger dan zijn broer. Vanwege zijn halflange, verwilderde haar en gladde gezicht was zijn voorkomen veel jongensachtiger. Hij had het postuur van een dokwerker, maar de onvaste stem en de dwaalogen van de mijmeraar, wat aan zijn verschijning een onmiskenbare ambivalentie verleende.

Ruim twee maanden hadden de broers elkaar niet gezien en hun contact had zich tot een paar telefoontjes beperkt. Tijdens de lunch vertelde Vos over zijn verrichtingen in Amsterdam en ontvouwde zijn plannen voor deze zomer, het journalistieke veldwerk dat hij onder de oudjes van Oosterend wilde aanvangen. Maurits vertelde over lokale voorvallen van de afgelopen tijd en vergat niet ze van smalende kanttekeningen te voorzien. Ze namen een rijtje recente sterfgevallen op het eiland door om na te gaan of de juist aangekomene wel helemaal op de hoogte was. Vos viste naar nieuwtjes die buiten De Texelse Courant waren gebleven. Hij wilde het fijne weten over vlijmend liefdesleed en de geheime amourettes van het ogenblik. Maurits verklaarde dat hij van niets wist en dat het hem ook niet interesseerde. Vos liet zich niet zomaar afschepen en begon over een aantal belegen pikanterieën om te vernemen hoe de zaken er inmiddels voor stonden. Maar Maurits bleef onverbiddelijk en zei: ‘Ik weet niks en voor zover ik wel iets weet, valt het onder het beroepsgeheim.’

Doordat de wind stilviel, werd het benauwend heet en begon de zon te steken. Na de maaltijd zochten ze de schaduw op van de zwarte moerbei. Terwijl zij rookten en koffiedronken kwam het wel en wee van hun familie ter sprake, een onderwerp dat ze welbewust hadden opgeschort. Nu kon het alleen nog maar over hun moeder gaan. Maurits begon, uiterlijk onbewogen, een medische uiteenzetting over haar ziekte. Hij gaf zijn mening over het stadium waarin de patiënte zich zo ongeveer moest bevinden, getuige de wisselvalligheden van haar mentale gesteldheid. Over de prognose van haar ziekte liet hij geen enkel misverstand bestaan.

Vos zat te luisteren, met ingehouden adem en allengs verblekende wangen. Toen zijn broer was uitgesproken, reageerde hij met geen woord en staarde voor zich uit. Alsof hij tijdens zijn maandenlange afwezigheid nog steeds in stilte was blijven hopen dat het verhaal over haar onlangs een andere wending had genomen dan het sluipenderwijs maar onherroepelijk nam.

‘Als je naar haar toe gaat,’ zei Maurits terwijl hij opstond om een nieuw pakje sigaretten uit huis te halen, ‘moet je de tijd voor haar nemen. Af en toe kun je nog best een aardig contact met haar hebben. Ze heeft veel naar je gevraagd. Dat je weleens belt, vergeet ze gewoon.’ Maar toen Maurits terugkwam met zijn sigaretten en hij Vos daar nog even onbeweeglijk in gedachten verzonken zag zitten, zei hij: ‘Ik moet nog zaken met de oude heer bespreken. We kunnen er straks samen wel even heen gaan.’

In de loop van de middag begaven ze zich met de Volvo Amazone van Maurits naar de ouderlijke boerderij, een rieten stolp uit de vorige eeuw, gelegen in het achteraf van de buurt Spang nabij Oosterend. Het bange vermoeden dat Vos tegen dit bezoek had doen opzien, werd bewaarheid. Na hun entree had hun moeder Maurits begroet, hem zonder hapering zelfs bij de naam genoemd, maar diens metgezel scheen zij niet zomaar te kunnen thuisbrengen.

‘Dag moeder,’ zei Vos.

‘Dag jongen,’ reageerde Hanna werktuiglijk, ofschoon de uitdrukking in haar ogen even vragend bleef.

Zwijgend stond Maurits naar dit onbeholpen tafereel te kijken. Alsof hij wilde zeggen: moeders gedrag strookt geheel met haar ziekte. Wie maanden wegblijft moet er rekening mee houden dat hij niet een twee drie wordt herkend.

‘Ik ben Vos, weet je nog wel,’ zei hij op zo luchtig mogelijke toon.

‘Vos?’ reageerde Hanna. Waarna zij plots haar eigen verbouwereerdheid vergat en hem met een hartekreet om de hals viel, alsof de vorige scène zich nooit had afgespeeld.

Door de binnenkomst van de jongens werd hun vader in zijn vooroorlogse rookstoel uit een hazeslaapje gewekt. Klaas Deroche was een zestiger met een grijze leeuwekop. Als veelzijdige ondernemer in de landbouw had hij zijn leven lang zijn spoor in de buitenwereld getrokken, maar de laatste jaren had de situatie van zijn vrouw hem tot groter huiselijkheid veroordeeld. Dagelijks was hij er getuige van hoe Hanna aftakelde. Tegenwoordig kon zij uren doelloos door het huis dwalen. Dwangmatig deed zij haar spulletjes telkens in en uit haar damestas. In stille verdwazing stond zij de inhoud van haar kasten te bekijken. Zij was altijd blij en verrast als zij hem weer op zijn eigen plekje in de kamer aantrof. Dikwijls ging ze op de leuning naast hem zitten, om zijn grote hand vast te houden en deze met kinderlijke aanhankelijkheid tegen haar ingevallen wang te drukken. Soms zag zij hem vragend aan en zei dan: ‘Klaas, wát weet ik nu eigenlijk niet meer?’

Deze toestand beteugelde Klaas in zijn bewegingsvrijheid, maar hij was er de man niet naar om zich levend te laten begraven. Wanneer hij er zin in had om over zijn eigen landerijen te lopen, nam hij zijn vrouw tegenwoordig mee. Hij had stevige laarzen voor haar gekocht en zo stiefelden ze, weer of geen weer, samen over weilanden en akkers. Hij nam haar mee wanneer hij in zijn Mercedes diesel op handelsmissie naar het vasteland moest. Zij werd zijn tweede schaduw.

Hanna stemde in met elk initiatief van hem, al had zij er tijdens de wandelingen door het veld en de autotochten vaak geen benul meer van waar ze zich bevond. Voor haar telde nog slechts dat Klaas aan haar zijde was. Hij was haar enige zekerheid geworden, haar voornaamste steun en toeverlaat aan wiens arm zij zich door de wereld liet voeren.

Wanneer er een God was geweest, meende Klaas, dan had hij voorkomen dat een vrouw als Hanna die een leven lang voor anderen had klaargestaan tot zo'n arme drommel was verworden. Maar er was geen God. Als kind had hij het al geweten: er bestond geen recht van hogerhand. In ieder geval zou hij zijn best doen om er met haar nog iets van te maken.

Tijdens het bezoek van zijn zoons toonde Klaas zich uitermate opgewekt en levendig. Hij begon over een Rijnreis die ze voor september hadden geboekt. Hij redderde in huis, schonk koffie en presenteerde fabriekscake, terwijl Hanna hem trachtte te assisteren en hem permanent voor de voeten liep.

Overdonderd nam Vos die middag de situatie in zijn ouderlijk huis waar. Het was met zijn moeder veel sneller bergafwaarts gegaan dan hij had willen of durven beseffen. Haar schemertoestand was dermate verergerd dat iedere gedachte aan de toekomst tot een schrikbeeld werd. Langzaam drong het tot hem door dat hij haar misschien daarom de laatste tijd had willen ontlopen. Deze zelfontmaskering deed hem pijn, zoals zijn moeders toestand dat deed. Hij vermande zich en besloot in de nabije toekomst zich vaker over haar te ontfermen.

Op de terugweg in de auto spraken de broers niet veel. Maurits merkte slechts op dat hun oude heer met zijn dag- en nachtoppas een verloren oorlog voerde; de situatie op Spang zou nog oneindig verergeren. Vos verschoot van kleur, maar zei niets. In plaats van rechtstreeks naar huis terug te gaan, reed Maurits naar de zuidkant van het eiland om Vos met enig goed nieuws op te beuren. Na een afwezigheid van twee decennia, vertelde hij, was de visarend terug op het eiland. Hij had de roofvogel anderhalve maand geleden in reservaat De Geul voor het eerst waargenomen. Het dier had het door duinen omringde Horsmeer tot leefgebied gekozen.

Nadat zij ter bestemder plaatse waren aangekomen en de auto hadden geparkeerd, namen zij een voetpad in de richting van het meer. Daar verscholen zij zich in het riet aan de oever en wachtten af.

‘Kijk, daar is-ie,’ siste Maurits nadat ze een kwartier hadden stilgezeten. Door de verrekijker zag Vos de arend in sierlijke glijvlucht het wateroppervlak afzoeken. De vogel bleef plots in de lucht hangen, dook onverhoeds naar beneden, raakte half onder water en steeg vervolgens met een vis in zijn klauwen weer op. Het was een enerverend tafereel.

‘Als je het mij vraagt,’ fluisterde Maurits die de kijker weer had overgenomen en er de wegvliegende vogel mee bleef volgen, ‘is er een broedpaar. Ik heb hier onlangs een dag gezeten en hij was voortdurend op jacht. Er moet een vrouwtje en een nest zijn, waarvoor ie zich uit de naad jaagt.’

Ze besloten naar zee te wandelen en via een omtrekkende beweging de auto weer op te zoeken. Tijdens die voettocht door het duingebied verkeerden beide broers in volstrekt verschillende stemming. Vos liep in sombere overpeinzing door te waaien in de hoop dat zijn zenuwen, op de proef gesteld door de toestand op Spang, tot bedaren zouden komen. Maurits daarentegen liep vitaal rond en leek een ander mens in deze omgeving. Hij signaleerde wonderlijke details in de flora en fauna van het reservaat en toonde zich in zijn element.

Die avond raakten ze met zijn tweetjes aan de loop in Den Burg. Halverwege hun omgang langs de cafés kreeg Maurits het aan de stok met een barkeeper die hem twee keer achter elkaar een glas bier met te overdadig schuim voorzette. Vos moest zijn robuuste karkas ertussen gooien om een vechtpartij te voorkomen. Maurits was nog redelijk fris toen hij om twee uur 's nachts afhaakte. Vos liep oude vrienden tegen het lijf en bleef met hen nog lang hangen aan de toog in het nachtlokaal van Buks. Het gezelschap zette de hersenkwabben op sterk water door klotsende hoeveelheden bier met glaasjes oude jenever aan te lengen. Omstreeks meikerstijd keerde hij naar de villa van zijn broer terug. Hij liep zo ongeveer op handen en voeten en leek te zijn teruggekeerd naar een vroeger stadium van menselijke evolutie.

Maurits was de volgende ochtend rond de klok van tien reeds opgestaan. Hij had de tuin opgezocht en poogde andermaal de stapel achterstallige vaktijdschriften te slechten. Hij verwijlde bij een artikel waarin een zeldzaam geval van kaakversterf werd beschreven. Een uitvoerige beschouwing over een contemporaine, resistente stam van sluipende tering trok zijn aandacht. Hij zat al verscheidene uren te lezen toen zijn broer naar beneden kwam en zich in het keukentje aan grote bekers water begon te laven. Vos stak zijn slaperige kop door de deuropening en riep een groet naar buiten. Hij zette koffie met onvaste bewegingen en kwam met de pot en een kroes de zonovergoten tuin in waggelen. Hij bezag de wereld als met oogjes van een albino, terwijl hij zich direct in het gras neervlijde. Nu en dan rolde hij zich moeizaam in zijligging om zijn hete koffie te slurpen. Hij liet een kartetsvuur van bierscheten aan zijn gedarmte ontsnappen en na ieder salvo riep hij de hemelse vader aan. Zijn slepende staat van ongenade deed hem tenslotte het donkerbruine vermoeden uitspreken dat er gisteren in een van de cafés waar hij had rondgehangen uit een bedorven vaatje was getapt.

Maurits Deroche, even verderop gezeten in de lommer van de moerbei, herinnerde zich een aforisme uit de neurosenleer. Broeierig keek hij op van zijn lectuur en zei tegen zijn gevelde broer: ‘Alcohol is vergiftigde moedermelk.’ Hij snoof misprijzend en vervolgde: ‘Niet de kwaliteit maar de hoeveelheid lijkt me hier de aanstichter van het kwaad. Alles is een gif, schreef Paracelsus, alleen de dosis maakt dat het soms geen gif lijkt. Zelfs water kan dodelijk zijn als je er maar genoeg van neemt. Kun je nagaan wat jouw ingewand nu moet verduren.’

Vos beriep zich op een traditie. Wanneer hij na een lang verblijf in de hoofdstad eindelijk weer terug was op zijn geboortegrond liep de eerste nacht altijd uit de hand. Ondanks zijn doornenkroon werd hij herhaaldelijk overmand door buien van een slappe lach om niets. Geruime tijd bleef hij uitgeteld in het gras liggen. Totdat hij na vijf kroezen zwarte koffie toch weer enige greep op de wereld kreeg en over zijn plannen en ambities begon. ‘Ik heb nog steeds een grote toekomst,’ profeteerde hij op zijn rug liggend tegen niemand in het bijzonder. Een nieuwe bravoure klonk door in zijn geteisterde stem. Wel vaker liet hij zich dit zinnetje ontvallen. Hij had de gewoonte zich deze belofte voor te houden als zijn zelfvertrouwen wankelde na al te veel tegenslag in het werk of als hij zichzelf er weer eens aan wilde herinneren dat een voorlopig nog bescheiden succesje ooit een verpletterend vervolg zou krijgen.

Na die katterige en wormstekige zondag toog Vos in alle ernst aan het werk. Op doordeweekse dagen stapte hij in de vroegte op de fiets en begaf zich met pocket-memo, pen en notitieblok naar Oosterend, een dorp van duizend zielen, gebouwd rond een laatmiddeleeuwse torenknoest en schuilgaand onder weelderig geboomte. Hij had er als kind nog op het openbare lagere schooltje gezeten dat slecht bezocht werd, in tegenstelling tot de druk bevolkte School met de Bijbel in het hart van het dorp. Een voor een benaderde hij de oude of stokoude Oosterenders die bijna zestig jaar eerder partij waren geweest in het conflict. Het bleek nodig omzichtig te manoeuvreren want de kwestie lag nog steeds uiterst gevoelig. Met de deur in huis vallen leverde geen of weinig verhaal op. Vos moest zijn informanten eerst aan de praat zien te krijgen over het dorpsleven begin twintigste eeuw. Tijdens zulke gesprekken ontstond meestal een vertrouwelijke sfeer. De omstandigheid dat Vos als interviewer uit een plaatselijke, buitenkerkelijke familie kwam en als zodanig niet tot een van de vroegere kampen te herleiden viel, werkte in zijn voordeel. In tweede instantie wilden ouderen wel over het geloof praten en over de persoon van Johannes Buskes, de ooit zo piepjonge herder en leraar met het onmiskenbare charisma, die eerst bemind en verheerlijkt werd en nadien vooral beweend, verguisd en toch weer bemind. Allen konden zich hem nog als de dag van gisteren herinneren, degenen wier geest onderhand al verkalkt was niet uitgezonderd. En telkens wanneer de eertijdse troebelen des geloofs ter sprake kwamen, zag Vos hoe in al die afgeleefde zielen een laatste gloed oplichtte van het religieuze temperament dat eigen is aan zwartgallige uitleggers van het Oude Testament, aan degenen die ooit herboren waren in de bevinding, aan maanzieke piëtisten die over het Koninkrijk delireerden, en aan zelotische woelgeesten of separatistische scherpslijpers.

Over de heilige oorlog die de dorpelingen voor een periode van minstens vijfentwintig jaar tot de loopgraven had veroordeeld, bleek veel meer materiaal voorhanden dan Vos ooit had durven dromen. Behalve de in azijn gedrenkte herinneringen van oud-strijders die hij mocht optekenen, kreeg hij inzage in persoonlijke getuigenissen uit de late jaren twintig, geschreven in een koeterwaals van lokaal dialect en tale Kanaans. Er waren schaduwnotulen van een minderheid in de op scheuren staande kerkeraad, dagboekfragmenten en bekentenissen, vergeelde folianten vol verwoede aanklachten, lasterproza en hekeldichten, om nog maar te zwijgen van de officiële stukken.

De hele geschiedenis uit het dorp waar Vos vlakbij geboren was, maar waar hij en zijn familie nooit echt toe hadden behoord omdat de Oosterenders voor het merendeel uit ‘een ander volk’ stamden, begon hem meer te fascineren naarmate zijn veldwerk vorderde. Het ging zover dat zelfs Maurits niet onverschillig kon blijven onder de aanstekelijke verhalen die zijn jongere broer dagelijks afstak. Over pakweg een jaar, rekende Vos hem voor, kon hét boek over een waar gebeurd dorpsdrama worden uitgebracht en zou zijn doorbraak als geschiedschrijver voor een groot publiek een feit zijn. Met dat doel voor ogen vergaapte hij zich die zomer aan het broze tableau de la troupe van doorgewinterde calvinisten uit een tijdvak dat op enkele zuchten na vervlogen was. Hij kwam iedere keer thuis met nieuwe verhalen vol bitterheid en droefenis uit het voormalige Jeruzalem van het noorden. Bij vlagen was hij bijna wezenloos van de schele hoofdpijn die hem overviel als gevolg van zijn verwoede pogingen de gereformeerde haarkloverijen tot het uiterste na te pluizen.

Vos werkte zelfverzekerd en slagvaardig aan het boek over Oosterend en het andere volk van gisteren, wat niet voorkwam dat hij in deze fase van het onderzoek strategische fouten maakte die hem nog zouden opbreken. Zo liet hij onder meer na een handjevol alleroudsten in het dorp tijdig te ondervragen, waardoor hem in een paar weken tijd onschatbare informanten ontvielen.

Hij dacht aanvankelijk het project wel binnen de door hem voorziene tijdsduur te kunnen voltooien. Maar in de nazomer van datzelfde jaar, toen plots de liefde opbloeide tussen hem en de vrouw die hij in zee had leren kennen, begon hij erover dat het hele karwei misschien toch wel anderhalf jaar in beslag zou nemen. Tenminste, wilde hij het echt goed doen. En dan mocht er verder niet al te veel tussen komen.

2

In de tweede helft van juli deed zich een omstandigheid voor die Vos noodzaakte het werk voor enige tijd op te schorten. Onverwachts werd hij door Magda benaderd met de vraag of hij misschien een dag of twaalf op hun dochtertje Sasja wilde passen. De eerste reactie van Vos op dit verzoek was er een van ongeloof en wantrouwen. De normale gang van zaken in die dagen bestond eruit dat hij eindeloos moest onderhandelen en soebatten om zijn eigen kind langer dan een dag achtereen bij zich te hebben. En nu: de omgekeerde wereld. Hij zag af van prikkelende vragen en opmerkingen aan het adres van Magda die de sfeer konden bederven en haar misschien alsnog van gedachten zouden doen veranderen.

Sasja was in de voorzomer juist driejaar oud geworden. Het was een levenslustig en inschikkelijk meisje met een stevig postuurtje en een rijke fantasie. Ze had een ontwapenende lach over zich en ze loenste met grote ogen die, als de vermoeidheid toesloeg, half werden toegedekt door theatrale wimpers. Zelfs in tijden dat hij met haar moeder overhoop lag, was Vos met allerlei kunst- en vliegwerk toch in staat geweest zijn dochter min of meer geregeld te zien. In de voorbije weken was hij ook een paar keer naar Amsterdam gereisd om haar op te zoeken.

Texel werd de omgeving waar Vos voor het eerst een langere tijd met zijn dochter doorbracht. Voortdurend eiste Sasja hem op en eigenlijk was niets hem liever. Elke dag trokken ze er samen op uit, omdat hij dit stadskind het buitenleven wilde laten ervaren. In de vroege avonden aten ze meestal bij de stookplaats in de tuin. Vos moest een uitgebreid repertoire van kinderliedjes en oud-vaderlandse rijmpjes met haar doornemen. Zij zat op schoot bij hem in haar zomerpakje en hij lette er intussen op dat de muggen van haar afbleven. Daarna moest ze, onvermoeibaar als ze was, langdurig op haar rug worden gekriebeld en in haar nek geaaid om te kalmeren van alles wat ze die dag had gezien en beleefd. En ze wilde pas gaan slapen als haar vader zich naast haar in het logeerbed had neergevlijd en meermalen uitdrukkelijk had beloofd om de wolven uit haar buurt te houden. Volgens Sasja was Texel vergeven van wolven.

Vos trachtte te achterhalen waar Sasja's fantasieën over roofdieren vandaan kwamen. Hij dacht dat ze verband hielden met indrukken die het meisje tijdens hun omzwervingen door weilanden, bossen en duinvalleien had opgedaan. Te veel groen en natuur ineens voor dit stadskukeltje. Het kleintje kon huiverend en met ongewone ernst over wolven praten. Met een laag stemmetje bootste zij hun rauw gehuil na, ter bezwering van haar inbeeldingen. Vos trachtte ze te ontzenuwen, maar Sas volhardde in haar bijgeloof.

De wolvenangst van het meisje werd op een middag tijdens een fietstocht door de Dennen tot ongekende hoogte opgezweept. Ze waren op weg naar de Noordzeekust, naar het strandhuisje van Maurits, toen plots uit het duister van een dicht stuk bos twee herdershonden tevoorschijn schoten en elkaar grommend en blaffend najoegen. De dagdromen van Sasja werden eensklaps tot werkelijkheid en hoewel de stoeiende honden slechts aandacht voor elkaar hadden, joegen ze het meisje een hevige schrik aan en raakte ze overstuur. Vos stapte af en tilde haar uit het stoeltje. Zo ontdaan had hij haar nog nooit meegemaakt. Geschrokken koesterde hij het kleintje aan zijn borst, maar ze leek ontroostbaar.

Toen ze later bij Paal 14 aankwamen, begon Sas opnieuw te snotteren. Hij moest haar over het strooien duinpad dragen, omdat ze zelf niet wilde lopen. Met het meisje in zijn armen en een badtas aan zijn schouder kwam hij het strand op zeulen. Hij besloot een waterijsje voor haar te kopen en liep naar het openstaande zijraam van Eva's paviljoen, waar aan passanten werd verkocht. In de schemerige keukenruimte vol kokosgeuren zag hij hoe een jonge vrouw een forse klomp deeg kneedde. Geboeid keek hij naar het tafereel. Hij veronderstelde dat zij een aangewaaide seizoenkracht was, want hij had haar nooit eerder gezien op het eiland. De vrouw keek op van haar werk en kwam naar het raam. Het ontging hem niet dat zij bleke maar volle lippen had, die zich plooiden tot een ondoorgrondelijk glimlachje. Hij vroeg om een niet al te klein waterijsje en zij diepte er een op uit de vriezer. Omdat hij zijn handen niet vrij had, haalde zij het papiertje eraf voor het meisje dat zachtjes in zijn armen snifte. Ze sprak een paar vriendelijke woorden tegen Sasja. Met een stem die halverwege de zin brak, legde hij haar uit waarom zijn dochter zo overstuur was. Ze zei ‘laat maar’ toen hij zijn geld niet zomaar kon pakken, omdat Sasja al panisch werd bij het idee dat hij haar even zou neerzetten. Zijn ogen dwaalden bij het weggaan nog enkele tellen naar de vrouw in de omlijsting van het raam. Daarna liep hij verder met het meisje op de arm in de richting van Maurits' strandhuisje en dacht niet langer aan haar.

‘Niks aan de hand met dat kind,’ zei Maurits die avond toen Vos zijn bezorgdheid over Sasja's gedragingen had uitgesproken. ‘Dat is gewoon de donkere kant van haar fantasie die door alle nieuwe belevenissen overprikkeld is geraakt.’

‘Zij ziet wolven, overal. Wolven! Waarom in godsnaam alleen maar wolven?’ vroeg Vos zich af.

Maurits zei: ‘Wat dondert het of het wolven zijn of beren? Het is iets archetypisch.’ En hij gaf een kort en droog exposé over aangeboren angst als overlevingsinstinct van de soort. ‘Misschien reageert ze een beetje overgevoelig, maar dan heeft ze het niet van een vreemde. Wat me nog van vroeger bij staat, is dat jij ook zo'n angstvallige kleuter was.’

Vos was er niet gerust op. ‘Zoveel angst en verdriet voor zo'n kleine ziel als van Sas, uit het niets?’

Kijk hem eens van de kaart wezen, dacht Maurits, nu hij ook een keertje met de emoties van zijn eigen kind is geconfronteerd. Hij snoof misprijzend en zei: ‘Ach, zondagsvader.’

De dagen die Vos met zijn dochter doorbracht gingen al te vlug voorbij. Toen ze door haar moeder werd opgehaald en Vos op Texel achterbleef, bleek het ineens niet meer vanzelfsprekend dat hij zijn nog jonge onderzoek onbekommerd zou hervatten. Het was onderhand augustus geworden. Lauwe weken met frivole wolkenluchten uit het westen en regens in de nacht hadden plaatsgemaakt voor zomerweer met een bedompte hitte. Vos besloot voorlopig geen afspraken met oudjes uit Oosterend en omgeving te maken. Hij nam zich voor het materiaal dat hij had verzameld eerst te ordenen en verder uit te werken. Aandachtige bestudering ervan zou tot nieuwe vragen en inzichten kunnen leiden. Het huisje aan het strand van Paal 14 leek hem de beste plek voor deze bespiegelende arbeid, maar volgens Maurits was het slechts een doortrapt voorwendsel om hele dagen aan zee te kunnen doorbrengen.

Vos ging in de weer met een kampeergaspit opdat hij in zijn witte barakje zelf koffie kon zetten. Hij liep te zeulen met een tafeltje en rug vriendelijke keukenstoel die hem tot professorisch schrijfameublement moesten dienen. Onder een parasol en in de luwte van slordig opgetrokken schermen, trachtte hij de draad weer op te pakken. Het viel hem zwaar zich op zijn onderwerp te concentreren, omdat hij al te vaak aan zijn dochter moest denken. Door Sasja's logeerpartij op Texel was er tussen hen iets ingrijpend veranderd. Voordien was het vaderschap vooral een mannelijk fantasiebeeld geweest dat nu en dan voor slechts korte duur met de werkelijkheid verbonden werd. Inmiddels was het kind nader tot hem gekomen. Hij was in die twaalf dagen met haar een vader van vlees en bloed geworden. Dat maakte het ook zo moeilijk om haar nu weer af te staan.

Die eerste week in z'n eentje werd Vos gekweld door een doffe leegte in zijn hart. Het werk troostte hem niet en dikwijls lag hij uitgeblust in het zand voor het strandhuisje te mijmeren over zijn belevenissen met Sas. Zijn gedachten dwaalden terug naar de middag waarop hij met haar naar Spang was geweest. In een sloot vol zwanebloemen en kattestaarten hadden ze samen stekelbaarsjes gevangen met een schepnet dat hij met een stok, ijzerdraad en nylonkous had vervaardigd, zoals hij als jochie ook placht te doen. Hij hoorde haar weer zeggen dat de wind naar snoepjes en zeepjes rook toen ze door een duinvallei liepen waar wilde roos en walstro groeiden. In gedachten zag hij haar darren en plassen in het zwin op het strand en hij herinnerde zich hoe vredig en lieftallig ze daarna lag te slapen, gewikkeld in een badlaken onder de parasol. Een rozig en zilt waterbuffeltje in diepe dromen.

Behalve weemoed spookten er gevoelens van ongerustheid door zijn bloed. De vraag waarom er zoveel wolfsgedaanten door haar prille geest zwierven, liet hem niet los. Diep in zijn hart vreesde hij zelf ook schuld te hebben aan haar kinderlijke wanen. Nog vóór ze was geboren, was zij immers al ruw uit haar foetale slaap gewekt door de slepende twisten tussen hem en Magda, de vrouw die haar droeg. Hij vermoedde dat de ziel van het kleintje toen al was beschadigd door alle wrijvingen en uitbarstingen die hun samenzijn hadden bepaald. Herinneringen aan scènes uit het jonge verleden vlogen hem aan. Hij doorleefde opnieuw de verwarring en ontgoocheling van een onvolmaakte liefde en zag om naar de vernielingen. In gedachten lag hij alle verwikkelingen uit de achterliggende jaren voor de zoveelste keer te verduren. Totdat hij eensklaps de lethargische benauwenis trotseerde, binnensmonds vloekend uit het zand oprees en de zee opzocht. In het water liet hij zich wiegen op de kalme deining en hij trachtte zich te verliezen in het spel van de dromende drenkeling die telkens opnieuw aanspoelt.

3

Vos zou haar opnieuw ontmoeten op een tropische dag in augustus toen lieveheersbeestjes in duizendtallen op het zongestoofde zand neerdwarrelden. Die dag had hij weer urenlang in het water gedobberd in de hoop tot een staat van nirwanische vergetelheid te verweken. Later was hij, omspoeld door kleine golven, in slaap gevallen aan de vloedlijn van een drooggevallen zandbank, op enige afstand van de grote drukte. In een droom ijlde hij door een onafzienbare boomgaard op zoek naar zijn dochter die kort ervoor nog naast hem aan het handje had gelopen, toen hij plots wakker schrok met het gevoel dat iemand zich in zijn directe nabijheid ophield. Bij de eerste oogopslag zag hij slechts haar voeten, half weggezakt in het natte zand, en toen hij traag en verwonderd opkeek, zag hij een jonge vrouw in luchtig tenue voor hem staan, die hij zelfs in het morsige tegenlicht van de middag direct herkende als de seizoenkracht uit het paviljoen van Eva. In die ogenblikken was haar verschijning te overrompelend voor hem; voor even voelde hij een diepe weerzin in zich opwellen.

Verlegen klonk haar stem: ‘Pardon, ik wou je niet storen, maar zag je liggen en... het leek zo vreemd. Eigenlijk dacht ik dat het niet helemaal in orde was.’

Vos ging op zijn knieën zitten en wilde iets terugzeggen, maar op dat moment brak een zware golf vlak achter hem en gooide hem pardoes omver. Er was helemaal geen branding die middag, maar wel opeens die ene brute golf, die haar terug deed deinzen en hem verraste. Hij kreeg water binnen en begon te hoesten. Ze lachte erom.

‘Wat was er dan?’ vroeg hij, met moeite herademend.

‘Je lag zo roerloos, half in het water,’ zei ze. ‘Net of je er niet meer wás.’

Vos kreeg een nieuwe hoestbui.

‘Eerder was je hier met je dochter,’ ging ze verder. ‘Waar is ze?’

Drie seconden stilte.

‘Sasja is terug bij haar moeder, in Amsterdam.’ Meteen veranderde hij van onderwerp. ‘Jij werkt bij Eva. Voor het eerst?’

Ze zei: ‘Nee, al een paar jaar. We zijn dikke vriendinnen.’

‘Ik ken Eva goed, de hele familie Reuvers trouwens. Van vroeger nog.’

‘Weet ik. Jij bent Vos, hè...’

‘Ja. En jij?’

‘Resi.’ Ze leek hem de hand te willen toesteken, maar bedacht zich. Toen zei ze: ‘Heb je die zeehond weleens opgemerkt die vaak rond de kop van de strekdam zwemt?’ Zij wees in de verte en haar ogen twinkelden. ‘Eva heeft hem naar jou vernoemd.’

Spoedig liep ze weer verder langs de vloedlijn en Vos staarde haar na. Zand en schelpen in het terugstromend golfwater spoelden langs haar voeten. Mooi dier uit het zuiden, prevelde hij zacht, want haar accent liet er geen twijfel over bestaan waar ze vandaan kwam. Ze hield verderop stil, ontdeed zich van haar singlet en zomerbroek en liet ze op het strand achter. In een donker badpak liep ze het water in en dook onder. Terwijl hij naar haar bleef kijken, kwam er een zilte dromerigheid over hem. Een zwarte zwaan kwam overvliegen en streek neer op het water, op enige afstand van de plek waar zij zwom. Zij had de zwaan niet opgemerkt en zwom naar dieper water. De grote vogel begon haar te volgen. Vos kwam overeind en liep naar de plaats ter hoogte van waar zij zwom. Nu maakte ze rechtsomkeert en zag ineens de zwaan vlak voor zich drijven. Ze slaakte een gilletje en Vos haastte zich naar haar toe, terwijl het water opspatte en hij in zijn handen klapte. De vogel maakte zich van de waterspiegel los en wiekte gracieus weg.

‘Mijn god!’ riep zij uit, een beetje geëxalteerd. ‘Mijn hart stond bijna stil.’

Vos zwom met een krachtiger slag dan anders. ‘Het was een betoverde prins,’ zei hij, ‘die door een kus uit zijn ban bevrijd wou worden. Maar misschien is het beter zo.’ Na die woorden dook hij onder en kwam een eind verder weer boven. Hij besefte dat er geen echte reden meer was om zich nog langer in haar directe omgeving op te houden. Onder water dacht hij na over de juiste voortzetting en een paar keer dook hij links en rechts van haar op. Maar tenslotte wist hij niet anders te doen dan van haar weg te zwemmen.

Vos was te onbeholpen geweest om het contact met haar te prolongeren. Zijn spijt en ergernis hierover waren zo groot dat hij er het liefst niet meer aan wilde denken. Maar enkele kleine voorvallen in de dagen erna zinspeelden erop dat hun kortstondige ontmoeting toch een vervolg zou krijgen. Soms bespeurde hij onverwachts haar nabijheid. Hij ontwaakte een keer uit zijn halfslaap in het zand aan de voet van het strandhuisje, in het vermoeden dat niemand anders dan zij naar hem keek. Voorzichtig richtte hij zijn hoofd op en zocht, terwijl optische vlekken in zijn blikveld dansten, het strand af. Een tiental meters van hem verwijderd zag hij haar staan, onbeweeglijk, in een zomerjurk. Zij keek naar hem, even schroomvallig als vastberaden, met een uitdrukking op het gezicht die wilde zeggen: zie je wel, mijn gedachten hebben je gewekt. Met een vaag gebaar van zijn hand groette hij haar, maar zij leek het niet te zien en liep weer door. Of hij zat onder de parasol voor zijn huisje over zijn aantekeningen gebogen en steeds dwaalden zijn ogen naar het terras van het paviljoen waar zij liep te bedienen. Zij merkte hem ook op. Een afstand van een meter of dertig kon niet verhinderen dat beider blikken elkaar voor even gevangen hielden.

Zijn stemmingen werden ongedurig en wisselvallig. Hij voelde zich euforisch en neerslachtig, poëtisch of zwartgallig. Hij zag het onomstotelijke feit onder ogen dat al zijn eerdere Pyrrusoverwinningen in de liefde nooit dankzij enige veroveringskunst tot stand waren gekomen. Het besef wat hem nu te doen stond, ontregelde zijn ademhaling. Hij lag op zijn rug in het zand en piekerde eindeloos. Hij ontzenuwde een serie onheilsgevoelens en wachtte tot verscheidene vlagen van ontmoediging waren overgewaaid. Toen stond hij op en begaf zich naar het terras van het paviljoen. Hij nam plaats in een lommerrijk hoekje en ging er driftig zitten lezen in een oud exemplaar van de Schrift, een Statenvertaling naar de schrijfwijze van een eeuw geleden, met een omslag van kalfsleer die door hem met krantenpapier was gekaft. Hij moest zijn parate kennis van passages uit beide Testamenten opfrissen, omdat hij anders in zijn monografie allerlei exegetische nuances in wezenlijke zaken des geloofs over het hoofd zou kunnen zien.

Resi kwam naar zijn tafeltje om met een vriendelijk lachje van herkenning de bestelling op te nemen. Na enig nadenken vroeg hij om koffie en appeltaart zonder slagroom. Even later kwam zij terug met een pot thee en een handjevol bakseltjes op een schoteltje. Met een theatrale zucht zette ze het blad voor hem neer en wist zijn verbazing in drie woorden te bezweren: ‘Van het huis.’

Hij vroeg: ‘Wat zijn dát?’

Zij antwoordde: ‘Dat zijn kokospasteitjes, uit eigen oven, nieuw op onze kaart.’ Ze schonk hem een glas thee in. ‘En dat geldt ook voor de lindebloesemthee. Straks komt Eva even kletsen om te horen wat je ervan vindt.’

Wat inderdaad gebeurde. ‘Er is hier uitgekeken naar je komst,’ zei Eva met bloswangen en een ondeugende lach die hij niet wilde doorgronden. Zij voerden een gesprek zoals oude bekenden dat doen, maar veel tijd had de paviljoenhoudster niet. Vanwege het aanhoudende, mooie weer slonk de ijsvoorraad sneller dan voorzien en zij moest zich naar de groothandel haasten.

Resi bracht hem koffie zonder dat hij erom had gevraagd, een hele pot. Terloops vroeg ze: ‘Wat lees je eigenlijk? Shakespeare?’

De vraag overviel hem en zijn antwoord was ontwijkend. Hij zei: ‘Nee, die is het jammer genoeg niet, maar dit geschrift is ook niet zonder koningsdrama's.’

Hij bleef die middag ten zeerste verdiept in zijn lectuur en besloop haar intussen met voyeursblikken. Hij genoot van haar aanwezigheid, haar even sierlijke als nonchalante loopje, haar frons van ontstemming wanneer zij met een gezelschap klunzige badgasten te maken kreeg, die ieder afzonderlijk wilden afrekenen. Er was niets dat hem niet beviel aan haar en het meest verrukt was hij van dat heimelijke meisjesplezier dat zich van haar gezicht liet aflezen. Hij vermoedde dat ze veel vaker dan nodig op het terras toefde en zich van zijn stiekeme oogstrelingen bewust was.

In het uur dat de zon boven zee hing, zat Vos nog steeds in datzelfde hoekje van het terras, half onderuitgezakt met het grote boek in krantenkaft op zijn knieën. Zij had hem een ‘mangrove’ gebracht, een frisse cocktail naar eigen recept, bestaande uit een longdrinkglas ijskoude cola waar vruchtvlees van een rode grapefruit bovenop dreef. Ook deze drank was nieuw op de kaart, vertelde ze opgewekt, maar hij geloofde haar niet en lachte erom. In en rond het paviljoen waren nu overwegend jongeren van het strand neergestreken. De muziek stond harder. Eerst had er Mexicaanse salsa geklonken en vervolgens deinde een oceanische reggae uit Trenchtown over het terras. Resi zat even verderop, uitgeteld van het werk, aan een tafeltje in het licht van de verdwijnende dag. Hij stelde zich voor hoe zij eruit zou zien met de haren los. Alsof zij zijn gedachten had geraden, trok ze een ogenblik later de spelden uit en schudde ze haar halflange donkere krullen. Hij sloeg haar nauwlettend gade en toen ze zijn blik ten langen leste onderschepte, ontweek hij haar niet langer. In een opwelling liep hij het paviljoen in en kwam even later terug met een potje thee, enkele gepelde mandarijnen en drie bonbons op een klein bordje. Hij zette het dienblaadje voor haar neer en schonk de thee uit met onvaste hand. Zij glimlachte naar hem en wilde iets zeggen, maar haar woorden stokten. Hij dacht een waas van tranen in haar ogen op te merken. Enkele ogenblikken bleef hij besluiteloos voor haar staan, getroffen door haar gevoeligheid. Hij boog iets naar voren en zei zacht: ‘Vraag me niet wat hier allemaal aan de hand is, maar sinds kort lijkt mijn leven helemaal veranderd.’ Er klonk een onvaste melodie in zijn lage stem door. En daarna zei hij: ‘Ik moet over alles gaan nadenken.’ Hij liep verdwaasd terug naar zijn eigen tafeltje, pakte zijn bijbel op en verliet het terras zonder nog een woord te zeggen.

Later die avond kwam hij de villa aan de Warmoesstraat binnenvallen. Vanuit de kamer zag Maurits dat hij voor de spiegel in de gang bleef staan. Hij bekeek zijn gebronsde gezicht aandachtig, streek zijn verwarde haar met de hand naar achteren, liet daarop zijn voorhoofd tegen het glas rusten en verzuchtte: ‘Geen lef, geen greintje lef. Grote klootzak die je me daar bent.’ Hij kwam de kamer in, groette zijn broer, merkte Maurits' vragende blik op en zei bijna fluisterend: ‘Ik heb iemand ontmoet.’ Alleen al het uitspreken van deze vier woorden had een overweldigend effect op zijn eigen stemming. Hij begon te stralen en leek het te willen uitschreeuwen van vreugde, maar hij liet het na, beheerste zich, mompelde iets in zichzelf, en keek vorsend om zich heen.

‘Jij hebt iemand ontmoet,’ zei Maurits.

Vos hoorde het niet. ‘Er zal toch nog wel cognac zijn?’ vroeg hij zich hardop af. Nadat hij de fles had gevonden, zocht hij een groot bol glas, schonk het halfvol en liep ermee naar de stookplaats in de tuin. Daar ging hij zitten mijmeren in het schijnsel van een stormlamp die een petroleumgeur verspreidde.

Toen Maurits de tuin inkwam, begaf hij zich eerst naar de moerbei die zacht ritselde in de avondwind. Hij stak er een sigaartje op en stond er in zichzelf gekeerd te roken. Later slofte hij naar de stookplaats, waar Vos ineengedoken zat en helemaal van de wereld was. De rillingen liepen hem voortdurend over het lijf.

‘Hm, slechte prognose,’ mompelde Maurits. Hij verwijderde zich, draaide met zijn oogbollen en snoof vol verachting.

4

Die volgende avond zaten Maurits Deroche en Arend Hemelrijk in De Natte Krant te schaken met de klok, toen zij omstreeks een uur of negen Vos zagen binnenkomen. Hij was weer de hele dag op het strand geweest, waar hij zich aan schriftuurlijke navorsingen en het drenkelingenspel had overgegeven. Door het hagelwitte overhemd dat hij droeg met de drie bovenste knoopjes los en de mouwen opgestroopt leek hij nog meer gebruind dan voordien. Hij kwam naar de schaaktafel om beiden te begroeten. Arend was een vriend en lotgenoot van hem. Jaren geleden waren ze samen naar de hoofdstad verhuisd om te studeren. Ze woonden er lange tijd in hetzelfde huis. Maurits en Arend waren vooral schaakvrienden, die soms hele dagen aan het bord doorbrachten en in het spel een bloedstollende rivaliteit aan de dag legden. Vos haalde iets te drinken voor hen en stond zo wazig naar de stelling te kijken dat er niets van tot hem scheen door te dringen.

Met zijn voorovervallende, donkere krullen, vrijmoedige oogopslag en picareske lach deed Arend Hemelrijk aan een faun denken. Hij was naar eigen zeggen iemand die nergens echt verstand van had, behalve van de liefde. En daarom hoefde hij Vos dan ook maar enkele tellen gade te slaan om te weten dat deze onder invloed verkeerde van een uitzonderlijke inspiratie. ‘Goh Vos,’ zei Arend, ‘ik zie dat je zo ongeveer op wolkjes loopt. Kort en goed: hebben wij het voorrecht haar te kennen?’

Maurits snoof terwijl hij een zet deed en zijn klok indrukte. Vos bleef onbewogen. De andere twee dachten dat hij de aandacht wilde afleiden met een uit de lucht gegrepen opmerking over de stelling, want hij antwoordde: ‘Let jij maar op je eigen zaakjes, Aai, er dreigt mat in acht.’

Hierna zocht hij een tafeltje op om de krant te lezen. Later zou hij bevestigen dat hij zich die avond een uitverkorene voelde. Een zonderlinge helderheid was over zijn geest gekomen. Hij doorzag dat het uur was aangebroken om de zelfgesmede ketenen van het lot af te leggen en een ander leven te beginnen. Hij wachtte op haar, wier familienaam hij nog niet eens kende en met wie hij geen afspraak had. Hij wachtte op haar komst, want het toeval zou zich die avond schikken naar de voorzienigheid, zoals hij voorvoelde en zeker wist.

Nog geen half uur later was het zover. Arend Hemelrijk had juist met een jammerkreet gecapituleerd en deed een aantal zetten terug om het hoe en waarom van de catastrofe te achterhalen. ‘Mat in negen, onvermijdelijk! Hoe is dat nu mogelijk? Ik word gek,’ riep hij ontdaan uit.

Vos die het hoorde, keek op van zijn krant en sprak: ‘Het had in acht gekund, jongens.’

Hij had dit nog niet gezegd of er voer een lichte schok door hem heen toen hij Resi in het gezelschap van Eva zag binnenkomen. Zoals zij daar stond in de deuropening, deed ze zijn hart al opspringen.

Resi had die avond niets uitdagends over zich, eerder een dromerige verlegenheid. Hoewel de zeelucht haar gelaat een caramelkleur had gegeven, oogde zij nu bleek. Zij droeg een blouse van glanskatoen met uitheems motief en een witte zomerbroek tot halverwege de kuit. Omzichtig dwaalden haar donkere ogen door de schemerachtige ruimte. Vluchtig streek zij met de hand over haar wang, alsof zij een traan wegveegde. Daarna zag zij enigszins nerveus en hulpeloos op naar haar vriendin.

Vos wist niet of hij wel of niet moest blijven kijken. In ieder geval zag hij dat Eva, na een blik van verstandhouding met haar vriendin te hebben gewisseld, haar hand resoluut vastpakte en als een schikgodin haar naar zijn tafeltje meevoerde. Na de begroeting en een uitnodigend gebaar van Vos schoven ze bij hem aan.

Even verderop aan de schaaktafel was deze gebeurtenis niet onopgemerkt gebleven. Maurits smaalde na een schuine blik op Resi te hebben geworpen: ‘Ik vrees dat mijn broertje het aas vanavond gaat doorslikken. Ergens diep in zijn ingewand zal de haak zich vastslaan.’

En Arend gaf er blijk van dat hij was opgegroeid in het Oosterendse, want in de geest van Prediker prevelementeerde hij losjes: ‘Een man kan tot wijsheid komen in deze wereld en zeggen: het is mij om het even of ik omringd zal zijn door woestijnen of tuinen van weelde; alles is vergankelijk en de strevingen der mensen staan gelijk aan het najagen van wind. Zo'n man kan in gelatenheid en deemoed leven, her en der goede werken doen en bedaard zijn dagen tellen. Maar hoe zal het diezelfde man vergaan wanneer de verschijning van een vrouw zijn bloed aantast?’

Hierna zetten zij een nieuwe partij op en dachten niet zozeer aan de verrukkingen als wel aan de verwoestingen die de liefde pleegt aan te richten wanneer het uur der waarheid slaat.

Aan het tafeltje van Vos ontspon zich een ongedwongen gesprek. Als oude bekenden haalden Eva en Vos herinneringen op aan vroeger. Het ging over de tijd dat Eva nog een vlam van achttien was met appelwangen, een glimlach vol verleidingen en amandelogen. In die dagen had ze de gewoonte om haar oogwit met een of ander goedje te druppelen, zodat het katachtig groen oplichtte in het neonlicht van de dancing waar ze rondhing tussen de soulkickers.

‘Het was omstreeks kerst herinner ik me,’ zei Vos tegen Eva, ‘toen je moeder in een plechtige bui tegen jou en je zusters zei: liever draag ik een dochter naar het graf dan te moeten meemaken dat een van jullie zich de kroon voortijdig van het hoofd laat stoten. En toen keken jullie elkaar beduusd aan en zei Marjolein plompverloren: dan hebben we volgende week begrafenis.’

‘Wij mochten niets,’ lachte Eva die altijd ongevoelig was geweest voor roomse achterbaksheden in haar jeugdjaren, ‘maar de jongens bij ons thuis mochten alles. Zelfs die kleine Harm kreeg vrij spel, zogenaamd omdat hij een man was.’

Haar broer Harm was als vijftien- en zestienjarige stevig bevriend geweest met de even oude Vos. In die dagen waren beide jongens min of meer woonachtig in een dikke Afghaanse jas, waaruit een ranzig luchtje van oude ooien opsteeg. Zo jong als ze waren beheerde het tweetal een rustiek bierhuis in een kippenhok op Spang met matrassen en paardedekens op de vloer, waaronder stelletjes met weinig ervaring konden wriemelen en vozen. Op een van de houten wanden in de boet was een wit laken gespannen en daarop werden vloeistofprojecties vertoond volgens een gewiekst procédé. Ze stopten twee glasplaatjes in een toverlantaarn waartussen ze groene zeep, ecoline en schuimpoeder hadden gedaan. Het lichtbeeld hiervan gaf een sterk hallucinerend effect. Die twee schrokken er ook niet voor terug om met gemerkte kaarten voor geld te spelen en zomers aan goedgelovige Duitse jongeren gedroogde schapenkeutels, gesausd met wierook en kruidnagelenolie, als Rode Libanon of Kashmir te verkopen.

Zulke herinneringen leidden aangenaam af, hoewel ze Vos alsnog confronteerden met de vraag hoe hij ooit zo had kunnen zijn. Al gauw stuurde hij er op aan Resi niet alleen maar toehoorster te laten zijn in dit gesprek. Hij begon haar vragen te stellen over haar achtergrond, de streek van herkomst, en wie zij was. En zij antwoordde hem, eerst weifelend en met weinig woorden, maar spoedig vrijelijk in haar onmiskenbare tongval van het zuiden. Hun eerste uren samen zouden in opgewektheid passeren, vooral dankzij Eva. Die vrouwen waren heel dik met elkaar, begreep Vos, en dat vergemakkelijkte veel.

Rond één uur 's nachts maakte Eva kenbaar te willen opstappen. Tegen Resi zei ze dat ze gerust nog kon blijven.

‘Ja,’ zei Vos, ‘blijf nog even.’

Zij bleef.

Nu kreeg hun samenzijn een ander karakter. Met Eva verdween de scherts, maar daarmee ook de ongedwongenheid. De verhalen die ze elkaar nog konden vertellen, raakten stuk voor stuk zoek. Vergeefs deed Vos een beroep op de innerlijke kracht die hem eerder die avond zoveel vertrouwen had gegeven. Resi wilde niet toegeven aan een benauwende ernst en zei: ‘Laten we er allebei een dubbele whisky ingooien en daarna het gesprek voortzetten.’

‘Als we het hebben over dezelfde kwaal,’ zei Vos, ‘is de dosering misschien aan de zuinige kant.’

Voordat ze opstond om naar de bar te gaan en te bestellen, merkte Resi op: ‘Al de hele avond nip jij aan je glas. Dat lijkt me geen gewoonte van je.’

Hierop zei Vos: ‘Door jou te worden ontmaskerd, voelt niet slecht.’

Resi bestelde bij de toog terwijl Vos met trefzekere gebarentaal richting barman de whisky's naar zijn eigen rekening dirigeerde. Een oude bekende dacht aan te schuiven aan hun tafeltje, maar Vos verhinderde het en zei dat hij in een vertrouwelijk entrevue met een dame verkeerde. Resi zag het gebeuren en glimlachte bemoedigend toen ze met de glazen terugkwam.

Nog voor hij zijn glas leeg had, zei Vos: ‘Als ik je nu mag kussen, zou ik het niet erg vinden om in een zwarte zwaan te veranderen.’

Ze pakte zijn hand en streelde hem. Toen zei ze: ‘Ik heb liever dat je de grote beer blijft die je nu bent. Maar er is een probleem.’

‘O ja, wat dan?’ vroeg hij geschrokken.

‘Voor een eerste kus vind ik een café een waardeloze plek.’

‘Dat is waar,’ zei hij, ‘maar daar weet ik iets op. Het is buiten het dorp, een wandeling van ruim een kwartier.’

Ze nam pardoes vier grote slokken achter elkaar en zei: ‘Laten we gaan.’

5

Arend en Maurits speelden hun partijen met de klok tot sluitingstijd. Aanvankelijk was Maurits Deroche de sterkste, maar na verloop van tijd, vooral nadat er enkele glazen witbier waren gedronken, kenterde het tij. Toen het grote licht om kwart voor twee ontstoken werd, verkeerde Arend in een riant eindspel en stond de vlag van de ander op vallen. Voordat dit gebeurde, legde Maurits, onder vervaarlijk gesnuif, zijn koning om. Arend resumeerde droog dat hij de tweekamp van die avond, bestaande uit zes partijen, met een vol punt in zijn voordeel had beslist. Het leek hem wel wat om nog even door te halen in het nachtlokaal van Buks, de winnaar was niet ongenegen om te trakteren. Maurits stemde toe, maar alleen omdat hij te getergd was om te kunnen slapen.

Ze kwamen na een korte wandeling door het dorp terecht in een bedompt lokaal met kaarsverlichte toog rond welke zich een kleine horde van allengs verleppende doorzakkers ophield. Er waren in deze doordeweekse zomernacht vooral jonge toeristen in het café en enkele plaatselijke veteranen. Dit café vertesselde in de kleine uren van het weekeinde doorgaans veel meer. Een doorsnee van de eilandbevolking sjouwde er dan naar binnen. Knoesten uit de polder Eijerland hingen er aan de bar, pijpjes bier drinkend die ze met hun hoektanden van de dop ontdeden, zoals ze op hun wereldreizen langs Afrikaanse bordelen hadden geleerd. Jonge kottervissers uit Oudeschild en Oosterend konden dat moeilijk over hun kant laten gaan en waren inmiddels de kunst meester om bierflesjes met behulp van hun oogkassen te openen.

Arend keek rond en zei: ‘Vos is hier nergens te bekennen. Die ligt ter kooi met zijn liefje moet je maar rekenen.’

‘Dat moet haast wel,’ zei Maurits.

Er was een plekje vrij aan de toog en Arend bestelde twee vazen bij Buks, een lange man met een babyface en pluisbaard. Arend en Maurits spraken over het archaïsche Borodino-gambiet dat ten onrechte niet meer werd gespeeld, over varianten en voortzettingen, over een bedrieglijk toreneindspel en de moderne Benoni, waarmee Arend met zwart in de laatste partij onversaagd de beslissing had geforceerd. Ze namen de mogelijkheden door om opnieuw te kunnen spelen aan de hand van Maurits' grillige werkrooster bij de artsencentrale. Maar welbeschouwd hadden ze niet veel gespreksstof samen.

Rondom hen stonden jonge mannen met mooiweergezichten opgetogen verhalen af te steken tegen de andere sekse. Meiden luisterden met een welwillende of meewarige glimlach, reageerden toeschietelijk of juist afhoudend. Uit hun respons moest blijken hoe de kaarten geschud waren. Want iedereen wist waartoe al die kletspraat van de franc tireurs diende: een invitatie tot een vluchtig samenzijn tussen de lakens dat al weer voorbij zou zijn nog voor de middag was verstreken.

Arend Hemelrijk schudde zijn donkere krullen en spiedde faunesk om zich heen. Er was een vrouw even verderop, een toeriste, die hij wel leuk vond. Naast haar stond een man, een vreemdeling ook, die niet bij haar scheen te horen. Met twee opgestoken vingers vroeg Arend aan Buks om nieuwe vaasjes. De vrouw verderop ving andermaal zijn aandacht en tegen niemand in het bijzonder prevelde hij: ‘Ik wil gebeten worden.’ Na enige tijd taaide de galant af. Arend glimlachte steels, pakte zijn glas en ging eens buurten.

Maurits Deroche bleef met de rug tegen de bar leunen en dronk met tegenzin zijn bier. Hij probeerde zich te verschansen in een mijmering vol eenzelvigheden. Hij dacht aan de visarend en aan verscheidene zeldzame vogelsoorten die hij de laatste weken had waargenomen in de duinen. Zo stond hij daar, als een standbeeld dat streng langs de mensen op het plein heenziet.

Naast Maurits leunde een nog jonge man voorover en legde zijn hoofd onzacht op de toog. Daarop ontwaakte hij met een schok, klom moeizaam van zijn kruk af, keek om zich heen, maakte aanstalten iets te zeggen, wankelde, leek te zullen wervelen, verslapte over het hele lijf en ging sierlijk en traag tegen de grond.

Er ontstond lichte beroering. Buks had het van achter de bar zien gebeuren en haastte zich naar de gevallene toe. Toen hij hem na enige pogingen niet wakker kon krijgen, tilde hij hem op, en hield hem als een oorlogsgewonde in zijn armen. Buks zocht oogcontact met Maurits en zei: ‘Ik zal hem hierboven zijn roes laten uitslapen. Het is beter hè als ik hem op zijn zij leg. Dan stikt hij niet zo gauw als hij gaat kotsen. Toch?’

Maurits Deroche wenste geen verantwoordelijkheid voor de situatie te dragen. Hij haalde de schouders op en zei: ‘Niemand gaat voor zijn tijd.’

Buks droeg de dronkaard naar achteren, besteeg de trap naar het aangrenzende zoldervertrek en legde hem er op een van de matrassen neer, zoals de gewoonte was met nachtelijke passanten wier krachten het begeven hadden.

Kort daarna verliet Maurits het nachtcafé en ging naar de Warmoesstraat. Voordat hij zijn huis betrad, liep hij de tuin in om nog even bij de zwarte moerbei te verwijlen. Hij rookte er een laatste sigaartje en staarde naar de augustushemel zonder sterren. Hij talmde en joeg meerdere fluimen het gras in. Tenslotte ging hij naar binnen en zocht zijn slaapkamer op. Uren later had hij nog steeds geen oog dicht gedaan. In het binnenvallend ochtendlicht zweefden muggen door de slaapruimte die zich aan zijn eenzaam bloed hadden verzadigd. Voetstappen knerpten in de kiezelsteeg. De achterdeur ging open en er klonken gedempte stemmen in het keukengedeelte. Hij hoorde Vos en zijn logée de trap opstommelen en de tegenoverliggende kamer betreden.

6

Vos en Resi hadden eerder die nacht over onverharde paden van het oude, glooiende land gewandeld, terwijl een nieuw warnet van verlegenheden over hen werd uitgegooid. Ondanks zijn oorsuizingen doorzag Vos hoezeer zijn zenuwen samenhingen met het gevoel dat deze keer misschien wel alles op het spel stond. En diezelfde gedachte vormde tenslotte aanleiding om al zijn aarzelingen te overwinnen. Hij kuste haar voor het eerst onder de boom met de gespleten stam langs het oude voetpad dat over de heuvelrug loopt waar het massagraf der Georgiërs ligt.

Aanvankelijk wist Resi te verhullen dat ook zij zich ongewoon nerveus voelde in deze nocturne. En later die nacht zou ze daar alsnog de gevolgen van ondervinden. Tal van denkbeeldige hindernissen tussen hen waren toen al eendrachtig opgeruimd. Nadat ze tijdens hun wandeling nabij de zandkuil van Tjandi op een bankje onder de bomen neerstreken, werd Resi verrast door hevige buikpijn. Het waren dezelfde krampen die ze iedere maand doorstond, maar door de spanningen waren ze deze keer drie dagen te vroeg.

‘O jee,’ zei ze, ‘over een paar uur word ik ongesteld. Ik kan maar beter naar huis gaan.’ Verslagen keek ze in haar tasje om te controleren of ze een noodverpakking verband bij zich had.

Zonder na te denken zei Vos: ‘Het lijkt me geen kwaad voorteken. Blijf logeren alsjeblieft.’

‘Ik vind het moeilijk om bij een man... bij jou in bed te liggen wanneer ik aan het bloeden ben.’

De blik van Vos dwaalde vooruit in de tijd. ‘Je bent toch niet van plan je iedere maand een paar dagen van me te verwijderen?’

Deze opmerking beviel Resi. ‘Wat ik bedoel is... Zolang ik bloed, wil ik niet met je vrijen.’

‘Hoeft ook niet,’ zei Vos.

‘Niet?’ vroeg zij ongelovig.

Hij deed de laatste grendel van zijn hart en zei: ‘Ik heb alle tijd van de wereld.’

Het werd al dag toen ze naar het dorp terugkeerden. In de logeerkamer van Maurits' oude villa gingen hun voorzichtige toenaderingen verder. Hij bleef klaarwakker en streelde haar, terwijl zij half sliep en hem vasthield. Vlak voor de middag kwamen ze uit bed. Ze douchten samen en ontbeten met mandarijnen, thee en sigaretten. Zij voelde zich ijl in het hoofd door slaapgebrek, bloedverlies en duizend strelingen van hem. Dromerig en met half geloken ogen zat ze naast hem en reageerde als een opgevrijde poes op zijn aanrakingen.

Vos voelde zich na alle omhelzingen rozig als een veulen in een voorjaarsweide. Het begon tot hem door te dringen dat hij aan het langste voorspel van zijn leven was begonnen. Hij werd op voorhand laveloos van de rusteloze onthouding die hem nog wachtte.

Vlak voordat ze vertrokken, kwam Maurits naar beneden. Resi werd aan hem voorgesteld. Vos bracht haar achter op de fiets naar Paal 14, waar ze tot halverwege de avond zou moeten werken in het paviljoen van Eva.

Na het afscheid zocht Vos met een tas vol papieren het strandhuisje van zijn broer op, in een onwaarachtige poging het werk weer op te pakken. Om zichzelf te sterken, nuttigde hij een sloot soldatenkoffie uit eigen bivak. Hij deed een wanhopig beroep op zijn kwijnend plichtsgevoel van kleine zelfstandige. Een geluksroes maakte hem die middag ongeschikt tot iedere bespiegeling en hij raakte het spoor in zijn aantekeningen over Oosterend volkomen bijster. In een laatste poging zichzelf te hervinden, besloot hij verkoeling in de roerige zee te zoeken, ondanks de kille westenwind van die dag.

Resi had het intussen nogal zwaar in het paviljoen. Ze liet servies uit haar handen vallen. Ze stuntelde als een beginneling in de keuken. Ze bracht bestellingen naar verkeerde tafels en kreeg aanvaringen met klanten, omdat ze zich in de rekeningen vergiste.

Eva begreep terstond welke overmacht haar vriendin parten speelde en reikte opnieuw een helpende hand. Toen ze zich telefonisch van een invaller had vergewist (uit de reserve van vierentwintig nichtjes die haar roomse verwantengroep rijk was) gaf ze Resi vijf dagen verlof. Maar die wou er eerst niet aan.

‘Waarom?’ vroeg ze.

‘Verplicht,’ zei Eva. Ze wees naar de branding. ‘Zie je Vos daar drijven, liefje? Haal hem uit het water alsjeblieft, in naam van de barmhartigheid. Straks wordt hij nog door de stroom meegesleurd.’

Zo vonden die twee elkaar in de loop van de middag weer terug. Ze vatten het plan op om samen langs het water naar Paal 9 te lopen. Nadat ze amper de helft van de afstand hadden afgelegd, beseften ze dat het een hopeloze onderneming was. Daarop verlieten ze het strand en sleepten zich naar het nabije duingebied op zoek naar een verlaten plek om er te slapen. Ergens in de warme luwte van een vallei deelden ze hun dagdromen. Vos lag naast haar op zijn zij te genieten van haar verregaande uitputting. Door haar wang telkens met kussen te bedekken hield hij haar gevangen in het onbestemde gebied tussen waken en slapen. Hij had iets zonderlings aan haar bespeurd, de achterliggende ochtend in bed reeds, en nu begon hij erover. ‘Resi, luister eens. Op je ene wang is een merkwaardig plekje. Hier.’ Hij drukte zijn lippen erop. ‘Het is koud, steeds heel koud. Hoe komt dat?’

Zij hield haar adem even in en fluisterde toen met de schorre stem van iemand die een nacht heeft doorgehaald: ‘Dat plekje? Hmmm. Ik geloof dat het een aandenken uit mijn jeugd is.’

Daar begreep hij niet veel van.

‘Later,’ mompelde ze en sliep in.

Ze trokken dagen achtereen met elkaar op. Hij wilde haar de meest curieuze en ongerepte plaatsen van het eiland laten zien. Voor iemand als Vos was dit de enige manier om de arcadische gekte van zijn liefde uit te leven. Resi gedroeg zich alsof ze nog maar pas was komen aanwaaien, in plaats van jaren her. Hij kon haar naar welke uithoek dan ook voeren of zij was er al eens eerder geweest. Maar de verhalen die hij over sommige gedenkplaatsen vertelde, kende zij nog niet.

Toen zij over het drooggevallen wad achter Oost liepen, vertelde Vos haar over het visioen dat Floris Dekker had bevangen in de dagen van de Grote Oorlog. Floris was een Texelse utopist die aangestoken werd door toekomstkoortsen. Hij was een semi-alfabeet die in 1917 een adres aan het gemeentebestuur richtte. Daarin bepleitte hij de inpoldering van een ferm stuk wad om er voor paupers een nieuwerwetse leefgemeenschap te stichten. Maar toen hij geen gehoor bij de heren vond, nam hij tenslotte samen met zijn trouwe knecht, de gebochelde Isaac, zelf de spade ter hand in een poging de brakwaterwildernis aan de zee te ontstelen. Het was een hersenschimmige onderneming die zijn dood zou bespoedigen.

Vos nam haar mee naar een duinvallei op de kop van Texel, waar puinresten van een voormalige nederzetting nog uit het zand staken. Daar vertelde hij haar over Noorderburen, het haveloze vissersdorp, in de zestiende eeuw gesticht door uitgeweken Wederdopers en in de verraderlijke nazomer van 1839 door een luciferische windhoos van de kaart geveegd.

In diezelfde contreien werd in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog een verbitterde slag geleverd tussen de Duitsers en het restant van een in het nauw gedreven Georgische strijdmacht. Het muitende bataljon bestond uit ongeveer zevenhonderdvijftig krijgsgevangenen die een paar jaar eerder tot collaboratie met de Wehrmacht waren gedwongen. Aan de vooravond van hun vertrek naar het bezwijkend Oostfront, waar ze als kanonnevlees zouden dienen, ontketenden deze Georgiërs een nietsontziende opstand en roeiden de Duitse legermacht op het eiland nagenoeg uit. Toen de Duitsers het eiland heroverden, werden er geen gevangenen gemaakt. In de laatste oorlogsmaand vielen er meer dan duizend doden. Vos vertelde het wrede verhaal van de muiterij en Resi luisterde verwonderd. Het was alsof hij voordroeg uit het libretto van de opera Russenoorlog, waarin de illustere commandant Schwalwa Loladze een tragische hoofdrol speelt.

Ook bracht hij haar naar het natuurreservaat De Geul vanwege de orchideeën in een door vlierstruiken en duinroos overwoekerde vallei en bij het Horsmeer observeerden ze de jagende visarend. Hij liet haar de vogelnestklippen achter de Schorren zien, waar je niet mag komen. Ze doorkruisten de Sluftervallei en met Maurits' veldkijker bespiedden ze de lepelaars in het reservaat De Muy.

Ze maakten een afmattende zwerftocht over het eiland, een omtrekkende beweging in de zinnelijke buitenlucht, een lange mars van uitgestelde verlangens en dorstige begoocheling. Halverwege hun vierde dag samen wist Resi zich nog steeds ongesteld en onderhand vond ze de beproevingen van dit voorspel ondraaglijk worden. Tijdens een wandeling over een stuk afgelegen Noordzeestrand wist ze opeens hoe ze haar eigen taboe zonder bezwaar kon schenden. Ze wees naar de tumultueuze branding en zei: ‘Daar wil ik met je vrijen. Nu.’

Het was in zee.

Sindsdien zou het iets van hen tweeën worden, paaien en kuitschieten in het woelende water, een hartstochtelijk spel waarmee ze die middag in augustus tot elkaar werden ingewijd.

Diezelfde avond betaalden ze de tol van de zinnenprikkelende omzwervingen. Na thuiskomst stortten ze in door alle vermoeienissen. Zij sliep bijna een heel etmaal achter elkaar door en hij de helft daarvan.

7

Toen de zomerstorm in beider harten enigszins was geluwd, vertelde Vos haar op een avond voor het eerst uitvoerig over Oosterend, over zijn streven een kerkelijk drama van jaren her minutieus te reconstrueren. Hij had er al eens eerder een paar dingen over gezegd, maar zij leek zijn naspeuringen en intenties niet erg aan te voelen. Ze zaten met zijn tweetjes bij de stookplaats in de tuin achter de villa. Hij begon over de dorpsmonografie en gaf enkele voorbeelden van fameuze studies uit de sociale geschiedschrijving en de etnologie. Vervolgens stapte hij over naar zijn eigen ambities in dit genre en weidde uit over Oosterend. Hij schetste het geïsoleerde en introverte karakter van het dorp door de eeuwen heen. Hij sprak over de vroegere bestaanswijze van vissers en de heroïsche trek van de schuiten naar de Noordzee sinds de tweede helft van de negentiende eeuw. Met oog voor detail schilderde hij een atavistische mentaliteit die eigenzinnig en patriarchaal was en die gedragen werd door onwankelbaar geloof. In vergelijking daarmee leek de mens van deze tijd eigenlijk een weekdier zonder beginselen. Hij stond langdurig stil bij de afgrondelijke levensangsten die de calvinistische gelederen teisterden. En hij besteedde aandacht aan hun onuitroeibare gewoonte om elkaar op grond van nietigheden te verketteren. Dit volkje uit de periferie van weleer zou ongewild worden betrokken bij een tumult dat eerder onder theologen in de grote stad was opgelaaid.

Vos veranderde van decor en vertelde hoe gereformeerden rond het Amsterdamse Vondelpark in de jaren twintig heibel kregen over het bijbelboek Genesis. Daarin is sprake van een slang die Eva tot zonde verleidt. Wat moesten gelovigen zich hierbij nu precies voorstellen? Ging het om een levensecht reptiel met een vleiend spraakvermogen of stond de slang voor de duivel in zinnebeeldige gedaante? Een minderheid onder dominees en kerkvolk bleek een zinnebeeldige uitleg zo gek nog niet te vinden. Er volgde een verwoede pennestrijd in de bladen en het vraagstuk vormde aanleiding tot het organiseren van een speciale synode. Tijdens de eerste zitting hiervan, begin 1926 in Assen, liepen de gemoederen zo hoog op dat een van de steile voormannen plotseling onwel werd. Zijn hamsterwangen kleurden blauw, hij stortte schuimbekkend ter aarde en stierf.

Vos graaide naar zijn tabak en merkte op: ‘Als je de stukken van de Asser synode daarover naleest, krijg je het er koud van. Ze doen het namelijk voorkomen alsof ze jaloers op de gestorvene zijn. Ze gedenken hem, De Moor is zijn naam, als een manhaftige worm die het leven in het aangezicht des Heeren heeft gelaten. Dat zouden ze allemaal wel willen. Ik overdrijf niet. Afijn, na uitvoerig muggeziften nemen de afgevaardigden van de synode kordate besluiten. De letterlijke uitleg van de bijbel is de enige ware. Er staat wat er staat. Wie aan Gods Woord tornt door passages als zinnebeelden op te vatten is een... Schriftaanrander.’

Hij rookte peinzend, waarna hij weer over Oosterend begon. In het dorp bestond de ruggegraat van de kerkgemeente uit visserlui die hun bijbel zelfs op de Noordzee onder de sterrenhemel lazen. Ze geloofden nog dat de zon om de aarde draait, want zo stond het immers geschreven. Op een zondag in maart 1926 las Johannes Buskes, hun geliefde dominee, de synodale besluiten voor aan het kerkvolk in de banken. Hij zei ze niet van harte te onderschrijven en wenste er in elk geval niet voor te bidden. De vraag hoe hij de bijbel zelf uitlegde, was verder niet aan de orde. Er voer een siddering door de kerkgangers die wel aanvoelden dat hier narigheid van zou komen. Vanuit Oosterend werd inderdaad een anonieme, lasterlijke brief naar de classis Alkmaar gestuurd. Daar twijfelde men eraan of Buskes wel zuiver in de leer was en in afwachting van het onderzoek werd hij geschorst. De dominee liet het echter niet zover komen, pakte zijn biezen en vertrok naar de oproerige Amsterdamse Parkkerk in de Gerard Brandtstraat.

Vos onderbrak zijn beschouwing en zei: ‘Ik heb jaren naast die kerk gewoond, zonder te weten wat zich er vroeger heeft afgespeeld.’ Waarna hij zijn verhaal over het dorp hervatte: ‘Het kerkvolk in Oosterend blijft achter, geschokt en radeloos. Hun beminde herder en leraar een Schriftaanrander? Dat kan niet. De meeste dorpelingen blijven achter Buskes staan. Afgevaardigden van de synode bezoeken het dorp. Er wordt gestookt van buiten af. De twijfel groeit. Voor of tegen de dominee die hun ontrukt is? Velen krabbelen terug en blijven in het gareel van de synodale kerk. Maar anderen houden halsstarrig vast aan hun bezwaren. Eerst is er verdriet alom en dan komt er ruzie. De messen worden geslepen. Laster steekt de kop op. Een waterscheiding begint zich af te tekenen, dwars door de families heen. Krijspartijen en ellende zijn het gevolg. Oosterend wordt het decor van Psalm 60. Wacht, ik haal het er even bij.’ Hij schoot overeind uit zijn stoel en liep door de openstaande tuindeuren de villa binnen. Even later keerde hij terug met een bijbel, zijn Statenvertaling in krantenkaft. Trefzeker zocht hij zijn weg in het boekwerk en las, niet gehinderd door het schemerlicht, de eerste drie strofen waarin verhaald wordt hoe Gods wraak zijn eigen volk treft, hoe het land door twist wordt gespleten en gekrenkt, en de geesten in zwijmelwijn zijn gedrenkt. Na het boek terzijde te hebben gelegd, besloot hij: ‘De kerk scheurt, een langdurige oorlog breekt uit in het dorp. In een vlek van nog geen achthonderd zielen verrijst een tweede, rivaliserende gereformeerde kerk. Welnu liefje, over dit conflict gaat mijn boek.’

Resi, van onder de grote rivieren afkomstig, had met toenemende verbijstering naar zijn gedreven uiteenzetting geluisterd. Ze wilde amper geloven dat Vos over dit stijfhoofdige volkje met zoveel vuur en enthousiasme kon praten. In haar ogen was niets op aarde zo naargeestig als die kliek van calvinisten. Zij zag een verzuurd slag mensen voor zich dat eenkennigheid en hypocrisie tot hun tweede natuur had gemaakt. Er was nog iets dat haar onaangenaam was. Toen Vos zijn verhaal afstak, had zij in hem iemand waargenomen die zij voordien nog niet had opgemerkt. Het was zijn trant van spreken, heel anders dan zij tot nu toe van hem had gehoord. In zijn woorden had een academische vervoering doorgeklonken, die diep gezonken herinneringen aan haar vader loswoelden.

Er viel een gevoelig stilzwijgen tussen hen. Resi verbrak het: ‘Als ik eerlijk ben, kan ik me moeilijk voorstellen hoe je over zulk volk een aangrijpend boek kunt schrijven...’

‘Dus dat kan jij je niet voorstellen,’ zei Vos en verder zei hij niets. Het eerste, pijnlijke misverstaan tussen hen was geboren en hij besloot het niet tot zijn hart te laten doordringen.

Resi zag dat haar reactie hem krenkte en wilde het goed maken. Ze stond op en zei: ‘Gekkie van me, om maar steeds in die fijne poppenstront te willen roeren.’ Ze vloog hem om de hals, wat tot gevolg had dat hij met tuinstoel en al omkieperde. Samen rolden ze door het gras en vraten elkaar half op.

8

Resi beroerde iets in de ziel van Vos dat lang gekwijnd had, want in die nazomer onderging hij een complete gedaanteverwisseling. De weemoed die jaren als een herfstnevel om hem heen had gehangen, verwaaide in de zwoele wervelwinden van het geluk. Hij begon het onoverwinnelijke uit te stralen van de man die nooit in zijn lot heeft willen berusten en het tenslotte naar zijn hand heeft gezet. Tezelfdertijd liep hij als verdwaasd rond en keek hij uit zijn ogen alsof hij de wereld voor het eerst aanschouwde. Van Resi zag hij aanvankelijk slechts een geïdealiseerde gedaante. Omgekeerd ondervond hij dat zij, even verliefd, met precies dezelfde ogen naar hem keek, wat een genieting op zich was.

Maurits had in augustus veel extra diensten waargenomen voor collega's die op vakantie waren en aan het eind van die maand vertrok hij zelf naar een vampiristische uithoek van Joegoslavië, waar hij zich bij een select gezelschap voegde dat de bergen introk. In de tweede week van september kwam hij terug, door een misverstand een dag eerder dan hij had aangegeven, en trof Vos met Resi aan als een stelletje dat, zag hij in één oogopslag, de zoetsappigheid tot kunst verheven had. Hij bespeurde dat zijn huis even onzichtbaar als ingrijpend was veranderd. In het interieur waren minimale wijzigingen aangebracht, maar met dusdanig raffinement dat de sfeer en compositie in de ruimte een nieuw accent hadden gekregen. Staande tussen zijn valiezen liet Maurits zijn ogen door de kamer dwalen. Aanvankelijk liet hij niet blijken wat er in hem omging, maar na enige tijd keek hij Resi aan en zei, hoewel niet joviaal: ‘Mooi, veel beter zo.’

Resi had, na Maurits' onverhoedse binnenkomst, zijn reactie op de stiekeme veranderingen binnenshuis bedeesd tegemoet gezien. De stugge waardering die hij na aanvankelijke onbewogenheid liet blijken, luchtte haar op, maar verblijdde haar niet.

‘Je kunt haar carte blanche geven,’ zei Vos tegen zijn broer, ‘want ze verstaat de kunst van het inrichten. Bij Eva heeft ze ook een paar kamers gestileerd. Dat is heel mooi geworden.’

‘Het is zo goed,’ zei Maurits op een toon die wilde zeggen: tot hier en niet verder.

Resi slikte en zei niets. Lang voordat ze Vos ontmoette, had ze Maurits leren kennen uit de vele verhalen die op Texel over hem de ronde deden. Ze gingen over zijn medische huzarenstukjes of over die troebele affaire rond zijn afgebroken opleiding tot chirurg. Een genre apart vormde de speculaties en geruchten omtrent zijn geheime liefdesleven. Ze had Eva's waarschuwing ter harte genomen dat er op het eiland vrouwen rondliepen die in hun eentje meer konden roddelen dan drie toehoorders gezamenlijk wisten te onthouden. Ze had zich niet door het geklets laten leiden en was hem welwillend en zo onbevangen mogelijk tegemoet getreden. En toch was ze van een koude kermis thuisgekomen. Het kwam door zijn misantropische uitstraling en door de ideeën waarmee hij zijn gezelschap intimideerde. Hij liet zich kennen als een reactionair en oorlogshitser. Zij had hem horen verkondigen dat het hoog tijd werd om Afrika en de Arabische wereld opnieuw te koloniseren. Een andere keer presenteerde hij zich als een darwinist pur sang. Volgens hem kon een goede oorlog of natuurramp meer voor de ontwikkeling van een land betekenen dan al dat pappen en nathouden met medische interventies of andersoortige hulp. Nota bene hij die zelf oorlogsgewonden in Afrika behandeld had. Dichterbij huis zag hij zich omringd door een zich fluks vermenigvuldigend ploertendom dat een bedreiging vormde voor het leefklimaat. Om het zootje te beteugelen, stelde hij zonder blikken of blozen, moest de gehaktmolen terug in het strafrecht. Een bepaald slag delinquenten zag hij graag opgeborgen in een speciaal militair legioen, geregeerd door hardvochtige krijgswetten, dat voor hachelijke vredestaken in oorlogsgebieden elders kon worden ingezet.

‘Maurits' opvattingen,’ had Vos haar gezegd, ‘komen niet voort uit een duister of stuitend wereldbeeld. Hij verkondigt ze vooral om afstand tot zijn omgeving te scheppen.’

Resi vond dat geen excuus. Met deze man kon je gewoon nergens over praten zonder dat hij je tegen de haren in streek. Over kunst praatte hij alsof het uit ziekte voortkwam. Hij vergeleek de romancier die imaginaire personages tot leven wekt met de malloot die gedruis van stemmen hoort. Synesthesie en andere cerebrale afwijkingen verklaarden naar zijn zeggen vatbaarheid voor artistieke ontwikkeling. ‘Talenten?’ schamperde hij, ‘beschouw ze maar als aberraties in het neurosysteem. Dan is het meeste erover gezegd.’

Resi betreurde Maurits' vervroegde thuiskomst en wilde de laatste dag van haar verblijf op Texel liever met Vos alleen doorbrengen. Op haar aandringen besloten ze van de villa naar het strandhuisje bij Paal 14 uit te wijken. Die avond woei een kille wind uit het westen, maar het zeewater voelde ongewoon warm aan. In het late licht gingen ze samen de branding nog één keer in. Het weerlichtte boven de verre kim. Na het zwemmen streken ze neer in het Salsa-paviljoen van Eva om er warme chocolademelk met rum te drinken. De nacht in het huisje was koud en ongemakkelijk.

Vos bracht haar die volgende dag naar de bus. Hij zou eigenlijk bij de halte achterblijven, maar besloot ter plekke om haar tot de veerhaven te vergezellen. Daar aangekomen, hielp hij haar om de reistassen de boot op te dragen. Hij kon onmogelijk afscheid nemen toen hij eenmaal aan boord was en bleef tijdens de overvaart naar Den Helder én de treinreis naar Amsterdam aan haar zijde. Resi nam op het Centraal Station een taxi naar huis, Vos de tram naar de buurt waar Magda met hun dochter woonde. Later die avond betrad hij voor het eerst Resi's etage. De volgende ochtend keerde hij terug naar het eiland om zijn onderzoek tot eind september voort te zetten.

Vos had zijn journalistieke veldwerk in Oosterend en omstreken bij lange na nog niet voltooid. De onvoorziene liefdesperikelen hadden zijn oorspronkelijke werkschema tot een farce gemaakt. In zijn geest mousseerde het als jonge most. Zijn hoofd liep over van warrige ideeën, euforische fantasieën en briljante bevliegingen. In een hanepoterig handschrift noteerde hij zijn gedachten in een cahier, waar ze vooral als weerslag van zijn laveloosheid zouden beklijven.

Eenmaal weer op zichzelf nam hij zich voor de resterende weken van de maand met dezelfde ijver te werken als hij in juni en juli had gedaan. Hij maakte inderhaast nieuwe afspraken met bejaarden uit het dorp en begroef zich tussen zijn paperassen in een poging de achterstand ongedaan te maken. Zijn onrust bleef de geestdrift in de weg zitten. Doordat hij tijdelijk van Resi was gescheiden, werd het vuur in zijn hart opnieuw in volle hevigheid aangewakkerd. Zijn verlangen naar haar werd mateloos.

Het verging Resi niet anders. Ze voerden meerdere telefoongesprekken per dag. Kort na haar vertrek viel er in de Warmoesstraat een geparfumeerde brief uit Amsterdam op de mat. Toen Vos het kleinood in handen kreeg, liep hij naar de tuin om het te lezen en te herlezen en de geur ervan op te snuiven. Hij schreef zeven kantjes vol binnen het uur, maar liet de aanhef open. Het was hem te alledaags en onbeduidend om te openen met liefste of allerliefste. Hij wilde haar aanroepen in die woorden die precies verbeeldden wat zij voor hem betekende, maar dat bleek niet eenvoudig. Langer dan een etmaal ijsbeerde hij over dit probleem, terwijl hij vele honderden loftuitende invocaties en predikaten bedacht en na streng proeven weer verwierp. Zonder te beseffen dat hij eigenlijk uit het vaatje van de moederkerk tapte, vond hij tenslotte in een uithoek van zijn geest een liefkozende aanroep die zijn gevoelens voor haar in de verte wist uit te drukken. Zij hadden in die tussentijd driemaal telefonisch contact gehad. Om de zaak te bespoedigen stuurde hij zijn brief per expres naar Amsterdam en liet haar met een nieuw telefoontje weten dat zijn antwoord onderweg was. Hij kondigde aan over een paar dagen een bliksembezoek aan de hoofdstad te brengen.

‘Dus dit is geluk,’ informeerde Maurits op vlakke toon nadat hij de onrust om hem heen een tijdje had aangekeken.

Vos knikte, er niet geheel met zijn gedachten bij.

Maurits snoof en mompelde: ‘Slechte prognose.’

Vos moest erom lachen. Hij had zich er al volledig mee verzoend dat hij het voorlopig zonder een vleugje vrije wil zou moeten stellen.

Een halve dag later in Amsterdam nam Resi de brief aan van een postbeambte die hem speciaal kwam bezorgen. Zij liep gehaast de trap op naar haar bovenwoning, scheurde de enveloppe open en haalde er de gevouwen velletjes papier uit. Toen ze de aanhef boven de brief las, stokte haar adem. De woorden Mystieke roos waarmee Vos haar in zijn allereerste brief aanriep, wekte een verre herinnering tot leven die als een pijnscheut door haar ziel ging. Haar gemoed schoot vol en het duurde even voordat ze verder kon lezen.

2
Averij

1

Tussen beide broers bestond niet de minste gelijkenis en toch hadden ze vanaf het allereerste begin een bijzondere band met elkaar. Op een dag zei de bijna driejarige Maurits tegen zijn moeder: ‘We krijgen een broertje en hij heet Vos.’

‘Vos?’ zei Hanna die even daarvoor haar hart bijna uit het lichaam had gebraakt. ‘Nee toch?’ En ze begon opnieuw te kokhalzen. Ze deed nu eenmaal niet anders wanneer ze zwanger was, van de eerste tot de laatste dag.

Er werd een jongen geboren op Spang en zijn ouders gaven hem de naam Willem, in een krampachtige poging de herinnering te bewaren aan een jongere broer van Hanna, verliezer zonder allure, die al was vergeten nog voordat zijn graf groen stond. Maurits bleef het broertje hardnekkig Vos noemen en binnen afzienbare tijd werd die naam gemeengoed. De jongen zou zelf niet beter weten, later niet willen weten, en wie hem met zijn eigenlijke naam aansprak, kreeg geen reactie of een minachtende blik.

Tussen Maurits en zijn broertje was een zevenmaandskindje geweest, een meisje dat enkele uren na de geboorte stierf. Maar Vos bleek een vitale zuigeling voor wie de wieg al meteen te krap was. Zijn moeder zou er toch nooit gerust op zijn. Het hoorde bij Hanna, een veelvoud van angsten, maar sinds de zwarte dag van haar dochtertje was het hek van de dam. Het schrikbeeld bleef haar vele jaren achtervolgen dat zij ook hem zomaar kon verliezen, dat hij plots zou ophouden met ademen. Ze was een warme moeder voor haar drie andere jongens. Met Vos overdreef ze: hem koesterde ze alsof hij een bloedpoeper met een miezerige levensdraad was.

Maurits' hele kindertijd stond in het teken van zijn moeders consigne om, wanneer ze buiten speelden, er speciaal op te letten dat Vos niets zou overkomen. Maurits wilde zijn moeder graag gehoorzamen, ze was al zo huilerig steeds. Hij deed daarom alsof hij deze last zonder morren op de schouders nam. Maar zijn plichtsgevoel werd door een onderhuidse vrijheidsdrang getart en juist de kleine Vos moest dit ontgelden. Al te vaak vertelde Maurits zijn broertje over gedrochten die de buitenwereld bevolkten. Zulke verhalen misten hun uitwerking niet en maakten het jochie koortsig. Daarom was het dat hij, aan de hand van zijn moeder die hij niet in vertrouwen wilde nemen, tijdens een zondags gezinsuitstapje naar de Dennen voortdurend angstvallig om zich heen keek. Hij verwachtte ieder moment dat de ruwharige staatsbosbeer het struikgewas zou doen kraken en sidderen. Hij werd beducht voor het hooibeest dat uit elke schelf kon opduiken, voor de prutgeesten die sluimerden in de sloten rond de boerderij en voor de koude man die in het donker over het erf dwaalde en van wie je alleen het oplichtend vuurkooltje van zijn sigaret zag. Voor een kleuter is het leven als een feeërie, waarover soms de schaduw van een grimmige gedaante valt. Maar de wereld van Vos werd door de influisteringen van zijn broer herschapen tot een woekerend pandemonium.

Maurits, in zijn dubbelrol van oppasser en kwelgeest, ontspoorde op een late middag in mei. Vele jaren later zou hij zich de schrik van die ogenblikken weer haarscherp herinneren. Verderop in het land zit zijn vader, Klaas Deroche, te melken. Met een vloek stuift die onder een koe vandaan wanneer hij een keel opzet. Woest schudt het beest met de kop om zich van het hoorntouw te bevrijden en trapt de emmer om. Klaas schopt zijn klompen uit, klemt zijn sigaar tussen de lippen en rent op sokken naar de sloot op de kop van het weiland. Het melkkrukje, vastgemaakt met een tuigje om zijn middel, bungelt wild aan zijn achterlijf. Even later houdt hij een klein monster in zijn knuist, groen-zwart van modder en eendekroos, met de uitpuilende ogen van een drenkeling en te beduusd nog om welke klank dan ook uit te brengen. Maurits rent naar huis, naar zijn moeder, en hoort tussen de verwensingen die zijn vader hem achterna slingert eindelijk de gierende uithalen van de kleine Vos.

Halverwege de steile slootkant groeiden pinksterbloemen.

‘Dat moet je over hebben voor je moeder,’ had Maurits zijn broertje voorgehouden toen die ervoor terugdeinsde ze te plukken. Uit wroeging en om de ware toedracht van het voorval te verdringen, begon Maurits sindsdien net als zijn moeder te geloven dat het onheil een oogje op Vos had en dat waakzaamheid geboden was.

Tijdens de eerste jaren van Vos op de lagere school zou Maurits worden gestijfd in die overtuiging, al kwam dat vooral omdat het gedrag van zijn beschermeling roekelozer werd. Vos klom in hoge bomen en wankele stroklampen, waardoor hij nogal eens naar beneden tuimelde. Hij liep over ijs van één nacht en vocht met jongens die jaren ouder waren. Terwijl het tij zichtbaar kenterde, waagde hij zich verder dan iedereen op het drooggevallen wad. Misschien rebelleerde hij zonder het te weten tegen de angsten die zowel zijn moeder als Maurits in zijn hart hadden uitgezaaid.

Zijn oudere broer hielp hem gewoontegetrouw uit de nesten, wreekte zich met harde hand op diens belagers en trachtte hem een groter besef voor gevaar bij te brengen. Wanneer Vos door een onbezonnenheid Maurits in de rats had laten zitten, kreeg hij ongenadig op zijn donder.

Zolang ze samen op het lagere schooltje in Oosterend zaten, bleef Maurits de rol spelen van grote, oppassende broer. Dit veranderde toen hij naar de hbs in Den Burg ging. Hij stortte zich in een nieuw leven met vrienden uit andere dorpen met wie hij de meeste vrije tijd doorbracht. Hij werd bassist in een bandje dat de muziek met behulp van oude radio's versterkte. Er waren klasseavonden, toneelopvoeringen en fuiven in schuurtjes die binnen waren opgetuigd met halfvergane visnetten en glazen bollen.

Maurits en Vos bleven wel dezelfde slaapkamer delen, zoals ze van jongs af aan hadden gedaan. Er waren, behalve de grote hooizolder, trouwens maar twee vertrekken onder het rieten dak van de stolp op Spang waar ze opgroeiden. Achter de overloop was de kamer van hun oudere broers Maarten en Jacob, jongens van fier boerenbloed die in het voetspoor van hun vader wilden treden. Maurits was anders dan die twee, niet alleen door zijn driftige natuur. Zijn bijzondere ontvankelijkheid voor de bètavakken liep op de hbs direct in de gaten. Thuis bekommerde hij zich vooral om de veestapel. Hij toonde op jonge leeftijd reeds een verrassende behendigheid om vaarzen van grote kalveren te verlossen. Vos was nog weer anders dan de drie broers boven hem. Het ontbrak hem aan ieder vleugje boerenbloed. Hij zorgde er altijd voor dat zijn kleren niet naar kuilgras of de stal geurden. Wanneer er ruzie kwam op een van die beide slaapkamers sjouwde de gekrenkte partij zijn nest naar de overloop en sliep daar net zo lang totdat de kwestie weer was bijgelegd. Hoe slepend sommige conflicten ook konden zijn, ieder ging uiteindelijk altijd terug naar de kamer waar hij vandaan kwam, want een ‘renversement des alliances’ was ondenkbaar in de toenmalige gezinsverhoudingen.

Vos lag altijd wakker wanneer Maurits in het weekeinde laat thuiskwam van een scholierenfeestje. Hij wilde tot in detail weten hoe het was geweest die avond, met wie Maurits had gesproken en waarover, of hij soms nog een meidje had ingepalmd.

Maurits wist met welk smartelijk ongeduld Vos wachtte op de tijd dat hij zelf vijftien, zestien zou zijn. Om zijn broers hunkeringen aan te wakkeren, schilderde Maurits hem taferelen voor die elke grond van werkelijkheid misten. En als hij dan begon in te dommelen, lam van het Vivo-bier dat op elk feestje werd gedronken, bleef Vos maar vragen op hem afvuren. Het werd nu zaak voor hem dat Maurits wakker bleef, want het was wel zeker dat hijzelf de eerste uren niet in slaap zou komen. Slapeloosheid beheerste toen al bij vlagen zijn leven en dat kwam niet alleen door de onrust die Maurits' sterke verhalen in hem veroorzaakten. Vos kon klagen over de klamme warmte die het verse hooi uitwasemde wanneer het lag te broeien op de aangrenzende zolder. Bij noordenwind werd hij benauwd en lag dan half overeind met drie kussens onder zijn hoofd en schouders, opgescheept met zichzelf. De moordkuil in zijn jongenshart, waarvan Maurits het bestaan niet kende, bezorgde hem soms half doorwaakte nachten.

Dat de twee broers in hun kindertijd tot elkaar veroordeeld waren en er zelfs een tamelijk hechte band door hadden gekregen, betekende niet dat ze elkaar ook werkelijk kenden. Dat kwam pas jaren later toen Maurits negentien en Vos zestien was. Een voorval dat achteraf onschuldig bleek maar op het moment zelf voor de nodige ontzetting zorgde, markeerde het begin van een groter vertrouwelijkheid. Maurits was na zijn tweede studiejaar medicijnen in Utrecht voor de zomer naar het eiland teruggekeerd. Op een zaterdagavond eind juni moest hij zo nodig een doodsbang meisje ontmaagden, waarvoor hij haar naar een afgelegen boerenschuur had meegenomen. Het krioelde er van de ratten en bij vlagen klonk het schrille tumult van het ongedierte er zo angstaanjagend dat het zelfs de hees kermende prooi onder hem wist te overstemmen. Na de liefdeloze overrompeling had hij spoedig een einde aan het samenzijn gemaakt en was hij naar huis gevlucht, beschaamd en droef en met een gevoel alsof zijn lid met grote klodders sambal was bestreken. En zo zag het er ook uit toen hij zich in de slaapkamer uitkleedde. Het was zijn eigen bloed dat in straaltjes langs beide benen naar beneden liep.

Niet veel later kwam Vos thuis. Hij zag zijn broer ontredderd op bed zitten met een gevlekte handdoek op het kruis. Op de vloer lag diens drijfnatte onderbroek, onheilspellend rood.

‘Jezus!’ sprak Vos met een lage stem en zijn gezicht was op slag alle kleur kwijt.

‘Mijn voorhuid is uitgescheurd,’ verklaarde Maurits rillerig, ‘en het blijft maar bloeden.’

Er volgde een chaotisch overleg. Naar de dokter in het nabije Oosterend leek niks. Maurits voelde zich te ellendig om de deur nog uit te gaan en bovendien was de kans één op zeven dat die dit weekend inderdaad dienst zou hebben. Ook wilde hij onder geen beding dat zijn ouders werden gewekt. Het viel moeilijk uit te maken wat erger was: hun moeders jammerende begaandheid of de onbarmhartige reactie van de oude heer in lange onderbroek die stellig iets zou gispen in de trant van: ga zo door en je eindigt nog eens als een leeggenaaide ram met een bult op je rug.

Een oplossing leek ver weg, totdat Vos een ingeving kreeg die even hardvochtig als briljant zou blijken. Hij ging op zijn tenen naar beneden en haalde uit zijn vaders scheerdoos een brok aluinsteen.

‘Hiermee kun je de wond dichten,’ zei Vos en reikte zijn broer de steen aan.

Maurits daalde met gammele tred van de trap om naar de douche te gaan en zich eerst te wassen, terwijl Vos bedeesd volgde. Toen Maurits schoon was, op die zacht druppelende tuit na, durfde hij de ingreep toch niet zelf te verrichten. Zodat Vos, die voor de deur van de badkamer had gewacht, tenslotte maar aanbood om het karwei te klaren. Maurits leunde uitgeteld tegen de tegelwand met een handdoek tussen zijn tanden om het niet uit te schreeuwen. Vos ging op zijn hurken zitten, pakte Maurits' lid streng beet en drukte de aluinsteen resoluut tegen de wond. Een tel of vijftien vlamden er niets ontziende steken door het uiteinde van Maurits' deel. Toen week de pijn.

Vos haalde de steen er vanaf en constateerde dat het bloeden was gestopt. ‘Ziezo, ik dacht dattie zo wel weer even voort kon,’ zei hij monter maar het was duidelijk dat hij even geschokt was als de gewonde zelf.

Maurits zocht zijn bed op om bij te komen en Vos was nog lange tijd bezig om alle sporen van het bloedbad uit te wissen.

Achteraf had Maurits er de pest over in dat hij zich zo door fallische angst had laten meeslepen. Als student medicijnen met een propedeuse had hij moeten weten dat het slechts ging om een spontane ruptuur van het praeputium, met zijn vele kleine aders. Niet meer dan een onbeduidende verwonding, die bovendien tot gevolg had dat hij daarna ruimer in zijn vel stak. Maar er was meer dat hem niet lekker zat. Hij liet zich er graag op voorstaan dat hij anatomische lessen volgde, waarbij hij regelmatig zelf het mes in een lijk of proefdier zette. En nu was nota bene hij te zeer aangeslagen geweest om een wond aan zijn eigen pik te verzorgen. Hij ervoer het als ernstig gezichtsverlies en was er diep in zijn hart razend om.