Jan Geurt Gaarlandt

Man in de verte (onder ps. Otto de Kat)

Colofon

ISBN 978 90 282 0610 6 

Otto de Kat, Man in de verte. Van Oorschot, Amsterdam 1998 

[I]

* * *

Het Algonquin lag als een klein eiland in New York. ‘Namen van steden en kleine eilanden zijn vrouwelijk,’ bedacht hij zich toen hij de vergelijking maakte. Het was een regel uit de Latijnse grammatica die na jaren opklonk. Zijn vader en hij hadden die grammatica meer dan eens doorgenomen. Uren tegenover elkaar, weken overhoren, en alles wat overbleef was een paar uitzonderingen.

Hij zat in de lobby van het hotel toen een vrouw bijna buiten adem de zware gordijnen die voor de klapdeur hingen opzij duwde. Van achter een krant die hij ongeïnteresseerd had opgepakt, zag hij haar rondkijken. Het viel hem op hoe mooi haar gezicht was. De man aan het tafeltje naast het zijne probeerde haar aandacht te trekken en riep zachtjes een naam. Zij liep naar hem toe, omhelsde hem en bleef even tegen hem aan staan. Toen hoorde hij haar aarzelend zeggen: ‘Ik hield het niet goed uit. Je was zo verlegen en ik heb de laatste straten gehold.’

Niet alleen steden en kleine eilanden waren vrouwelijk.

Hij kon hen aanraken, zo dichtbij stonden ze. De uiteinden van zijn krant tikten tegen haar jas. De man streek over haar wang, nam de tas uit haar hand en wenkte een ober. Het meisje zette haar half opgevouwen paraplu tegen een stoel. Buiten sneeuwde het. Met zijn krant als dekmantel bekeek hij het gezicht van de vrouw. Het had een onaangetaste schoonheid, het schitterde, naïef en gaaf. Het contrast met zijn vaders gezicht drong zich aan hem op. Dat was een opeenstapeling van tekortkomingen geweest, gevolg van een huidziekte met steeds wisselende symptomen. Hij wist niet meer hoe vaak hij hem in ziekenhuizen had opgezocht en hoeveel artsen hij aan zijn bed had zien staan. Grappige episode was de magnetiseur geweest, die wekelijks door het trappenhuis omhoogslofte. Zijn vader moffelde de man een beetje weg, verdween met hem in een kamertje waar hij waarschijnlijk zwijgend de rituelen aan zich liet voltrekken om na een kwartier besmuikt en opgelucht de deur weer achter de tovenaar te sluiten.

‘Ik wil graag thee, kan dat?’

Het mocht niet van de bediening. Rond vijf uur 's middags stroomde het Algonquin vol met mensen die lange glazen bestelden. Thee paste niet in dit gezelschap. Hij vroeg Perrier en zweeg weer. Vanaf het eerste moment dat hij de hal was binnengestapt voelde hij zich er thuis. Een hotel als een boek, aangeland op een bladzijde die nooit werd omgeslagen. Overal waren donkere lambrizeringen aangebracht, er stonden stoelen van walnotenhout met hoge leuningen en banken uit een vooroorlogse mode. In kleine nissen hingen vergane telefoons en lampen met verkleurde kappen. Bij het raam verkocht een man kranten uit teakhouten rekken, en hij had tijdschriften en boeken in antieke kastjes uitgestald. Men reserveerde bij hem voor het theater - Broadway, Off Broadway, Off off Broadway, klanken die hij kende maar niet begreep, signalen uit een mondaine, ontweken wereld.

‘Waar gaan we vanavond heen?’

Er klonk meer uitdaging dan nieuwsgierigheid in de stem van het meisje.

‘Equus,’ antwoordde zijn onbekende buurman zonder zich een ogenblik te bedenken. Equus, Latijn voor paard, een woord dat hem zo vertrouwd was dat het pijn deed. Hij had het affiche zien hangen, het was het drukst bezochte theaterstuk van het seizoen. Enig idee waar het over ging had hij niet, wilde hij ook niet hebben.

Naar toneel ging hij overigens zelden. De grote sensatie die hij had ondergaan toen hij op school zelf gespeeld had, vond hij niet meer terug in schouwburgen.

Haemon was hij geweest in de Griekse tragedie Antigone, het kon niet gymnasialer. Haemon, zoon van een alles beheersende vader, geliefde van een zeer radicale vrouw. Drama werd op drama gestapeld, dood, vervloeking, liefde en waanzin waren niet van de lucht. De woorden die hij uit moest spreken waren topzwaar, maar hij jongleerde ermee alsof het de zijne waren. Eén scène was voor hem centraal, de confrontatie met zijn vader Creon. Ze stonden vlak tegenover elkaar, Creon, een jongen van achttien geschminkt als man van vijftig. Hij, Haemon, moest en zou Antigone redden. Hij moest en zou zijn vader ervan overtuigen dat hun leven verloren was als Antigone gedood werd. Hij dreigde, hij smeekte, hij klaagde hem aan. Het pathos was plotseling uit de tekst verdwenen, zijn stem was nergens onzeker, tijdloos stonden ze, vastgeklonken aan elkaar. Hij zag hoe er tranen kwamen in de ogen van zijn tegenspeler, hoe de verf onder zijn wimpers verschoof. De zaal lag als een donker zwijgen onder hun voeten, een vacuüm van aandacht. Zijn eigen vader zat daar ergens tussen de mensen in, onzichtbaar, zijn oren in het verband na een operatie.

Opvoering in gebouw Palace, mooier eufemisme voor een noodvoorziening uit de jaren vijftig was niet te vinden. Maar het toneel was groot en hing vol touwen en gordijnen en ijzeren gewichten. Het leven zou nooit meer zo'n uitgestrektheid hebben als op die kale planken. Toen zijn vader na afloop van het stuk het trapje achter het toneel opkwam, voelde hij zijn keel samenknijpen en moest hij moeite doen om niet te huilen. Vanaf dat moment zou alles minder zijn. Hij was Haemon geweest, gespeeld in een vreemde vrijheid met woorden die niet van hemzelf waren en niettemin zeldzaam vertrouwd. Hij had meegedaan in een drama van liefde en noodlot en dood. Lachwekkend waarschijnlijk voor ouders die hun kinderen zich zagen vertillen aan begrippen uit een onvoorstelbaar verleden. En toch, later zou bijna geen belevenis meer zo intens zijn. De geboorte van zijn kinderen, de dood van zijn vader, er leek een ruimte in de gebeurtenissen geslopen die hij niet meer helemaal kon overbruggen. Later. Er lag inmiddels twintig jaar tussen gebouw Palace, met zijn licht hellend dansvloertje waar half op de rand een dixielandband zat te spelen, en hotel Algonquin waar Steve Ross, ‘the best barpianist in town’, melancholiek zong aan een piano. Als hij moest kiezen koos hij voor Palace, voor Antigone, voor zijn vader. Hij ontkende dat dat jeugdsentiment was. Nooit en nergens had hij zijn leven zo grenzeloos gevoelig geleefd en was hij zo onduldbaar gelukkig geweest.

In de dagen vóór de uitvoering was het gaan vriezen. De kelder waarin ze repeteerden was steenkoud. Bij het inladen van de decors hing een witte damp om hen heen. De concentratie op hun spel was even streng als de vorst. School bestond niet meer, leraren en huiswerk waren vervallen verklaard. Ze betwijfelden of er nog ooit op de wereld zo schitterend gespeeld zou worden. Het was trouwens geen spel, ze waren het zelf die verbannen werden, gedood en gekroond.

Hij liep met zijn vader door de coulissen naar de kleedkamer, de spanning van de zojuist afgelopen voorstelling tolde nog in hem rond. In de spiegels zag hij het verband dat zijn vader droeg.

‘Zullen we morgen een tocht maken? De Alblasserwaard ligt dicht.’

Hij wees in de spiegel: ‘Kan dat wel met die oren van je?’

‘Morgen om acht uur weg.’

Bij Kinderdijk hadden ze de auto neergezet. Het vroor hard. De zon kwam langzaam door de mist heen en hoog boven hen zagen ze het blauw worden. Ze waren met z'n drieën, zijn broer, zijn vader en hij. Alle drie goede schaatsers, zijn vader de routinier met de breedste slagen. ‘Glij zolang als je kan, laat de schaatsen het werk doen.’ Zijn broer en hij hadden het overgenomen. Hun code was: geen ijzeren noren, uitsluitend houten schaatsen. Als het heel koud was een paar kranten onder de trui, maar nooit een jas. Handschoenen alleen in uiterste noodzaak.

Ze liepen de dijk af naar de vaart, trokken de riemen aan en verlieten de kant. Vastgevroren riet langs de wallen dwong hen naar het midden van het bijna zwarte ijs. Ze vormden een rij, zijn broer voorop, dan zijn vader, dan hij. Ieder kwartier zouden ze een plaats opschuiven. Er hoefde niets gezegd, het ritme ontstond vanzelf. Hun snelheid verbaasde hem eigenlijk. De slagen volgden elkaar moeiteloos op, ze zoefden over het ijs. Ze passeerden het ene dorp na het andere, Streefkerk, Groot-Ammers, Ottoland, Brandwijk, af en toe afremmend voor baanvegers of kleine stukjes land waar ze overheen moesten.

De zon was nu warmer, de laatste mist verdwenen, de temperatuur iets onder het vriespunt. De schaatsers die hen tegemoetkwamen hielden soms in om naar hen te kijken. Gedisciplineerd en onstuimig, met een vreemde trots reden ze daar, los van iedereen, los van regels en wetten. Hij keek tegen de gebogen rug van zijn vader aan, wiens handen ontspannen in elkaar lagen. Hij wilde maar één ding: hem bijhouden. De horizon lag tussen hen in. Laag over het land kon je torens zien, boerderijen, molens, de Alblasserwaard lag tot in haar uithoeken open en onbeschermd. Zijn bewustzijn vernauwde en verdiepte zich. In het glasheldere licht concentreerde hij zich op zijn vader. Dit was hij werkelijk, zo zou hij zich hem voor altijd herinneren. Niet als de man uit de ziekenhuizen, niet als degeen met de apothekersverzekering, de zalven, de telkens nieuwe diëten. Dit was zijn vader, de schaatser vóór hem met zijn haast elegante slagen, zijn subtiele bewegingen. Hij kon zijn handen beetpakken als hij wilde, hun snelheid was zo geregeld dat de cadans bewaard zou blijven. Maar de nabijheid was al fysiek genoeg.

Even sterk als de vorige avond op het toneel in die uitbarsting van gevoelens en verlangens merkte hij dat deze tocht hem volkomen opeiste. Had zijn vader beseft wat Antigone en Haemon en Creon voor hem betekend hadden en had hij hem daarom meegenomen naar een plaats waar alleen maar ruimte was?

Ze schaatsten uren, rustten hier en daar uit en reden tot diep in de middag. De zon was onder en ongemerkt was in het windloze weer een antraciet grijze sneeuwlucht boven hen dichtgetrokken. Terug in Kinderdijk bonden ze af en liepen met onwennig lichte passen langs de dijk. Dan ineens viel de sneeuw. Het was bijna donker, de vlokken kwamen loodrecht naar beneden. Ze zeiden niets, stampten zacht met hun voeten en in die hele godverlaten Waard waren er geen drie zo verrukt als zij.

Equus, overal hing het aangeplakt, op Fifth Avenue en Broadway, in boekwinkels en trendy restaurants. In de besneeuwde straten van de Village en in het kantoor van de New Yorker waar hij had zitten praten met een redacteur die al een jaar bezig was met een artikel over de Vlaamse literatuur. De New Yorker was het meest snobistische blad van Amerika, niemand las het, iedereen citeerde het. In een poging door te dringen tot dit walhalla van de Amerikaanse journalistiek was hij beland in een gebouw dat eruitzag als een oud magazijn. Glazen hokjes met nauwe gangetjes ertussen gaven de indruk dat men hier bouten, spijkers, schroeven en andere hulpstukken kon afhalen. Aan de buitenkant leek de man met wie hij gesproken had dan ook op een magazijnmeester, alleen de stofjas ontbrak nog. Ze waren al snel in een eigenaardig gesprek verwikkeld geraakt. Hij had er zijn verbazing over geuit dat iemand zich een vol jaar met de Vlaamse literatuur wenste bezig te houden. De magazijnmeester had geprotesteerd.

‘Die Vlaamse literatuur is in veel opzichten een stuk interessanter dan de Nederlandse. Ik heb het verschil geproefd tussen het bloedeloze proza van de Hollanders en de exuberantie van de Vlamingen. Ik heb wel gezien dat de Vlamingen minder goed schrijven, maar ze zijn gepassioneerd. Vrijwel niemand in Nederland durft serieus te schrijven. Het lijkt wel of ernst en gevoel daar gevreesd worden als de pest. Ik denk dat de Hollanders zo bang zijn voor hun eigen ernst dat ze vluchten in ironie, constructie, experiment. Zij zijn bang voor hun eigen taal en kennen de betekenis van hun woorden niet meer. Vlamingen vergeten soms te schrijven, maar hun werk is gedreven, het heeft een ziel, het leeft.’

Veel terug te zeggen had hij niet. Hij wist dat de man gelijk had, hij had hem fout beoordeeld. Het was in het geheel geen snob, en zeker geen magazijnmeester - het was een echte liefhebber van literatuur, een Vlaming bij wijze van spreken.