Bert Weijde

Onder het ijs

Colofon

ISBN 978 90 282 0623 6 

Bert Weijde, Onder het ijs. Van Oorschot, Amsterdam 1994 (tweede druk) 

Psychiatrisch dagboek

Valeriuskliniek

8 maart 1961

Droom. - Het is bladstil. Rimpelloos strekt het wateroppervlak zich voor me uit. Er is werkelijk niets aan dit beeld te bespeuren, zodat ik me onwillekeurig omdraai en met goed gevolg: een bloemenmarkt. De volgende ontdekking is het fijnbladig groen dat er staat uitgestald: vederkruid, onmiskenbaar. Ofschoon vederkruid een waterplant is, bevreemdt het me niet dat het hier zo vlak bij het water landplant is geworden. Nee, veeleer verheugt het me dat het deze fraaie plant eindelijk is gelukt boven water te komen en ik vind zelfs dat ik deze bijzondere gebeurtenis niet ongemerkt voorbij mag laten gaan. Ik neem er daarom een bos van en loop er de markt mee af, de bos vederkruid omhoog geheven, om te getuigen van zijn overwinning, mijn aandeel daarin niet vergetend: ik heb het me immers zo gedacht.

Inmiddels is de bloemenmarkt overgegaan in een hoge haag van vederkruid. Terwijl het geleidelijk aan donkerder wordt, voert deze weg me landinwaarts naar een vallei aan de voet van een grote blauwe berg. Hoewel ik, zoals is gebleken, niet van de ene verbazing in de andere val, kijk ik dit keer toch wel vreemd op. Er staat een bed in de vallei, het is onopgemaakt, en ik herken het als het mijne. Op het bed ligt een sleutel: mijn sleutel. Mèt dat ik hem herken krijgt de sleutel een gouden glans door een lichtstraal van boven. Geboeid sla ik dit schouwspel gade tot ik opeens de betekenis ervan begrijp: ik moet de koopman nog betalen voor de bos vederkruid. Ik haast me terug. Tevergeefs. Het blijkt dat terwijl ik me bij de vallei bevond het achter me heeft gewaaid, zo hard dat vrijwel alles is weggevaagd; de bloemenmarkt is leeg.

31 maart 1961

Ontslagbrief. Naar Verken gegaan om te vragen of er nog iets aan is te doen.

Verken: ‘Als je niet wilt, behoor je te accepteren dat je kunt verrekken. Het ontslag is onvermijdelijk.’

Helemaal ongelijk heeft hij niet, al vind ik verrekken wel wat sterk uitgedrukt. Inderdaad, ik wil niet. Of laat ik zeggen: ik wil wel maar toevallig niet zo als zij willen. Die kouwe drukte om dat werk. Daar staat mijn hoofd niet naar.

11 april 1961

Met moeder op een terras op het marktplein hier in Delft. Al een halve dag zijn we met elkaar aan de praat geweest, zodat we weinig meer te zeggen hebben. Mijn aandacht is - over het terras heen - bij de toren van de Nieuwe Kerk, die het plein domineert. Van hieruit is hij te hoog om hem in één oogopslag in zijn gehele lengte te vatten, ook door wat achterover te gaan zitten is me dat niet gelukt. Het is tien voor drie. Het uurwerk hangt vlak boven een omgang waar de derde aanzet begint. Daar heb ik met Else gestaan, toen ze uit Aken was gekomen om me te ontmoeten, nu tien maanden geleden. Ik had haar zelf uitgenodigd en een hotelkamer besproken, hoewel ik twee bedden in mijn kamer had staan. Wat ik bij haar in Duitsland niet gedurfd had, had ik op eigen terrein ook niet te ondernemen, hield ik me voor, en stelde de beslissing uit tot het wegrijden van de trein. Vlak onder de galmgaten stonden we, je kon de klokken zien hangen. We zijn nog hoger geweest, tot in de spits - hoger kun je niet komen. Er zit daar een gepensioneerd zeeman die je voor twee kwartjes zijn kijker leent. U woont hier fijn, zei ik. Dat vond hij zelf ook. Ik kon niet te lang naar hem luisteren omdat Else hem niet goed kon volgen en wat terzijde bleef staan.

De omgang bij de spits is afgeschermd door een krans van driehoeken, wimbergen genaamd. Het snijpunt van twee van die wimbergen is zowat op borsthoogte, zodat je je er iets aan moet optrekken wil je naar beneden kunnen kijken. Ik heb dat één keer even gedaan: onaangenaam diep. De toren is 110 meter hoog en ik meen dat de spits 25 meter is.

Moeder heeft iets gezegd en ik heb geknikt. Wat duurt het lang voor het drie uur is. De grote wijzer schijnt invloed op mijn ademhaling te hebben. Er moet een enorme kracht voor nodig zijn om hem niet terug te laten vallen naar half drie. Hoe moet ik me dat voorstellen? Binnen in de toren is een uurwerk. Daar kan ik me slechts een spiraalveer bij denken als van een enorm horloge en dat zegt me weinig. Ik ben meer geneigd het te begrijpen als een op zichzelf staande krachtverhouding tussen de grote en de kleine wijzer. Er moet een sterke neerwaartse druk in die kleine wijzer zijn om de grote wijzer op te kunnen houden en hem zelfs nog geleidelijk aan op te heffen. Hij moet hem ook goed vasthebben.

Beter daar niet al te zeer op te letten. Dat houd ik niet vol tot drie uur. Dan loop ik de kans dat ik iets tegen moeder ga zeggen, een of andere onzinnige opmerking.

Er is een vrouw op het terras komen zitten, juist in het gezichtsveld van de toren. Als ik naar de spits kijk, raak ik haar dan niet met de ogen? Nee, nauwelijks. En als ik naar de klok kijk? Ja, dan wel: haar haar - zwart haar. Meer nog: haar gezicht, zelfs haar kleding. Nog eens proberen of ik met het oog op de klok vlak over haar heen kan kijken. Het gaat niet. Ze wordt mee opgenomen in het beeld. Kijkt ze naar me? Ze draagt een zonnebril, zo'n loerglas. Is dat een glimlach? Bijna een glimlach. Wat zit ze bewust rechtop. Ik zit veel te veel in elkaar, maar ik kan nu niet meer rechtop gaan zitten. Ik wil blijven zoals ik ben, al zal ze zich zo rechtop de meerdere voelen. Alles is bedacht aan haar. Ze heeft een sigaret opgestoken. Langzaam daalt de hand met de sigaret tot de juiste hoogte, het zal zo'n vijfenzeventig centimeter boven de grond zijn. De hand valt niet. Ze zakt niet in elkaar. Ze stort niet neer! Het is net of het echt is; het is net of het vanzelf gaat, alsof het haar geen moeite kost en ze er niet met haar hoofd bij hoeft te zijn.

Ik had met moeder moeten blijven praten. Nu kan ik geen gesprek meer beginnen. En moeder zegt ook niets. Als ze nu even iets tegen me zegt dan ben ik tenminste van die vrouw daar af.

De wijsvinger tegen de mond? Ja doen maar, dat beduidt aandacht en tegelijk innerlijke rust; die twee samen noem je bedachtzaamheid.

Ze beweegt de mondhoeken - ze bestuurt ze: ze glimlacht. Kijkt ze nu naar me of niet? Nee, ze kijkt vlak over me heen. Als ze me gewoon recht aan zou kijken zou ze zich te veel prijsgeven. Ze mag niet merken dat ik het terugkijken eigenlijk niet aankan. Ik moet het volhouden. Ik moet over haar heen blijven kijken en haar vervagen door mijn ogen op de verte in te stellen, voorbij de toren nog en onderwijl aan iets anders denken. - Ik zal aan mijn mondholte denken.

De onderkaak is iets meer naar achteren dan de bovenkaak. De kiezen staan niet recht op elkaar. Het klemmen is het sterkst in de slapen. Daar zijn de spieren aan de schedelwand gehecht. Nee, geen verdere anatomische voorstelling.

Ze blijft me maar aankijken. Als ik eens ging roken, dan kan ik me bewegen, alhoewel het kleine bewegingen moeten blijven en vooral niet te haastig.

Wat gebeurt er nu? Er lopen twee meisjes kriskras tussen de stoelen door. Zoeken ze iets? De oudste zal een jaar of tien zijn en de jongste zes. Het zouden twee zusjes kunnen zijn. De oudste heeft een rode vierkante doos bij zich. Vlak voor de vrouw gaat ze ermee op de grond zitten, maar die doet alsof ze niets heeft opgemerkt. Stel je voor, ze zal zich verlagen tot nieuwsgierigheid. Het meisje licht het deksel tot een kier en overtuigt zich van de inhoud, waarna ze de doos weer haastig dicht doet. Intussen kijkt haar zusje rond of iedereen wel ziet dat er een doos is waar niemand verder in mag kijken. Opnieuw wordt er een blik in de doos geworpen. De vrouw kan haar nieuwsgierigheid niet langer bedwingen en neigt het hoofd. Gelijk sluit het meisje de doos en springt triomfantelijk overeind. In rondgaande bewegingen huppelen de twee meisjes het terras af, zetten het even op een holletje en huppelen weer verder, nu in een strakkere rondgang alsof ze een winding volgen.

20 april 1961

In Amsterdam. Toen moeder naar Delft kwam bleek ze van mijn ontslag op de hoogte. Dat zal Verken aan vader hebben doorgegeven. Moeder vond dat ik ziek was en dat ik maar een poosje bij hen in huis moest komen. Daar heb ik aan toegegeven, al was het aanvankelijk niet mijn bedoeling ook nog naar een dokter te gaan. Ik dacht alleen op die manier wat geld uit te sparen en misschien door me te laten verzorgen wat tot bedaren te komen. Helaas ziet het daar nog niet erg naar uit.

21 april 1961

Bezoek aan dokter Bijvoet.

Van tevoren overwoog ik, wat te zeggen? Er is geen begin. Ik heb er zelf geen houvast aan.

Goed dan. Buiten valt de regen. Ik sta in het portiek. Er valt regen. Regen verdunt de wereld, is een troost. Ik ben in staat de mensen te verachten die op de regen mopperen, maar ik hoop ook die verachting te boven te komen.

Het was een smerige, warme dag. De regen komt dan als een bevrijding. Niettemin ben ik onrustig. Mijn beurt nadert. Als ik opgelaten ben, zal hij inzien dat er wat loos is. Moet hij dat zien? Nee, maar gesteld dat hij me net als iedereen niet wil geloven, dat hij me niet accepteert... Maar dan bestaat de mogelijkheid dat ik me als een aansteller zal gedragen. Toch, ik ben bang.

‘Ja’, een waarachtige doktersstem achter de deur waarop ik klop.

De kamer is zeer groot. De dokter is verdiept. Hij heeft een grote hand. Zijn hoofd is groot; een zware bril waarachter ik moeilijk de ogen kan vinden. Ik geef hem een hand.

Overgeleverd. Hoe nu.

- We hebben elkaar nog niet eerder gezien.

- Nee, dokter.

Als ik reeds zit, noem ik hem mijn naam. Te laat. Er is ook zo veel te zien. Onzin, er is niets te zien. Ik heb me te overtuigen, maar van wat weet ik niet.

- Ik heb een brief voor u meegekregen.

De tas doe ik open. In het portaal had ik de tas eerst open om onmiddellijk de brief te kunnen overhandigen. Daarvoor overwoog ik nog om met de brief in de hand binnen te komen. Het laatste besluit dan was de tas geheel af te sluiten om hem in zijn aanwezigheid te kunnen ontsluiten, te kunnen zoeken naar de papieren.

Hij leest enige regels.

- Hebt u geen gele kaart meegekregen?

Ik wist het niet meer. De papieren legde ik op tafel. We vonden hem gelijk. Naam, adres, geboortedatum. Bij het adres: Haarlemmermeerstraat 257.

- 157, dokter.

Hij verbetert ook het formulier van dokter Van Hattem. Hij leest de brief gedeeltelijk.

- U werkt dus niet meer.

- Nee, dokter.

- Wat was uw beroep?

- Tekenaar.

Er wordt getelefoneerd.

- Ja, die zit hier voor me. - Ja, doen maar. Als ze 's nachts maar vast slaapt. Ze moet vooral slapen.

Van Hattem?

Hij leest verder.

- U bent ook onderwijzer geweest, lees ik.

- Ja, dokter.

- Bent u al eens eerder onder behandeling geweest bij een zenuwarts?

- Ja.

- Wanneer was dat?

- Dat was in de tijd toen ik gekeurd werd voor militaire dienst, bij dokter Kat. Hij heeft me toen geholpen. Ik zag tegen de dienst op. Een jaar of tien geleden was het.

Er wordt weer genoteerd.

Ik heb intussen al veel gezien.

Witte gipsen paardjes op de schoorsteen. Mooie paardjes. Een stuk steen dat uit de zeebodem moet komen op de andere hoek van de schoorsteen.

Figuren die een matrijs van driehoeken zijn geworden, hier en daar wat glimmend van de vette balpeninkt, op het vloeiblad op Bijvoets bureau. Naast het bureau een grijze ladenkast.

Links van me een divan. Bruin of groen? Bruin. - Ik zal dat controleren. - Een blauw kussen. Daarachter een grote groene leunstoel. Half achter de leunstoel een klein tafeltje met een asbak. In de asbak uitgedoofde peuken. Een schilderij boven de divan, voornamelijk in de kleuren blauw en rood.

De brief is uitgelezen.

- Ja, wat vindt u er zelf van?

Het begin.

Ik begin te hakkelen. ‘Ja... ik weet niet... 't is moeilijk... ik herinner me de gang, daar was het voorgenomen begin... ik dacht, wat zal ik u gaan vertellen, ik wist het niet, ik vond dat ik u eerst maar die brief moest geven...’ Terwijl ik in de handen knijp slaat hij me gade en krast ondertussen driehoekjes op het vloeiblad.

- Wilt u een sigaartje?

- Ja.

De grote doos op het bureau wordt geopend en me voorgehouden. De doos is voor ongeveer driekwart gevuld. In de voorste helft vormen de sigaartjes een kuil; van de achterste helft is er nog geen afgenomen. Weifelend zwaait mijn hand boven de doos. Want het is nu de vraag of ik er een uit de kuil zal nemen of een meer van achteren - van die gesloten rij. Ik zal de voorste van de gesloten rij nemen, dan is de kuil weer wat groter geworden en heb ik me bij mijn voorgangers aangesloten. Maar juist als ik wil grijpen stuit ik op cellofaan.

Het blijkt dat die gesloten rij overspannen is met cellofaan tot enkele centimeters boven de kuil, die verder openligt. Ik ben er ingelopen. Ik blijk nu iemand te zijn die door roeien en ruiten gaat, die geen belemmering ziet om zijn wens te vervullen. Maar ik wil eigenlijk geen sigaartje. Nu moet ik wel. - Neem er maar een uit de kuil. -

Voor vuur sta ik op.

- Vertelt u eens, u bent dus op de kweekschool geweest.

- Ja.

- Hier in Amsterdam?

- Ja. Ja, dokter.

- Op de Nieuwe Prinsengracht?

- Ja, dokter.

- En heeft u daarna voor de klas gestaan?

- Ja.

- Wanneer was dat?

- Dat is twee keer geweest. De laatste keer in Nieuwe-Tonge en de eerste keer in Amsterdam.

- En ging dat niet?

- Nou, de eerste keer al helemaal niet. Ik was toen reserve-onderwijzer. 39 scholen in een jaar tijd. Goed voor een kneusje als ik.

Weer dat nare woord. Toch zeggen, ja zeggen, dat nare woord.

Er wordt genoteerd.

Het schilderij boven de divan is een aquarel. De Sint Nicolaaskerk, schepen, grote verfstrepen. Voorbij de divan staat een tweede bureau, waarop een toestel met knoppen. Boven dat bureau een grote kaart van Amsterdam en omgeving. En tenslotte de tuindeuren.

- Daarna heb ik op een statistiekbureau gewerkt en ben daar na een jaar ook weer weggevlucht. Het meest is 't me bevallen op het Volkskunde Bureau. Daar ben ik het langst gebleven, twee jaar. Maar tenslotte was het niet vol te houden. Sommige mensen krijgen een betekenis voor me, die me...

Er wordt geluisterd.

- Hebt u wel eens geprobeerd ergens te blijven?

- Nee, dat blijkt. Maar 't gaat niet. Op dit laatste bureau, waar ik tekenaar was, heb ik de Oosterse methode toegepast, toe te geven.

Telefoon. Hoorn weer neergelegd.

- Waarom gaat 't niet?

- Ik voel me verdacht van alles.

- Waarvan bijvoorbeeld?

- Ja, dat kan ìk niet weten. Dat wordt buiten mij om afgesproken. Ik heb geen omgang met vrouwen. Dus dan ben ik weer een homo, dan heet ik weer kinderaanrander te zijn. En dan al die toespelingen op mijn gedrag. Daar word ik bang van. Voor u bijvoorbeeld ben ik ook bang.

- Maar dat hoeft toch niet.

- Toch, bij iedereen waar ik binnen moet komen... een ander land... - Wat een onzinnige gedachtenformulering toch. - ‘Dat affiche dat u op de gang heeft bijvoorbeeld, daar kan ik ook niet tegen.’

't Gesprek loopt af.

- We zullen een afspraak maken voor de volgende week dinsdag, buiten het spreekuur. Dan kunnen we eens rustig praten. Wilt u deze gele kaart dan meenemen?

25 april 1961

Tweede bezoek aan Bijvoet. Ik loop niet meer door de gang te ijsberen. Het is niet meer nodig. Ik wacht tegenover het affiche, bedoeld als uitnodiging voor een bezoek aan St. Moritz. De arreslee komt schuin de helling af. Een paard is er niet. In de slee zit een vrouw en achterop staat een man; de vrouw is in het rood en de man in donkerblauw. De sneeuw is blauwig en de slee is bruin. Van voren heeft de slee een krul die uitloopt in een vogelbek. De vrouw, die het toch koud moet hebben, wuift in de richting waarin ze gaan. De man grijnst.

Het affiche is met punaises opgehangen, een ervan kan nog dieper. Ik druk hem aan, waarna ik er met de rug voor ga staan. Wat niet verhelpt dat ik in gedachten nog steeds bij die aangedrukte punaise ben. Ik sta er te dicht op, denk ik en doe een stap vooruit. En als ook dat niet blijkt te helpen: dan maar even naar buiten.

Die steenvoegen in het portiek, als je er een aan zou raken zou je ook verder moeten gaan, al die voegen langs. - De gang weer in. - Als ik aanstonds binnenkom moet ik dan zeggen: dág dokter, of moet het zijn: dag dókter? Leg ik de klemtoon op dokter dan behoud ik distantie, zou ik zeggen, maar die distantie is alleen maar in zijn voordeel. - De zoemer: voor mij.

Ik heb mezelf voorgenomen niet te kloppen want dan gaat hij ja roepen en dat is zo'n akelig gehoor. Toch kloppen. Geen antwoord. Nu kan ik niet zomaar naar binnen anders heb ik voor niets geklopt. Er zit niets anders op dan nog eens kloppen.

- Ja.

Naar binnen.

Hij is aan het telefoneren. Beleefdheidshalve doe ik een stap terug. Bijvoet reageert met een uitnodigend gebaar naar de stoel voor zijn bureau.

De divan. De divan is zwart. Het kleed erop heeft donkere en lichtere, overlangse strepen. Ik overtuig me van alle andere dingen. Ze zijn er. Ik betrap mezelf erop dat ik te lang naar de aquarel blijf kijken en wend onmiddellijk het hoofd af naar de paardjes op de schoorsteen.

De arm waarmee hij me wenkte staat op de elleboog overeind op het bureau, met de hand naar me toe. Moet ik die hand pakken? Waarom kijkt hij dan niet op? Hij kan toch wel even de moeite nemen op te kijken. Die hand botweg nemen? Misschien schrikt hij als ik hem pak. Nee, op zo'n manier een hand opgediend te krijgen, daar voel ik niets voor.

Kijk, de hand beweegt enigszins naar je toe. Hij wil het, hij wil dat je hem pakt. - Doen maar.

Goed dat ik niet met de gele kaart in de hand ben binnengekomen. - ‘Elke keer meebrengen en tonen.’ - Ik houd de tas op mijn schoot en daarop de kaart, de hele kamer is dan in evenwicht.

De tuindeuren staan open. De vitrage hangt tot een meter boven de grond: ik zie eronderdoor. Er loopt een pad van flagstones recht de tuin in. Ik zie planten, boomstammen, geen bomen.

Het telefoongesprek is afgelopen.

- Meneer Weijde...

Waarom vraagt hij niet naar de gele kaart?

- ...Ja, u bent op de kweekschool geweest, u bent onderwijzer geweest en u bent daarna gestrand in wat kantoorbaantjes.

- Ja dokter.

- U kunt het niet volhouden ergens te blijven.

- Nee.

- Maar hoe was het met het werk? Hoe ging dát?

Opnieuw telefoon.

- Ja, ik ben juist om vijf uur zonder boodschappendienst en nu gaat geregeld de telefoon.

Ik maak met de rechterhand het gebaar van ‘gaat uw gang’.

Van het gesprek hoor ik niets. Het werk, ja, het werk, hoe gíng dat? Hoe is het met het werk? Heb ik arbeidslust? Ik ben niet lui. Toch ben ik lui, niet uit luiheid maar uit-?

De hoorn wordt neergelegd. Ik wil het woord arbeidslust noemen en dan zeggen dat die me langzaamaan vergaat. Maar hij komt gelijk weer met een vraag.

- Was u vroeger accuraat?

Dat heeft de controlerend arts me vorige week ook gevraagd. Zouden ze mijn antwoorden vergelijken? Staan ze met elkaar in contact? Of ben ik nog steeds in de fase van routinevragen. Wat betekent het accuraat te zijn geweest? Wat?

- Accuraat? Vroeger was ik leerling-lithograaf.

- O ja?

- Ja. Ik moest toen peuterwerk doen. Dat ging niet. Ik had last van transpirerende handen en zo'n lithografische steen is vetgevoelig gemaakt, zodat het steeds geknoei werd. En dan die sfeer op zo'n fabriek.

- Was dat voor u naar de kweekschool ging?

- Ja.

- Dan was u dus ouder dan de anderen toen u er op kwam?

- Eh... negentien jaar. Drie jaar grafische school. Ja, negentien jaar.

- Mm, toch niet zo oud.

Hij gaat terug. Hij wil teruggaan. Hij wil de periode vinden waarin deze toestand begon.

- Heeft u ook broers of zusters?

- Ja, een broer; geen zusters.

- Is die ouder dan u?

- Nee, vier jaar jonger.

- Wat doet uw broer?

- Die is lithograaf geworden.

- O, die is u dus opgevolgd. Kunt u met hem overweg?

- Ja, ik kan heel goed met hem opschieten.

- Woont hij nog thuis?

- Nee, hij is getrouwd.

Weer telefoon.

- En uw ouders, hoe staat u daar tegenover?

Mijn ouders. Hoe sta ik tegenover mijn ouders. Mijn vader. Wat mijn vader? Wat moet ik zeggen van hem? Ik zie alleen de grote bril van de psychiater die me gadeslaat. Hij zit op een hogere stoel dan ik. Hij ziet op me neer. Nee, niet. Nu kan hij in één oogopslag zowel mij aanzien als op zijn papier kijken. Maar toch, waarom zit hij zoveel hoger. De tuin, de flagstones. Mijn ouders weet ik niet.

- Ja, ik leef in goede verstandhouding met ze. Het is soms wel... (hoe, hoe is het soms) ... maar ik accepteer ze toch, omdat... Ik heb bij ze gewoond. Ik heb er zoveel gegeten dat ik volwassen werd. Ik heb er geslapen. Ach nee, dat is gezeur.

- Heeft u enig idee hoe het komt dat u zich zo bang voelt?

- Nee. Nee, dat weet ik niet. Soms denk ik het is dit, soms het is dat. Maar dan zie ik weer dat het iets anders moet zijn. Ik zou het u echt niet kunnen zeggen.

Alweer telefoon.

- Ja, ik had u willen hebben voor de boodschappendienst was afgelopen.

- Maar u had me toch om kwart voor vijf besteld.

- Daar kunt u ook niets aan doen. Ik had gedacht u eerder...

Hij spreekt verder door de telefoon.

Wat doe ik hier? Wanneer zal hier ooit iets beginnen? Ik praat maar om hem materiaal te geven om houvast te hebben. Hij laat me maar ronddrijven op mezelf. Wanneer gaan we de diepte in?

- Hoe lang is dat nu al dat u zich bang voelt?

Dat heeft hij al gevraagd. Zie je wel.

- Zeker wel een jaar of tien, twaalf.

Controleert hij m'n antwoorden? Wil hij weten of ik maar wat heb ingestudeerd?

- Ik vertelde het u al, 't was zo in de tijd dat ik bij dokter Kat was.

- Ja, al deze gebeurtenissen hebben u in de loop van de tijd nogal eenzaam gemaakt. U kwam steeds meer afgezonderd te staan van de mensen.

Hij ziet me aan. Het is vernederend als ik dit heb te erkennen. Ik erken het.

- Dat is waar.

- U leeft ook voortdurend onder spanning en u bent zeer gevoelig.

- Ja dokter, dat is wel zo. 't Is misschien meelij met mezelf - dat heeft men mij ook wel verweten.

- Geeft u eens een voorbeeld.

Een voorbeeld. Alles aan mij is een voorbeeld. Noem maar eens iets. Dat ik verlegen ben. Dat ik bij het minste geringste bloos, dat ik steenvoegen in de muur anders zie, de tijd van de dag.

- Bijvoorbeeld. Vandaag was ik in de tram. Een vrouw viel bijna. Dat is afschuwelijk. Ik schrik. Of een hondje wordt bijna overreden, dan zie ik het gebeuren.

Wat een onzinnige voorbeelden.

- Ja, meneer Weijde. We zullen u een kalmerend middel voorschrijven. U moet eerst van deze spanningen loskomen. Hoe denkt u daarover?

- Graag dokter.

Graag, wat een woord.

Hij schrijft. Met mij gebeurt alles, dat wil zeggen er gebeurt veel met mij waarin ik eigenlijk geen inzicht heb.

- Komt u dan volgende week dinsdag terug. Om vijf uur. Ik zal zorgen dat ik dan klaar ben en we rustig kunnen praten.

- Goed dokter.

Hij zegt me goeiendag. O ja. Ik draai me om.

- Dag dokter.

Achter het bureau buigt hij naar de grond. Bergt hij een kaart in een bak, of zet hij een toestel af? Ik hoor enkele klikkende metaalgeluiden.

Buiten realiseer ik me dat ik alweer vergeten ben de ruimte op te nemen tussen de deur met de glasruit waarvoor ik moet wachten tot het belletje gaat van aan-de-beurt en de deur van de spreekkamer. Ik herinner me wel dat er meerdere deuren zijn en dat ik de eerste keer op goed geluk klopte en juist geraden had.

Aanvulling op dit verslag. - Bijvoet vertelde me dat moeder bij hem op bezoek was geweest, waarna ik tot moeder: wat moet jij bij Bijvoet doen? Ze wilde weten hoe ze zich tegenover mij moest gedragen nu ik ziek heette te zijn en ze vond het geen stijl dat Bijvoet me van haar bezoek had verwittigd. Geen stijl? Ik vond dat Bijvoet juist had gehandeld. Ik ga toch ook niet naar Van Hattem, zei ik, om te vragen hoe ik me tegenover jou moet gedragen.

2 mei 1961

Derde bezoek aan Bijvoet.

- Meneer Weijde.

- Dág dokter.

- Gaat u zitten. Hoe voelt u zich nu, meneer Weijde?

- Geen verandering. Net zo.

- Wat denkt u ervan als we u eens laten opnemen?

Stilte, waarna Bijvoet hervat:

- Men kan zich dan eens rustig met u bezighouden.

- Prettig vind ik het niet.

- Nee, meneer Weijde. Maar als we op die manier het leven voor u wat dragelijker kunnen maken, dan lijkt me dat toch beter. Zo kan het toch ook niet langer blijven. We moeten verstandig zijn. Zo bij uw ouders thuis komt er geen verandering in uw toestand.

Hij krast over de driehoekjes op het vloeiblad. Bij wie zoal heeft hij die driehoekjes gemaakt?

- Nee, bij mijn ouders houd ik het niet uit.

- Vindt u het zelf niet beter zo?

- Dat kan ik niet zeggen. Ik zal me er bij neer moeten leggen.

- U zult nader onderzocht moeten worden, willen we u kunnen helpen. Hier, zo op het spreekuur, is de tijd veel te kort. Daar heeft men alle gelegenheid zich met u bezig te houden. U wordt er goed verzorgd. En u bent weg uit uw omgeving die uw spanning maar opvoert. En als dat dan achter de rug is komt u gewoon weer bij me terug en zullen we zien wat we verder voor u kunnen doen. Lijkt u dat niet het beste?

- Maar ik wil liever niet op een grote zaal.

- Ja meneer Weijde, dat moet u dan maar op de Achtergracht bespreken. Daar gaat u dan donderdag naar toe om u in te laten schrijven voor een opname. Afgesproken?

- Ja.

- En zullen wíj dan voor volgende week dinsdag afspreken?

- O, dus het is nog niet zo gauw, die opname.

- Daar kan nog wel enige tijd mee heen gaan ja. Ik zal u een brief meegeven.

Weer een brief.

4 mei 1961

Achtergracht 100.

Een man staat er altijd gereed om m'n fiets in bewaring te nemen. Dergelijke mensen lopen altijd mank.

- Kamer 57? Tweede verdieping!

Onmiddellijk zie ik de 57 en dan het: hier melden. Er zitten twee dames. Na enige minuten kom ik aan de beurt.

Als ik m'n naam noem en de brief afgeef, komt de vraag: ‘Bent u hier al eerder geweest, meneer Weijde?’

- Ik meen het wel, 't komt me hier enigszins bekend voor.

Dat bronzen beeld van die moeder met haar twee kinderen, midden in de gang, zal ik vergeten, en dit loket, en dat koffiekamertje waar schilders en ambtenaren en juffrouwen steeds in- en uitlopen. Nee, niets daarvan.

- Meneer Weijde van 1932?

- Ja, dat ben ik.

Notities, kaarten, briefjes, de brief van dokter Bijvoet, alles gaat in een map.

- Links om de hoek kunt u in de gang wachten. De dokter zal u wel roepen.

Er zitten tien vermoeide mensen. De ja-zeggers onder hen zijn een oude man die met z'n hele dikke vrouw is meegekomen en naast wie ik op zijn uitnodiging ga zitten, en verder de geblondeerde, in blauw plastic gehulde, sigarettenrokende, koffiedrinkende en met de andere dame kwebbelende dame.

Enige voorbijlopende, in aandacht verzonken naar de tegels turende ambtenaren herken ik.

De ambtenaressen die voorbijgaan lopen allen met opgeheven hoofd. De meesten van hen dragen bladen met koffiekoppen.

Ik besluit ook een kop koffie te gaan drinken.

Het is een hok, waar ijverig koffie wordt gehaald en waar in hoeken werklieden zitten.

Als ik achterom kijk, zie ik hem de trap opkomen. De trap en het beeld kan ik door de deuropening in één oogopslag zien.

Korte mouwen heeft hij. Geen armen, stel ik onmiddellijk vast. Ja, ik wist het gelijk. Hij is het weer, de smerige exhibitionist. Ja, met die kleine vingerachtige vergroeiingen uit die mouwen. Hij voelt zich vrij, weet ik; we zijn allemaal gelijk en voor geen enkele tekortkoming hoeven we ons te schamen.

De koffie had ik besteld. Dus die had ik te drinken.

Mijn naam aan het eind van de gang. Erheen.

Weer een hand. Een naam die ik gelijk weer vergeten ben. ‘Gaat u zitten.’

Hij bekijkt de map met papieren alsof hij er voor het eerst een blik in slaat. En dan, alsof die map geen informatie bevat:

- Vertelt u het eens. Wat is er aan de hand, meneer Weijde?

Man met je kleine neusje en je suikergoedgezicht - begrijp je dan niet dat je me dwars zit, dat je me treitert. En wat doet die dame daar, die schrijft maar. Ze is ambtenares, ze hoort niets, ik kan rustig met de dokter praten. Maar ze weet het al natuurlijk; zodra ik binnenkwam, wist ze het.

- Ach, 't is zo uitgebreid, hoe moet ik u dat vertellen... Begrijpt u, die vraag wordt me zo vaak gesteld, 't begint zeer onaangenaam voor me te worden.

- Ja, dat begrijp ik, meneer Weijde. U bent op de kweekschool geweest?

- Ja.

Wat zitten ze toch aldoor over die kweekschool te meieren.

- Hier in Amsterdam?

- Ja dokter.

- Heeft u ook voor de klas gestaan?

- Ja, twee jaar.

- Ging dat niet?

- Nee.

- Hoe kwam dat zo?

't Verhaal over de 39 scholen maar weer. ‘De kinderen ruiken de labiliteit aan mij.’

- Hoe bedoelt u dat: ruiken?

- Ja, hoe bedoel ik dat? Overdrachtelijk, zou ik zeggen. Intuïtief weten ze van mijn onzekerheid.

- Dus het lag niet aan de kinderen.

- Dat zal ik niet ontkennen.

- Dus u vindt ook dat de oorzaak van uw moeilijkheden bij u zelf ligt.

- Nee, dat vind ik niet. Het is net zo lang als het breed is.

- Hoe bedoelt u dat?

Zijn gezicht dringt weer op in mijn richting.

- Ik bedoel dat ik evenveel recht van spreken heb als de anderen. Zij vinden mij negatief als ik me onvoldoende aanpas. Dat mogen ze zeggen. Ik op mijn beurt vind dat hun wereld negatief is.

- Ja, u leeft zo in uw eigen wereld.

- Met alle onaangenaamheden van dien.

Mis. Teveel gezegd.

- Hoe bedoelt u dat: onaangenaamheden?

- Dat is eigenlijk weer uw eerste vraag.

- Ja.

- Ik ben bang voor allerlei dingen.

- Noemt u eens een voorbeeld.

In het raam een schoorsteen in tegenlicht.

- Die schoorsteen daar.

- Heeft u die dan al eerder gezien?

- Nee, maar er zijn meer van die schoorstenen met zo'n gemeen pijpje erop. Er zijn ook andersoortige dingen.

- Wat voor dingen zijn dat dan?

- Dit gebouw hier, met die gladde tegels. Deze tijd van de dag.

O, wat hangt het mij de keel uit.

- Maar waarom? Wat is daar dan allemaal mee?

- Dat kan ik niet weten. Daar moet ik me nu juist voor laten opnemen.

- En wilt u dat ook?

- Dat is al niet meer de vraag. Dat moet.

- Dus u vindt dat ik u moet laten opnemen.

- Nee, dat heb ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat het moet.

- Maar ik wil weten of u daar uw toestemming aan geeft. Het gaat toch om uzelf.

- Ook al niet meer.

- Om wie dan wel?

- Nou ja, laten we er over ophouden. Laat u mij maar opnemen. Ik neem de verantwoording.

- Goed, meneer Weijde, als u dat wilt zullen we daarvoor zorgen.

- Maar dan geef ik wel de voorkeur aan de Valeriuskliniek. Liever niet in het Wilhelmina Gasthuis.

- Waarom? Is daar een bijzondere reden voor?

- Ja. Nou ja, dat had ik me zo gedacht.

- O, dus dat had u zich van tevoren al zo gedacht. Ja ja. Nu, dan zullen we zien of we dat zo voor u kunnen schikken. Beloven kan ik natuurlijk niets. Maar ik zal zien wat ik voor u kan doen. Ik zou zeggen, wacht u maar rustig af.

Waarom wilde je juist naar de Valeriuskliniek?

Daar is geen duidelijk antwoord op te geven zonder over al mijn eigenaardigheden uit te weiden. Waar het voornamelijk om ging was dat er al twee merkpunten waren: opa en oma Weijde hadden tegenover de kliniek gewoond, op het Valeriusplein, en die dokter Kat woonde er vlak om de hoek. Liet ik me opnemen in de kliniek, dan zou het als het ware een kring worden en daarmee de binnenste cirkel van al mijn rondgaande bewegingen.

5 mei 1961

Met Dolf Hoogvliet, een vriend van mijn broer Kees, naar het Olympisch Stadion om een goed zicht op het bevrijdingsvuurwerk te hebben. Geen vuurwerk gezien.

Het was al bijna donker. Dolf sjorde me over een muurtje waaraan ik mijn hand openschaafde. Het stadion was leeg: een grote donkere ovale kom - een groot betonnen oor. Op de eretribune hebben we een sigaret gerookt.

9 mei 1961

Vierde bezoek aan Bijvoet.

- Zo meneer Weijde, ik ga nu met vakantie; over vier weken kom ik terug. Binnen die tijd zult u wel opgenomen en misschien ook al weer ontslagen zijn. Ik zal u voor vier weken tabletten geven.

11 mei 1961

Droom. - Ik wandel langs een kanaal; het is zonnig weer. Aan de overkant van het water is een tuinman zijn zeis aan het slijpen. Hij heeft een grijze snor en draagt een hoed die me bekend voorkomt. Dat moet dokter Kat zijn. Over het water vertel ik hem over alles wat er gaande is; hij luistert geduldig maar een antwoord krijg ik niet. Ik gooi een wit balletje naar hem op in de hoop dat hij tenminste daarop zal reageren, maar hij laat het rustig naast zich in het gras liggen. Dan naar hem toe. Verderop zijn sluizen, daar kan ik de overkant bereiken. Hij schijnt te begrijpen dat ik het er niet bij laat zitten en raapt het balletje op om het te bekijken.

Aan de overkant gekomen staat hij voor me met lichtelijk gespreide armen als wil hij zeggen: ik weet niet wat ik ermee aan moet. Zijn zeis ligt op de grond. Dan moet het maar, zeg ik en neem de zeis waarmee ik hem neersteek. Het wordt nu vluchten: ik hol over dijken, spring over hekken; achter het stadion om bereik ik de stad. Waar nu heen? Ik weet het niet en hol maar door tot ik een oud schoolgebouw bereik, waar ik naar binnen ga. Maar nog ben ik niet veilig, want op de gang vind ik een lijk. Daar moet ik beslist van af. Ik ontdek een leeg aquarium met wit beschilderde ruiten. Het lukt eerst niet om hem erin te krijgen, hij is te groot. Pas als ik hem zijn benen en armen heb afgesneden kan ik hem in de bak kwijt. Er is een kraan boven. Ik laat de bak vol water lopen, waarmee deze zaak dan zou zijn afgehandeld, tot ik besef dat er morgen waarschijnlijk mensen komen.

12 mei 1961

In de Valeriuskliniek. Om ongeveer elf uur kwamen ze me halen. Moeder ging met me mee. Beneden bij de portier werden we in een kamertje gelaten. Weldra verscheen de dokter, een grote man met roodblond, dun haar en een kin die er is, welbewust: dokter Van der Meer. We hadden nog maar net enige woorden gewisseld of een zuster kwam me ophalen. Moeder bleef achter met Van der Meer.

Ik kwam op de zaal - hier. De mensen waren aan het eten aan tafeltjes die voor zolang tussen de twee rijen bedden waren opgesteld. Ik werd op een stoel geplaatst voor het bed waar ik nu in lig.

Na het eten kwamen sommigen zich aan mij voorstellen, anderen liepen met een wijde boog om me heen.

Voor ik naar bed ging moest ik onder de douche. Een broeder bleef er bij staan. Een klein ventje met kortgeknipt haar. Ik heb hem daarna niet meer gezien. Hij vroeg of ik wist waar ik was. Ja, ik was onder de douche, zei ik met een lachje. In de Valeriuskliniek, vulde ik zekerheidshalve aan. Of ik wist wat voor dag het was. Ja, vrijdag. Of ik wel eens stemmen hoorde. Ja, ik hoorde wel eens stemmen. Hij stond me maar aan te gapen. Hij irriteerde me. Ik schoof de voorhuid naar achteren en ging me er uitvoerig wassen. Hij scheen wat te schrikken. Zijn hele hoofd helde plotseling wat achterover.

Eenmaal in bed en rust op zaal - de mensen zijn naar de arbeidstherapie - kwam de dienstdoende verpleegster zich aan mij voorstellen: zuster Jansonius. Ze kwam me de pols voelen en de nagels knippen. Bij het nagels knippen hield ze mijn hand vlak voor haar borst en iedere vinger werd eerst aandachtig bekeken. Ze deed ook erg vrouwelijk. Met haar harde witte schort stond ze tegen de stang van mijn bed aangedrukt. Die stugge verpleegsterskleding bevalt me wel.

Ik lig bij het raam. Links naast me heb ik een kast. Rechts van me drie bedden. Tegenover me bedden. Vroeger zijn naast de kast waarschijnlijk schuifdeuren in de muur geweest. Dat is nu open. Daarachter is nog een zaaldeel, iets groter dan hier. De muren zijn gelig. Boven het bed tegenover me hangt een wat triest schilderij van een korenveld met klaprozen en gras. Men zal gedacht hebben dat zo'n voorstelling wat opvrolijkt en er niet bij stil hebben gestaan dat het dan toch nodig is het een beetje behoorlijk weer te geven.

13 mei 1961

Vanmorgen bezoek van professor Van Houten, de directeur van de kliniek. Hij kwam de zaal binnen gevolgd door zo'n man of tien. Op enige afstand van mijn bed bleven ze staan. Alleen Van Houten kwam naar voren om zich voor te stellen. Een klein mannetje met een gerimpeld gezicht. Ik keek van hem naar de andere witgejaste personen. We zullen zien wat we voor u kunnen doen, zei hij en gelijk ging hij weer weg gevolgd door de hele stoet. Niet zodra waren ze de deur uit of iedereen begon te lachen. Je had dat gezicht van jou moeten zien, zei er een, maar trek het je niet aan, hij doet dat bij iedere nieuwe patiënt.

Van een tot twee moet iedereen hier in bed liggen om te rusten.

Zowat vijf over een kwam dokter Van der Meer me halen. Hij nam me mee naar een grote, vrijwel lege kamer. Er stond een bed voor onderzoek en er hing een letterkaart om de ogen te testen. Verder alleen nog een tafeltje met twee stoelen bij het raam. We gingen zitten. Eerst naam enzovoort. Dan:

- Weet u waar u bent?

- Ja, in de Valeriuskliniek.

- Wat voor dag is het vandaag?

- Zaterdag.

- En welk jaar?

- Negentieneenenzestig.

- Hoort u wel eens stemmen?

- Ja, soms vlak voor het slapen gaan.

- Wat zijn dat voor stemmen?

- Ze roepen mijn naam.

- Gaat u dan wel kijken?

- Nee.

- Waarom niet?

- Dat weet ik niet.

Hoe zit dat, zijn ze me systematisch aan het gek maken? Wel degelijk ben ik meer dan eens gaan kijken, maar het leek me verstandiger hem daar niet wijzer over te maken. Ik doe het trouwens niet meer - gaan kijken.

- Ziet u weleens dingen die niet in de werkelijkheid zijn?

- Nee. Alles wat ik zie beschouw ik als werkelijkheid. Wel is het zo dat ik aan sommige dingen een bijzondere betekenis toeken.

- Wat voor dingen bijvoorbeeld?

- Ja, wat voor dingen. De kleur rood.

Gek genoeg zei hij niet dat een kleur geen ding is. Hij was ijverig aan het noteren. Daarmee klaar, opeens de vraag:

- Wat komt u hier doen?

- Tja, dat is moeilijk te zeggen. Het is de loop der dingen.

- Nee, dat is niet het antwoord op mijn vraag.

Ik zwaaide een beetje met mijn hoofd ten teken dat ik de vraag wel begreep, maar hem liever ontweek, zodat er niets anders op zat dan met die loop der dingen aan te komen, en somde het rijtje nog eens op waar Bijvoet naar had gevraagd. Van der Meer drong niet verder aan.

- Heeft u er enig idee van hoe het komt dat alles zo loopt?

- Jawel, ze hebben het op mij gemunt.

- Dat denkt u.

- Ja, dat denk ik.

- Heeft u wel eens angsten?

- Ja.

- Kunt u een voorbeeld noemen?

- Een voorbeeld weer. Straten.

- En wat is er dan met die straten? Drukt u de ruimte?

- Dat kan ik moeilijk onder woorden brengen.

- Gaat het om hoge straten, of juist om brede straten?

In het raam stonden de hoge gevels van de veel te smalle Valeriusstraat. ‘Hoge en smalle straten’ koos ik als antwoord.

Het gesprek werd onderbroken doordat er iemand even wat kwam zeggen. Daarna scheen hij me te willen overrompelen met de vraag hoe ik tegenover meisjes sta. Ik was ook overrompeld, maar meer door de manier waarop die vraag werd gebracht. Je opeens met grote ogen strak aankijken. Op die manier schrik ik ook nog altijd van Sinterklaas. Ik antwoordde met gebogen hoofd.

- Ja, ik ben bang voor ze omdat ze bang voor mij schijnen te zijn. Ze vinden me een griezel. Ik kan niet met ze omgaan.

- En hoe vindt u dat?

- Onaangenaam. Men denkt nu eenmaal van alles.

- Hoe van alles?

- Nou, bijvoorbeeld dat ik homoseksueel zou zijn.

- Waarom?

- Dat denkt men nu eenmaal.

- Heeft u wel eens een dergelijk contact gehad?

- Bijna. Dat was op het eind van een vakantie, vlak voor ik op het Volkskunde Bureau kwam. Een man nam me mee naar zijn huis. Hij gaf me te eten. Daarna nam hij me mee naar bed. Na enige tijd begon hij in mijn kruis te frommelen. Daarop ben ik weggevlucht. Toen ik dertien jaar was, was er ook zoiets. Ik was bij boerenmensen en sliep met de zoon samen in bed. Dat was vrij onschuldig en ik heb me er weinig van aangetrokken.

- Heeft u wel eens seksueel contact met een vrouw gehad, desnoods via prostitutie?

- Nee.

Weer werd het gesprek onderbroken. Daarna scheen hij me opnieuw te willen overrompelen. Nu met de vraag: Onaneert u wel eens. Die vraag had ik natuurlijk al lang verwacht. Waarom er niet gelijk over begonnen. Ik knikte. Er moest een schepje bovenop gelegd worden. Geregeld, vulde ik aan. Ik probeerde me dan weer te verontschuldigen. Er blijft niets anders over, zei ik.

- Heeft u daarbij ook schuldgevoelens?

- Ja, die heb ik wel. Ik schiet tekort tegenover mezelf omdat ik daarmee toon dat ik wel wil. Het probleem is dat ik me vroeger had voorgesteld nooit een vrouw te nemen en alleen maar voor de geest te leven. En wat ik me vroeger eens gedacht heb blijft gelden, ook al ben ik het er al lang niet meer mee eens.

Opnieuw begon hij over angsten. Wellicht heeft moeder hem hierover ingelicht.

- In straten ben ik vooral bang voor de ramen, zei ik. Vanachter die ramen word ik bekeken. Als ik een straat in ga kijk ik eerst of hij leeg is, als ik die straat niet mag. Loopt er iemand, dan ben ik daar bang voor, uit vrees voor hem te moeten blozen. Als ik hem tegemoet heb te gaan steek ik over. Meestal ga ik dan toch blozen. En als me dat ergens overkomen is geldt dat voor iedere keer dat ik er weer kom. Op den duur kan ik zodoende op steeds minder plaatsen verschijnen. Ik ben vooral bang voor vrouwen of meisjes die in het rood zijn gekleed.

- Ontwijkt u dan zo'n vrouw?

- Ja.

- Bent u wel eens agressief?

- Ik ben wel eens agressief, maar steeds minder.

- Hoe staat u tegenover uw ouders?

- Goed, al vrees ik dat mijn moeder me verwijt dat ik te gedistantieerd tegenover haar doe. Van mijn vader heb ik enige aversie, maar dat vat ik als natuurlijk op.

Het gesprek was hiermee beëindigd. Tot slot het lichamelijk onderzoek. Sinds de keuring voor dat pensioenfonds in Delft ben ik daar beducht voor. En nu dan weer hetzelfde: ik vloog overeind toen hij tussen mijn benen tastte. Dat komt, ik wil dat niet hebben. Hij liet het dan ook verder na en begon mijn buik af te tasten. Ik reageerde op dezelfde wijze, maar dat was opzet, omdat ik niet de indruk wilde wekken dat het alleen om mijn kruis gaat. Achteraf vraag ik me nu wel af of ik de diagnose niet in een verkeerde richting heb beïnvloed.

zondag, 14 mei 1961

Vanmorgen werd achter bij de douche een deur opengezet. Daarachter blijkt een grote gang te zijn. Die deur werd opengezet omdat de zusters zongen, begeleid door orgelmuziek. Iedereen moest in bed blijven liggen om te luisteren. Ik deed het laken over mijn hoofd. Zo onder het witte licht van het laken scheen het nog mooier. Na afloop kwamen de mensen van het andere zaaldeel langs lopen. ‘Kijk daar eens,’ zei iemand, ‘daar ligt er een onder het ijs.’

Apathie.

Tegen de avond gespannen.

15 mei 1961

's Ochtends komt Van der Meer met de hoofdbroeder langs de bedden. Hij houdt de handen welbewust op de rug, waarschijnlijk om al die mensen geen hand te hoeven geven. Vanmorgen was er een derde bij: Hendriks, een professor. Hij is hier pas, zei Van der Meer tegen hem over mij. Waarop Hendriks tot mij: ‘We spreken elkaar straks nog wel.’

Een paar uur later was er weer een gesprek. Het was nu in een ander kamertje. Met z'n drieën om een tafel voor het raam. Ik midden voor, Hendriks links van me, Van der Meer rechts van me. Achter me zat nog iemand. Hij heeft zich niet aan me voorgesteld, noch iets gezegd. Hij zat notities te maken. Een observator van achteren.

Dokter Van der Meer had een papier voor zich. Hij vertelde Hendriks het bekende verhaal; die zat me al luisterend op te nemen. Af en toe keek ik naar buiten of naar mijn kamerjas. Hendriks vroeg tenslotte:

- Heeft u werkelijk homofiele gevoelens?

- Nee. Maar ik ben het zelf zo langzamerhand gaan geloven.

Hendriks helde wat achterover en zei nogal luid: ‘Ja, hoe zit dat nu, bent u nu homo of hetero?’

Ik lachte voorzichtig. ‘Nou, dat zou dan uitgezocht kunnen worden,’ zei ik. Gelijk bloosde ik.

- Meneer Weijde heeft weinig contact met mensen, verklaarde Van der Meer, en hij lijdt nogal aan fobieën.

- Heeft u die fobieën al lang?

- Ja.

- Meneer Weijde is bijvoorbeeld bang voor vrouwen in rode jassen, vulde Van der Meer haastig aan, zeker om te zien hoe ik hierop zou reageren en inderdaad: ik zat hem even met grote ogen aan te kijken. Wordt er een karikatuur van mij gemaakt?

- Hoe is het, vervolgde Hendriks, bent u er al eerder voor onder behandeling geweest?

- Nee. Hoewel, op mijn achttiende heb ik enige tijd een psychiater bezocht, dokter Kat. Hij heeft me toen een korte seksuele voorlichting gegeven omdat ik in moeilijkheden zat. Ik had hem nodig om onder militaire dienst vandaan te komen.

Een begrijpend knikje van Hendriks, en dan Van der Meer nog een keer met iets nieuws:

- Ja, en dan de ouders. Enfin, dat komt straks wel.

- Goed, besluit Hendriks, dan kunt u nu gaan.

Hoe kunnen ze het ‘straks’ over mijn ouders hebben als ik amper iets over ze verteld heb? Heeft moeder soms weer gekletst? Dat zint me niet. Bijna bij de deur kom ik dan ook nog even terug.

- Ja, u kunt gaan.

- Ik wilde alleen nog even weten hoe lang ik hier blijven moet. Dokter Bijvoet heeft me gezegd dat het met een paar weken bekeken zal zijn.

- Dat zien we nog wel. Gaat u nu maar.

Op zaal heb ik er navraag naar gedaan en een broeder heeft het bevestigd: een observatie duurt zes weken en daarna volgt er een therapie. Die Bijvoet heeft me er dus mooi ingeluisd.

Die vraag van Van der Meer, ‘Wat ik er kwam doen’, hield me wel even bezig, althans voor zover ik niet afgeleid werd door mijn omgeving en het schrijven er tijd toe het. Al eerder was ik van gedachte dat de hele boel begonnen was door me met behulp van dokter Kat voor militaire dienst af te laten keuren. Maar hoe het precies zat daar werd ik niet goed wijs uit, doordat die kwestie zich in de loop der jaren helemaal verwikkeld had met de neurose. Toch, ik zou dit als het motief van mijn komst in de kliniek kunnen geven.

Voor Hendriks en de zijnen zal het probleem wellicht zonneklaar hebben geleken, zodat hij het niet meer nodig geacht zal hebben daar nog enige tijd aan te besteden.

Om te eten krijg ik geen mes. Mijn brood wordt voor me doorgesneden. Dat blijft zo zolang ik op bed moet eten. Van de mensen die aan de tafeltjes eten worden iedere middag de messen, vorken en lepels geteld. Horloges mogen er niet gedragen worden. Daarom is er zowel op het ene als op het andere zaaldeel een elektrische klok. Bloemen mogen 's nachts niet op de kastjes blijven staan. Je zou de vaas mee naar de wc kunnen nemen en er een scherf van maken. Om mijn kamerjas mag geen ceintuur.

Gadverdamme, roept iemand die van het toilet komt, er heeft er weer eens een naast de pot gepiest. Ja, zegt de broeder die een bed aan het opmaken is, wie dat nu altijd doet zullen we eens met een gloeiend ijzer dichtschroeien. Even later gaat hij met dweil en bezem de boel opredderen.

Rechts van me, drie bedden verder, ligt een jongen. Bob heet hij. Hij is een jaar of achttien. Ik vind hem wel aardig. Flip, een dik mannetje, komt in zijn onderbroek op hem af. Viezerd, zegt hij tegen Bob. Je bent een piskous. Wie doet dat nou, in een hoekje plassen. Bob, je bent een viezerd.

Bob wacht op de dokter die hem zal komen roepen. Hé Bob, wordt er van de andere kant van de zaal geroepen, hoe is het? Bob kan niet praten. Hij loopt in de richting van de stem, stoot geluiden uit en lacht.

Ik hoor ze fluisteren dat hem aanstonds een elektroshockbehandeling staat te wachten. Een ander zegt dat het om een hartonderzoek gaat voor een elektroshock. Maak je maar niet benauwd joh, wordt er tegen Bob gezegd, er gebeurt niets, ze gaan alleen zomaar wat met je praten. Bob lacht weer en doet een paar stappen. Ze geven je gewoon een nieuw hoofd, roept een ander. Ja, roept weer een ander, ze halen je hoofd eraf en je krijgt een nieuw hoofd. Nog een stem: bij de Hema hadden ze nog een hoofd over. Bob lacht. Hij kijkt naar mij, knikt en lacht. Iemand gaat naar Bob toe. Bob doet een paar stappen achteruit. Je moet praten, Bob, zegt hij. Je kan wel praten. Je beeldt je dat maar in. Je denkt dat je niet praten kan. Boven op de therapie praat je wel. Je wilt niet. Je bent idioot.

Bob draait hem de rug toe en loopt terug naar zijn bed. Hij balt zijn vuist en mompelt: idioot zijn ze, idioot. Hij kijkt naar mij. Ik knik van ja.

Die grote ballonlampen 's avonds. Afschuwelijk.

16 mei 1961

Droom. - Ik dwaal door zalen in een onbekend gebouw en kom tenslotte in een zaal waar ik omringd ben door vrouwen. Ze zingen; het klinkt afschuwelijk. Ik herken de melodie: de Haffner Symfonie. Ik wil eruit, maar ik ben door ze ingesloten. Verhaftet.

De ochtendronde. Van der Meer nadert. Op zijn rug drukt hij met de duimnagel de nagelriemen van zijn vingers aan. Dat zal hij bij mij ook wel doen, al kan ik het niet zien.

Ik ben aan de beurt: Hoe gaat het ermee, meneer Weijde? Ik heb nachtmerries, zeg ik. Waarover dan? Over symfonieën. Of dat dan nachtmerries zijn, want dat moet toch plezierig zijn? Ik kan er niet uitkomen, zeg ik.

Van der Meer perst zijn lippen op elkaar en drukt zijn kin omhoog alsof hij zijn lachen moet inhouden. We spreken elkaar straks nog wel, zegt hij en verdwijnt naar het andere zaaldeel.

De bedsprei is wit. De zon staat in het zuiden. Gekleurd glas-in-lood in het bovenraam. Ik zit gebogen over het papier. Wat ik aan schouders bezit is op de bedsprei. Voor mij ook het schaduwbeeld van mijn hoofd. Buiten gaan vrachtauto's over het asfalt. Binnen windt een elektrisch scheerapparaat zich op. Mijn bedsprei heeft kleuren gekregen. Het hoofd iets naar links, dan wordt de rand van mijn oren blauw. Ultramarijn. Voorzichtig naar paars. Overgang naar gemeen groen, dan geel.

Het licht gaat achter mij om en over mij heen, neemt de randen mee en verkleurt de opperhuid.

In een nis van de zaal staat afgezonderd van de anderen een bed. Er ligt op dit ogenblik niemand op. Achter dat bed is een deur. Achter die deur is nog een zaaltje - een kamertje?

In de nis staan de zuster en de broeder voor het raam.

Deze broeder hoort hier niet, maar hij heeft zo nu en dan een reden om hier te zijn.

Zij voeren een fluisterend gesprek.

Terwijl ik langs ga ziet de broeder naar opzij, merkt mij op.

‘Dat is goed dat ik het weet’, hoor ik zuster Jansonius tegen broeder Recourt zeggen. Er is gewaarschuwd.

Dagelijks herinner ik me dat er geen ceintuur meer om mijn jas zit. Bij iedere maaltijd moet ik weten dat ik geen mes krijg. Ik wil een mes hebben om zelf mijn brood te snijden.

Ik houd hier hoog dat ik vegetariër ben. Dat geeft nogal eens last. Maar ik verdom het. Ik eet in een ziekenhuis geen vlees. En het is altijd mijn standpunt geweest: geen vrouw, dan ook geen vlees.

Om me heen praten de mensen, praten ze. Ze hebben zich overgeleverd aan de witte omgeving. Er is niets zo bleek als de wanden en de bedden en de mensen, die wel leven, ja. Hun aanwezigheid, dag en nacht. Alles doen we samen, eten, drinken, slapen, praten, roken en overtuigd zijn van onze labiliteit.

‘Er komt een soort lotsverbondenheid hier onder de mensen omdat ze nu eenmaal allemaal...,’ zei een broeder naast mijn bed, toen ik ontwijkend antwoordde op zijn vraag: ‘Hoe gaat het er nu mee.’

Altijd maar weer ‘hoe gaat het ermee’.

De controlerend arts: hoe gaat het ermee

dokter Bijvoet, vier maal: hoe gaat het er nu mee

moeder: hoe gaat het nu

vader: hoe is het

Kees: hoe gaat het ermee

dokter Van der Meer: hoe gaat het ermee meneer Weijde

en ze zullen het herhalen

en er zullen er wel meer komen die het zullen vragen.

Niet ik ben somber, doch mijn omgeving die me overweldigen wil.

De hoofdbroeder heb ik nu verboden mij goedemorgen te wensen en bij zijn persoonlijke rondgang 's morgens ook maar iets tegen mij te zeggen. Voor de ochtendronde komt hij namelijk eerst zelf de bedden langs. Iedere patiënt vraagt hij dan persoonlijk hoe het ermee gaat. Hij doet die rondgang wat plechtig, zo met lichtelijk gewrijf over de handrug. Mijn bed is hij nu verplicht voorbij te lopen. Star kijkt hij dan voor zich uit. Ik sla hem met een gemeen lachje gade. Maar ik word er ook een beetje bang van. Hij zou wel eens woedend kunnen worden. Daarom houd ik me nu maar slapende of zit te lezen.

Aan het eind van de zaal, naast de ingang tot de toiletten, is een badkamer, die meestentijds openstaat. Het is de enige plaats waar gerookt mag worden. Om te weten wanneer men roken mag hangt er in het midden van de zaal een briefje met de tijden te lezen.

Van half elf tot elf uur

van vier uur tot half zes

van zeven tot acht uur 's avonds.

Wanneer niet juist die ene broeder er is, kan men er rustig doorroken, tijd of geen tijd. Na de middagslaap wordt de broeder afgelost.

Achter de badkamer is een kast waarin weer een deur die van de gang is die door het hele gebouw loopt. Zondags zingen de zusters er en gaan alle deuren open. Iedereen ligt dan op bed en alles klinkt als a-a-aah!

Een van de mensen waarmee ik in lotsverbondenheid leef vraagt of ik al een ruggeprik heb gehad. Nee, zeg ik, en ik ben er ook niet zo op gesteld. Nou, dan krijgt u die nog wel, zegt hij.

Ik vraag hem of iedereen dat hier krijgt. Ja, ze zouden allemaal een ruggeprik gehad hebben. Hij legt het nog even nader uit. Vroeger moesten ze je eerst om toestemming vragen, omdat het niet helemaal zonder gevaar zou zijn. Maar tegenwoordig is dat allemaal zo verbeterd dat die toestemming niet meer nodig is. Ik vraag hem of ze er iets uit halen of er iets in doen. Ze halen wat van dat vocht eruit, zegt hij. Hier, gebaart hij met de hand waar het heiligbeen moet zitten. Het zou niet zo'n pijn doen als je diezelfde dag maar plat bleef liggen, anders kreeg je verschrikkelijke hoofdpijn en werd je misselijk.

Ik heb er nu een obsessie bij. Hoe kom ik daar voorbij.

Na het avondeten gaan de mensen naar de recreatiezaal. Ik blijf dan alleen op zaal met de dienstdoende verpleegster en ene Pannekoek. Hij loopt voortdurend de hele zaal op en af. Zowel aan het ene als aan het andere eind van de zaal zijn wasbakken waarboven spiegels. Zodoende gaat hij voortdurend zijn spiegelbeeld tegemoet. Hij heeft rossig woest haar en een vooruitstekend baardje. Als zijn haar in de spiegel wat te netjes blijkt te zitten haalt hij het door de war. Vrij passend daarbij draagt hij een donkerblauwe kamerjas met een groene ruit. Onder het heen en weer lopen leest hij in een boekje alsof het een brevier is. Dat is zo al een poosje aan de gang. Zelf probeer ik ook te lezen maar het lukt me niet. Iedere keer als hij langs komt werpt hij schuins een blik in mijn richting. Ik doe alsof ik het niet merk, maar als hij me voor de zoveelste keer is gepasseerd en de spiegel op het zaaldeel hier nadert kijk ik hem achterop: middels de spiegel blijkt hij me gade te slaan en onze blikken ontmoeten elkaar. Wat moet ik doen? Afwachten maar en net zo als hij het erop houden dat ik aan het lezen ben. Na me weer een keer of zes gepasseerd te zijn blijft hij opeens voor mijn bed stilstaan. Hij bladert in het boekje en kijkt bij iedere bladzij die hij omslaat snel even in mijn richting. Het blijkt een boekje met kunstreprodukties te zijn. Plotseling maakt hij een kwartslag naar me toe, steekt zijn hoofd naar voren en vraagt op snauwende toon: Wat leest u daar? Ik aarzel even en geef dan toe. Emily Dickinson, antwoord ik waarna ik hem het boek laat zien. Hij is tevreden en gaat naar de badkamer om te roken. Van daaruit kan hij me openlijk gadeslaan. Maar na dit voorval heb ik net zo goed behoefte om te roken en ik voeg me bij hem. We komen tot een gesprek waarin het duidelijk wordt dat hij me probeert uit te horen.

17 mei 1961

's Ochtends zorg ik ervoor of de eerste, of de laatste bij de wasbakken te zijn. Het is nu tien over half zeven. Ik heb al op het toilet gerookt. Er was weer een droom waar niet uit te komen was. Ik lag er zo diep in dat ik geen contact meer kon vinden.

De broeder komt met de thermometer. De glazen sigaret, noemt hij dat. Een grapje om het leven te verzachten.

's Ochtends Emily Dickinson lezen is mieters.

De ochtendronde. Van der Meer met de hoofdbroeder bij mijn bed. Hij kijkt wat op de lijst die de hoofdbroeder hem heeft overhandigd. Daar zal mijn dagelijkse temperatuur op staan en het aantal keren dat ik naar de wc ben geweest, want dat moet je hier ook opgeven. Meer interessante gegevens kunnen er naar mijn weten niet op staan. Van der Meer houdt zijn rechterhand in zijn jaszak. Denkelijk zit daar iets in.

- En? vraagt hij. Er is cynisme op zijn gezicht. Ik neem aan dat ik iets over mijn gezondheid moet zeggen. ‘De omgeving versombert me,’ zeg ik.

Van der Meer kijkt nog eens op de lijst en geeft hem daarna met een knikje aan de hoofdbroeder terug.

- Jaja, zegt hij, de omgeving. Maar u oefent ook een invloed op uw omgeving uit. Het is een wisselwerking.

Met de hand maakt hij een heen en weer gaande beweging alsof hij nog eens wil benadrukken dat ik daar niets op terug te zeggen heb, waarna hij langs de kast naar het andere zaaldeel verdwijnt, gevolgd door de hoofdbroeder met de stapel lijsten. ‘Maar het is hier toch geen rangeerterrein,’ roep ik hem na.

Een dominee op bezoek gehad. Ik heb me weer rot gedragen tegenover die man.

Ik zat in de badkamer. Hij kwam op de badrand zitten. Bij voorbaat al knikkend, vol begrip. Ik noemde mijn naam. ‘Meneer Weijde zegt u,’ begon hij, ‘Weijde, juist, jaja. En hoe gaat het er nu mee, meneer Weijde?’

Ik had het fiere antwoord klaar. ‘Deze vraag, dominee,’ zei ik, ‘wordt mij zo vaak gesteld dat u kunt begrijpen dat...’

Hij onderbrak me knikkend. ‘Ja, ik begrijp het, meneer Weijde,’ zei hij peinzend naar de grond. ‘Ja, 't is moeilijk, meneer Weijde. Bent u hier al lang?’

Meneer Weijde was er vanaf vrijdag.

- Vrijdag jaja, knikte hij. Was u al lang ziek, zo dit wat u mankeert? vroeg hij verder.

- Ik was een maand bij mijn ouders thuis, zei ik.

- O, u woont anders alleen, zei hij met een plotselinge hoofdbeweging in mijn richting. U bent niet getrouwd?

- Nee, dominee, ik woon in Delft op een kamer.

- Ja, zei hij en keek weer peinzend naar de grond.

Af en toe ging ik met de vinger door mijn haarlok. Ik vond het wel aardig van hem dat hij niet goed wist wat hij zeggen moest en waarschijnlijk het liefst hard de zaal was afgehold. ‘Ja,’ zei hij tot de vloer, ‘het is moeilijk zo met die ziekte. Alleen kom je er niet zo makkelijk uit. Maar u kunt altijd hopen. Hier zullen ze u zeker helpen.’

Ik had er nu wel even de pest in, want er is nog helemaal geen diagnose van me gesteld. ‘Ik ben daarover nogal pessimistisch,’ zei ik.

Daar wist hij een antwoord op: ‘Zo is het vaak wanneer men ziek is.’

Ik nam nu aan dat ik inderdaad ziek ben en dat hij daar van tevoren over was geïnformeerd en begon wijs terug te doen. ‘Een ziekte wil je nu eenmaal houden,’ zei ik. ‘Je kunt er niet meer zonder.’ Hij keek me aan, keek daarop weg en peinsde weer. ‘Misschien,’ zei hij, ‘ga je het op den duur inderdaad zo zien. Er zit wel iets in, ja. Bent u aangesloten bij een kerkgenootschap?’

- Nee.

- U verwacht geen kapelaan of iemand anders?

- Nee.

Ik vond dat eigenlijk een afschuwelijk antwoord, alsof ik inderdaad niemand verwacht. ‘Vroeger interesseerde ik me voor mystiek,’ bekende ik.

- Jaja, zei hij, en deed u dat om iets te bereiken of zo maar omdat u het interessant vond?

- Nou, antwoordde ik, om te zien of ik iets kon herkennen.

Dat kon hij begrijpen. Een zwijgen. ‘Wat is het zo,’ vroeg hij even later, ‘wat u mankeert?’

- Moeilijkheden in het aanpassen, zei ik. Het begon me te irriteren. Die man had ik ook niet nodig.

Het is avond. Buiten gaat een fiets van slot. Beneden onder het raam is het fietsenrek. Op zaal liggen de mensen in bed. In de opening tussen de zaaldelen zit de nachtzuster met gedempt licht. Voor mijn bed staat een wit scherm dat schemerig door haar lamp wordt belicht. Ze is klein en heeft een wat schelle stem. Met de hoofdzuster is ze de enige die helemaal in het wit is gekleed, de andere zusters dragen een blauwe jurk onder hun schort. Af en toe gaat ze van zaal. Ze loopt dan heel zachtjes. Vaak lig ik tot middernacht wakker.

18 mei 1961

Ik sta naast het bed koffie te drinken. Dokter Van der Meer komt met de hoofdbroeder binnen. De ochtendronde is verlaat. Bij mijn bed aangekomen slaat Van der Meer even een blik op de lijst die de hoofdbroeder hem heeft overhandigd. Hij knikt en ziet me met opgeheven kin onderzoekend aan. Voelt u zich hier thuis, vraagt hij. Ik kijk hem wat verbaasd aan. Nee, antwoord ik. Hij knikt opnieuw en kijkt naar de grond. We praten nog wel eens, zegt hij en geeft de hoofdbroeder de lijst terug. Hij spant de lippen wat opzij en gaat hoofdknikkend weg.

We praten nog wel eens. Wanneer dan? Iedere dag dezelfde toezegging. Eerst moet ik murw gemaakt worden.

De lucht van lysol die het blauw van de hemel onmogelijk maakt.

19 mei 1961

Ik lig op bed. De ochtendronde. Dokter Van der Meer tot de hoofdbroeder: meneer Weijde mag wel eens naar beneden gaan. Ze wisselen een blik van verstandhouding. Ik reageer niet. Van der Meer weer tot de hoofdbroeder: ja, volgende week maar. U bedoelt, zeg ik, dat ik naar de arbeidstherapie moet. Van der Meer heft het hoofd en knikt. Maar ik kan mezelf hier wel vermaken, zeg ik. Van der Meer wendt het gezicht af en knikt weer. Jaja, zegt hij, daar praten we nog wel eens over.

Ik heb Van der Meer een brief geschreven om er onderuit te komen. Ik wil hier rustig op zaal blijven en niet met al die mensen naar de arbeidstherapie. Ik heb dat niet nodig om theeblaadjes te maken. Voor wie zou ik een theeblaadje moeten maken? Zolang we dat niet weten is het het tegendeel van therapie.

Om half twaalf, kwart voor twaalf werd ik door Van der Meer geroepen.

- Gaat u even mee, meneer Weijde.

Ik kom een kamer binnen waar in het midden een groot bed staat. Er ligt een boek op, open. Een schoolboekje. Een Duits leerboekje.

Dit boekje is er voor mij neergelegd. Waarom ligt het er? Wat is de bedoeling? Is het er voor mij neergelegd? Moet ik ernaar kijken of moet ik er niet naar kijken. Wat wil hij?

We gaan naast het bed zitten. De stoelen staan schuin naast het bed. We zitten in een hoek. Het hoekpunt is het Duitse boekje, waarvan de tekst alleen voor mij leesbaar is neergelegd.

- ...Ja, zegt dokter Van der Meer en blijft me aanzien, blijft me maar aanzien. Ik moet dus weer beginnen te spreken. Wat?

- U heeft mijn brief ontvangen?

- Ja, dat heb ik.

Weer weet ik het niet.

- U kunt mijn bezwaren begrijpen?

- Ten dele, ten dele.

Goed en daar gaat het hortende en stotende gesprek weer over de arbeid, de vrijheid en eindelijk zelfs over oosterse mystiek. Dan gaat 't langzaam over naar aanpassing. Zelfs de loop van het gesprek kan ik me moeilijk meer herinneren. Vanwege het Duitse boekje?

Het dragen van gemeenschappelijke kleren heb ik een onoverkomelijk bezwaar genoemd. Kleren mogen geen bezwaar zijn, doch ze worden het gemaakt doordat anderen erop gaan letten.

- U wilt een uitzondering zijn.

Wil ik dat? Wat is dat voor een vraag? Begrijpt zo'n man dan niets.

- Ik geloof niet dat het met wil iets te maken heeft.

't Gesprek brak daar ergens af. ‘Vanmiddag zullen we nog even verder praten,’ besloot Van der Meer.

Waarom lag het Duitse leerboek er?

Moeder is op bezoek geweest.

In het andere zaaldeel huist een walg van een dikke jongen die een spelletje heeft bedacht: voor het voeteneind van een bed gaan staan en degene die in bed ligt met grote ogen aankijken om hem zo verlegen te maken. Dat vindt hij fijn als een ander verlegen wordt want dan is hij het zelf niet, de lafbek. Bij mij probeert hij het ook al een paar dagen, maar tot dusver heb ik hem iedere keer weggekeken.

Dit keer probeert hij het nog eens in de badkamer. Al een keer of wat is hij tot de ingang gekomen, tot hij dan de moed vindt door te dringen en op een krukje tegenover me te gaan zitten. Hij strijkt zijn handen over zijn dikke dijen en kijkt me aan. Z'n tanden steken naar voren. Hij spant zich in me te blijven aankijken. Het heeft mijn aversie terug te kijken, maar het moet, want ik moet hem voorgoed op afstand houden. Het kost mij zodoende eveneens moeite. Hij denkt dat ik het niet volhoud. Hij vergist zich. Hij bloost al. Hij wendt de blik af. Ik blijf hem aankijken. Hij bloost tot in zijn hals en gaat weg.

Met Pannekoek in de badkamer een gesprek over bijzondere ervaringen. Vroeger zou hij hier al eens opgenomen zijn geweest. Hij heeft toen een elektroshockbehandeling gehad. Dat moest ik ook eens ondergaan, raadde hij me aan. Het zou bijzondere ervaringen geven. Ik voel daar niets voor. 's Nachts in zee onaneren, zei ik, dat is een mieterse ervaring. Hij vond dat zelfbevrediging te veel schuldgevoelens geeft. Schuldgevoelens krijg je toch wel of je jezelf nu bevredigt of niet. Zuster De Wit die de nachtdienst heeft, kwam erbij zitten. Ik ging verder met het vertellen over nachtelijke ervaringen zoals het beklimmen van huizen in aanbouw. 's Nachts is alles veel fijner, zei ik. Zuster De Wit vindt het 's nachts ook wel fijn. ‘Ik geloof dat ik u begrijp,’ zei ze. Ze leunde tegen de rand van de badkuip. Ik zal haar een brief schrijven.

Het gesprek met Van der Meer is niet voortgezet. Meermalen is hij op zaal geweest om mensen op te halen voor een gesprek, mogelijk om mij te laten voelen dat ik geen uitzondering ben.

Nacht. Ik schrijf in het diffuse licht achter het scherm. Er wordt gesnurkt. Een wind. Gekrab. Blazen. Gehoest. Boven de spiegels de klok. Buiten in de tuin staan de dennen te waaien. De zuster zit vlakbij.

20 mei 1961

De ochtendronde. Van der Meer: binnenkort praten we nog wel eens.

Het avondeten is achter de rug. Sommigen liggen op bed, anderen lopen heen en weer over de zaal. De badkamer is vol met rokers. Ik ben naar de wc gegaan. Ik moet ergens alleen zijn. Het licht is er gelig. De muur is tot op hoofdhoogte betegeld. De tegels zijn okerkleurig. De bovenste rand tegels is zwart. Daarboven is de muur gewit. De buizen en de stortbak zijn okerkleurig. Op handhoogte hangt aan de muur een trapeziumvormig ijzer waaraan het closetpapier. Er is geen ketting aan de wc want daaraan zou je je kunnen ophangen. In plaats daarvan is er een drukknop. Ze zullen het er echter op houden dat het om hygiënische redenen is dat er geen ketting is. In de drukknop staat een naam gegraveerd: Corona. En op de stortbak staat: Corona W-Z. Het is dus een stel. Boven me is ook een wc. Geruis. Er wordt gespoeld. Van beneden komen metalige geluiden. Daar is de keuken. Ze zijn met emmers en ketels in de weer. Het neerzetten van een emmer, ik heb iets tegen dat geluid.

Om half acht vanavond verscheen dokter Van der Meer op zaal. Joost ga je mee, vroeg hij. Niemand reageerde en merkwaardig: hij keek in mijn richting. Ik wees vragend op mezelf waarop Van der Meer knikte. Zonder commentaar ben ik met hem meegegaan alsof het de gewoonste zaak van de wereld is dat ik opeens Joost heet. Hij weet dat ik aan Joost gebonden ben geweest, maar eveneens dat het verleden tijd is. Bovendien, ik heb hem niet veel over die vriendschap verteld. Hij heeft er ook weinig belangstelling voor getoond, evenmin als voor Else. Moeder moet gekletst hebben. Ik voel er niet voor mij te verzetten tegen dit soort spelletjes. Of hij moet duidelijk maken wat hij nu precies bedoelt. Er werd verder niet op doorgegaan, want toen we in de spreekkamer waren sneed Van der Meer gelijk iets anders aan: we moesten het gesprek van de vorige keer voortzetten. Ik wist niet zo gauw meer waar we gebleven waren - wellicht dat ik door dat gedoe van hem enigszins in verwarring was gebracht - en vroeg hem of hij me op weg wilde helpen. Het gesprek ging over angsten, zei hij. Daar ging het helemaal niet over blijkt achteraf, maar goed, ik stak gewillig van wal: angst voor bepaalde tijden van de dag, angst voor grote gebouwen, angst voor veel mensen. Die angst in aanwezigheid van mensen moest ik nader verklaren. Het is niet zo, zei ik, dat ik bang ben voor wat ze van me zullen denken. Ik heb dan geen gedachte. Ik ben alleen maar bang. Ik heb het gevoel dat ik vlak achter mezelf aanloop. Ik ben ook zeer beducht voor iemand die achter me loopt. Volgens Van der Meer was dat toch allemaal denkbeeldig. Ik vond dat hij daar wel gelijk in had. We concludeerden tenslotte dat ik een doel te ver weg stel, te onbereikbaar.

Ik vertelde hoe ellendig ik ben. Dat ik alleen maar somber kan zijn, aan het einde denken, dat ik te laf ben voor alles.

- Vindt u zichzelf een ellendeling?

- Ja, daarom denk ik wel dat ik een ellendeling ben.

Of ik ooit wel eens geluk gekend had.

En toen vertellen over Het dat gelukkig ìs en 't niet weet, het bamboeblad dat vanzelf onder de sneeuwlast doorbuigt.

- Maar ik ben geen plant, ik ben een mens en ik weet er eigenlijk geen raad mee.

- Ja, zo is het ongeveer, meneer Weijde.

Of ik dan geen erotische verlangens en voorstellingen had.

Welzeker, waarom dacht hij dat ik dit verbergen wilde. Maar ik kan het niet aan, zei ik, omdat ik tegenzin heb in het geweld dat in de liefde steekt. Ik ben ook vegetariër omdat ik een dier niet dood kan maken, maar ik zie dat niet als een verdienste.

- Jaja, dat is maar theoretisch.

Waarom was dat theoretisch? Waarom nam hij dit niet van me aan. Ik heb verteld over mijn moorddadige fantasieën, zowel in waken als in dromen, zodat ik dan vrees dat er toch een geweldenaar in me huist.

Er zou meer harmonie in mijn leven moeten komen, vond hij. Die grote uitslag van het ene uiterste in het andere uiterste zou mijn mogelijkheden tot werken en creativiteit belemmeren.

- Neemt u mij niet kwalijk, maar voor mij is harmonie ook maar theoretisch.

- Ja, laten we zeggen meer harmonisch, besloot hij.

21 mei 1961

Middernacht. Ik kan onmogelijk slapen. Ze zullen wat voor me brengen. Wie zal het brengen? Komt ze het zelf brengen? Het duurt lang. Ze willen het misschien nog aanzien.

Met opgeheven knieën zit ik; de armen over elkaar liggen over de knieën. Nu eens met de kin naar waarheen kijkend dan weer met mijn voorhoofd naar nergens ziend leunt mijn hoofd op mijn knieën.

Het licht van de nachtdienst is vlak bij me, enkele meters maar. Zodra ik wat opzij kijk langs het scherm dat voor mijn bed staat, zie ik de lamp branden.

De mensen rondom slapen, moeten ook ziek zijn. Is wanhoop een ziekte? Ook voor wanhoop blijkt verpleging te bestaan.

Wanhoop! zeg ik en de labiodentaal welt op, drukt me naar voren. Het zal nog duren. Ik kan haar nog een brief schrijven.

Er loopt iemand over de gang met glazen of bekers of schaaltjes - zou ik ingespoten worden met een naald - nee, komt niet hierheen.

Ik weet niet hoe haar passen zijn over de gangtegels.

Een kort briefje kan ik nog schrijven. Maar ik kan ook wachten.

- Kom Joost, ga maar mee.