Nico Dros

Willem die Madoc maakte

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 NICO DROS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1079 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voor Jessica, mijn lieve dochter.

Voorspel

1

==

Na alle twisten en beroering rond de leerstoel balanceerde ik geruime tijd op het randje van een zenuwinzinking. Het leek onmogelijk terug te keren naar mijn collega’s en studenten, naar het instituut met zijn eeuwenoude bibliotheek, zijn paleografische collecties, ondergebracht in het voormalige klooster dat sinds mensenheugenis verborgen lag achter hazelaars en rode beuken. In gedachten probeerde ik de nederlaag zo veel mogelijk te relativeren. Ik hield mezelf voor dat mijn ambities altijd meer inhoudelijk dan uiterlijk waren geweest. Het kwam door de dubbelhartigheid van onze faculteitsbestuurders, en het feit dat collega’s me niet hadden gesteund toen de voordracht van mijn persoon voor het professoraat op de valreep werd doorkruist. Niettemin peinsde ik erover hoe ik in elk geval mijn plezier in het onderwijs van de middeleeuwse letterkunde zou kunnen terugvinden. Nog steeds smeulde het vuur, maar het liet zich niet zomaar meer aanwakkeren. God, wat was ik ver heen. Veelvuldig joegen gevoelens van minderwaardigheid mijn hart op hol. Daar begreep ik weinig van, want even zo vaak voelde ik me uitverkoren en boven iedereen verheven.

==

Op een mooie voorjaarsdag kwam Jeanette – behalve secretaresse en matrone van onze vakgroep ook een trouwe toeverlaat – thuis bij me langs en bracht een stapel brieven mee die mijn postvak op het secretariaat had doen uitpuilen. Ze vertelde over het reilen en zeilen van het instituut gedurende mijn ziekteverlof, en ik luisterde onwillig naar haar. Het bloed stuwde naar mijn wangen, overal voelde ik prikkels en steken. Onvoorstelbaar dat ik daar bijna vijfentwintig jaar met overgave had gewerkt. Toen ze na een uurtje weer vertrok, omhelsde ze me. Vroeger had ik Jeanette begeerd en haar zelfs weleens in bed gekregen. Daar was ik nu niet op uit, maar wel drukte ik haar steviger tegen me aan.

‘Och, Willem, je bent nog lang de oude niet,’ zei ze, zich behoedzaam losmakend. ‘Laat het me weten als ik iets voor je kan betekenen.’

Stil bij haar liggen, me warmen aan haar zachte lijf, dat zou veel goeddoen. Maar met die aura van ellende om me heen was dat natuurlijk niet aan de orde.

De meeste brieven legde ik ongeopend terzijde. Ze belandden in de mand met houtblokken naast de haard. Een handvol hield ik over. Op de omslag van een ervan stonden mijn naam en het adres van het instituut in Oost-Indische inkt geschreven. Die maakte ik open. ‘Strikt vertrouwelijk’ stond boven de wellevende aanhef geschreven. Het handschrift op de twee vellen was nogal bibberig. Meer kracht lag er in de vele zwierige uithalen die de schrijver zich bij een aantal medeklinkers had gepermitteerd. Alsof de brief uit de achttiende eeuw dateerde. Ik ging aan mijn bureau zitten en las de regels van ene Ferdinand Baillet.

==

Zeer geachte dr. Willem de Reuvere,

==

Hierbij nodig ik u uit bij mij thuis langs te komen om enkele waardevolle boeken te bekijken die in het verleden door vererving in mijn bezit zijn geraakt. Zo bezit ik een incunabel, een echte wiegendruk, eind vijftiende eeuw, van een Keltische ridderroman, u van inhoud zeker welbekend. Het tweede werk betreft een zeldzame druk uit de zestiende eeuw met liederen uit die tijd en voorgaande eeuwen. Ten slotte zal het u als mediëvist interesseren dat ik eveneens in het bezit ben van een in leer gebonden handgeschreven boekwerk dat meer eeuwen heeft getrotseerd dan het drukwerk dat ik hierboven noemde. Neemt u mij niet kwalijk dat ik hier niet in detail treed; de kracht hiertoe ontbreekt me.

==

Op dat moment klapperde het kattenluik in de achterdeur naar de tuin en even later kwam Pablo, meer poema dan kat, luid mauwend de studeerkamer binnenlopen.

‘Ben je daar, grote vriend,’ zei ik zonder me naar hem om te draaien. ‘Hopelijk heb je de restanten van je prooidieren in de tuin gelaten.’ Gewoonlijk gaf ik Pablo gelegenheid op mijn schoot te springen. Omdat ik dat naliet sprong het roodbruine dier zelf op het bureaublad, probeerde mijn gezicht kopjes te geven en liet zich pardoes op zijn zij vallen, boven op de bladen van de brief. Luid spinnend onderging Pablo de strelingen van mijn hand over zijn gladde, glanzende vacht. Onderwijl dacht ik aan de regels die ik zojuist had gelezen. Een brief als deze had ik vaker ontvangen van mensen die in de veronderstelling verkeerden dat ze een kostbaar boekwerk uit vroeger tijden bezaten. Ze hoopten dat een universitaire bibliotheek er een hoger bedrag voor wilde betalen dan het antiquariaat in het hart van de stad. Meestal ging het om goed gelijkende namaaksels van beroemde drukken of handschriften. Facsimile’s uit een veel jonger verleden. Het vervalsen van kostbare geschriften is van alle tijden. Hoe vaak had ik niet in een wildvreemd studeervertrek gestaan met een smoezelige replica in handen, gebonden in opzettelijk aangetast varkensleer, ogenschijnlijk eeuwenoud maar bij nader inzien gewrocht van nieuwerwets materiaal.

‘Deze incunabel is ongeveer vierhonderd jaar jonger,’ moest ik iemand eens meedelen, ‘dan het jaartal op het voorblad ons wil doen geloven.’

Zo’n boekbezitter kon zodanige taxatie als een wreedheid, een opzettelijke vernedering, ervaren. Er waren onder zulke ontgoochelden zeer zeker types die je zouden kunnen aanvliegen.

De lust om er nu als forensisch taxateur weer eens op uit te gaan ontbrak me ten enenmale. Toen echter moest ik denken aan de naam van de afzender die ik dacht te hebben gelezen. Baillet? Inderdaad stond deze naam boven de aanhef vermeld. Was hij misschien een nazaat van de vermaarde Baillet die kort na de oorlog samen met enkele andere geleerden het Centre Belge d’archéologie et d’histoire du livre had opgericht?

Met zachte drang wist ik Pablo van het bureau te verwijderen. Onder protest keerde het dier terug naar de tuin. Ik pakte de brief weer op en las verder:

==

Nog voordat ik kom te overlijden, en dat zal niet lang meer duren, wil ik deze boekwerken van privé-eigendom in publiek bezit veranderd zien. Er zijn echter enkele problemen die een simpele overdracht in de weg staan. Mijn vraag aan u is – mocht ik u kunnen overtuigen van de uniciteit en waarde van mijn bezit – mij te helpen met het oplossen van de problemen, zodat de overdracht zo snel mogelijk zijn beslag kan krijgen.

—Dat ik u benader komt omdat ik een aantal jaren geleden, samen met mijn vrouw, in het klooster een reeks zomerlezingen over oude letteren, door u verzorgd, heb gevolgd. Wij waren daar beiden zeer verrukt over, en de daaropvolgende zomer hebben we uw voordrachten over middeleeuwse literatuur bezocht. Zo is het eigenlijk gekomen dat ik u als de centrale figuur van het historisch-letterkundig instituut hier ter stede ben gaan zien, al heb ik onlangs uit verschillende kranten begrepen dat jammer genoeg niet iedereen deze zienswijze deelt.

—Gezien de tijdsdruk verneem ik graag zo spoedig mogelijk of u in de gelegenheid bent op mijn invitatie in te gaan.

==

Plots aangestoken door een gevoel van paniek nam ik de brief nogmaals door en zag dat deze vier dagen geleden was gepost. Ik draaide het telefoonnummer dat onder de naam en het adres van de afzender stond vermeld. Het duurde wel even voordat iemand opnam. Fragiel stemgeluid wist zich na enkele aanzetten aan een gejaagde ademhaling te ontworstelen. Het leek er inderdaad op dat ik met een stervende sprak. We wisselden enkele beleefdheden uit.

‘Ik kan nauwelijks wachten,’ zei ik, ‘om die oude boeken van u te bekijken.’

‘Nou, komt u dan vanmiddag deze kant op,’ reageerde Baillet laconiek.

==

Dat de villawijk aan de zuidkant van ons stadje ook een rafelrand heeft, ontdekte ik pas toen ik op zoek ging naar het adres van Baillet. Zonder de gps van mijn mobiele telefoon had ik het waarschijnlijk niet gevonden. Nadat ik de auto had geparkeerd liep ik als een spoorzoeker, telkens turend op mijn scherm, door een beschaduwde straat. Aan weerszijden van het plaveisel woekerden meidoorns en vlierstruiken, waartussen enkele huizen opdoemden. Verderop veranderde de straat in een onverhard pad. Het slingerde zich voort tussen kruipwilg en bosschages. Pas nadat ik dit pad enkele honderden meters had gevolgd, en al overwoog om terug te gaan, vond ik eindelijk het adres: een haveloze villa met een erf vol onkruid en rondsluipende braamstruiken. Een oud mensje, vermoedelijk de hoogbejaarde dienstmaagd, liet me binnen en zei in het Frans dat meneer reeds op me zat te wachten.

==

==

2

==

Midden in de ontvangstkamer zit Baillet in een crapaud, zich warmend aan het binnenvallende zonlicht. Het is een afgeleefde, magere man. Zijn kleding lijkt afkomstig uit een plunjezak van het Leger des Heils. Hij draagt een verschoten jasje over een overhemd met vlekken. Om zijn benen slobbert een grauwe broek. Onder zijn voeten, in grijze kousen gestoken, ligt een gevouwen dekentje met Schotse ruit. Als hij mijn lezingen heeft bezocht moet ik hem eerder hebben gezien. Maar ik kan me zijn verschijning niet herinneren. Ik loop op hem toe en beduid hem te blijven zitten. Hij steekt zijn hand naar me uit en zegt: ‘Goed dat u er bent. Kijkt u eerst eens rustig naar mijn aanwinsten. Ze liggen voor u klaar. Gaat u maar aan tafel zitten. Neem de tijd ervoor. Daarna praten we.’

==

Voor me op de langgerekte tafel liggen drie boeken: een met het allerfijnste craquelé op zijn huid, de twee andere met het patina van verstreken eeuwen. Eigenlijk hoef ik ze niet eens te schouwen om reeds te weten dat het oorspronkelijke werken zijn. Een voor een neem ik ze in handen en blader ze voorzichtig door. De wiegendruk van de Keltische roman Walewein – uit 1493 – heeft een Gotische letter die door de wisselende papierkwaliteit nogal eens uitloopt, waardoor sommige passages minder goed leesbaar zijn. Maar als geheel verkeert het boek in goede staat.

Als ik het tweede boek bekijk en de leren band ervan voorzichtig opensla neemt verbijstering bezit van me. Op de titelpagina staat in rode en zwarte inkt geschreven: Een schoon liedekens. Boeck inden welchen ghy in vinden sult. Veelderhande liedekens. Oude ende nyeuwe. Om droefheyt ende melancolie te verdrijven.

Is dit mogelijk? Ligt voor mij het zogenaamde Antwerps Liedboek, anoniem uitgegeven in jaren dat de inquisitie een adempauze nam? Er is fanatiek op dat boek gejaagd door wakker geschrokken kerkelijke scherprechters. De wereld weet niet beter dan dat er nog slechts één exemplaar uit het jaar 1544 bestaat, rustend in de bibliotheek van Wolfenbüttel in Nedersaksen. Het is een kostelijke bundel waarin de samenstellers niet alleen eigentijdse maar ook talloze liederen uit eeuwen daarvóór bijeen hebben gebracht. Deze uitgave dateert schijnbaar van hetzelfde jaar. Als dit exemplaar eerder gerestaureerd is – gezien de goede staat ervan en de leren omslag kan dat bijna niet anders – dan is het zeer professioneel gedaan.

Wat het Liedboek belooft gebeurt terstond: alle bitterheid en melancholie uit de achterliggende maanden zijn me op slag ontvloden. Mijn hals is nat van het zweet. Verdwaasd kijk ik op en vang de blik van Baillet. Hij zegt: ‘U heeft het mooiste voor het laatst bewaard.’

==

De oude heeft helemaal gelijk. Toen ik na mijn binnenkomst het lijvige boekwerk op de tafel zag sprong mijn hart op en dacht ik: ligt daar soms een middeleeuws verzamelhandschrift, van een hoedanigheid als de Lanselotcompilatie of het Gruuthuusehandschrift? Maar ik wilde op dat moment mijn bijna onbetamelijke weetgierigheid niet blootgeven (waarom eigenlijk niet?) en met opzet bekeek ik eerst de beide drukken. Nu is het dan zo ver dat ik het handgeschreven boek opensla en meteen begint het in mijn hoofd te suizen. De codex is gebonden in een leren band die, zo te voelen, is vastgelijmd op forse houten platten. Men spreekt ook wel van houten kaften of mooier nog: de vleugels van het boek. Ik klop op de binnenkant van de platten. Geen klank van hout maar van zachter materiaal. Het plat heeft, door een raamwerk van latjes langs de vier randen, een bewaarplek; – zoveel is me meteen duidelijk. Merkwaardig dat de platten zo dik gemaakt zijn. Stempels of metaalbeslag ter versiering van de band ontbreken. Nergens is een heraldisch embleem van een familie te vinden noch een afdruk van een stempel in lak die naar een of andere persoon verwijst. De boekband is nog behoorlijk intact, waarschijnlijk omdat bij het inbinden repen perkament van afgedankte teksten zijn gebruikt om het geheel te versterken. De repen bestaan doorgaans uit versneden Latijnse strofen.

Een inhoudsopgave, voor of achter, ontbreekt. Voorzichtig bladerend moet ik erachter zien te komen welke teksten, bekend of onbekend, het handschrift bevat. Het gehanteerde schrift is een enigszins vroeg ogende Gotische littera cursiva, een doorlopend schrift vervaardigd met een spitse pen die een dunne inktlijn voortbrengt. Een leek ziet hierin slechts een woud van haarlijnen, en dat is het eigenlijk ook, want het is een persoonlijk en informeel schrift. Een schrift voor eigen gebruik. Dankzij veel monnikenwerk in de paleografie durf ik te hopen dat ik dit schrift weldra met zeker gemak zal kunnen lezen. Voorlopig echter alleen nog fragmentarisch: woorden, kapittelteksten, verschillende regels. Het is genoeg om me een indruk te vormen.

Het boek opent nota bene met een Dietse vertaling uit het Latijn van de Ysengrimus, het verhaal over de wolfsmonnik. Naar de lengte en vorm te oordelen moet de vertaler de inhoud van dit lijvige dichtwerk sterk gecomprimeerd hebben. Zo te zien is de tekst tot ongeveer een derde van het oorspronkelijke werk teruggebracht. Deze vertaling en bewerking is volslagen onbekend! Ligt hier een oorspronkelijk werk in het Diets? Het is in ieder geval niet minder dan een nieuw ontdekte aanwinst in onze prille Middelnederlandse letterkunde.

De tweede tekst is een soort van nazaat van de eerdergenoemde: het betreft een afschrift van het fameuze dierenepos Van den Vos Reynaerde, den fellen metten roden baerde. De auteur ervan is onbekend, we weten alleen dat hij Willem heet, of deze naam heeft aangenomen. De tekst lijkt in lengte ongeveer overeen te komen met de twee laatmiddeleeuwse kopieën die we van dit epos kennen. Behalve dan de aanvangsregels die ik denk te kunnen lezen. Dateert deze tekst van Reynaert, net als de vertaalde Izegrim, uit een veel vroegere periode dan de tot nu toe bekende versies? Hieraan denkend valt me een overweldigende gedachte in: stel nu eens dat ik niet een handgeschreven kopie, maar het origineel van het dierenepos onder ogen heb. Stel nu eens dat de hele inhoud van dit verzamelhandschrift uit originelen bestaat, geschreven door Willem, mijn illustere naamgenoot uit een verre, donkere eeuw. Als dit waar mag zijn, betekent dit dan dat het boek Madoc – ook aan Willem toegeschreven maar spoorloos en onderwerp van speculatie door talloze letterkundigen – ook in dit verzamelhandschrift is terug te vinden?

Het bliksemt in mijn geest. En dan ineens overvalt me de angst dat ik op het punt sta uit een droom vol verleidingen te ontwaken en mezelf bezweet en ongelukkig in mijn sponde zal terugvinden. Ik knipper met mijn ogen en er verandert niets. Nog steeds bevind ik me in de salon van een bouwvallige villa, bewoond door een man wiens dagen zijn geteld. Onwillekeurig kijk ik op van het handschrift en zie de oude Baillet onderuit in zijn crapaud hangen, de neus omhoog en zijn mond ietwat geopend. Hij is ingeslapen. Voor eventjes of in der eeuwigheid? Zijn borstkas blijft vlak. Er loopt een vlieg over zijn voorhoofd. Ga nu niet dood, vadertje. Alsjeblieft niet in deze uren van openbaring, nu er een nieuw, genadig verschiet voor mij wenkt. Ongelovig staar ik naar hem. Er lijkt geen leven in de man meer te bekennen, totdat kleine stuipjes in zijn handen, gevolgd door zacht gesnuif, me geruststellen.

Ik moet me nu bedwingen vanwege een hersenschimmige begeerte het boek Madoc te vinden met nerveuze haast de folia om te slaan. Dat zou werkelijk een ontering zijn van deze uit de hemel gevallen codex. En ik hoef me niet te haasten. Op enkele meters afstand van me slaapt de heer des huizes, inmiddels met zacht gesnurk, in zijn crapaud. Langzaam, her en der lezend, vorm ik me een eerste indruk van dit lijvige handschrift. Het boek Madoc zoek ik vergeefs, en ik schaam me voor het feit dat ik hierover een zekere teleurstelling voel, terwijl deze stokoude band zo veel andere literaire rijkdom bevat. Ik heb gebladerd in een Chronieke, mij niet bekend, die zo te zien over Vlaamse en Brabantse gebeurtenissen en verwikkelingen verhaalt. Jacht op ketters lijkt het voornaamste onderwerp. Ik kwam een bundel Nachtliedekijns tegen, poëzie in vagantenstrofen en, zeker weten, tot nu toe volslagen onbekend in onze letteren. Er is nog meer, het is bijna te veel. Als mijn hart het straks maar niet begeeft.

Ik probeer me de totstandkoming van dit handschrift voor te stellen. Alle bladen lijken me door dezelfde hand te zijn beschreven. Slordig, gehaast. Veel minder goed leesbaar dan de littera textualis, het boekenschrift met een grotere pen en dikkere lijn, waarvan de realisatie meer tijd vergt.

Bevat deze codex het verzameld werk van één auteur, door een kopiist bijeengebracht? Of zijn auteur en kopiist dezelfde persoon? Ook denkbaar is het volgende: deze schrijver is louter kopiist en stamt uit ongeveer dezelfde tijd als de auteurs van de verschillende teksten... Gaat het hier om een dertiende-eeuwse vertaling, gezien sommige kenmerken van de spelling? En stamt het handschrift dan ook uit dezelfde eeuw? Daartoe bestaat een gerede kans. Een verzamelhandschrift uit zo’n vroege periode, dat zou werkelijk ongehoord zijn.

Jaren van historisch-letterkundig onderzoek wenken. Misschien is dit een mooi project voor een kleine excellente groep jonge promovendi, aangestuurd door een senior researcher, mediëvist én codicoloog, voor wie een bijzondere leerstoel in het leven wordt geroepen. Dat ben ik dan natuurlijk.

==

Mijn gemijmer boven het handschrift wordt onderbroken. De heer des huizes is uit zijn middagslaapje herrezen.

‘Bent u overtuigd van de authenticiteit?’ vraagt hij. Uitnodigend wijst hij met zijn hand naar een leunstoel vlak bij de zijne.

‘Zonder twijfel zijn deze drie aanwinsten even oud als u eerder zei,’ reageer ik als ik naast hem zit. ‘Mag ik vragen hoe u eraan komt?’

‘Ik ben de laatste telg, een dode tak, uit een Waalse familie,’ vertelt de oude monter. ‘Nog even en het is gedaan met ons geslacht. De boekwerken zijn onze allerlaatste kostbaarheden. Mijn grootvader was letterkundige en verzamelaar.’

‘Auguste Baillet?’

‘U kent hem. Natuurlijk. Hij was een fanatieke speurder naar Franse gedrukte werken uit vooral de zestiende en zeventiende eeuw. Met het Nederlands had hij eigenlijk niet veel op. Hij sprak het niet, wilde het niet spreken en liep te hoop als hij meende dat Vlamingen aan Walloonse rechten tornden. Toen ik, zijn oudste kleinzoon, mijn zinnen had gezet op een Vlaamse jongedame was hij woedend. Bij de aankondiging van ons huwelijk luidde zijn reactie: “Leer die Vlaamse zo snel mogelijk fatsoenlijk Frans spreken en zorg ervoor dat ze haar eigen kippentaaltje helemaal afzweert.” Het Frans van mijn Charlotte is altijd matig geweest; de voertaal in ons huwelijk werd Vlaams, helemaal toen we deze kant op verhuisden.’

‘Maar,’ vraag ik met klem, ‘het was uw grootvader die deze werken heeft verworven?’

‘Bijvangst. Zo placht hij ze te betitelen. Het verhaal gaat dat hij ze in Aken heeft verworven uit het bezit van een patricische familie die in de luizen was geraakt. Mijn grootvader had een enorm netwerk van adellijke families met wie hij contact onderhield. Zijn meeste aanwinsten heeft hij in die kringen verworven en ze dikwijls met behoorlijke winst aan merendeels Franse universiteiten of bibliotheken verkocht. Hij besefte hoe groot de waarde, toen al, van deze Dietse werken moest zijn. Vergeefs probeerde hij ze tegen zeldzame drukken uit de Franse literatuur te ruilen. Verkopen is hem ook niet gelukt. Hij zag ervan af Vlaamse bibliotheken te benaderen, omdat hij wist hoe schraal hun budgetten waren. Hij gaf er ook geen ruchtbaarheid aan in die kringen, want hij vreesde dat ze zouden blijven zeuren om zulke unieke stukken toch voor weinig te kunnen verwerven. Wel heeft hij particuliere handelaars benaderd, maar ook hun biedingen vond hij te laag. Zo bleven de boeken op de plank liggen, tussen de vele antiquarische drukken die hij had verworven. Toen hij plotseling stierf in 1953 vroeg mijn vader of ik “die Vlaamse zooi” wilde hebben. En zo werd ik de eigenaar.’

‘En u heeft de boeken al die tijd gewoon maar bewaard, zonder er verder iemand van in kennis te stellen?’

‘Die ervan wisten zijn dood,’ zegt Baillet droog. ‘De laatste twintig jaar hebben de boeken hier in de kluis gelegen. Uit voorzorg.’

‘U raakte ervan doordrongen welk fortuin ze vertegenwoordigen?’

‘Dat wist ik natuurlijk al veel eerder,’ zegt hij. Na enige weifeling vervolgt hij: ‘Ik vertel u in het kort hoe het in elkaar steekt. U moet weten dat ik eigenlijk jurist ben – of was. Dat beroep heb ik amper zes jaar uitgeoefend. Het stond me tegen en op een dag hoefde het ook niet meer. Mijn vrouw en ik kregen de beschikking over oud geld. Eerst uit haar familie, later uit de mijne. We zijn bijna zestig jaar getrouwd geweest en al die tijd waren we het liefst in elkaars gezelschap. Mettertijd hebben we stilletjes de pot verteerd, dat wil zeggen: we leefden zuinig om onze vrijheid, onze autarkie, zo lang mogelijk te laten voortduren. Als we voortijdig tot bittere armoede waren vervallen had ik die oude boeken tenminste nog altijd achter de hand. De waarde daarvan was inmiddels enorm gestegen. In het ergste geval had ik ze laten veilen, met het risico dat een of andere particulier er voor veel geld mee aan de haal was gegaan. Dan hadden de universitaire bibliotheken het nakijken gehad. Zo ver is het niet gekomen, gelukkig. Een paar jaar terug is mijn vrouw overleden.’

Het was inderdaad de bejaarde dienstmaagd die me binnen had gelaten.

‘U heeft geen kinderen?’ vraag ik.

‘Onze enige zoon is verongelukt. Hij was nog jong.’

‘Dat spijt me voor u.’

Hij knikt. ‘En u? Bent u getrouwd?’

‘Ik ben net als u al een paar jaar weduwnaar.’ Dit gesprek hoeft van mij niet verder af te dwalen.

‘U bent nog redelijk jong. Wie weet kunt u...’

‘Och nee, het is goed zo.’ Sinds mijn vrouw gestorven is heb ik een betere relatie met haar gekregen.

We zwijgen, alsof we een minuut stilte in acht nemen. Alleen de zwoegende ademhaling van Baillet is hoorbaar. Dan zegt hij: ‘Ik ga wel weer trouwen. Morgen. Met Cécile. U heeft haar net even gezien. Ze had ons koffie willen brengen, maar ik zei haar: niks ervan, niet bij die boeken... Enfin, laten we het hebben over mijn probleem. U kunt me wellicht helpen en er zelf ook beter van worden.’ Hij wacht even. ‘Sinds een paar weken is het duidelijk dat de leukemie mij er binnen korte tijd onder zal krijgen. Mijn financiële reserves zijn nagenoeg uitgeput; het huis is inmiddels geheel verhypothekeerd. Ik heb in ruil voor mijn oude boeken een bedrag nodig: om een simpele uitvaart te betalen en ook om Cécile enig extra comfort te geven als ze haar laatste jaren in een verzorgingsflat doorbrengt. Cécile is niet achterlijk, hoogstens een beetje wereldvreemd. Ik heb onlangs maatregelen voor haar getroffen. Daarom heb ik subiet geld nodig.’

‘Natuurlijk. Aan hoeveel dacht u?’

‘Ik dacht aan honderdduizend euro in totaal.’

Een sisklank ontsnapt me. Die boeken zijn samen meer dan enkele miljoenen waard. ‘Een ton? Dat is uiterst bescheiden.’

‘Ik heb zelf weinig meer nodig, en onze Cécile heeft ook niet veel toekomst.’

‘U trouwt haar,’ zeg ik, ‘opdat de fiscus niet het leeuwendeel van uw schenking aan haar zal opstrijken.’

‘U heeft het helemaal begrepen,’ zegt hij. ‘En nu wil ik graag weten of u deze zaak met spoed voor me wilt regelen.’

‘Dat wil ik. Jazeker.’

De oude kijkt me onderzoekend aan en vraagt: ‘Wilt u misschien ook optreden als mijn executeur?’

‘U wilt dat ik als uitvoerder van uw uiterste wil optreed?’

‘Ik heb niemand anders. Dit kan ik niet aan Cécile overlaten.’

‘Zal ik dan ook, als het zo ver is, het huis laten leeghalen en bij de opkoper nog een douceurtje voor haar zien te regelen?’

Baillet lijkt aangedaan door zo veel bereidwilligheid. Na een korte pauze herneemt hij: ‘Kunt u zorgen dat er over een week honderdduizend euro op mijn rekening staat? Of is uw instituut te onbemiddeld om dat zomaar te kunnen neertellen?’

‘Zou u het bezwaarlijk vinden als ik niet mijn eigen instituut benader, maar de Koninklijke Bibliotheek?’

‘Aha, u wilt ze in Brussel onderbrengen, en niet hier.’ Hij denkt even na en zegt: ‘Ik begrijp het, na al die verwikkelingen.’

Het is waar dat ik Hugo de Kerselaere de triomf van drie zodanige aanwinsten voor de oude collecties niet gun. Ik zeg: ‘Het lijkt me gewoon het beste om boeken van dit kaliber in Brussel onder te brengen. Ik heb daar genoeg connecties om de overdracht snel af te wikkelen.’

‘U rekent erop dat men daar het geld spoedig beschikbaar heeft?’

‘Ze zullen haast maken als ik zeg dat men in Den Haag en Amsterdam een koortsige interesse voor deze werken heeft.’

‘Noemt u niemand mijn naam, alstublieft,’ zegt Baillet. ‘Ik wil buiten de transactie blijven.’

‘Heeft u daar een speciale reden voor?’

‘U hoeft niet te vrezen dat dit zaakje ergens toch stinkt,’ zegt hij met weinig adem. ‘Ik heb mijn hele leven zo veel mogelijk in het verborgene geleefd. En dat wil ik graag tot mijn laatste snik volhouden.’

‘Nadat ik het contact heb gelegd is het onvermijdelijk dat ik de boeken meeneem, tenzij u de delegatie bij u thuis wilt ontvangen.’

‘U neemt ze maar mee als het zo ver is. Zegt u maar dat ze uit de verzameling van een anonymus afkomstig zijn. Maar u en niemand anders brengt ze aan. En ik mag hopen dat dit uw aanzien en persoon ten goede zal komen. Dan zult u de volgende slag om een leerstoel misschien wel winnen.’

‘Ik heb er vandaag een weldoener bij gekregen. Waarom eigenlijk?’

‘Mijn leven lang heb ik weinig tot niets voor anderen betekend,’ zegt Baillet. ‘En nu het bijna gedaan is voelt het wel goed om nog iets voor de publieke zaak te doen, al kan het jammer genoeg niet helemaal gratis. Als u dat op stel en sprong voor me regelt bent u mijn weldoener.’

‘Op welke rekening wilt u het geld gestort hebben?’

‘Ik heb onlangs een rekening onder de naam Fonds Oude Letteren geopend bij BNP Paribas.’ Baillet staat op, wankelend en hoestend. ‘Wilt u mij helpen de boeken naar de kluis te dragen? U kunt ze daarachter kwijt,’ zegt hij wijzend naar een deur.

‘Wacht even, ik maak snel een paar foto’s van elk boek,’ zeg ik en vis mijn mobiele toestel uit mijn jasje.

Even later breng ik de boeken een voor een naar de kluis. Baillet is me voorgegaan, maar in plaats van bij de kluis te blijven staan wachten wil hij iedere keer op zijn knokige benen mee teruglopen. Als ik ten slotte met het middeleeuwse handschrift kom aanlopen, staat de oude hijgend en bedenkelijk onvast ergens halverwege.

‘Zoekt u toch steun bij de deurpost,’ zeg ik. ‘Straks valt u nog.’ Geen denken aan dat ik deze fabuleuze codex uit mijn handen zal laten kletteren om de oude man op te kunnen vangen.

‘Zullen we de zaak met een glas wijn beklinken?’ vraagt Baillet nadat de boeken zijn opgeborgen.

Het loopt tegen drieën. ‘Niet nu,’ wimpel ik af. ‘Over een paar dagen heffen we het glas, als de zaak rond is. Ik ga direct naar Brussel bellen, naar de conservator van de oudste drukken, en naar een paar andere hotemetoten. Ze zullen versteld staan. Rekent u erop dat ik morgen of overmorgen de boeken kom ophalen. O ja, uw banknummer.’

De oude sloft naar zijn bureau. Hij zijgt neer op de stoel, rommelt in een lade en schrijft vervolgens wat op een briefje. ‘De code van de kluis voeg ik er ook aan toe,’ zegt hij. ‘Je weet maar nooit...’

‘U stelt ook een verklaring op voor de notaris?’

‘Vandaag nog,’ zegt hij. ‘Maar eerst ga ik even liggen.’

==

==

3

==

Nadat de oude Baillet met de meeste spoed honderdduizend euro uit Brussel op zijn bankrekening had gekregen leek het alsof alle resterende levenskracht hem terstond ontviel. Nu zijn laatste problemen waren opgelost, alle last van zijn schouders was genomen, ging zijn toestand snel achteruit. Vanwege regelingen die hij voor Cécile had getroffen was ik, in mijn hoedanigheid als executeur, enkele middagen aan zijn zijde. Pas toen alles op orde was mocht ik een dokter voor hem ontbieden en die liet hem direct in het ziekenhuis opnemen. Toen ik Baillet daar de volgende dag een bezoek bracht was hij nauwelijks nog in staat te spreken. Zachtjes kneep hij in mijn hand, knikte me toe zonder zijn ogen te openen en sliep weer verder. Na een uur doelloos waken naast zijn bed ging ik maar weer weg. In de week erna leek het iets beter met hem te gaan en voerden we enkele gesprekken. Daarop kreeg hij hoge koorts en na een nacht waarin hij onrustig was vond men hem dood in bed.

Het was de dag na zijn uitvaart dat het bericht over beide aanwinsten van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel – de wiegendruk met de Keltische roman en het Antwerps Liedboek – in zowel Vlaamse als Nederlandse kranten verscheen. Het was vooral groot nieuws dat juist het onvolprezen Liedboek, waarop de inquisitie zo verwoed had gejaagd, nu weer deel uitmaakte van de collectie in onze nationale bibliotheek. Een dag later pikten enkele tv-zenders het item ook op. Er kwam een cameraploeg aan de deur. Opmerkelijk hoeveel informatie je, dankzij een knappe montage, in ongeveer twee minuten kunt overbrengen.

==

Het middeleeuwse verzamelhandschrift had ik niet overgedragen. Ik had er ook niet over gesproken toen ik met de conservator en directeur in Brussel onderhandelde. Gedurende enkele weken had ik het in een afgesloten lade van mijn bureau bewaard. ’s Nachts sliep ik beneden op de sofa die ik naar de studeerkamer had versleept om maar in de buurt te zijn als een inbreker zijn kans zou wagen. Onder de peluw lag een knuppel. Inmiddels rustte het verzamelhandschrift in de kluis van Baillet die ik bij het leeghalen van zijn huis had meegenomen en in een bezemkast aan de muur had laten vastschroeven. De toegangscode die de oude heer me eerder zo onbekommerd toevertrouwde had ik op enkele briefjes gekopieerd en ze her en der goed weggeborgen. Hierna waaiden ook mijn paranoïde buien snel over.

Wist iemand anders nog van het bestaan van dit middeleeuwse handgeschreven boekwerk? Cécile had er geen woord over gezegd toen ik haar en twee volgepropte valiezen in de auto naar haar geboortestad Dinant in de Maasvallei bracht, waar Baillet een appartement in een verzorgingsflat voor haar had geregeld. Mijn Frans is lang niet slecht, maar ik kreeg de oude, stuurse dienstmaagd er tijdens de autorit niet mee ontdooid. Het was een hele toestand geweest om met haar op reis te gaan. Vooraf had ze bedongen dat ik niet harder dan zestig zou rijden. Mijn tegenwerping dat we met zo’n slakkengang niet op de snelweg mochten liet haar koud: ik kon immers ook de binnenwegen nemen? Ze liet me geen andere keus. Pas nadat ik haar herhaaldelijk had bezworen langzaam te zullen rijden, stapte ze in. Ze wilde niet in de gordel, zei ze, want als we te water raakten zou ze hem niet kunnen loskrijgen. Ik demonstreerde haar hoe je zo’n gordel ontkoppelt met een druk op de knop, maar ze volhardde in haar weigering. Onderweg staarde ze voortdurend naar mijn snelheidsmeter. Vergeefs probeerde ik haar met vriendelijke conversatie te laten ontspannen. Op de vragen die ik haar stelde gaf ze slechts in bokkige zinnetjes antwoord en trok er een gezicht bij alsof ze wilde zeggen: dat is toch allemaal bekend? Uit haar zuinige conversatie viel op te maken dat ze vroeger bij Baillets ouders had gediend. Als jong meisje kwam ze er in huis en was gebleven. Na hun overlijden hadden hun oudste zoon en zijn echtgenote zich over haar ontfermd. Ze had blijkbaar nooit een eigen leven gehad. Op mijn voorzichtige vraag of ze zich in haar nieuwe woonomgeving wel zou redden, reageerde ze: ‘Aide-toi, le ciel t’aidera,’ en verder niets. Toen ik daarna nog begon over het bijzondere boekenbezit van de man die ruim een week haar echtgenoot was geweest, haalde ze alleen haar schouders op. Ze leek niet in detail op de hoogte te zijn van wat Baillet al die jaren in zijn kluis had bewaard, en dat stelde me gerust.

Halverwege parkeerde ik de auto bij een restaurant en trakteerde haar op koffie en pruimengebak met slagroom en confituur. Dat leek ze te waarderen. De hele rit met Cécile naar Dinant duurde bijna vijf uren – ik reed nogal eens verkeerd – maar het voelde alsof ik een half etmaal onderweg was geweest en heel België had doorkruist.

Bij het afscheid stopte ik haar een enveloppe toe met vijftienhonderd euro erin. ‘Dit is het bedrag dat ik van de opkoper denk te kunnen krijgen. Ik bel u als het huis leeg is. En wat ik meer heb gevangen krijgt u alsnog overgemaakt.’

Ze stond verweesd in het portaal van haar gemeubileerde flatje en knikte maar wat.

‘Of ik kom langs om het geld zelf te brengen,’ zei ik toegeeflijk.

Daarop keek ze me strak aan en zei: ‘Ne vous sentez pas obligé.’

==

Op de terugtocht over de snelweg monterde ik mezelf op door alles wat ik me had voorgenomen voor de zoveelste maal te overdenken: na de zomervakantie zou ik mijn ziekteverlof omzetten in een studieverlof. Het half jaar waar ik onderhand recht op had schoot tekort voor al mijn plannen. In alle rust wilde ik het verzamelhandschrift thuis bestuderen om vast te stellen welke publicaties ik eraan kon ontlenen. Volgens mijn eerste indruk ging het om ten minste twee letterkundige monografieën en een handvol artikelen. Wanneer eenmaal alles gereed was voor de drukker zou ik de codex overdragen aan de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. Met die overdracht, die onwillekeurig iets van een genereuze schenking zou krijgen, en de publicaties erover, alles van mijn hand, wilde ik mezelf weer in het hart van het vakgebied manoeuvreren. Achter het stuur bedacht ik hoezeer mijn leven het achterliggende kwartaal tot stilstand was gekomen en hoe alles nu weer in korte tijd in beweging zou raken.

==

==

4

==

Er waren nog enkele zaken van Baillet die ten behoeve van Cécile moesten worden afgehandeld. Dat zou tussen de bedrijven door kunnen gebeuren. Het weerhield me er niet van lange dagen aan het verzamelhandschrift te wijden. Sociale contacten vermeed ik nagenoeg, praktische besognes in huis en tuin liet ik voor wat ze waren. Ik was altijd matineus geweest, maar nu stond ik elke ochtend reeds voor de dageraad op.

Ik begon ermee het hele verzamelhandschrift aandachtig door te nemen. Alle folia van dit handschrift – 162 stuks, alles aan twee zijden beschreven – waren van hoogwaardig perkament dat soepel en dun aanvoelde. Het ging om geprepareerde schapenhuid; waarschijnlijk waren enkele aparte katernen van een verfijnder lamsvel vervaardigd.

Het formaat van de bladen bleek na meting ruim dertig centimeter in hoogte en bijna tweeëntwintig in breedte. Alle teksten waren in twee kolommen op het blad geschreven, wat een prettige en toegankelijke regelval gaf. De marges rondom waren ruim. Het leek me dat het handschrift nooit was bijgesneden.

Zoals gezegd hadden beide houten platten van de boekband een opvallende dikte. Zowel aan de binnenkant van het voorplat als die van het achterplat waren de dekbladen van sterk perkament onder de smalle strook van de omgeslagen leermantel gelijmd. Aan de boven-, onder- en buitenkant van de platten was, ter versteviging, een rij kleine nageltjes door het omgeslagen leer en het dekblad eronder gedreven. Aan de binnenkant was het dekblad alleen gelijmd. Dekblad en schutblad vormden samen een bifolium, zowel voor als achter in het boek. Naar de kwaliteit van het perkament te oordelen, de omvang van het boekblok en de sterke boekband was de persoon die deze codex had gemaakt, of had laten maken, niet onbemiddeld geweest.

==

Al bij de eerste oppervlakkige verkenning van alle folia, in de salon van Baillet, had ik gezien dat decoratie in het handschrift ontbrak. Op twee illustraties na: in het bewerkte verhaal van Izegrim was een kleine tekening van de wolfsmonnik aangebracht. Ook bevatte het epos van Reynaert een pentekening, een nogal louche portret van de vos. Elke nieuwe tekst begon met een niet gedecoreerde initiaal, een uitvergrote beginletter, in dezelfde inkt als de rest van de tekst. Rode of blauwe lombarden in de tekst ontbraken geheel en dat gold voor welke andersoortige verluchting dan ook. Het was de auteur of de kopiist – van een opdrachtgever leek me geen sprake te zijn – blijkbaar puur om de teksten, de leesstof, te doen geweest, en nergens anders om.

==

Bijna drie maanden achtereen was ik bezig met het lezen van de verschillende teksten, geschreven in het mij steeds vertrouwder wordende schrift, en maakte er een behoedzame transcriptie van. Er resteerden hinderlijk veel lacunes waarvan de invulling nog veel werk beloofde. Het tot het laatste woord ontraadselen van zo’n eeuwenoud en informeel cursief schrift, capricieus vanwege een geringe kalligrafische discipline, heeft altijd iets van een worsteling die maar doorgaat. Want evenzo dien je de strikt persoonlijke en vaak inconsequente spelling te duiden, vormvarianten van dezelfde letters te herkennen, voordat je deze in een getrouw afschrift kunt overbrengen. Het werk fascineerde me en gaf me energie. Tegelijk vergde het zo veel van me dat ik al spoedig van de feitelijke wereld meer en meer onthecht raakte. En wanneer deze zich wel aan me opdrong maakte ze me nerveus en bedrukt. Als ik aan het eind van een lange werkdag, na het douchen en het drinken van een paar glazen rode wijn, eindelijk kon slapen keerden spreeuwzwermen vol schrifttekens terug in afmattende dromen. ’s Morgens vroeg ontwaakte ik allesbehalve verkwikt. Toch stond ik op, ik kon niet anders. Eerst dronk ik twee bekers teerzwarte koffie, daarna maakte ik de kluis in de bezemkast open.

Gedurende die lange dagen van studie onderhield ik me af en toe met Pablo. Het dier verlangde aandacht en koestering, net als ik, maar mensen sprak ik niet. Uitgezonderd Jeanette, moeder-overste van onze universitaire vakgroep, die wekelijks langs bleef komen met een stapel post: brieven van buiten, verzoeken en invitaties die ik alle negeerde. Het deed me goed van haar te vernemen hoezeer De Kerselaere in zijn wiek geschoten was geweest toen hij vernam dat niet zijn instituut maar de Koninklijke Bibliotheek van Brussel dankzij mijn bemiddeling twee stokoude boeken rijker was geworden. Zelf had hij mij niet benaderd, overigens.

Bij haar vierde bezoek paarde Jeanette haar bezorgdheid ineens aan een groter ontvankelijkheid voor mijn persoon dan ze tijdens haar eerdere visites had kunnen opbrengen. Blijkbaar was de uitwaseming van ellende die me eerder had omgeven behoorlijk verminderd en straalde ik meer levenskracht uit. Ze zocht toenadering, stilletjes weliswaar, maar beslist. Ze kwam naast me zitten op de bank in de voorkamer en algauw schoof ze tegen me aan met de bedoeling dat ik haar in mijn armen zou nemen. Terwijl ik haar koesterde gingen mijn gedachten naar het verzamelhandschrift in de studeerkamer, dat ik na het klinken van de bel ijlings had toegedekt met een paar overhemden. Prediker schrijft ergens dat er een tijd is van omhelzen en een tijd van niet-omhelzen. Eigenlijk was ik alweer in het tweede tijdvak beland.

Tijdens het bezoek een week later was Jeanette er helemaal klaar voor. Ze droeg een zomerjurk van glanskatoen en daaronder droeg ze niets. Jeanette nu versmaden zou haar diep kwetsen. Het vergde wel enige aanloop en gestoei voordat ik in de stemming raakte. Mijn pogingen haar op sensitieve maar onschuldige wijze lief te hebben beleefde ze als een iets langer voorspel. Mijn laatste schroom trotserend bezat ik haar op de bank in de voorkamer, eerst onwennig maar stilaan toch vastberaden. Te oordelen naar de valse grijns van de postbezorger die plots aan de deur stond, was het beter geweest dat ik de gordijnen had gesloten in plaats van te vertrouwen op de vitrage.

Jeanette, sinds mensenheugenis gehuwd met een nogal vroeg opgedroogde procuratiehouder, was waarschijnlijk net als ik jaren zonder seks geweest. Ze hield me vast, drukte talloze kusjes op mijn gezicht en in mijn hals. Vloeide er enig traanvocht in mijn nek? Ik liet me uitgebreid knuffelen en gleed al bijna weg in een rozige slaap. Toen sprak ze, op de toon van een wijkzuster die een helende wond heeft geïnspecteerd: ‘Wie weet, Willem, kun je binnenkort weer een beetje aan het werk.’

‘Ik ben nog niet in staat om te werken,’ zei ik overeind komend en liet het daarbij. Een eerder voornemen om mijn ziekteverlof na de zomer in een studieverlof om te zetten, wilde ik uitstellen, gezien de tijd die de transcriptie me kostte.

==

==

5

==

De vertaalde en bewerkte Izegrim – in deze Dietse ‘omdichting’ werd hij ook twee keer als Isengrijn aangeduid en één keer als Ysengrin – was een dierenepos, nogal vrijelijk vertaald naar het me voorkwam, verteld in een strakke trant, doordesemd van spot en wrede humor over de altijd hongerige wolfsmonnik die steeds uit is op voordeeltjes en buit, maar aan het einde van het verhaal door andere dieren aan stukken wordt gescheurd. Toen ik daarna de ‘vroege’ versie van Van den Vos Reynaerde uit dit verzamelhandschrift las, werd ik gesterkt in mijn vermoedens dat de auteur van beide Dietse epen dezelfde persoon moest zijn: de illustere Willem, grote onbekende. Van hem zou ook nog een derde boek hebben bestaan, getuige de beginzin van de Reynaerde:

==

Willem die Madock maecte

Daer hi dicken omme waecte...

==

Ik herinner me hoe ik als letterenstudent, net als andere jaargenoten, in de ban raakte van de geheimzinnige figuur Madoc. Het boek over hem was spoorloos verdwenen, zoals zoveel Middelnederlandse teksten. Wanneer slechts enkele handschriften van een bepaalde tekst hadden bestaan en deze werden niet tijdig gekopieerd, was het logisch dat zo’n geschrift op een dag verdween. De Madoc van Willem moest bekend zijn geweest. Waarom anders verwees hij er in het verhaal van de vos naar? Toch niet alleen maar om te pochen?

Madoc was altijd een literaire mystificatie gebleven. Buiten die ene regel in dat ene handschrift bestond er hoegenaamd niets dat verwees naar het bestaan van dit boek of de figuur van Madoc. Twee uitzonderingen daargelaten: in de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant wordt Madoc met een droommotief verbonden: ‘Want dit nes niet Madocs droem, No Reinaerts no Arturs boerden.’ Een tweede vindplaats betreft Die borchgrave van Couchi: ‘Noch wanic, ridder, dat ghi doeft, Of dat ghi sijt in Madox drome.’

Was het boek van Madoc een uitgesponnen verslag van een bijzondere droom geweest? Bijvoorbeeld van een tocht naar een andere wereld, boven- of onderaards? Was de droom in kwestie dermate bekend geweest dat beide auteurs geen enkele moeite doen iets over de inhoud van die droom aan de lezer mede te delen? Waarom is die tekst dan niet aan ons overgeleverd? Werd erop gejaagd door de inquisitie, vanwege het subversieve karakter?

==

Een letterkundige in onze tijd die het mysterie van Madoc wilde ophelderen beschikte over niet veel anders dan een naam, een uitheemse naam nog wel, enkele flarden tekst, en dat was voorlopig alles. Dit weinige had toch talloze onderzoekers gefascineerd en aan het werk gezet. Wie in mijn studententijd op zoek ging naar Madoc ontdekte gaandeweg dat er sinds 1836 een corpus bestond van honderden studies naar het tweeledig raadsel: wie was deze Willem die het dierenepos Van den Vos Reynaerde schreef? En wie was de figuur van Madoc? Was hij een persoon of een personage? Opmerkelijk genoeg hadden velen met tomeloze energie louter dwaalwegen bewandeld. In deze tijd was dit corpus van onderzoekingen nog steeds aan het uitdijen.

En nu had ik, door een gril van het lot, een middeleeuws verzamelhandschrift voor me liggen dat van Willems eigen hand kon zijn. Het lang gezochte droomboek trof men er niet in aan, maar andere werken die van hem leken te zijn wel. Het werk over Izegrim was onbekend, net als de vierendertig liederen onder de titel Sancwijn bi nachte, die ik woord voor woord uitploos en transcribeerde. Het waren strofen vol jeugdige onstuimigheid, nachtelijke uitspattingen van Eros in wijn gedrenkt, weeklachten over vergeefse liefdes, mijmeringen vol melancholie en doldwaze proeven van geestrijke hongerkunst. Waren deze liederen ontleend aan de toen in zwang zijnde poëzie van vaganten, meestal in het Latijn geschreven? Vaganten waren door Europa zwervende jongeren die doorgaans behoorlijk onderwijs hadden genoten. Het merendeel van hen combineerde een pover bestaan als student met dat van bard of acteur. Velen verdienden een grijpstuiver door als kopiist handschriften te dupliceren in opdracht van letterlievende edelen of nieuw gearriveerde patriciërs. Een schat aan gedichten of liederen van hen was bekend, het meest vermaarde gedeelte ervan onder de verzamelnaam Carmina Burana, naar een lijvig manuscript dat in de Beierse abdij van Beuern was ontdekt. Of waren het misschien geen vertalingen van vagantenpoëzie, maar in het Diets geschreven, oorspronkelijke gedichten van een man als Willem? Was hij vertrouwd met deze traditie van jeugdige dichters en had hij zich er zijdelings door laten inspireren?

==

Daarna las ik de Chronieke (ook wel geschreven als Cronike) die voornamelijk over de vervolging van ketters handelt. Deze geschiedenis bevat het verhaal van een drijfjacht op een man in de omgeving rond Gent. Aanleiding was de moord op een kloosterling, vele jaren daarvoor. De chroniqueur vertelt in strofen van lange en vrij berijmde versen wat er speelde in het dertiende-eeuwse graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant, hoe deze gruweldaad de kettervervolging in beide gebieden aanwakkerde. In meerdere strofen wordt duidelijk gemaakt dat de Vlaamse en Brabantse bevolking zich niet erg ontvankelijk toonde voor ketterij. Een wrede inquisiteur, voorheen zelf een ketter maar onlangs bekeerd, zag dit anders en trok in naam van de moederkerk een spoor van leed en stuitend onrecht door het gebied.

Alle teksten die ik tot nu toe had gelezen hadden een wereldlijk, beter gezegd een profaan karakter. In de teksten waarin verdichting de overhand had, beide dierenepen en de vagantenliederen, werden geestelijken van laag tot hoog bespot vanwege hun vraatzucht, hypocrisie en corruptheid. In de rijmkroniek waarin voorvallen uit het jonge verleden waren opgetekend was de toon serieus en zakelijk, nu en dan niet zonder ironie, en de stellingname vrijmoedig en direct.

==

Aan het eind van het laatste katern waarop de Chronieke was geschreven, viel mij iets vreemds op. De tekst was nog niet af, maar op het volgende katern stond een andere tekst waarvan begin en titel ontbraken. Waren de katernen verkeerd om ingebonden? Ik bladerde verder en kwam bij het laatste blad: het vervolg van de Chronieke, dat op basis van de tekst nog maar een beperkt aantal regels moest bevatten, was nergens te bekennen. Er ontbrak een katern; mogelijk ontbraken er meerdere.

Zou er een tekst uit zijn gehaald?

Waarom was dat gebeurd?

En zo ja, welke dan?

Onwillekeurig kon ik nu niet anders dan denken aan Madoc, het zoekgeraakte boek, gezien de aard van de verschillende werken in dit verzamelhandschrift. Die leken alle bezield door Willems profane geest. Werd het boek over Madoc in zekere tijd te controversieel of zelfs gevaarlijk bevonden om openlijk in bezit te hebben, zodat het uit deze codex was verwijderd? Was het de auteur of de kopiist zelf geweest die dit had gedaan?

Nu bedacht ik eerder te hebben opgemerkt dat in deze versie van het Reynaert-epos de twee beginregels afweken van die twee andere, onderling verschillende handschriften waarin dit verhaal was overgeleverd. Toen had ik er niet verder naar gekeken. Dus keerde ik terug naar de bewuste beginregels: ‘Dichtere die vele bouce maecte / en daer menighe herte raecte’ en kwam erachter, na het perkamentvel in een verduisterde kamer met een ledlamp te hebben doorschenen, dat deze tekst op een rasuur was geschreven. Eerder had er een andere beginregel gestaan en die was weggekrabd. In het felle, doorschijnende licht van een ledlamp achter het vel was de oorspronkelijke regel niet leesbaar. In het lab op het instituut zou ik meer kunnen ontdekken, maar daar kon ik nu onmogelijk naartoe. Nog dezelfde dag dat ik het boekwerk ernaartoe bracht zou De Kerselaere over dit verzamelhandschrift, deze door de hemel geschonken codex, door een medewerker worden geïnformeerd. Dat was wel het laatste wat mocht gebeuren. Deze kwestie kwam later wel tot klaarheid.

Mijn vragen en bevindingen met betrekking tot het boek Madoc hadden alleen nog maar een suggestieve lading; sterker waren de aanwijzingen dat ik een groter oeuvre van de fameuze Willem in handen had gekregen. Dat zou ik eerst moeten uitzoeken. Zowel de vondst van het verzamelhandschrift als mijn bevindingen erover konden voor groot nieuws zorgen.

==

==

6

==

Na een aantal regenachtige dagen werd het ineens volop zomer. ’s Middags zat ik urenlang in een lommerrijke hoek van de tuin. Het wilde niet lukken mijn aandacht te richten op het transcriptiewerk. Het bezwaarde me dat mijn gedachten nu vooral in beslag werden genomen door de tekst die uit het verzamelhandschrift was verwijderd in plaats van dat ik werk maakte van al het nieuwe en opzienbarende materiaal dat ik er wel in had aangetroffen. Het leek me trouwens dat ik de achterliggende weken te veel van mezelf had gevergd. Ik moest misschien gewoon even op adem komen. Na enkele dagen rust zou ik wel weer op krachten zijn en het werk kunnen hervatten.

Het was heerlijk om buiten te zijn. In de grote tuin achter mijn huis kon Pablo zich urenlang aan de sluipjacht overgeven. Toen het dier mij onder de kastanje zag zitten mauwde hij blij en vlijde zich tegen mijn benen aan. Emilia, mijn vrouw, had hem ooit meegenomen toen-ie nog piepklein was. Hij was verstoten uit een te groot nest. Met aanwijzingen en hulp van de dierenarts sleepte ze hem door de moeilijke eerste levensfase heen en betuttelde hem alsof hij een mensenkind was. Het dier kreeg een imposant postuur. In de huiselijke kring toonde hij zich een aanhalige stadskat die terugmauwde als Emilia tegen hem sprak en die ronkend van tevredenheid uren op haar schoot sliep, de voorpoten uitgestrekt, zijn nagels in het luchtledige uitslaand. Op andere momenten leefde hij zich buitenshuis uit en joeg zelfs met succes op volwassen eksters. Toen Emilia stierf was Pablo net zo verweesd als ik ontredderd. Voordien hadden we langs elkaar heen geleefd, maar in de nieuw ontstane situatie werden we al spoedig hechte vrienden.

Die middag in de tuin kroop hij bij me op schoot, lag tevreden te slapen, maar schrok telkens wakker bij het opklinken van vogelzang of het wapperende geluid van vleugelslagen. Bij het zien van een vogel in een boom gingen er stuiptrekkingen door zijn kaken en begon hij dwangmatig te ratelbekken. Tot hij het niet meer kon harden, van mijn schoot sprong en door het gras ging sluipen, op weg naar zijn prooi. Toen hij na een vergeefse sluipjacht weer terugkeerde kreeg de waterschaal die ik eerder midden in de tuin voor hem had neergezet zijn bijzondere aandacht. Met zijn poot bracht hij de schaal in beweging waardoor het water erin begon te deinen. Hij ging drinken en liet het nat tegen zijn neus klotsen, als een poema die, moegejaagd, uit een woelige rivier drinkt. Daarna kwam hij luid mauwend weer mijn kant op, sprong op schoot en sliep vrijwel meteen. Een grotere vriend had ik niet.

==

Het was Pablo die enkele dagen later voor nog een nieuwe ontdekking zorgde, wat de geheimzinnigheid van dit verzamelhandschrift alleen maar groter maakte. Na twee dagen rust was ik met de transcriptie verder gegaan. Het werk verliep redelijk vlot; dit informele schrift was me inmiddels behoorlijk vertrouwd geworden. Ook ’s avonds bleef ik eraan werken.

Het liep op een vrijdag tegen middernacht toen een lichte duizeling me parten speelde. Ik wilde niet stoppen, zozeer was ik op stoom geraakt, maar besloot wel om even te gaan liggen op de sofa die nog steeds in een hoek van de studeerkamer stond. Ik nam me voor na een uurtje rust de arbeid te hervatten. Het verzamelhandschrift bleef dichtgeklapt op mijn bureau liggen. Sluimerend in het schemerlicht gleed ik op den duur weg in een diepe slaap.

Ergens in die tijd moet Pablo vanuit de tuin via de keuken zijn binnengekomen en wist hij de blijkbaar niet goed gesloten deur van de studeerkamer te openen. De openspringende deur maakte me niet wakker. Wat het beest hierna heeft uitgevreten laat zich ongeveer als volgt reconstrueren: hij sprong op mijn bureau, waar het kloeke handschrift lag. Het was een buitenkansje voor hem, al eerder had hij geprobeerd bij het boekwerk te komen, wat ik hem niet toestond. De kat maakte nu spelenderwijs met zijn nagels over de lederen voorkant enkele krassen die bij latere inspectie niet al te diep bleken te zijn. Daarna moet hij met zijn kop het hele voorplat, de linkerboekvleugel, omhoog hebben geduwd, en wel zo ver dat het naar de andere kant viel en het boekwerk ineens openlag, daar waar het bifolium van dek- en schutblad zich bevond. Het schutblad liet hij ongemoeid, maar het dekblad leerde zijn klauwen met nagels kennen. Had Pablo met zijn verfijnde reukvermogen de dierlijke oorsprong van deze eeuwenoude vellen bespeurd? Al die tijd lag ik onbekommerd te slapen, en de schade zou waarschijnlijk veel groter zijn geweest als het beest niet verwoed tekeer was gegaan waardoor het gebonden boekwerk van het bureau af viel en met een klap op de bureaustoel terechtkwam. Op dat moment schoot ik wakker, zag wat er aan de hand was en kwam vloekend overeind. Pablo stoof van het bureau af en vluchtte de studeerkamer uit.

Toen ik het boek oppakte en zag dat de leren band aan de buitenkant nagenoeg ongeschonden was, kalmeerde ik enigszins. Maar daarna ontdekte ik dat het dekblad aan de binnenkant van het voorplat flink was beschadigd. Het was de kat gelukt dit vel met zijn fiere nagels open te klauwen. Rechts onder het midden van het vel liep een gekartelde scheur van tien of elf centimeter lang. Her en der waren nog enkele andere scheuren, beduidend kleiner. Met ontsteltenis bestudeerde ik de gevolgen van mijn eigen nalatigheid. Ik maakte meer licht op het bureau en pakte de loep om zicht op de details te krijgen. Zoals ik reeds vermoed had, zat er perkament onder het dekblad. Voorzichtig voelde ik met mijn wijsvinger. Het vel was zacht en glad.

Met een briefopener tilde ik het dekblad zo ver mogelijk omhoog en gewapend met een loep en een zaklamp probeerde ik zo veel mogelijk van het blad te bekijken. Mijn hart ging sneller kloppen, want in tegenstelling tot wat ik verwacht had te vinden – afgedankte stukken perkament met Latijnse teksten – lag hier een tekst. Het merkwaardige was dat de tekst op het bovenste vel niet in eenzelfde, informele cursieve stijl als het overige handschrift was geschreven. De verborgen tekst, zag ik al snel, was in een helder boekschrift geschreven. Nog iets vreemds: de tekst scheen uit afkortingen te bestaan.

Eerder had het geleken of de houten platten voor en achter nogal dik waren, en nu ontdekte ik door het voorplat aan de binnenkant nauwkeurig te betasten dat degene die dit boek had vervaardigd vooral deze schijn had willen wekken. Het voorplat zelf moest van een dunne plaat hout zijn gemaakt, maar onder en boven en aan beide zijkanten waren latjes aangebracht, nauwkeurig langs de vier randen van het plat. Ik schatte de breedte van de aangebrachte latjes op bijna twee centimeter en in hoogte ruim een halve centimeter. Zo was er binnen de rechthoek van de latjes een bewaarruimte ontstaan en daar waren de iets kleinere folia in gelegd, waarna het voorplat aan de binnenkant met het dekblad was toegedekt en bekleed. In het verzamelhandschrift was dus nog een ander geheim manuscript verborgen, in elk geval aan de voorkant en hoogstwaarschijnlijk ook in het achterplat dat op dezelfde manier aanvoelde: hard langs de randen, iets zachter middenin onder het ongerepte dekblad.

Gezien mijn staat van opwinding was het ondenkbaar dat ik de vondst in de bewaarruimte onder het dekblad voorlopig zou laten waar deze was opgeborgen. Kon ik die kleinere folia bemachtigen zonder de boekband verder te beschadigen? Het bifolium in het midden van dekblad en schutblad doorsnijden voerde te ver. Zou ik anders de verborgen folia via de scheur in het dekblad in handen kunnen krijgen? In gedachten probeerde ik me voor te stellen hoe ik, met drooggewreven vingers, na enig tasten grip kreeg op het bovenliggende vel. Omdat er onder het dekblad vanwege de scheur iets meer ruimte was ontstaan, wilde ik proberen het bovenste vel voorzichtig in de lengte dubbel te vouwen. Daarna zou ik de onderkant ervan langzaam naar boven schuiven, zodat het voor de gescheurde opening kwam te liggen. Zou het kleine folium dat ik op die manier wist te bemachtigen alleen maar gekreukt zijn en verder niet gescheurd? En hoe zouden de geschreven letters ervan afkomen? Het zweet droop in mijn hals. Nee, zo moest ik het niet doen.

Ik staarde naar de linkerzijde van het dekblad waarvan een dun randje op het omgevouwen leer was geplakt en de resterende rand op het latje. Na bijna acht eeuwen kon het niet anders of de lijm was gortdroog en her en der verkorreld. Een nadere inspectie met een loep liet zien dat de linkerrand van het dekblad op sommige kleine plekjes reeds los was gekomen en dat met enig beleid de hele rand kon worden losgesneden. Al meteen wist ik hoe ik dat zou kunnen doen. Ik bracht hechtpleister aan rond het bovenste deel van mijn linkerduim en -wijsvinger. Voorzichtig haalde ik het blad van een nieuw scheermesje uit de papieren verpakking. Met dit dunne, vlijmscherpe mesje zou ik het dekblad zonder beschadiging los kunnen snijden. Dat ik aanvankelijk bleef weifelen kwam door het besef dat ik op het punt stond een grensoverschrijdende ingreep te verrichten. Onder codicologen was het alleen gepermitteerd een verborgen tekst uit een codex te bevrijden, wanneer een serieuze restauratie van het oude boek daartoe gelegenheid bood. Niettemin ging ik aan het werk. Een gelukje was dat de buitenste rand van het dekblad heel makkelijk losliet van het leer. Het duurde niet eens lang voordat ik het blad ook van het latje had losgesneden. Om iets meer ruimte te krijgen maakte ik het blad op de onder- en bovenlat ook ongeveer een centimeter los. Zo ontstond een opening naar de bergplaats van de kleine folia.

==

Met een pincet trok ik ze er een voor een voorzichtig uit. Voor me lagen zes folia van fijn perkament. Snel schoof ik mijn stoel aan en boog me over de tekst. Dit handschrift bestond uit een in principe goed leesbaar boekschrift. Het leek me om dezelfde schrijfhand te gaan. Maar het geschrevene op de kleine folia bestond zes vel lang uit afkortingen die soms uit één enkele letter, uit acroniemen of andere tekens bestonden. Lang tuurde ik naar de regels op de zes kleine vellen. Het werd me droef te moede, temeer daar ik het idee had dat de afgekorte steekwoorden niet uit één taal stamden, maar uit twee of drie: het Latijn, het Frans en misschien het Diets. Dit leek echt te veel van het goede. In een zogenaamd kortschrift in boekschrift had iemand – Willem? – zijn gedachten aan de folia toevertrouwd.

Ik had een curieuze tekst gevonden en als deze een samenhangend verhaal moest voorstellen dan beschikte ik slechts over een embryonale geheimversie ervan. Waarom moest de tekst worden gecodeerd en verborgen? In die ogenblikken was ik trouwens te afgepeigerd om verder te gaan. De folia legde ik tussen zware boeken om ze te pletten en de ontstane kreukels uit te strijken. Ik sloot de stapel op in een wandkast. Het verzamelhandschrift legde ik in de kluis.

Daarop begaf ik me naar de tuin en riep met gedempte stem de naam van Pablo. Al snel kwam het dier aanlopen. Ik tilde hem op en koesterde hem. ‘In al je ondeugd heb je toch iets groots verricht,’ sprak ik hem liefkozend toe. Grommend at hij het bakje met voer leeg dat ik hem in de keuken voorzette. Blijkbaar had hij me toen alles weer vergeven.

Liggend in bed kon ik de slaap nog steeds niet vatten. Ik moest eraan denken hoe de conservator of vakgenoten zouden reageren als ik het verzamelhandschrift eenmaal zou overdragen aan de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. Wat zouden ze ervan vinden als ik de toedracht van de beschadigingen en de onverwachtse vondst van het geheimschrift onthulde? Ze mochten natuurlijk in hun handen knijpen met deze aanwinst die ze in de schoot kregen geworpen. Het dekblad zou zich trouwens gemakkelijk laten restaureren.

==

==

7

==

Ik had gewoon verder moeten gaan met de transcriptie van de resterende teksten en het geheime kortschrift voorlopig laten rusten. Maar dat lukte me niet zomaar; ik werd als het ware naar de kleine folia gedreven. En hoezeer ik ook wist dat de ontraadseling ervan zonder een computerprogramma uiterst onwaarschijnlijk was, bleef ik maar met die zes vellen bezig. Een kortschrift is een individueel document dat iemand vanuit zijn persoonlijke ideeën en omstandigheden creëert. Het kan helpen wanneer je een en ander over de schrijver weet, of de context waarin het is ontstaan. Maar ik wist niks. Een specialistisch lexicon of paleografisch handboek konden me feitelijk niet verder helpen. De rudimentaire tekst bestond uit een lange stoet van afgekapte woorden, waaronder zogeheten eenletterwoorden die gecombineerd waren met een punt of ander leesteken of soms met een cijfer. Ik zag karakters die geen letters waren maar grafische figuren met een blijkbaar zinnebeeldige betekenis. Er waren samentrekkingen. Toen zag ik ineens dunne, schuin opstaande streepjes die de reeksen met tekens telkens onderbraken. Was dit dan een verbaal extract van een of ander dichtwerk? Eigenlijk wist ik het zeker. Het ging hier om verzen of lange strofen van elk twaalf regels. Telkens was het twaalfde schuine streepje in tweevoud aangebracht. Aldus telde ik in totaal negentien zogenaamde douzains.

Waarom was dit dichtwerk tot een kortschrift verheimelijkt? Was de inhoud ervan te controversieel geweest in de middeleeuwse wereld? Moest daarom de inhoud ervan in code worden bewaard?

Dat waren interessante veronderstellingen, maar dichter bij de concrete inhoud brachten ze me niet. Ik bevond me in een semiotisch labyrint. Telkens opnieuw volgde ik hetzelfde slingerpad door een woud vol tekens en aanwijzingen waarvan ik de meeste niet doorgrondde. Wel gebeurde het nu en dan dat ik meende een afkorting of samentrekking te kunnen ontraadselen, al waren er meestal ook alternatieve duidingen mogelijk. Aanvankelijk dacht ik, na dagenlang broeden, dat dit virtuele dichtwerk over het leven van een persoon ging. Een paar dagen later leek dit idee ineens niet veel meer dan een bevlieging. Al puzzelend kwam het gevoel over me dat al die gepriegelde afkortingen over een onafzienbare catastrofe gingen. Dit gevoel viel niet meer te loochenen, al kon ik het slechts beargumenteren met de afkorting cd (ook 1 x dc) die ik voor crepusculum deorum hield ofwel: godendeemstering.

Er waren aanwijzingen dat sommige passages over andere geschriften handelden, al was me niet duidelijk welke. Een serie afkortingen leek te verwijzen naar bepaalde ideeën die met het geloof samenhingen. Soms leek het of ik door oneindig herlezen en mogelijk duiden van de tekens iets van de geheimen in het kortschrift had ontsloten, maar het was niet voldoende om de echte contouren van het verhaal voor me te zien. En hoezeer ik me ook bleef vastbijten in deze elementaire bron, meer en meer zag het ernaar uit dat nieuwe ontdekkingen achterwege bleven. Ik liep helemaal vast.

Ik wandelde soms door de bossen rond ons stadje om de stress kwijt te raken. Al bijna een week lag het verzamelhandschrift in de kluis. Een idiote situatie. Ik moest gewoon verdergaan met de transcriptie van de resterende teksten uit die codex. Al het andere was immers bijzaak. Vanaf toen verdween het kortschrift in een grote envelop ook in de kluis en nam ik het echte werk weer ter hand. Vervelend genoeg bleef er iets knagen. Aan het einde van een werkdag ging ik nu en dan toch weer verder met de duiding van het kortschrift. Ik kende het onderhand bijna uit mijn hoofd, zonder te weten wat de strekking ervan was.

==

Op een nacht gebeurde het dat het document vol raadsels en geheimen in een droom aan me verscheen. Het was alsof alle geestelijke energie die ik eerder had aangewend om het te doorgronden zich samenbalde in een gedroomd bewustzijn. Verkerend in een toestand van bovenmenselijke helderheid kreeg ik het kortschrift onder ogen, en nu las ik het en drong een verhaal binnen. In een ravijn van eeuwen her doemde in onwerkelijk licht een wereld op waarin een man rondzwierf in een tijd van verwoesting en massasterfte. Door mystieke deelname werd ik één met zijn voelen en denken, zijn angsten en lijden. De wereld waarin hij was opgegroeid werd de mijne. Die wereld werd voelbaar tot in zijn warmte of kilte. En ik werd de wierookdampen van liturgische vervoering gewaar, maar ook de dampen van woekerende natuur of pestilente steden, van vergoten bloed en sterfte, van dierlijkheid en stront, strovuren van hartstocht en liefde, klanken van hymnen en ravengekras, schitteringen van aardse lustoorden en verstikkende nevels van een ondermaans dodenrijk. Het beeld van een hemelse catastrofe drong zich het sterkst op, een vernietiging als in de voortijd, toen de aarde in as werd gelegd en het leven erna wederom ontlook.

Toen werd ik wakker, bezweet en uitgeput, meer dan verwonderd, en bovenal innig gelukkig alsof een engel, of misschien de muzen Kalliope en Melpomene, me hadden aangeraakt.

==

Weer bij zinnen maande ik mezelf naar het hier-en-nu van de werkelijkheid terug te keren. Ik telde mijn zegeningen: dankzij de oude Baillet was me een nauwelijks voorstelbare schat toegevallen. In de kracht van mijn leven als wetenschapper kon ik me laven aan oorspronkelijke en voor de wereld nog onbekende teksten van bijna achthonderd jaar geleden. Welke collega’s van me konden deze rijkdom evenaren? Wie beschikte over zulk kostbaar materiaal waarmee hij vakgenoten kon overtroeven? Waarom dan toch steeds teruggekeerd naar die vermaledijde tekst in kortschrift, dat semiotische knekelveld? Omdat ik zo’n slechte verliezer was? Na een vergeefse ontraadseling had mijn getergde geest, steeds gericht op analyse en doorgronding, uiteindelijk de vlucht genomen naar de verbeelding. Begrijpelijk maar curieus, en als ervaring overweldigend. Maar het was mijn stiel niet, laat staan mijn ambitie om hersenschimmen tot een verhaal, een epos te smeden. Ik moest me gewoon schikken in mijn nederlaag met het kortschrift en weer terugkeren naar mijn eigenlijke wetenschappelijke opdrachten die velerlei waren en veel monniksijver vroegen.

En zo deed ik het ook. Enkele weken leek ik geheel terug in het voorgenomen spoor van historisch-letterkundig onderzoek te zijn. Maar het was alsof er twee zielen in mijn borst woonden. Die andere manier van denken en voelen en schouwen bleef opspelen. En gedempte stemmen klonken gedurig in mijn hoofd. Ik had door het lezen van middeleeuwse teksten weleens eerder meegemaakt deelgenoot te worden van een eeuwenoud verleden. Een vorm van schouwen waarbij de geest voor korte duur uit zijn eigen tijdruimte ontsnapt. Al deze revelaties hadden een fabelachtige kracht. Wat was mij nu eigenlijk overkomen? Een reeks historische sensaties hadden mijn geest doen oplichten. Ging het te ver om te zeggen dat deze waren versmolten tot een aangloeiend visioen, de intense weergave van een groter verhaal? Er was mij iets zeer speciaals overkomen, en ik kon me er moeilijk van losmaken.

Inmiddels was het september en het bleef aardig zomeren. Om mijn aanhoudende innerlijke onrust te bezweren schreef ik mezelf een week vakantie voor. Ik bleef gewoon thuis, maar borg het verzamelhandschrift op in de kluis. Daarna begon ik, als vrijetijdsbesteding, een kort verhaal, dat in de vroege dertiende eeuw aanvangt.

==

Ik nam me voor er beslist niet langer dan een week aan te werken.

==

Deel 1

Jeugd

==

Hoofdstuk 1
Verba volant, scripta manent –
Woorden vervliegen, het geschrevene blijft

1

==

In een mottige wolmantel, zijn hoofd bedekt met een kaproen van grove stof, zat de abt Adalbertus puffend van ongemak op zijn ezelin. Een jeugdige broeder voerde het rijdier met losse hand aan de halster mee. De pij die de jongen droeg was dun van stof en asgrauw van kleur. Op hun weg over het brakke land naar de stad posteerde de ezelin zich herhaaldelijk dwars op het pad en leek niet genegen haar zware last nog verder te dragen. Maar elke keer wist de jongen het dier door klopjes en strelingen in haar hals of met gemoedelijke aansporingen toch weer in beweging te krijgen.

Inmiddels hadden ze Brugge bereikt. Eerst liepen ze langs de Augustijnenrei en verderop in het centrum langs een van de waterlopen waaraan statige huizen stonden. De jongen keek onder het lopen aandachtig om zich heen, de stedelijke omgeving scheen hem te bekoren. Het wolkendek brak uiteen en plots baadden straat en waterloop in tinten van oker en violet.

‘O, zie dat licht toch eens,’ riep de jongen uit.

‘Jubel toch niet zo, Beda,’ sprak de abt berispend, ‘alle licht hier op aarde is immers niet meer dan de schaduw van God.’

Het was de 25ste maart AD 1203, de dag waarop gevierd werd dat de Hemelse Vader de sterfelijke vrouw Maria in het Licht verhief en haar in staat van genadige ontvangenis bracht. Die vroege avond zouden de Bruggenaren vanwege deze heilige verwekking een mis bijwonen in de Sint-Donaaskerk. En daarna zouden ze thuis, hoewel het midden in de vastentijd was, een feestelijk maal aanrichten met hun dierbaren. Dit was de reden waarom er zo veel dienstertjes op straat waren, op weg naar de markt of daar juist van terugkerend met manden vol etenswaar. De jonge broeder keek in het voorbijgaan naar de dienstertjes, zijn ogen straalden.

De abt bespeurde het en sprak van onder zijn kaproen: ‘Beda, wend af die blik, bezondig je niet.’

‘Hoezo vader?’ vroeg de jongen.

‘Heilige vader,’ corrigeerde de abt. ‘Elke man van de geest dient de dierlijke zwakheden in hemzelf te overwinnen. Daar kun je niet jong genoeg mee beginnen. Onze moederkerk heeft trouwe dienaren gehad die ons daarin tot voorbeeld zijn. De vroegchristelijke denker Origenes besloot, om zijn ascese van het vlees gestand te doen, zich te ontmannen.’

Eventjes leek de jongen nog bleker te worden dan hij al was. ‘Het zijn maar onschuldige meisjes,’ zei hij toen.

‘Het zijn demonen, succubi,’ sprak de abt vanaf zijn ezelin. ‘Creaturen van een godmormelse soort.’

Demonen? dacht de jongen. Was de jeugdige Maria die de Zoon baarde en zoogde dan ook een demon? Maar hij sprak deze gedachte niet uit.

‘Hoe oud ben je onderhand, Beda?’ ging de abt verder. ‘Minstens al een jaar of elf, twaalf. Je bent al bijna een volwassen man, en nog steeds heb je de tweede gelofte niet afgelegd. Wordt het nu niet eens tijd?’

‘Ik heb laatst nog gedroomd dat familie van me onderweg is om me op te eisen,’ zei de jongen. ‘Wie weet voor welke gewichtige taak ik, vanwege mijn afkomst, uiteindelijk bestemd ben.’

‘Misschien moeten we de werkelijkheid maar eens onder ogen zien,’ zei de abt. ‘We wachten al zeven jaar.’

De jongen wist hierop niet meteen te antwoorden. Tot zijn geluk bleef de ezelin staan, zodat hij deze weer moest aansporen. Hij sprak haar toe in het Diets, want het dier hield zich doof voor het Kerklatijn. ‘Toe nou, Juno. Het is niet ver meer, straks krijg je haver en water.’ Met een doek veegde de jongen de schuimvlokken rond de lippen van de ezelin voorzichtig weg en aaide haar in de hals. Toen fluisterde hij haar enkele zinnen toe alsof hij haar een geheim toevertrouwde. Het hielp, Juno stapte weer voort.

‘Een tonsuur zal je goed staan,’ hernam de abt. ‘Maar dan moeten ook al je krullen rondom kort worden afgesneden.’

De jongen leek niet te luisteren, al huiverde hij licht. Zijn aandacht ging naar een zevental zwanen dat in de waterloop gelijk met hen opzwom.

‘Besef je wel, Beda,’ drong de abt aan, ‘dat jij alles te danken hebt aan ons op martelaarsgrond gebouwde klooster? We hebben je destijds niet beschouwd als een vondeling maar als een bijzondere, tijdelijke gast. Je bent niet door je ouders, samen met een passend erfdeel, aan het klooster overgedragen. Je bent geen oblaat. Nee, jij werd op een dag, hulpeloos en uitgeput, in ons midden aangebracht. Jaren hebben we gewacht tot jouw hooggeboren familie, uit welk ver land dan ook, je weer zou komen opeisen. Dat is niet gebeurd, ondanks onze gebeden in duizendvoud. Intussen mocht barmhartigheid jou steeds ten deel vallen. We hebben je gevoed en grootgebracht. We hebben je onderricht gegeven en je de weg naar de Waarheid gewezen. Besef je dit alles wel, Beda?’

De jongen knikte, eerder stroef dan gedwee.

De abt hernam: ‘Inmiddels zijn de tijden verslechterd. Voorheen liepen onze broeders in zwarte habijten, en tegenwoordig zijn die sleets en grauw geworden. Toen ik jong was gebruikten we grote, platte broden als borden voor onze maaltijd die we daarna, druipend van vet en saus, als aalmoezen aan armen en leprozen schonken. Tegenwoordig zijn er dagen dat wij zelfs verstoken zijn van droog brood. De omstandigheden zijn er niet meer naar om vrijblijvend maar wat aan te rommelen. Sinds wij als kloosterlingen ernstig worden beproefd mag onze heilige gemeenschap ook van jou een onherroepelijk gebaar verwachten.’

Nu was de jongen op zijn hoede. Na even te hebben nagedacht antwoordde hij: ‘Ik heb magister Arnulf geholpen om de Bijbelboeken en psalteria te kopiëren. We hebben vele honderden vellen beschreven, en daarbij ook nog vele stukken uit de grafelijke kanselarij. Magister Arnulf zegt dat ik een vaardig kopiist ben geworden en dat ik zelfstandig in het scriptorium kan werken, mocht hij onverhoeds sterven.’

‘Het kopiëren van heilige boeken is een nobele arbeid die tot verspreiding en verdieping van Gods Woord leidt,’ oordeelde de abt instemmend. ‘Schrijven is natuurlijk ook een vorm van boetedoening. Wie veel schrijft, dat wil zeggen wie veel gebedenboeken of Bijbelteksten kopieert, kan daarmee zijn verblijf in het Vagevuur bekorten.’

De jongen lachte flauwtjes.

Abt Adalbertus reageerde: ‘Beschouw het schrijfwerk maar niet als een verdienste van jezelf. Het is eenvoudig je plicht dat jij als kostganger zonder erfdeel harder dan een ander zult ijveren voor het welzijn van onze gemeenschap.’

‘Omdat er onlangs zoveel van onze schapen zijn verdronken,’ reageerde Beda bijna enthousiast, ‘is er voorlopig perkament genoeg. Ik zal dus hard kunnen werken voor het klooster.’

Toen de abt aan de ramp met het vee van zijn abdij werd herinnerd, bekruiste hij zich uitvoerig. Daarbij raakte hij uit zijn evenwicht en hij was van de ezelin afgegleden als de jongen hem niet met een stevige handgreep had behoed.

‘Dank je, Beda,’ sprak de abt, zich verwonderend over de lichaamskracht van de jongen. Maar daarop hernam hij zich en sprak streng: ‘Niemand zal kunnen beweren dat jij van het luie beest hebt gegeten. Maar al die ijver van je is toch iets anders dan de laatste stap zetten om de rest van je leven in het Aangezicht des Heeren te mogen wandelen. Je kunt niet je hele leven noviet blijven.’

‘Ik ben nog niet volwassen genoeg om zo’n definitieve gelofte te kunnen afleggen,’ bracht de jongen ertegen in.

‘Mmm, dat weet ik zo net nog niet.’

==

De abt was op weg naar de gravin, Maria van Champagne, die hij als zijn nicht beschouwde, hoewel ze feitelijk een achternicht van hem was. Hij had haar eerder een bewogen brief geschreven over de kommervolle omstandigheden waarin zijn abdij verkeerde en aangekondigd dat hij haar op deze dag zou bezoeken. Het was hem ter ore gekomen dat ze tijdelijk in Brugge verbleef om zaken af te handelen voor haar man Boudewijn, graaf van Vlaanderen, die een jaar eerder op kruistocht was gegaan. De abt en Beda waren vanochtend vroeg in regenachtig weer over modderige paden door duinen, over brakwaterland en geestgronden op weg gegaan om tegen het middaguur in de stad te kunnen arriveren. De abt hoopte niet alleen een extra schenking van zijn nicht los te praten, maar ook aan de middagdis te worden genodigd. De grafelijke familie deed niet aan vasten, de leden waren daarvan vrijgesteld ‘om redenen van gezondheid’, en hun dis was daarom altijd feestelijk. Daarbij was Adalbertus niet vergeten hoe hij enkele jaren geleden in de burcht had mogen aanzitten. De jaarmarkt was net geweest en de keukens van welgestelde families in de stad puilden uit van uitheemse producten en kruiden die door Venetiaanse kooplui waren aangevoerd. Het vlees op de grafelijke tafel was onder meer gekruid met kleine stukjes van een eetbare wortelstok. Het kruid – zoet, fris en heet – bracht een hemelse tinteling op de tong teweeg. De gravin vertelde hem over de zogeheten gemberwortel, afkomstig uit verre oosterse contreien. Het gerecht had hem zo verkwikt dat hij er steeds naar terugverlangde. Er was iets zeer bijzonders met dit kruid. Het deed hem denken aan het woord van Paulus in een brief aan de Romeinen: ‘Is de wortel heilig, dan ook de takken.’ Niet lang na die gezegende maaltijd had de abt in een nachtelijk visioen ineens begrepen wat hem was overkomen: hij had de wortel geproefd van een struik die ooit in het Paradijs groeide! Maar na de ongehoorzaamheid van Eva waren zij en Adam door de toornige God uit dit zalige oord verdreven. De erfzonde van de oervrouw had heel de mensheid bevlekt en onrein gemaakt. Was het misschien een teken van hogerhand geweest dat hij dit heilige kruid nu had mogen proeven? En wat wilde de Heere God hem hiermee dan influisteren? Dat het Heilige Land en de landen eromheen thans zo schandelijk door Saracenen werden overheerst en het de plicht van alle Europese christenen was deze te bevrijden? Er waren in de achterliggende eeuw meerdere kruistochten georganiseerd, maar nog steeds heerste de luciferische godsdienst van de muzelman onbekommerd in het Nabije Oosten. En nu was er weer een kruisleger op weg naar het Heilige Land met graaf Boudewijn als aanvoerder. Had hij zijn openbaring eerder toch met de graaf moeten delen? Dat had hij na lang weifelen niet aangedurfd. Soms stak de vervoering in hem weer de kop op en overwoog hij zijn lucide gedachten op te schrijven en naar de bisschop te sturen.

==

Een straathond deed een koppel eenden in paniek opfladderen en de abt schoot wakker uit zijn mijmering. Even keek hij verdwaasd om zich heen. De gedachte aan de dis van de grafelijke familie, vol pasteien en wildbraad, deed hem hartgrondig kreunen. Het speeksel klotste bijna in de holtes van zijn onderkaak.

Niet veel later bereikten ze de vesting midden in de stad waar de gravin met haar naaste gevolg verblijf hield. Beda hielp de lijvige abt voorzichtig van de ezelin af. Adalbertus was door de urenlange tocht zo verstramd dat hij nog amper kon lopen. Terwijl hij steun zocht bij de jongen, sprak hij: ‘Zorg dat de ezelin wat haver krijgt en begeef je daarna naar de kapel van Sint-Christoffel. Bid daar uitvoerig voor het welslagen van mijn onderneming. De toekomst van ons klooster hangt ervan af.’

‘Ik heb enkele duiten nodig,’ zei de jonge Beda, ‘want niemand hier geeft zomaar haver weg, zoals u weet, laat staan een stuk brood.’ Zijn gezicht was wit weggetrokken van vermoeidheid en kou, al had hij tijdens de lange voettocht geen kik gegeven.

De abt diepte een enkele duit op uit de zak van zijn habijt onder de mantel en overhandigde die aan de jongen. ‘Koop hier maar wat haver van. En wat jezelf betreft: bedenk dat de uitwerking van een gebed groter is wanneer de smekeling honger lijdt. Ascese is altijd een vreugde, het voert uiteindelijk tot mystieke extase. Als je eenmaal zo ver bent zal je ook in volle overtuiging je gelofte van eeuwige trouw kunnen doen.’

De jongen leek in eigen gedachten verzonken.

Vermanend ging de abt verder: ‘Ik laat je even alleen in deze stad vol verlokkingen. Wandel niet naar het vlees, maar uitsluitend naar de geest. Ga meteen naar de kapel van Sint-Christoffel.’

‘Wanneer moet ik hier weer terug zijn, vader?’

‘Heilige vader,’ corrigeerde de abt. Hij dacht even na. Als hij zijn nicht met stille wenken kon duidelijk maken hoe verzwakt hij was mocht hij misschien blijven logeren. Dan kon hij ’s avonds ook aanzitten. De jongen kon wel in een van de stallen slapen.

‘Zorg dat je terug bent als de schemering invalt.’

‘Zo laat?’

De abt reageerde niet en liep moeizaam naar de toegangspoort van de vesting.

Beda keek hem na met een frons op zijn jonge gelaat en sprak met de stem van een aftandse monnik: ‘Moge de Heere op de Jongste Dag uw knoken zorgvuldig tellen, opdat u zonder gebreken en gestroffel herrijze.’ Hij pakte de ezelin bij de halster, aaide haar nek en zei: ‘Kom Juno, we gaan haver voor je kopen. Maar je mag niet raar doen als ik er ook een handje van neem. Misschien is er wel ergens op straat een vuur aangestoken waar we ons bij kunnen warmen. En daarna gaan we kijken hoe het met mater Matthea gaat. Die vind jij ook lief hè? Ja, dat had ik wel gedacht. Kom maar mee, dan.’

==

==

2

==

In het vroege voorjaar AD 1196 deden kustvissers een bijzondere vangst in de branding van de Noordzee. Het gebeurde ergens halverwege de middag en de storm die in de ochtend plots was opgestoken was nog niet geluwd. Een kleine menigte van haveloze lieden trotseerde de gure noordwestenwind en dromde bijeen op de smalle strook strand aan de voet van de duinen, net buiten bereik van het schuimend zeewater. Het waren niet alleen visserlui. Keuters en dorpers, onder wie een aantal vrouwen, en ook enkele kloosterbroeders waren te hoop gelopen. Met toegeknepen ogen zochten ze de donkere zee af. Een schip was in nood, ongeveer een halve mijl uit de kust. Degenen met de beste ogen zeiden dat het ging om een kogge van behoorlijke omvang. De zeilen ervan waren aan flarden gewaaid en het schip maakte slagzij. Het moest al veel water hebben gemaakt en blijkbaar waren de opvarenden niet in staat afdoende te hozen.

De menigte bij de woelige vloedlijn bracht kreten van afschuw en ontzetting voort toen een reusachtige golf het schip verhief en daarna deed omrollen. Direct verdween het in de golven. Vanaf het strand dacht men drenkelingen te zien, spartelend in de grove branding. Boven de wind uit klonk geschreeuw om hulp. Niet veel later kwam een andere geest over het strandvolk. Iedereen snapte dat niemand op dat vervloekte schip enige kans maakte in het koude water. Maar het lag voor de hand dat de lading aan boord kostbaar was. Daarom bleef het volk de geselingen van storm en regenvlagen verduren, wachtend tot de lading zou aanspoelen.

Enige tijd later, toen men geen enkele schipbreukeling meer hoorde of zag, gebeurde er iets wat velen op het strand in verbijstering bracht. Iemand meende een kind tussen de schuimkoppen te zien; anderen zagen het nu ook. Niemand begreep wat zich in de branding afspeelde en de vrouwen begonnen allemaal tegelijk te huilen. Het kind dreef niet in het woeste water, maar zat ineengedoken op iets wat met de golfslag mee voortbewoog. Enkele kustvissers waren zo kordaat dat ze de zee in liepen om het kind naar de kant te halen. Baert, tot zijn borst in het woelige water, was de eerste die wadend en struikelend de jeugdige schipbreukeling wist te bereiken. Hij zag toen ook wat er aan de hand was: een enorme bruinvis had het kind, dat de rugvin met zijn handjes krampachtig beethield, naar de kust gebracht! Intussen kwam Geurt ook nabij en die zocht naar zijn mes, want behalve dat kind redden wilde hij zich zo’n immens zeevarken niet laten ontglippen. Maar Baert schreeuwde: ‘Doe dat niet, ellendeling. Snap je dan niet dat dit nobele waterdier door God zelf is gestuurd?’ Een opdonder van Baert deed Geurt van zijn voornemen afzien. Daarna pakten ze het kind voorzichtig van de grote glimmende rug. De bruinvis keerde om en met stoere duikelingen zwom deze, tegen de aanstormende golven in, naar open zee terug.

Ze brachten het kind naar het strand. Het scheen nog te leven, al oogde het wezenloos en helemaal vernikkeld. De vrouwen namen het over. Truda, de meest pronte, nam het kind in haar armen en droeg het, omgeven door de andere vrouwen, onder haar mantel naar de meest nabije hut in de duinen. Ze ontkleedden het kind, een jongen, en wreven het voorzichtig droog. Daarop maakte Truda haar kleren los en zonder aarzeling drukte ze het ijskoude lijfje tegen haar buik en boezem. Ook bedekte ze het kind met een deken van wol, de enige die in de hut aanwezig was. Elf vrouwen, bijeendrommend in de kleine ruimte, begonnen samen een rozenkrans te bidden en riepen de heilige Donaat aan. Ongeveer om het kwartier nam een andere vrouw het kind over om het tegen zich te verwarmen. Toen de duisternis al lang was ingevallen, was het jochie eindelijk een beetje doorgewarmd. Sliep het heel diep of was het nog steeds bewusteloos? Zijn ademhaling was in elk geval regelmatig en het leek niet buitengewoon koortsig.

De mannen waren na het vertrek van de vrouwen aan zee gebleven en haalden een memorabele buit uit de golven. Vier van de elf dode drenkelingen op het strand waren, te oordelen naar hun fraaie kleding, gouden ringen en andere sieraden, van adellijke komaf. Het leek niet te gaan om Friezen of Denen, maar om lui uit onbekende oorden. Ze werden, ook de twee aangespoelde vrouwen, van alles wat ze droegen ontdaan en lagen naakt in het zand. Het strandvolk wist een handvol kisten te bergen en eveneens een paar vaten. Men sjouwde alles vliegensvlug de duinen in en verborg het onder laag struikgewas.

Niet veel later klonken waarschuwingskreten: de baljuw van Damme en zijn trawanten kwamen in galop over het smalle strand aandraven. De magistraat had de rechten op de strandvonderij van de graaf gekocht en kwam zijn buit opeisen. De jutters maakten zich ijlings uit de voeten.

==

Truda, die alle vier haar kinderen jong had verloren, wilde de kleine drenkeling adopteren.

Haar man vond dat geen goed idee. ‘Ik ben niet dol op vreemd volk onder mijn dak,’ bracht hij naar voren, ‘maar dit ligt helemaal moeilijk. Heb je de kleertjes van het joch gezien? Hij is uit een hooggeboren familie afkomstig. Wat moet hij bij ons, armetierig volk?’

Truda was niet zomaar van haar plan af te brengen. Ze zag voor zich hoe hij door al haar zorg en liefde een fiere jongen werd. Maar de volgende dag meldde zich de monnik Hubertus van de abdij Sint-Odulfus bij de hut. De kloosterbroeders die op het strand waren geweest hadden het merkwaardige verhaal van de kleine drenkeling aan hun abt verteld. Die liet nu het kind opeisen, omdat het wel zeker was dat de Goddelijke Voorzienigheid voor diens redding had gezorgd. Nog dezelfde dag werd het met een ossenwagen naar de abdij gereden. Het kind lag toen nog steeds half in zwijm, gewikkeld in een wollen mantel.

De abt Adalbertus hoopte vurig dat de komst van deze kleine drenkeling het klooster in de nabije toekomst aanzienlijke voordelen zou bieden. Nog geen week later stelde hij de bisschop gedetailleerd in kennis van de scheepsramp en beschreef hoe het kind behouden was gebleven. Het was de abt erom te doen voor dit wonder een bisschoppelijke of zelfs pauselijke erkenning te verwerven, neergeschreven in een fraaie oorkonde die met pontificale zegels was behangen. Een zodanig geheiligd wapenfeit kon zijn in verval geraakte abdij een groter luister en aantrekkingskracht bezorgen.

De bisschop reageerde in zijn epistel vooral terughoudend: ‘De getuigen die het verhaal van deze wonderlijke gebeurtenis in de wereld hebben geholpen, bestaan uit krabbenvissers en strandrovers. Niemand van enige statuur of ontwikkeling kan hun verhaal onderschrijven. Dat geldt jammer genoeg ook voor beide broeders uit het klooster die getuige waren van de schipbreuk. Het zijn immers, zoals u zelf schreef, eenvoudige, horige broeders met wereldlijke en praktische in plaats van spirituele taken. Wanneer wij alle koortsige wanen van het lage volk tot wonder verheffen, zal het einde zoek zijn.’ Men kon deze zaak natuurlijk nader laten onderzoeken, vervolgde de bisschop, maar daarvoor moest de hulp van speciale kerkelijke gezanten worden ingeroepen, en dat was een kostbare aangelegenheid. De kans op toeschietelijkheid en erkenning door hogere klerikale autoriteiten was overigens bijzonder klein, en wel omdat de abdij niet in het bezit van de moederkerk was, maar nog altijd door de graaf als een leengoed werd beschouwd.

Toch was de bisschop zo verstandig om de hunkerende abt niet alle hoop te ontnemen. ‘U schreef dat de kleren van het kind op een edele afkomst wijzen, al valt nog niet te zeggen uit welk land het afkomstig is. Stelt u de gravin in kennis van het verhaal en laat deze haar leenheer, de koning van Frankrijk, verwittigen. Doet u hetzelfde met het stedelijk bestuur in Brugge dat zo veel buitenlandse contacten heeft. Langs deze beide wegen kan het nieuws over de scheepsramp en de jeugdige overlevende over heel Europa worden verspreid. Zo kan het Deo volente gebeuren dat op een dag een adellijke of zelfs koninklijke familie zich bij uw abdij aandient. Wanneer zij hun beweende telg in goede gezondheid terugvinden, zal een grote beloning niet uitblijven.’

Er restte de abt weinig anders dan met deze knagende hoop de toekomst af te wachten.

==

==

3

==

Het duurde bijna een half jaar voordat een speciale oppas een eerste woord aan de kleine schipbreukeling wist te ontlokken. Het jochie was al vrij snel na zijn komst in het klooster helemaal hersteld van alle beproevingen in de koude golven. Het at en dronk, zat tussen de andere wezen en oblaten, en speelde ook mee. Maar het sprak niet, geen woord, was nogal eens in zichzelf gekeerd, en toen dit bleef voortduren riep de abt, op aanraden van enkele monniken, de hulp in van mater Matthea uit Brugge. Matthea was een hooggeboren vrouw die, nadat rampspoed over haar familie was gekomen, als zuster van liefde in het gasthuis Sint-Jan boete deed door nooit aflatende zorg en bijstand te verlenen. Het was een vrouw die in weerwil van haar vroomheid en decentie nog steeds bevallig oogde en die een warmte om zich heen verspreidde waar jong en oud gevoelig voor was. Ze kwam speciaal naar de abdij van Sint-Odulfus, betrok er een afgelegen logeerverblijf en moeide zich weken achtereen met het kereltje dat stommetje speelde.

‘Ik zie het al,’ merkte ze na enkele dagen op, ‘een huilbui van jewelste zit vast in zijn lijfje en drukt op zijn kleine ziel.’

Ze speelde met hem, wiegde hem, zong hem in slaap met een keur aan liedjes. ’s Nachts hield ze hem bij zich en zag hoe hij woelde en streed tegen zijn angstdromen. Meer en meer wist ze zijn vertrouwen te winnen, totdat hij zich eens aan het einde van de dag overgaf aan haar. Een hele nacht lang stortte het jochie dikke tranen.

Haar volgende stap bestond eruit hem de nodige woorden uit de streektaal bij te brengen. In enkele weken tijds leerde ze hem een behoorlijke woordenschat, al was het nog steeds niet duidelijk welke taal hij van huis uit sprak.

Toen ze afscheid van hem moest nemen, iets wat haar zelf ook in tranen deed uitbarsten, beloofde ze hem af en toe te zullen opzoeken.

De abt was zeer tevreden over de bemoeienissen en zielszorg van deze zuster vol liefde. Normaal zou hij zulke drukte niet aanhalen, maar het vooruitzicht van een riante beloning deed hem het welzijn van het jochie nastreven. Al die tijd had het nog geen naam gekregen, omdat men verwachtte dat het die zelf weleens zou uitspreken. Maar dat gebeurde niet. Daarom gaf de abt hem op een dag de naam Beda, want hij was uit het westen overzee gekomen en de blik in zijn blauwe ogen was glashelder.

==

Beda was de jongste in een kloosterklasje van twaalf jongens die monniken soms gekscherend als de twaalf aposteltjes aanduidden. Het elementaire onderwijs in het Latijn werd voornamelijk verzorgd door de monnik Basilius, een goedmoedige en meestal geduldige man. Een keur aan psalmen vormde de teksten voor beginners. Basilius droeg een strofe voor en de kinderen zeiden het hem regel voor regel na, totdat ze de hele psalm hadden gememoriseerd. Daarna deden ze leesoefeningen met de strofen van dezelfde psalm. Hiervoor maakten ze gebruik van een met krijt beschreven grote lei. Voor hun schrijfoefeningen gebruikten de kinderen wastafeltjes, waarbij een oudere een jongere vooruithielp.

Beda, die aanvankelijk geen woord Latijn kende en niet vertrouwd leek met het evangelie, luisterde met de ogen wijd open en deed steeds zoals hem werd opgedragen. Lezen en schrijven bleken hem goed af te gaan en het duurde dan ook niet lang eer hij zijn achterstand op anderen had ingehaald. Wanneer de eerste basis was gelegd onderwees Basilius beginselen van grammatica, logica en retorica, op de wijze zoals het hem zelf vroeger ook was geleerd. Behalve Latijn leerde Basilius de kinderen ook Frans, de voornaamste taal van het grafelijk bestuur. Buiten de lessen om spraken de kinderen Diets met elkaar.

Naast intellectuele vakken kregen de kinderen de heilsgeschiedenis van de moederkerk ingeprent. Basilius vertelde over de woestijnvaders, de allereerste monniken die zich uit de bewoonde wereld hadden teruggetrokken. Afgezonderd in de wildernis, zich uitputtend in ascese en gebeden, probeerden ze dichter bij God te komen. De verhalen over de vele heiligen die de kalender bevolkten boden de belofte van hemelse troost. Alle voortreffelijke gelovigen streefden naar hetzelfde: afstand doen van de wereld en tot het uiterste gaan om hun geest los te maken van het zondige vlees. Op die wijze diende iedere kloosterling te leven.

‘Het klooster,’ hield Basilius de kinderen voor, ‘is als een burcht waar de godsvrucht wordt gecultiveerd, zozeer dat God er wel wil wonen. Maar buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.’

In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen.

Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.

==

*

==

De benedictijnse abdij Sint-Odulfus werd gesticht in tijden dat het Vlaamse land nog maar amper bekomen was van de gesel der Vikingen. In die dagen van wederopbouw gaven de Vlaamse graven opdracht aan hun volk grote stukken land op de zee te heroveren. Het leeuwendeel van dit ingepolderde land bleef brak door periodieke overstroming. Daardoor was het niet geschikt voor akkerbouw. Maar schapen konden er in grote aantallen worden geweid. De prille abdij van Sint-Odulfus kreeg zulke geestgronden en schaapskudden voor haar onderhoud toegewezen. De abt werd leenman van de graaf en moest hem jaarlijks op zijn knieën hulde bewijzen.

Nadat de lakennijverheid in Brugge krachtig ontlook en de prijs van wol omhoogging, nam de welvaart van de abdij zienderogen toe. Men zag het aan de gebouwen die een voor een van hout in steen veranderden. In die dagen verrees ook de abdijkerk met twee altaren, een rechthoekig koor geflankeerd door stoelen van welriekend hout en op manshoogte een fraai versierd baldakijn. In de gebedsruimte bevonden zich voorts een reliekschrijn met zilverwerk beslagen, een levensgroot kruis in bladgoud en een portret van de Moeder en haar Zoon. De door houtwormen vermolmde santenfamilie uit de begindagen werd vervangen door imposante stenen beelden van martelaren uit de eerste eeuwen van de jaartelling. Een leger horige landlieden was enkele seizoenen achtereen bezig een muur rond het kloosterdomein op te richten. Het volk verrichtte het corvee niet eens tegen zijn zin, in de wetenschap dat na elke werkdag een vaatje moezelwijn uit de kelder werd getakeld en aan de werkers uitgeschonken.

==

De bibliotheek van de abdij dateerde uit diezelfde dagen van voorspoed. De collectie bevatte meer dan honderd handschriften, boeken waarvan het leeuwendeel bestond uit teksten die elders waren overgeschreven.

Op enige afstand van het ommuurde domein was een villerij ingericht. Enkele horige kloosterbroeders ontdeden de kreupele of dode schapen van hun vacht en huid. Ze wasten de wol, zodat die gesponnen kon worden. De huiden loogden ze in kalk, spanden deze op houten ramen en krabden de haren en onregelmatigheden er zo veel mogelijk vanaf. Daarna lieten ze de huiden drogen, schraapten ze andermaal zorgvuldig af en behandelden de beide zijden ervan met krijt en puimsteen, om ze glad te maken. Aldus veranderden ze de huiden in perkament dat, eenmaal geprepareerd, tot vellen werd versneden. Op dit schrijfmateriaal werden nieuwe handschriften in het scriptorium van het klooster vervaardigd: gebeden- of Bijbelboeken, heiligenlevens, sermoenen van kerkvaders of lijviger werken van hun hand, maar ook kopieën van poëtische of historische werken waarvan de auteurs uit de Romeinse Oudheid dateerden. In betere tijden schreven de kopiisten van Sint-Odulfus nog met inkt van ijzergallus dat in grote potten uit Brugge werd aangevoerd. Toen de tijden minder werden gingen de monniken zelf een zwarte inkt van eenvoudig recept maken. Ze gebruikten roet dat werd gemengd met water waarin gom of een andere kleefstof was opgelost. Een bruine inkt maakten ze met walnoot, een rode met schildluis, en een groene met azijn en koper.

==

==

4

==

In de voorbije decennia was, in verscheidene landstreken, onder geestelijken het verlangen sterker geworden om de observantie, de naleving van de kloosterregel, strikter in acht te nemen. Hierdoor hadden nogal wat kloosters in de Lage Landen de teugels strakker aangehaald met het doel zich innerlijk te zuiveren. Sommige gemeenschappen, zoals die van de nieuwerwetse cluniacenzers en cisterciënzers, gingen daarin zo ver dat vlees, vis of eieren er niet of nauwelijks meer op tafel kwamen. Per etmaal werd er slechts een enkele maaltijd geserveerd, meestal bonenbrij met grutten, waar een werkdag van tien uur en een halve nacht vol koorgebeden tegenover stonden. Het brevieren in de weinige doorwaakte uren die resteerden gold er als een deugd, terwijl monniken die zelf gedichten schreven of gestalten tekenden zich volgens die nieuwe regels aan ernstige vergrijpen schuldig maakten.

Het kloosterleven op Sint-Odulfus had zich daarentegen altijd door een zekere mildheid gekenmerkt. De abt Adalbertus wilde daar liever niets aan veranderen. Binnen de muren heerste de Regula Benedicti, maar er was ruimte om creatief met de vele voorschriften om te gaan. En niet voor iedereen golden dezelfde regels. Er was een meerderheid van monniken ontstaan die slechts deelnam aan een deel van de getijden, de gebeden op verschillende uren van de dag. Ze besteedden het leeuwendeel van hun tijd aan arbeid ten behoeve van het klooster en zijn zelfvoorziening. Ze werkten zij aan zij met lekenbroeders – geadopteerde armen en horigen zonder land – die officieel in deze orde niet voorkwamen. Een kleinere groep monniken nam de getijden, de koorzangen en dodenofficie geheel voor zijn rekening. In hun verfijnde liturgie en ijle gezang trachtten deze vergeestelijkte monniken de barrière tussen aarde en hemel te slechten. Deze zogenaamde spirituelen zag men bijna nooit werken. In de uren tussen hun liturgische verplichtingen liepen ze kalmpjes te brevieren op de kruispaden in de grote boomgaard. Bij slecht weer zochten ze met hun gebedenboek hun cellen op om er te mediteren of anders wel te doezelen.

==

Er was in de kloostergemeenschap een monnik die zich met beide groepen nauwelijks inliet en erg op zichzelf was. Hij had een groter tonsuur dan de andere monniken, waarbij de haarrand rond zijn wijd geschoren kruin nog slechts een vingertopje breed was. Diens geloofsijver, boetedoening en niet-aflatende pogingen tot versterving hadden hem een zekere vermaardheid in de regio bezorgd. Zijn naam was Elmus. Hij was een bastaard van een kasteelheer op leeftijd die hem ruim dertig jaar geleden als oblaat met erfdeel aan de abdij had afgestaan.

‘Elmus is een levende offerande aan God,’ kon de abt met geveinsde eerbied zeggen. ‘Zijn zelfkwellingen en onthoudingen worden nergens geëvenaard.’ De vermaardheid van deze godzoeker kwam ook de reputatie van het klooster ten goede. Wanneer de bisschop Sint-Odulfus visiteerde of dat liet doen door enkele gezanten, gebruikte de abt de devote Elmus altijd als zijn boegbeeld. Het moest de aandacht afleiden van de heersende gemoedelijkheid in zijn gelederen. Elmus, hoewel van nature weerspannig, toonde zich telkens zeer dienstvaardig en overtuigend in die rol, waarschijnlijk uit erkentelijkheid jegens de abt van wie hij in bijna alles zijn eigen gang mocht gaan.

De naar het lijden dorstende Elmus trok zich dikwijls terug uit het kloosterleven om in strikte clausuur te vegeteren. In de aanloop hiervan zat hij dagenlang geknield tegenover het beeld van Sint-Bavo in een nis van de kapel. Al die tijd hield hij zijn bovenlijf kaarsrecht en het hoofd muisstil. Zijn paulinische tonsuur was bedekt met de forse hoed van een gedroogde vliegenzwam, van waaruit loslatende, geestverruimende spoorelementen zich met zijn zweterige hoofdhuid vermengden. Na enkele dagen in deze houding en met deze hoofdbedekking te hebben doorgebracht zwalkte hij slingerend naar zijn kluis. Hij sloot zich op in de meest barre cel waar koude en vocht vrij spel hadden. Een tonnetje water en een bos gedroogde planten dienden hem tot leeftocht. Zoals altijd was hij getooid in een boetekleed van ruw geitenhaar waar ijzeren nagels in waren gedreven. Alsof dat niet volstond geselde hij zichzelf regelmatig met taxustwijgen. ’s Nachts legde hij zijn boetekleed af en lag in zijn naaktheid op een bed dat met distels was bestrooid. Hij had zich toegelegd op volstrekte zwijgzaamheid, maar in de kleine uren hoorden de andere monniken hem soms geluiden voortbrengen die aan hondengejank deden denken.

Elmus’ absentie duurde doorgaans vier tot zes weken en naarmate hij langer wegbleef steeg de spanning in het klooster, al sprak niemand over hem. Plots verscheen hij in het aanschijn van de levenden: groot en knokig, een koortsige blik in de ogen, geenszins gelouterd. In het eerste jaar van zijn ascese had hij, in een visioen, eens de mystieke melk van de Moedermaagd mogen drinken toen haar lekkende borsten boven hem hingen en hij de honingzoete druppels op zijn uitgestoken tong wist op te vangen. De jaren daarna sprak hij echter vol ontzetting van monsters en demonen die hem hadden belaagd. Hij zwaaide met zijn armen om zijn woorden kracht bij te zetten. Zijn handen en bevuilde voeten vertoonden diepe, pussende wonden alsof hij dagenlang aan het kruis had gehangen.

De abt werd altijd direct verwittigd wanneer de asceet zijn barre cel de rug had toegekeerd. Met zachte drang voerde de abt hem weg, samen met twee monniken die hem moesten verzorgen. Ze maakten een groot warm bad voor hem klaar, want in plaats van een geur van heiligheid droeg Elmus een walm van de mestvaalt met zich mee. Hij werd gereinigd en met etherische oliën ingewreven. Men zette bloedzuigers aan zijn wonden om ze te ontsmetten, en hij liet het rustig toe. Zonder dat zijn beproefde ingewand problemen veroorzaakte tafelde Elmus vervolgens met de abt. Ze verorberden enkele gesmoorde scharren of zelfs kapoenen en dronken een stevige kruik wijn. Intussen getuigde de asceet van zijn gewaarwordingen en duivelse visioenen. De abt luisterde met toenemende korzeligheid wanneer het hem duidelijk werd dat de godzoeker ook deze keer geen hoopgevende boodschap uit de hemel kon overbrieven.

In de dagen hierna kwam Elmus weer langzaam tot zichzelf. Hij liep rond in een frisgewassen habijt zonder stekels aan de binnenkant. Wanneer anderen hem aanspraken negeerde hij hen. Maar soms schoot hij een van de monniken of een klein gezelschap wel aan, en dan sprak hij op een indringende toon, terwijl zijn toehoorders starogend naar hem luisterden. Een enkele keer overviel hij de schoolklas van Basilius. Hij stond daar met zijn schonkige reuzenlijf dat het hele jeugdige gezelschap leek te overschaduwen. Het haar rond zijn tonsuur was stekelig, zijn ogen puilden enigszins uit.