J.J. Voskuil

Had je nog willen wandelen?

Mieterse wandelingen met Maarten Koning

Ingeleid en samengesteld door Wim Huijser

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1963–2000, 2021: ERVEN J.J. VOSKUIL

© Copyright keuze en inleiding 2021: WIM HUIJSER

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1080 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Inleiding

Er is waarschijnlijk geen oeuvre waarin zoveel wordt gewandeld als in dat van J.J. Voskuil (1926–2008). Niet zo vreemd want het enige wat volgens de schrijver zin heeft is ‘wandelen en een borrel drinken’. Tussen 1957 en 1992 maakte Han Voskuil met zijn vrouw Lousje wandeltochten in Groot-Brittannië, Ierland en met name in Frankrijk. Van iedere vakantie hield hij een uitvoerig dagboek bij dat vanaf 2004 achtereenvolgens is gebundeld onder de titels Terloops (2004), Buiten schot (2005) en Gaandeweg (2006).

Eerder al verschenen de romans Bij nader inzien (1963) over Voskuils Amsterdamse studententijd en Het Bureau (1996–2000), waarin Voskuils alter ego Maarten Koning vrijwel dagelijks aan de wandel gaat, al is het alleen al naar en van zijn werk aan het Amsterdamse A.P. Beerta-Instituut.

Voskuil woonde het grootste deel van zijn leven in Amsterdam en wel op vijf adressen: aan het Frederiksplein, in de Vossiusstraat, aan de Lijnbaansgracht en op twee plaatsen aan de Herengracht. Zowel in Bij nader inzien als in de zeven delen van Het Bureau worden niet alleen de wandelingen van Maarten Koning minutieus beschreven, ook de huizen, universiteitsgebouwen en werkadressen zijn tot in detail ontleend aan de werkelijkheid, al zijn de exacte adressen ongenoemd gebleven.

==

Johannes Jacobus Voskuil werd, evenals zijn vrouw Lousje Haspers (in de romans Nicolien genoemd), geboren in Den Haag. Han is de zoon van Klaas Voskuil, hoofdredacteur van Het Vrije Volk. Toen Voskuil in 1945 Economie ging studeren in Amsterdam, betrok hij een kamer aan het Frederiksplein. In Bij nader inzien blijft de beschrijving echter beperkt tot een plein met een fontein, waar auto’s omheen draaien. Zijn tante en oom bewonen een huis aan de westkant van het plein, dat later wordt afgebroken. De biografische feiten worden echter enigszins geweld aan gedaan. In werkelijkheid kwam Han Voskuil niet in 1946, maar al een jaar eerder naar Amsterdam. Maarten Konings levenswandel door de hoofdstad begint pas als hij na een jaar van studierichting is veranderd. Als student Nederlandse taal- en letterkunde maakt hij kennis met zijn toekomstige studievrienden: Paul Dehoes (J.J. Oversteegen), Rosalie Balmakers (Suus Hoven), David Grobben (Enno Endt), Hans Gerritsen (Rein Meyer), Flap Hupperts (Jan Voorhoeve), Klaas de Ruiter (Loe van Oyen) en Henriette Fagel (Frida Vogels). Op woensdag 25 september 1946 wandelt hij van het Frederiksplein fluitend richting de Amstel.

==

Hij stak over naar de waterkant, keek in het voorbijgaan langs de wal naar het water en week toen weer wat naar het midden uit. De schaduw van de huizen viel over de keien. De brug over de eerste gracht lag in de zon.

==

Nog datzelfde jaar verhuist Maarten naar een huis met uitzicht op het Vondelpark – in werkelijkheid: Vossiusstraat 28 – waar ook zijn studiegenoot Flap Hupperts woont. Ook Maartens andere vrienden blijken fervente wandelaars. Regelmatig wordt er gewandeld richting het IJ, zoals op 19 maart 1947, samen met Klaas.

==

Zwijgend liepen ze naast elkaar, aan de kant van de weg, dicht bij het water. [...] In de verte, boven het Centraal Station en het centrum van de stad, lag een rooie gloed tegen de donkere lucht, boven een chaos van kleine lichten.

==

Voor Maarten is het vaak een vlucht naar buiten, want een stadsmens is hij eigenlijk niet.

Buiten in de natuur vindt hij geheel zichzelf, zegt Voskuil in een interview met J. Fontijn. ‘De natuur is voor hem zo belangrijk, omdat zijn sociale contacten voortdurend mislukken. In de natuur mislukt niets.’ Maartens wandelingen vormen dan ook een scherp contrast met de momenten waarop hij tussen de mensen is.

Alleen Paul is geen echte wandelaar. Hij stelt vast dat zijn vrienden allemaal ‘verdomd veel wandelen’, iets wat hij zelf na zijn zestiende niet meer heeft gedaan. Toch trekt ook hij er een enkele keer met Henriette op uit, naar de rand van de stad.

==

‘Jezus, wat mieters,’ zei hij enthousiast. ‘Verdomd jammer dat Lietje er niet bij is. We moeten dit nog een keer met zijn drieën doen.’

==

Als Maarten en Nicolien in mei 1950 trouwen, betrekken ze een pand op de Herengracht, vlak bij de Westertoren, waar ze twee kleine verdiepingen bewonen aan de achterzijde, met uitzicht op een lichtkoker. Wandelend langs de gracht is Maartens oog gericht op het onaanzienlijke, zoals een rat die voor hem uit rent en even later in het donkere water verdwijnt.

==

Hij glimlachte terwijl hij verder liep. ‘Ja, ja,’ zei hij halfluid. ‘Het leven is goed.’

==

Af en toe zoekt Maarten plaatsen op waar hij alleen ‘het stappen van zijn schoenen en het tikken van kleine stukjes grint’ hoort. Zoals tussen de weilanden bij Ransdorp in Waterland.

==

Het water van het Kinselmeer blikkerde in de zon. Daarachter lag de dijk, en daarachter het IJsselmeer, dat onmerkbaar in nevel overging.

==

’s Zondags wandelt hij samen met Nicolien, al gaat daar geregeld een driftig misverstaan aan vooraf.

==

‘Of had je thuis willen blijven?’ vroeg ze, toen hij de deur achter zich dicht trok. Hij overwon een aarzeling. ‘Nee, we gaan wandelen.’ Hij sloeg zonder verder na te denken rechtsaf. ‘Verdomd mieters stil,’ zei hij opgewekt.

==

Bij nader inzien eindigt in de vroege morgen van zondag 17 mei 1953, als na een ingedut feest op de Stadhouderskade Maarten en Nicolien zwijgend naast elkaar naar huis lopen.

==

Maarten liep een beetje moeilijk. Af en toe zwaaide hij even en botste tegen haar aan, maar hij keek strak voor zich uit en spande zich in om recht te lopen. Aan de overkant, langs de huizen, liepen een paar wandelaars. Er kwam een auto langs. Het getsjilp van de mussen vervulde de lucht.

==

In de daaropvolgende vier jaar werkte Han Voskuil als vertaler bij de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal in Straatsburg, waarna hij korte tijd leraar was op een kweekschool in Groningen. Als Maarten Koning keert hij in het eerste deel van Het Bureau – Meneer Beerta (1996) – weer in Amsterdam terug, op het moment dat hij in 1957 een betrekking aanneemt als ambtenaar aan de afdeling Volkskunde op het Instituut voor Dialectologie, Volks- en Naamkunde. Afdelingshoofd daar is Anton P. Beerta, die graag zou zien dat Maarten aan een proefschrift werkt.

==

Het latere en werkelijke Meertens Instituut was tot 1969 gevestigd in de voormalige Anna Visscherschool, achter het Trippenhuis op de Kloveniersburgwal en toegankelijk via Nieuwe Hoogstraat 17. De Konings wonen ondertussen op de Lijnbaansgracht, tegenover de Westerkade. Iedere ochtend wandelt Maarten van daaruit naar zijn werk. Tussendoor lijkt het regelmatige geruzie met Nicolien soms tot kunst te worden verheven, helemaal als wandelen het onderwerp is. Op een warme zomeravond trekt Maarten hard de deur achter zich dicht en slaat rechtsaf, de Egelantiersstraat in.

==

Het was dezelfde weg als hij ’s ochtends naar zijn werk liep, maar aan het eind van de straat sloeg hij linksaf. Hij hoorde zichzelf lopen en voelde zich eenzaam. Het leven leek uitzichtloos.

==

Op andere momenten, zoals in de pauze van het werk, slentert hij rond in de buurt waar hij ook als student zo vaak wandelde. Vooral als van hem verwacht wordt dat hij zich, zoals in de pauze van een werkconferentie, onder de mensen begeeft, vlucht Maarten, kou en nattigheid trotserend, naar buiten.

==

Hij haastte zich het pad af, van het gebouw weg, en keek pas om toen hij voor zijn gevoel enigszins uit het zicht was. Vanuit de verte zag hij achter de beslagen ramen, in het licht van de plafondlampen, de vage silhouetten van de mensen in de hal en voelde zich tegelijk bevrijd en van God verlaten.

==

In deel 2 van Het Bureau – Vuile handen (1996) – is Beerta met pensioen en verhuist het instituut naar een voormalige bank op de Keizersgracht. Gevolg daarvan is dat Maarten voortaan ’s ochtends een kwartier eerder de deur uit moet. Als in 1969 ook Maarten en Nicolien verhuizen, vinden ze een ruime etage op de Herengracht, in een prachtig pand met een hoge stoep en een marmeren gang.

==

Ze liepen de brug af, de Herenstraat in, vlak bij hun nieuwe huis, maar ze vermeden allebei ernaar te kijken.

==

Wandelendeweg verandert ook Maartens verhouding tot de stad en moet hij vaak terugdenken aan het Amsterdam van zijn studententijd, herinneringen die als weemoed bij hem blijven. Hij stelt vast dat de stad geen romantiek meer heeft. ‘Het zijn schillen van wat er vroeger was,’ schrijft Voskuil.

Soms wordt er gewandeld in het Vondelpark, met de moeder van Nicolien. Tussen de middag wandelt Maarten meestal over de grachten of maakt hij een ‘ommetje’ naar de Amstel. Er wordt ook geregeld ‘buiten’ gewandeld: door het Arnhemse Sonsbeekpark op weg naar de ‘Boerenhuisclub’ in het Openluchtmuseum, of samen met Nicolien na een bezoek aan haar moeder door het Den Haag van hun jeugd. En in de weekends zijn er bijvoorbeeld de Kennemerduinen.

==

‘Had je nog willen wandelen?’

‘Ja, ik wou wel wandelen, ja,’ zei hij, met zijn aandacht bij de afwas.

‘Heb je ook een plan?’

‘Ik had gedacht naar Zandvoort en dan door de Duin- en Kruidberg terug.’

‘En ik had gedacht door de Kennemerduinen en dan door de Duin- en Kruidberg.’

‘Ook goed.’

==

Van de oude vriendenclub uit Bij nader inzien resteert alleen nog de vriendschap met Klaas en Henriette, al hebben beiden na hun studie Amsterdam verlaten. Zijn andere vrienden zijn bij nader inzien ingedeeld in de categorie ‘toch geen echte vrienden’. Wel is er een nieuwe vriendschap gegroeid met Frans Veen (Bert Weijde), met wie hij zich verwant voelt en die al vroeg in zijn leven een eigen pad heeft gekozen omdat hij zich in het bestaan bedreigd voelt. In werkelijkheid ontstond er overigens ook een hechte vriendschap tussen Bert Weijde en Frida Vogels, na een wandeling langs de dijk naar Monnickendam enVogels zou na Weijde’s overlijden diens literaire nalatenschap bezorgen. Weijde’s verhaal ‘Strandwandeling’ – opgenomen in Onder het ijs (1994) – werd door Voskuil beschouwd als ‘het mooiste’ dat zijn vriend geschreven had.

Ook het contact met Maartens collega Ad Muller (Ton Dekker) en zijn vrouw Heidi lijkt soms even iets weg te hebben van vriendschap, helemaal als ze er in het weekend gevieren opuit trekken. In werkelijkheid komen er in zijn verhouding tot de andere medewerkers van ‘het Bureau’ geleidelijk aan steeds meer scheuren. Ook de druk van buitenaf neemt voelbaar toe. Na Beerta’s uitschakeling komt de verantwoordelijkheid voor de koers van de afdeling geheel bij Maarten te liggen.

==

De volgende drie delen – Plankton (1997), Het A.P. Beerta-Instituut (1998) en En ook weemoedigheid (1999) – beslaan de jaren 1972–1982. Maarten is onder tussen ‘iemand’ geworden binnen de internationale kringen van Volkscultuur. In zijn vakgebied heeft hij een reputatie opgebouwd; hij wordt voor lezingen en commissies gevraagd en op het Bureau heeft hij een zekere status verworven als afdelingshoofd. Ondanks de autoriteit die hem wordt toegedicht, is hij zelf maar matig overtuigd van zijn positie. Het meest voelt hij zich op zijn gemak tijdens lange wandelingen met Nicolien, waarop ze niemand tegenkomen.

==

Voor het eerst sinds dagen voelde hij zich weer veilig samen met Nicolien, onbereikbaar voor de mensen van het Bureau. Hij keek tersluiks naar haar. [...] Hij voelde ontroering.

==

In Afgang (deel 6, 2000) lijkt zijn dagelijkse wandeling naar het werk steeds meer op een martelgang.

==

Langzaam liep hij de gracht af, af en toe even stilstaand om om zich heen te kijken, als een oude man. [...] Voortlopend in de zon langs de Brouwersgracht viel het hem op dat er veel oude mannen op straat waren, sommigen met een hond. Hij keek met sympathie naar ze, hen er heimelijk om benijdend dat ze niet terug hoefden naar het Bureau.

==

Als in 1985 de moeder van Nicolien overlijdt, wandelen de Konings na de begrafenis op Oud Eik en Duinen in Den Haag langs het duinpad waarlangs ze gedrieën talloze malen gelopen hebben.

==

Ze staken het Weigelaplein over naar de Weimarstraat en liepen langzaam naar de stad. Hij voelde zich bevrijd en gelukkig. Nicolien was in zichzelf gekeerd.

==

In de vakanties wordt er nog overwegend gewandeld in Frankrijk, maar de verslagen daarvan blijven in Het Bureau beperkt tot enkele korte episodes, zoals in de zomer van 1986 als ze in de Franse Alpen wandelen. Geplaagd door regen en mist, vervalt Nicolien in radeloosheid.

==

‘Dit is toch verschrikkelijk!’ zei ze. ‘Ik wil nooit meer naar de Alpen! Ik wil naar Auvergne. Waarom zijn we niet gewoon naar Auvergne gegaan?’ Hij gaf daar geen antwoord op, gewend als hij was om zich in uitzichtloze situaties in zichzelf terug te trekken, in afwachting van betere tijden.

==

In het laatste deel van de romancyclus – De dood van Maarten Koning – heeft Maarten afscheid genomen van het Bureau. Dat stelt hem voor de vraag wat hij nu met zijn leven moet aanvangen. Met een wijde boog wandelend door de Jordaan en de Staatsliedenbuurt, kijkt hij onwennig om zich heen.

==

Het was stil op straat. Iedereen was op zijn werk of zat thuis. Er liepen wat mannen alleen, net als hij. Opvallend weinig vrouwen. Hij keek in de etalages en liep heel langzaam, ongewoon rustig en ontspannen – een man die geen tijd meer kende.

==

Behalve voor klusjes in huis en wandelen, is er nu ook tijd om er met de fiets opuit te gaan. Maar met de gewenning aan de vrijheid raakt hij gaandeweg verder vervreemd van zijn vroegere collega’s.

==

Lopend langs de gracht stelde hij vast dat hij gespannen was, net als vroeger. Maar dat is toch te gek, dacht hij. Ik werk er nu toch niet meer? – Hij probeerde te ontspannen door zijn armen los te laten hangen en om zich heen te kijken, maar de spanning bleef en hij zag niets.

==

Op een najaarsdag in 1987 loopt Maarten met een zojuist gekochte avondkrant naar huis.

==

Op de brug bleef hij staan. Het was nog licht, maar de lantaarns waren al aan [...]. Het ontroerde hem. Als dit nu eens de zin van het bestaan was: het waarnemen van kleine variaties in steeds hetzelfde stukje van de wereld waar je toevallig woonde.

==

Onverminderd blijven echter de twijfels als Maarten en Nicolien samen uit wandelen gaan. Moeten ze vanuit Heemstede over het strand richting Zandvoort of Noordwijk?

==

‘Ik houd niet van verandering!’ zegt Nicolien geïrriteerd. ‘Ik wil altijd hetzelfde!’

‘Dat wil ik ook,’ geeft Maarten toe, ‘maar met kleine variaties.’

==

Als Maarten Koning in 1989 nog een keer een vergadering van de Zeemuseumcommissie heeft bezocht en hij na afloop ’s avonds over de dijk van Enkhuizen naar Hoorn wandelt, biedt een automobilist hem een lift aan.

==

De vraag verraste hem. ‘Dat is heel vriendelijk van u,’ zei hij, ‘maar ik loop liever.’

‘Dus u bent een gelukkig man?’

Maarten glimlachte. ‘Ja, ik ben een gelukkig man.’

==

Na Het Bureau verschenen nog twee romans met Maarten Koning als hoofdpersoon: Binnen de huid (2009), dat de periode direct na Bij nader inzien beslaat, en De buurman (2012), over de vriendschap tussen Maarten en Nicolien en hun twee homoseksuele buurmannen aan de Herengracht. Het grote verschil met het eerdere werk is dat deze boeken in de ik-vorm zijn geschreven. Daarbij komt dat in het eerste boek af en toe nog wel wordt gewandeld, maar in het tweede veel vaker wordt gefietst.

Het streven om steeds dezelfde wandeling te maken, zij het telkens bij een andere belichting, dat Voskuil als de zin van het bestaan formuleerde, komt het sterkst tot uitdrukking in zijn wandeldagboeken. ‘Er zijn maar weinig mensen die zich in deze levensfilosofie herkennen,’ bekende Voskuil in 2000 in een gesprek met J. Heymans. Hij voorspelde daarin al dat slechts één op de tien lezers de dagboeken zou weten te appreciëren. Dat neemt niet weg dat enkele jaren na de bescheiden voorpublicatie Reisdagboek 1981 (2000) de drie gepubliceerde delen bij elkaar bijna duizend pagina’s zouden omvatten.

Bij de verschijning van Voskuils laatste Bureau-deel, schreef Onno-Sven Tromp de wandelgids ‘Wat doe jij in mijn stad?’ (2000). Daarin staan drie routes beschreven door het Amsterdam van Maarten Koning. De locaties die Maarten in zijn eerste twee romans aandoet zijn daarin tot drie mieterse wandelingen samengesmeed. ‘Het enige wat mieters is,’ concludeert Voskuil/Koning, ‘is wandelen, jezelf moe maken.’

Had je nog willen wandelen? nodigt een nieuwe generatie uit haar eerste stappen te zetten in een onmetelijk oeuvre. Voskuil-liefhebbers van weleer keren terug in een vertrouwd literair universum: ‘hetzelfde anders’.

==

Wim Huijser

==

##

1946

Maarten trok de deur snel achter zich dicht. Hij stopte zijn handen in de zakken van zijn jopper, terwijl hij de straat overstak naar het plantsoen. Het was middag. Hij keek omhoog naar de lucht, liep het plantsoen door, trapte in de bladeren en keek even vluchtig opzij naar twee oude mannen die op een bank zaten te praten, voor hij het plein opnieuw overstak, via de vluchtheuvels. Het rook naar de herfst. De fontein spoot. De Utrechtsestraat lag in de zon, in een blauwige damp, met in de verte een tram die de brug afkwam en net de zon in de voorruit ving. Hij las de letters op het café op de hoek, keek naar beneden in een open kelderruimte en wendde zich nog eens om naar het plein. De kruinen van de bomen begonnen geel te worden, de fontein spatte daartussen omhoog in het zonlicht. Hoog daarboven vond hij het raam van zijn kamer, juist tussen twee bomen in. Bijna botste hij tegen een paar fietsen die tegen elkaar gesmeten over het trottoir stonden, haalde zijn schouders iets terug en trok de rits van zijn jopper verder naar beneden. In de gracht lagen kolenschuiten. Voor hem uit was de Amstel. Hij floot de eerste maten van een liedje, onherkenbaar, haalde zijn hand even uit zijn zak en tikte tegen de gevel van het laatste huis, terwijl hij de hoek omsloeg. ‘Carré’, las hij halfluid. De sluizen op de voorgrond waren helderwit in de zon. Er voer een kleine motorboot voorbij, zonder naam. Hij stak over naar de waterkant, keek in het voorbijgaan langs de wal naar het water en week toen weer wat naar het midden uit. De schaduw van de huizen viel over de keien. De brug over de eerste gracht lag in de zon. De groene ijzeren leuningen glansden. Bij de brede brug met de lantaarns aan marmeren zuilen aarzelde hij even. Hij keek naar links een smalle, gebogen straat in, waar een tramspoor in het asfalt lag en wendde zich toen resoluut naar rechts, de brug over. Hij haalde zijn handen uit zijn zakken en begon iets langzamer te lopen. Een tram, lijn negen, kwam de brug op en stopte. Hij keek vluchtig naar de mensen achter de ramen. Vier aan elkaar gekoppelde zolderschuiten met vuilnis voeren onder hem door. Op de laatste stond een man met een lange stok in zijn hand. Toen hij vlak bij was, keek hij omhoog. Er liep een kade met hoge bomen naar rechts. Voor hem uit lag een plein, waarop het krioelde van de mensen, en op de achtergrond, hoog boven alles uit, een kerk als een tempel met een fronton en zuilen en op de hoeken twee witte, stompe torens dicht naast elkaar. Op de geelgesausde muur van een hoekhuis stond met grote letters: Tot in de.... gekleed met een Swedajas. Hij moest even wachten om een paar auto’s en fietsers te laten passeren en stak toen de straat schuin over, het plein op, dicht langs de fabriek van regenkleding. Op het straatbordje stond: Waterlooplein. De mensen scharrelden tussen de bakfietsen en de rommel die over de grond lag uitgespreid, zo onoverzichtelijk, dat hij moeite had er tussen door te komen. Hij keek er vluchtig naar, zonder stil te blijven staan, en wat aandachtiger naar het gezicht van een oude vervuilde vrouw die zich over een hoop lorren boog. Boven het rumoer uit tingelde een tram, die dicht achter de voddekarren voorzichtig voorbijreed. Waar de bomen stonden begonnen de kramen en maakte het plein een bocht. Hij kon hier wat sneller lopen, als hij handig manoeuvreerde. Het rook er naar leer. Er lagen horloges en aan het eind, waar de kramen ophielden, stonden oude schoenen op de straat. Bij een breed water dat het plein afsloot wilde hij onmiddellijk rechtsaf slaan, bedacht zich, en wendde zich af naar links. Onder de bomen stond een roestige auto. Voor een garage lagen stapels banden. De huizen waren verzakt, sommige waren dichtgetimmerd of hadden kapotte ramen. Nieuwsgierig keek hij opzij een smalle straat in. Hij liep een brug op, en ontdekte plotseling, boven de huizen uit, een grijze, sierlijke toren met het jaartal 1614. Hij bleef staan, legde zijn armen op de ijzeren leuning en keek van de toren naar de rooie en zwarte daken en over het water. Tegen de kaderand lagen schuiten met oud roest. De stenen waren dicht bij het water zwart aangeslagen. Hier en daar zaten er gaten in de muur en was hij verzakt. Aan het eind, waar het water zich versmalde, reden auto’s. Aan de linkerkant moest weer een gracht zijn. Hij duwde zich van de leuning op, haalde diep adem, keek langs de kruinen van de bomen en glimlachte. Hij draaide zich om en keek met zijn rug tegen de leuning de andere kant op. Aan de overkant, over een breed water, dat danste en schitterde in de zon, herkende hij plotseling de smalle kade van de Amstel waar hij de vorige keer gelopen had. Er stonden kleine bomen langs. Terwijl hij de gevels langs keek, kwam een tram tussen de huizen uit en maakte een bocht. Hij duwde zich af en liep verder. Op een muur stond: S. Gobes. Inkoop van metalen en oud ijzer. Links in de hoek: Zwanenburgwal. Hij liep rechtdoor, een straat in, schuurde met zijn knokkels langs de muur, keek een open venster binnen en legde zijn handen weer op zijn rug. Voor een gele ophaalbrug sloeg hij rechtsaf een smalle gracht op, bijna helemaal door bomen, waartussendoor wat zonneplekken op het water vielen, overkoepeld. In het water waren gele bladeren bij elkaar gedreven. Hij keek omhoog, boven het raam van een etalage waarop Zadelmakerij geschilderd was, maar er was geen naambordje. De stilte was opvallend. Het rook vochtig. Nieuwsgierig keek hij naar een vrouw die een paar huizen verder uit een raam hing. Toen hij vlak bij was en zich afwendde, boog ze zich voorover. ‘Hoeren,’ zei ze zachtjes. Hij keek verrast opzij, keek onmiddellijk weer voor zich, verhaastte onwillekeurig zijn pas, week iets uit naar de waterkant en trok, na de eerste verrassing, ironisch zijn wenkbrauwen op. Afwezig liep hij verder, tot hij stil moest staan voor een auto met oud papier, die langzaam achteruit op hem toereed. Hij wachtte eerst, week toen uit en passeerde hem aan de andere kant van de bomen. Aan het eind van de gracht, boven een brug, zag hij plotseling opnieuw de toren, met de spits half verborgen tussen de bladeren.

1947

Het sneeuwde. Maarten trok de deur achter zich dicht en keek omhoog. De sneeuwvlokken kwamen tegen zijn gezicht. Hij ging langs de overkant van de straat lopen en veegde met zijn hand langs de spijlen van het hek. Hij begon te rennen, hield weer in en trapte met zijn voet door de sneeuw. Tegen de rooie gloed boven de stad zakten de sneeuwvlokken langzaam naar beneden. Hij stopte zijn handen diep in de zakken van zijn jopper en slenterde verder. Een meisje liep vlak langs hem. Hij lachte in zichzelf, floot tussen zijn tanden, liep hard de straat over en bleef hard lopen tot hij buiten adem was. De struiken in het plantsoen langs het water stonden roerloos, onder de sneeuw. De sneeuw dempte de geluiden. Hij keek omhoog naar de straatlantaarns en duizelde van de vlokken die op hem af kwamen. De ramen van Americain waren beslagen. De deuren van de schouwburg stonden open. Aan de overkant, bij de kiosk, bleef hij staan kijken. De sneeuw zakte voor de gele lampen van de auto’s langs. De auto’s reden langzaam achter elkaar zonder te toeteren. Op de straten had zich een grijze pap gevormd. Met een paar grote sprongen was hij op de vluchtheuvel en van de vluchtheuvel op de stoep voor de schouwburg. Tussen de bezoekers liep hij naar binnen. Terwijl ze hun paraplu’s inhaalden en uitschudden in het voorportaal, liep hij door naar de hal, waar het druk was van wachtende en heen en weer lopende mensen. Hij keek naar de modderstrepen en het sneeuwwater op de tegels, hij luisterde naar flarden gesprekken, hij snoof de lucht van natte kleren en liep weer naar buiten, langs de taxi’s die langzaam weggleden, bijna zonder stil te staan, en langs de kraam met fruit, die verlicht was. Hij streek langs de ruiten van de etalages, richtte zich op en trok zijn schouders terug, terwijl hij op het smalle trottoir tussen de mensen zijn weg zocht. Ze schoven haastig langs hem, met gebogen hoofden.

==

Op de Prinsengracht was het plotseling stil. De sneeuwvlokken dwarrelden in het licht van de lantaarns boven de geparkeerde auto’s. Over de witte sneeuw liepen bruine sporen van banden. Hij probeerde zo te lopen dat hij geen enkele voetstap raakte, maar buiten het licht van de lantaren gaf hij dat weer op. Op de brug over de Leidsegracht bleef hij staan, hing over de leuning en keek naar de dansende weerspiegeling van het licht, een lange rij ballen die rusteloos om elkaar heen draaiden, hoewel het water nauwelijks bewoog. Tussen de bomen en het water liep hij verder, sprong over de touwen waaraan een zolderschuit gemeerd lag, keek op naar de kale besneeuwde takken en naar de witte kappen op de lantarenpalen, haalde diep adem, zodat de sneeuwlucht in zijn longen prikkelde, en glimlachte. Hij bleef staan met zijn rug tegen de stam van een boom en liet de sneeuw op zijn gezicht vallen. Achter de verlichte vensters aan de overkant van de gracht kon hij de mensen zien zitten, zonder dat hij zelf gezien werd.

==

Het IJ was donker met kleine bewegende lichten en lampen aan het eind van de steigers. Hij luisterde naar de geluiden van over het water, naar de bel van de ponten en het geratel van een trein over het viaduct. Met zijn ellebogen geleund op de brugleuning, zijn handen bij elkaar, keek hij strak voor zich uit, zijn oogleden half gesloten tegen de sneeuwvlokken. In het water dobberden een paar eenden en kwaakten zachtjes. Hij boog zich verder voorover. ‘Ha,’ zei hij. Toen liep hij verder langs de waterkant, sprong tussen de auto’s door die de pont afreden en liep met een wijde boog om de stapels besneeuwde koeiehuiden en de buizen met zuurstof die langs de kant bij de steigers lagen. Uit het donker en de neerdwarrelende sneeuw kwam een grote boot het IJ opvaren, een sleepboot voor de boeg en rode en groene lichten in de masten en lichten achter de patrijspoorten. Hij voer voorbij met een zacht ruisen van water tegen de boeg en bromde zwaar, een geluid dat tot in het lichaam door trilde. Onmiddellijk daarop floot buiten het station een locomotief. Maarten was blijven staan en luisterde gespannen tot het weer stil was, duwde zijn handen in zijn zakken naar beneden en stak de straat over naar het stationsgebouw, waarin de elektriciteit zoemde.

==

*

==

Voor de ingang van Desmet stonden een paar jongens een sigaret te roken, in de verlichte hal achter hen leunde de portier tegen de kassa en praatte over zijn schouder met de caissière. De tweede voorstelling was net begonnen. Ze bleven staan en keken naar de foto’s in de uitstalkast.

‘Blijkbaar een film over de zee,’ zei Maarten.

Ze liepen uit het lamplicht weg en staken de Middenlaan over.

‘Pas op!’ waarschuwde Maarten. Hij tikte Klaas op zijn schouder. Een auto reed rakelings voor hen langs.

‘Houd jij eigenlijk van de zee?’ vroeg Klaas. Hij keek opzij.

Maarten glimlachte. Achter het hek lag het Wertheimpark, in het donker. De takken boven hun hoofd ritselden en kreunden, terwijl ze in de wind heen en weer woeien. ‘De nacht waait aan van over zee,’ citeerde hij, toen Klaas op een reactie bleef wachten. ‘De duinen donkeren,’ voegde hij er wat meer terloops aan toe. ‘De rotsen donkeren,’ verbeterde Klaas. ‘Dat is wel een goed gedicht, hè,’ zei hij wat harder.

‘Mieters,’ antwoordde Maarten. Hij sloeg op de leuning, terwijl ze de brug overliepen. Over de brug sloegen ze rechtsaf, de Nieuwe Herengracht op. Het was koud. Er was bijna niemand op straat. Tegen de wal, onder de bomen, lagen schuiten met kolen. Klaas keek voor zich uit, zijn hoofd opgericht, zijn ogen neergeslagen, zijn handen hoog in zijn jaszakken. Maarten keek naar het donkere water, naar de grauwe kaderand en voor Klaas langs naar de gevels van de huizen en de verlichte vensters. Hij had de kraag van zijn jopper opgeslagen en voor zijn kin dichtgeknoopt.

‘Als kind kon ik tijdenlang naar het omslaan van de golven kijken, aan de rand van het water,’ vertelde Klaas.

Maarten luisterde. ‘Daar zou ik nooit geduld voor hebben,’ zei hij, toen Klaas nadenkend zweeg.

‘Ik ook niet meer,’ bekende Klaas. ‘We hebben een heleboel aan rust verloren.’ Zijn schoenen kraakten onder het lopen. Er kwam een fiets langs. Hij rammelde zachtjes op de keien. Het zoemen van de dynamo was nog even te horen, voordat het geluid van de wind het overstemde.

‘Ik heb een verhaal geschreven over een vent die de zee inliep,’ vertelde Maarten. ‘Ten slotte was hij verdwenen.’

‘En toen?’ wilde Klaas weten.

‘Niks,’ zei Maarten. ‘Hij kwam niet meer terug. Het ging om de sfeerbeschrijving, een zomeravond, nevel over het water.’ Hij glimlachte.

Klaas keek hem onderzoekend aan. ‘Hoe kwam je daaraan?’

‘Ik heb het een keer gezien,’ zei Maarten.

Klaas maakte een ongelovige beweging met zijn hoofd.

‘Het is zo,’ hield Maarten vol. Hij begon schuldig te lachen. ‘Eerst zag je nog zo’n hoofd en toen niets meer. Verdomd mieters.’ Klaas fronste zijn wenkbrauwen.

‘Het is werkelijk zo,’ verzekerde Maarten.

‘Waarom heb je daar dan niks aan gedaan?’ vroeg Klaas.

‘Dat moet die vent toch zelf weten,’ zei Maarten.

Klaas zweeg. Ze liepen zwijgend langs de sluizen, waarvan de bomen in het donker wit oplichtten.

‘Ik geloof dat ik er in zo’n geval nooit een verhaal over zou kunnen schrijven,’ zei Klaas. Hij wilde rechtsaf slaan, de brug over, maar toen Maarten rechtdoor liep, naar de Prins Hendrikkade, veranderde hij van richting en kwam op een drafje weer naast hem. ‘Verdomme,’ zei hij geraakt. ‘Dat kun je toch wel even overleggen?’

‘We gaan naar de pont,’ antwoordde Maarten, zonder naar hem te kijken.

‘Jij hebt iets van een dictator in je,’ zei Klaas. ‘Jij mag wel eens oppassen, jij.’ Hij gaf hem een por met zijn elleboog, waarop Maarten onwillig uitweek, zonder antwoord te geven.

Ze sloegen de hoek om en kregen de wind recht in hun gezicht, zodat Maarten de tranen in de ogen sprongen. Door de tranen heen zag hij de lichten van het Marine-etablissement, aan de overkant van het water, op en neer dansen. Het water was woelig. Hij keek om, of er geen auto achterop kwam. ‘Ze mogen hier wel eens een stoep maken,’ zei hij hard, om in de wind verstaan te worden. Hij keek opzij, omdat Klaas niet reageerde. De oren van Klaas waren rood geworden van de kou. Hij droeg een jas met enorme schoudervullingen.

‘Als jij de mensen niet helpen wilt,’ vroeg hij, toen Maarten naar hem keek, ‘waarom word je dan leraar?’

‘Omdat je dan met niemand wat te maken hebt,’ antwoordde Maarten onmiddellijk.

Klaas keek hem onderzoekend aan, terwijl ze onder een lantaarn door liepen. ‘Heb jij werkelijk zo de pest aan de mensen?’

Maarten probeerde sarcastisch te lachen. ‘Ik zou het liefst met een machinegeweer op een toren gaan zitten.’

‘Maar wat heb je daar voor reden voor?’ vroeg Klaas.

Maarten glimlachte en wendde zijn gezicht weer tegen de wind in. ‘De atoombom is een mooie oplossing,’ zei hij.

De wind en de kou maakten een geregeld gesprek ongemakkelijk. Zwijgend liepen ze naast elkaar, aan de kant van de weg, dicht bij het water. Af en toe passeerde hen een auto. De pakhuizen aan de overkant waren donker. In de verte, boven het Centraal Station en het centrum van de stad, lag een rooie gloed tegen de donkere lucht, boven een chaos van kleine lichten. Tegenover de Kromme Waal sloegen ze rechtsaf en bij de spoordijk nog eens, de Oosterdokskade op, met de wind in de rug. De bomen boven hun hoofden kraakten. Van de richting van de stad kwam het monotoon gegrom van het verkeer, met af en toe een autotoeter erbovenuit. Het water aan de overkant van de weg klotste tegen de schoeiing. Plotseling werden alle geluiden weggevaagd door het lawaai van een voorbijrijdende trein. Maarten was blijven staan en luisterde met zijn hoofd opgericht. Klaas wachtte een paar passen verder op hem, met zijn schouder tegen de wind in en zijn gezicht afgewend.

‘Alles zou je moeten kunnen opschrijven,’ zei Maarten, toen hij hem weer inhaalde.

‘Dat is nogal litterair,’ vond Klaas. ‘Het lijkt me dat dat aan iedere werkelijke beleving in de weg staat.’

==

*

==

Langzaam liepen ze tegen de heuvel op, de duimen onder de draagbanden van hun rugzakken. Af en toe bleef Klaas even staan wachten. Het zweet stond op zijn voorhoofd, maar hij was te vermoeid om het af te vegen. Zijn gezicht was magerder dan aan het begin van de tocht, onder zijn ogen lagen kringen. Hij keek naar het landschap achter hen. Het groen op de heuvels was stoffig tegen de strakblauwe lucht, de warmte trilde boven de hellingen. In de diepte tussen hoge populieren kronkelde een riviertje. Op het grasland stonden hooioppers. Hij draaide zich om en liep voorovergebogen verder. Zijn rugzak ging op en neer op de cadans van zijn stappen. Zijn schaduw, vlak voor zijn voeten, kromp nauwelijks merkbaar in elkaar, zette weer uit, kromp weer in elkaar. Het steenslag bleef onveranderlijk roodbruin en stoffig een paar meter voor hem uit liggen. Achter hem klom Paul, zwijgend. Het kleine zakje op zijn rug met de zwarte regenjas zwaaide tegen het ritme in heen en weer en duwde telkens tegen zijn schouderbladen. Hij droeg een grote, donkere zonnebril. Zijn gezicht was nog scherper geworden. Onder zijn ogen zaten rooie vlekken. Hij liep zonder om zich heen te kijken, werktuiglijk, de ene voet na de andere.

==

Bovenop de heuvel was het iets frisser. Rechts van de weg stonden een stuk of twintig vruchtbomen, aan de andere kant was een glooiend korenveld. Klaas zette zijn rugzak naast zich op de grond en ging languit in het gras liggen, in de schaduw van de bomen, zijn armen onder zijn hoofd, zijn knieën opgetrokken. Zonder iets te zeggen kwam Paul naast hem zitten, zijn hoofd voorovergebogen, zodat zijn haar in een lok voor zijn bril viel. Om hen heen was het stil, zelfs de bladeren van de bomen bewogen niet. Langzaam boog Paul zich opzij en haalde de veldfles achteruit de rugzak van Klaas. Het water was lauw en stonk. Met de rug van zijn hand veegde hij zijn mond af, zette de fles rechtop tegen de rugzak en keek om zich heen. Hij kwam overeind en liep de boomgaard in. Klaas had zijn ogen gesloten. In het gras bij zijn oren zoemden vliegjes. Achter hem kraakten de takken onder de voeten van Paul. Even was het stil, toen hoorde hij hem tegen een stam trappen. De bladeren van de boom ritselden, er plofte iets op de grond. De warmte maakte hem slaperig. De geluiden kwamen van verder en toen weer dichterbij en toen weer verder. Zachtjes soesde hij in. Paul stootte hem met zijn voet wakker.

‘Moet jij ook een paar pruimen?’ vroeg hij. Hij stond met twee handen vol voor hem.

Klaas kwam lui overeind en begon op een elleboog geleund te eten. ‘Hoeveel geld hebben we eigenlijk nog?’ vroeg hij.

Paul greep in zijn broekzak en haalde er een handvol munten en papiergeld uit. Op een steen telde hij het na. ‘2400 francs,’ zei hij. ‘Dat is niet veel,’ vond Klaas. ‘We zouden er eigenlijk nog eens goed van moeten eten. We verslappen veel te veel. We hebben nu al vijf dagen alleen maar wijn en brood en tomaten gehad.’

‘Ben je gek,’ zei Paul. Hij boog zich naar de grond en spuwde een pit uit met zijn hand half voor zijn mond. ‘We willen toch ook nog een paar dagen in Parijs blijven? Eten kun je thuis wel.’ ‘We kunnen er toch beter geen wijn meer voor kopen,’ vond Klaas. ‘We krijgen veel te weinig eiwitten.’

‘Wat zit jij toch al maar te leuteren over eiwitten,’ viel Paul geërgerd uit. ‘Thuis krijg je het hele jaar eiwitten. Dacht je dat er een Fransman is die over eiwitten zit te sabbelen als hij wijn kan kopen?’

‘Ik vind toch dat we er kaas voor moeten kopen,’ zei Klaas koppig. ‘Op deze manier verwaarlozen we ons lichaam.’

Paul haalde zijn schouders op en wendde zijn hoofd af naar de grond.

‘Verdomme,’ zei hij, ‘nou ben je eindelijk in Frankrijk en dan zal je nog geen wijn drinken ook. Je kaas raak je blijkbaar nooit kwijt als je een Hollander bent.’

‘Waarom zit jij toch altijd zo te schelden op de Hollanders?’ vroeg Klaas. ‘Je bent er toch zelf ook een?’

‘God zij dank, nee. Ik voel me hier tenminste thuis, dat is essentieel. En ik drink tenminste wijn als ik hier ben, en ik kan ervan leven ook, net zo goed als jij van melk.’

Klaas trok zijn wenkbrauwen op zonder antwoord te geven. Ze zwegen bij gebrek aan energie. Klaas keek naar een hommel die vlak bij hem in een bloem verdween. Hij boog zich iets voorover. ‘Hé,’ zei hij verrast. ‘Dit is een hommelsoort die bij ons niet voorkomt!’

Paul keek ongeïnteresseerd toe, zonder dichterbij te komen.

‘Vergis je je niet?’ vroeg hij. ‘Het lijkt mij een bij.’

Toen Klaas het niet nodig vond hem antwoord te geven, kwam hij dichterbij. ‘Het is een bij,’ zei hij nu. ‘Je ziet het aan de kleuren en aan de wijze waarop de poten zijn ingezet.’

‘Het is een hommel,’ zei Klaas positief.

‘Verdomme,’ zei Paul nijdig. ‘Ik begrijp niet waarom je het altijd oneens moet zijn.’ Toen Klaas niet reageerde, zweeg hij weer. Met een stokje peuterde hij in het zand, pakte een steentje en knipte het met zijn duim over de weg. Verveeld keek hij het na, stond toen plotseling op en liep naar de rand van het korenveld.

‘Verrek!’ zei hij. ‘Kijk eens wat ik hier vind!’ Hij bukte zich en hield een grote potscherf in de hoogte, die rechtop in de aarde had gestaan tussen de korenhalmen.

‘Wat is daar voor bijzonders aan?’ vroeg Klaas.

Paul bekeek de scherf aandachtig. ‘Mijn kop eraf als dat geen romeinse pot is geweest. Je ziet het aan de breuk, daaraan kun je zien hoe het gebakken is. Lijkt me een romeinse waterkruik.’

‘Laat eens zien?’ vroeg Klaas.

Paul kwam naar hem toe en reikte hem de scherf aan. Klaas draaide hem om en om, maar hij zag er niets bijzonders aan. ‘Hoe zie je dat?’ wilde hij weten.

‘Heb je nooit wat aan archeologie gedaan?’ vroeg Paul verbaasd. ‘God, als kleine jongen had ik een hele verzameling scherven.’ Hij draaide zich om en keek naar het koren. ‘Misschien ligt hier nog wel meer. Natuurlijk ligt hier meer! Frankrijk is vergeven van materiaal. Er is alleen nooit iemand geweest die het systematisch nagezocht heeft.’ Hij liep weer naar de overkant en begon tussen het koren te zoeken, terwijl Klaas geleund op zijn elleboog toekeek, maar hij vond niets meer. ‘Je zou het hele korenveld om moeten ploegen,’ zei hij teruglopend. ‘Je zou eens zien wat je eruit haalde.’ Hij bleef midden op de weg staan en keek hem in beide richtingen af. ‘Hier heeft natuurlijk de grote romeinse heerweg van de Rhônevallei naar het Noorden langs gelopen,’ zei hij. ‘Kijk, je kunt het aan het profiel van de weg nog zien.’

Hij haalde een verfrommelde en gescheurde kaart uit zijn achterzak en spreidde hem uit in het gras. Klaas schoof over zijn buik naast hem.

‘Kijk,’ wees Paul. ‘Hier zitten we ongeveer, voorbij dat kruispunt. Die weg zou dan ongeveer zo gelopen moeten hebben. Dat klopt! Ik durf er wat om verwedden. Eigenlijk hadden we een historische kaart mee moeten nemen of een archeologische. Het is veel gemakkelijker om je gewoon aan het landschap te oriënteren.’ Klaas keek op de kaart. ‘Het is nog een eind zeg, naar Parijs,’ zei hij. ‘We halen Auxerre nooit meer vandaag. Er rijdt hier geen auto.’

‘Dat moet!’ zei Paul. ‘Bovendien heb je dan het voordeel dat ze gauwer stoppen, en dan morgen in een ruk naar Parijs. Dat is een grote weg.’

‘Zou daar in Auxerre wat te zien zijn?’ vroeg Klaas.

‘Natuurlijk, daar is een grote kathedraal, en we blijven in Parijs tot de laatste franc op is. Jammer dat je die ring verloren hebt.’ Ze zwegen. Klaas rolde zich weer op zijn rug en keek met zijn handen onder zijn hoofd naar de lucht, terwijl Paul de kaart in zijn zak terugstopte.

‘Geloofde jij dat eigenlijk, van die jongen in die jeugdherberg?’ vroeg Klaas.

‘Wat?’

‘Dat hij al sexuele ervaring had.’

‘Waarom niet? Dat is toch heel gewoon?’

‘Maar die jongen was pas zeventien.’

‘Nou en? Ik was ook zeventien.’

Klaas draaide zijn hoofd opzij en keek hem aan. ‘Dat lul je.’

Paul begon te lachen. ‘Natuurlijk lul ik niet. Dat is toch heel normaal, zeker in Frankrijk. Ze hebben hier allemaal wat meer temperament dan jullie Hollanders. Jezus! dat je daardoor gechoqueerd bent.’

‘Ik ben niet gechoqueerd,’ antwoordde Klaas, terwijl hij weer voor zich keek. ‘Ik had alleen niet gedacht dat dat zo jong al voorkwam, ik ken niemand die al ervaring heeft.’

‘Mijn hemel,’ zei Paul lachend, ‘bij ons hebben de boerenjongens het zelfs al. Een beetje anders weliswaar, met een koe gewoonlijk, maar dan toch al op hun dertiende.’

‘Met een koe?’ vroeg Klaas. Hij kwam half overeind en keek Paul verbaasd aan.

‘Kijk, kijk,’ zei Paul. Hij trok zijn wenkbrauwen op. ‘Ik roep onvermoede hartstochten wakker. Doet het je iets? Smaken verschillen, hoor.’

‘Verdomme, doe niet zo lullig,’ zei Klaas.

‘Kom, kom, je hoeft je niet te generen.’ Hij lachte pesterig, trok zich met zijn handen aan zijn knieën achteruit en liet zich weer terugvallen. ‘Een heel gewoon verschijnsel hoor. Een beetje stupide, maar waarom niet, après tout? Meestal avant rien overigens.’ ‘Godverdomme, hou je bek,’ zei Klaas nijdig.

‘Waarom?’ vroeg Paul onschuldig. ‘Als je het lekker vindt, doen jongen.’ Zijn gezicht was treiterig. ‘Denk je eens in, een lekker koetje, Klazientje.’

‘Godverdomme,’ viel Klaas uit. Hij kwam plotseling woedend overeind, pakte Paul beet en gooide hem achterover op de grond. Paul begon te gichelen, trachtte zich te verweren, maar het lachen maakte hem weerloos en bovendien was hij geen partij voor Klaas.

Klaas pakte hem bij zijn schouders en schudde hem wild door elkaar. ‘Godverdomme,’ vloekte hij.

‘Schei uit alsjeblieft,’ gichelde Paul. ‘Je drukt mijn maag plat. Schei uit in godsnaam.’ Het klonk plotseling angstiger, de laatste lettergrepen kwamen er gesmoord uit omdat Klaas met beide handen zijn mond dicht duwde en wild op zijn hoofd drukte. ‘Hou je bek,’ zei hij woedend. ‘Hou je bek, godverdomme.’ De tranen stonden in zijn ogen. Hij schudde het hoofd van Paul woest heen en weer, zijn volle gewicht drukte op zijn borstkas. Paul greep verwilderd met zijn handen om zich heen en maakte angstige, gesmoorde geluiden. Zijn zonnebril gleed scheef. Klaas drukte er met allebei zijn handen op en brak hem doormidden, en toen was plotseling zijn woede over. Verlegen liet hij Paul los.

‘Verdomme,’ zei die, terwijl hij overeind krabbelde. Hij pakte zijn bril. ‘Kijk nou eens wat je gedaan hebt.’ Hij trok met zijn mond. Klaas antwoordde niet. Hij keek verbijsterd voor zich uit. Paul gooide de beide helften van de bril naast zich in een greppel en wendde zich af. Zwijgend zaten ze naast elkaar. Paul pakte een takje, brak het, gooide het weg, greep in zijn achterzak en haalde er een verfrommeld pakje Gauloises uit. ‘Moet jij ook een sigaret?’ vroeg hij schor. Hij hield hem het pakje voor zonder hem aan te zien. Klaas nam er een en zocht naar lucifers. Zijn hand beefde toen hij Paul de vlam voorhield. Paul nam een trek, nam de sigaret uit zijn mond en keek ernaar.

‘Hoe laat heb jij het?’ vroeg hij toen.

1948

Op de hoek van de brug liep een vrouw op en neer. Toen ze langs haar kwamen, draaide ze zich naar hen toe. Ze droeg een bontjas. Ze passeerden haar haastig, zonder te kijken. Midden op de brug begon Maarten langzamer te lopen en bleef staan. Met zijn handen in zijn zakken keek hij over het donkere water van de Amstel naar de lichten van de Blauwbrug in de verte. Hij keek op. Om hen heen was het stil. De lichten van de lantarenpalen langs de kaderanden weerkaatsten rusteloos heen en weer in de lichte deining die over het water trok. Flap was naast hem blijven staan en keek nieuwsgierig opzij naar de tippelende vrouw aan het einde van de brug.

‘Wist jij dat hier zulke vrouwen liepen?’ vroeg hij. Zijn alpino stond hoog op zijn hoofd.

‘Jawel,’ antwoordde Maarten. Hij keek even naar haar voor hij zich afwendde en verder liep. Langs de kade lagen zolderschuiten gemeerd, die tegen het water zwart afstaken.

‘Daar woont David Grobben,’ zei Flap, terwijl hij Maarten met een paar snelle passen weer inhaalde. Hij knikte naar een van de verlichte vensters dicht bij de hoek. Maarten keek omhoog. Ze bleven staan. ‘Dat tweede,’ zei Flap. Hij wees naar een raam op de eerste verdieping.

‘Dat is verdomd mieters,’ vond Maarten.

‘Mieters, hè?’ zei Flap. Glimlachend liep hij naast Maarten verder, de brug af. Op de hoek, voor het pothuis, stond een tweede vrouw. Ze sloeg geen acht op hen.

Bij de Staalstraat sloegen ze linksaf. In de stilte klonk de brug hol onder hun schoenen. De gevels van de huizen waren vaag verlicht door de straatlantaarns. Ze liepen de Kloveniersburgwal op en sloegen toen opnieuw linksaf de Poort in. Onder de overwelving was het donkerder. Alleen in het midden boven de neergelaten luiken van de boekenstalletjes was een kleine lamp, terwijl door de hoge vuile ramen in de zijwand, van de binnenplaats van de Universiteit, wat vaal licht naar binnen kwam. Boven de zijingang konden ze een lamp zien branden. De daklijst van het middengebouw stak af tegen de wat lichtere hemel. De takken van de struiken en bomen aan de andere kant van het glas staken bewegingloos omhoog. De grote deuren in het midden waren gesloten. ‘De Poort,’ zei Maarten. Zijn stem weerkaatste tussen het geluid van hun voetstappen. In het licht van de lantaren waren de boeken en kaarten in de etalage van Pfann kleurloos. ‘Rechtsaf,’ zei hij, toen Flap even aarzelde.

Ze liepen de Achterburgwal af en staken de Oude Hoogstraat over. Het was zo zacht buiten dat je de stemmen van pratende mensen aan de overkant van het water kon verstaan, alsof het lente was. Tussen de kale bomen stonden de lantaarns. Een raam stond half open. Twee mannen hingen over de leuning van een brug. Uit een steeg kwamen nog een paar mannen. Flap drukte zijn ellebogen nog dichter tegen zijn lichaam, Maarten liep met grote stappen naast hem. Achter een rood verlicht raam zat een vrouw, hoog op een kussen. Door het rooie licht was het niet mogelijk haar gezicht te zien. Terwijl ze een pas opzij deden, dichter naar de grachtkant, begonnen ze onwillekeurig sneller te lopen. Er liepen hier meer mannen, de meeste alleen. Ze slenterden langs de roodverlichte ramen en keken vanuit het donker naar binnen. Je hoorde geen praten, alleen het geluid van voetstappen. Dicht bij de volgende brug, in de donkere opening voor een souterrain, stond een vrouw in een leren jas halverwege het stoepje. Ze had haar handen in haar zakken.

‘Gaan jullie mee, lekkertjes,’ zei ze. Ze keken voor zich. Zodra ze voorbij waren keek Flap nog snel even om.

‘Die wou ons allebei hebben, geloof ik,’ zei hij.

‘Ze is belazerd,’ antwoordde Maarten. Hij liep haastig tegen de brug op. Uit een café aan de overkant, op de hoek van een drukke verlichte steeg, kwam zingen en harmonicamuziek. Toen de deur openging nam het lawaai een ogenblik toe. Er kwam een man naar buiten. Onzeker deed hij een paar passen, bleef staan midden op de weg en keek laatdunkend naar de voorbijgangers. Ze weken uit om langs hem de steeg in te lopen.

‘Godverdomme, bril,’ zei hij moeilijk. Hij haalde plotseling uit en trapte naar Flap, waarbij hij bijna zijn evenwicht verloor. Flap boog bliksemsnel met zijn onderlichaam door naar voren en liep toen snel voor Maarten uit de steeg in. Maarten had onmiddellijk zijn handen uit zijn zakken gehaald, week uit voor een man die de steeg uit kwam, keek argwanend om en liep toen zo beheerst mogelijk achter Flap aan. Links en rechts zaten vrouwen achter de ramen, nog geen meter van hen af. Haastig liepen ze voorbij, recht voor zich kijkend. Het asfalt was vochtig, alsof het beslagen was. Om de hoek, op de volgende gracht, keek Flap pas achter zich, toen begon hij rustiger te lopen. ‘Jezus,’ zei hij nerveus. Hij veegde zijn haar van zijn voorhoofd. Maarten stopte zijn handen terug in zijn zakken, zonder iets te zeggen. Het was hier stiller. De ramen zaten hoger, er waren een paar hotels tussen. Een vrouw liet een witte keeshond langs de grachtkant snuffelen. Uit de verte klonk een jazztrompet. Bij het Kolkje bleven ze staan, aan de kant van het water. Het geluid van de trompet was hier duidelijker. Het kwam van links, waar in het halfdonker een paar stegen bij elkaar kwamen. In de achterkant van de huizen waar ze tegenaan keken waren sommige vensters verlicht. Hier en daar hing wasgoed. Beneden, dicht bij het water, zaten donkere gaten in de gevels. In het dikke, olieachtige water dreef allerlei rommel. ‘Een rat!’ zei Maarten. De rat zwom tussen de kisten en papieren rond en verdween ten slotte in het duister onder de brug.

Ze liepen verder door een donkere steeg naar de Zeedijk. Het was hier plotseling vol met slenterende mannen en nu ook vrouwen. De straat was helverlicht, uit de café’s kwam schetterende muziek. De mensen liepen in en uit. Als het deurgordijn openging om ze door te laten kon je mannen en vrouwen aan de bar zien zitten in het lawaai en de rook. Voor de meeste café’s stonden portiers. Een lange man stond te huilen tegen een muur. Op de straat was gekotst. Overal lag papier, in proppen en vastgekleefd op het asfalt.

Bij het omslaan van een hoek zagen ze aan het eind van de steeg onder een booglamp een man staan. Hij stond op de stoep voor een café en keek strak naar de deur. In de steeg was het bijna donker en beklemmend stil na het lawaai op de dijk. Achter gesloten ramen in een van de huizen gichelde een vrouw. De man bewoog zich niet. Dichterbij gekomen zagen ze dat hij zijn kaken op elkaar klemde, zijn handen hield hij krampachtig in zijn zakken, zijn hoofd iets achterover. Bijna onmerkbaar wipte hij van zijn hakken op zijn tenen. Uit het café kwam rumoer. Hij lette niet op hen, ook niet toen ze vlak achter hem langs liepen. Verstard bleef hij naar de deur kijken, precies onder het licht van de lantaren. Dicht bij de kerk, waar geen mensen liepen, draaiden ze zich om en keken. Hij stond er nog net zo.

‘Die heeft wat te verwerken,’ zei Flap. Er klonk bewondering in zijn stem. Hij bleef staan en wachtte.

‘Ga je mee?’ vroeg Maarten ongeduldig. Hij wendde zich af en liep door, terwijl Flap aarzelend, af en toe omkijkend, achter hem aan kwam.

‘Ik ben verdomd benieuwd wat er gebeurt, jô,’ zei hij.

‘Niks,’ zei Maarten onwillig.

Flap trok zijn neus op, waardoor zijn bril omhoog schoof, en keek nog eens om, maar er gebeurde niets.

‘Het lijkt me verdomd rot, als je echt van zo’n vrouw houdt,’ zei hij.

Maarten keek opzij naar de huizen, zonder te antwoorden. Hij was weer harder gaan lopen, zodat Flap met zijn kleine passen moeite had hem bij te houden. Er waren hier nog maar een paar verlichte vensters en er liepen ook bijna geen mensen meer. Pakhuizen, kantoren met blinde vensters en onmiddellijk daarop de Damstraat. Er wandelden mensen. Aan de overkant waren verlichte etalages. Ze hielden hun pas in en liepen langzamer verder in de richting van de Dam.

‘Laatst kwam ik verdomd laat van Enkhuizen,’ vertelde Flap. ‘Er waren geen trams meer. En toen stond er zo’n vrouw op de hoek van het Leidseplein, die zei alleen maar: Ben je moe jongen? Verdomd mieters, zonder enige bijbedoeling.’

Maarten lachte.

‘Verdomd,’ zei Flap. ‘Als ik Toosje niet had, had ik het nog gedaan ook. Ze had vast geen geld gevraagd.’

‘Dat is het bewijs,’ zei Maarten sarcastisch.

Flap glimlachte. ‘Je vergist je als je denkt dat die vrouwen geen behoefte aan liefde hebben.’

Maarten gaf geen antwoord. Hij keek afwezig voor zich uit naar het paleis, dat aan de overkant boven het lege, vaag verlichte plein tegen de donkere hemel afstak.

‘Raakte die vent jou eigenlijk nog?’ vroeg hij plotseling, terwijl hij snel naar hem opzij keek.

==

*

==

Maarten wees met zijn duim opzij. ‘Ik moet nog brood halen,’ zei hij.

Ze sloegen linksaf, de Lange Leidsedwarsstraat in, Flap met zijn tas schuin omhoog onder zijn oksel gekneld, Maarten met zijn collegedictaat opgerold in zijn hand. De gevels aan de linkerkant lagen in het zonlicht, een matte winterzon. In het begin van de straat stonden een vrachtauto en een paar bakfietsen half op de stoep, waardoor Flap achter moest blijven. Hij moest sneller lopen om Maarten weer in te halen.

‘Een eind zeg, die bakker van jou,’ zei hij.

‘Op de hoek,’ antwoordde Maarten. In het voorbijgaan sloeg hij met zijn dictaat op het zadel van een fiets. ‘Je kunt ook wel in de Leidsestraat gaan, maar dat zijn patsers.’

Flap glimlachte. ‘Als ze maar lekker brood hebben,’ vond hij.

‘Die van mij heeft lekker brood,’ besliste Maarten.

‘Ik heb niet zo de pest hoor, aan patsers,’ zei Flap.

Maarten bleef staan, drukte de winkeldeur open en liep naar binnen. Het belletje ging over. Flap kwam achter hem aan. In de winkel was het warm en het rook naar vers brood. Tussen de rekken met broden door kon je in de zijstraat kijken, waar de zon scheen. Terwijl Maarten zijn portemonnaie te voorschijn haalde, kwam een jong meisje achter een gordijn vandaan. Flap lachte vriendelijk.

Maarten keek even op en knikte. ‘Een heel volkoren alstublieft,’ zei hij, terwijl hij snel weer in zijn portemonnaie keek. ‘Hoeveel is dat ook weer?’

‘Drieëntwintig cent,’ zei ze. Ze nam een brood van het rek, wikkelde er een papier om en legde het op de toonbank. Ze keek naar Flap. Flap glimlachte verlegen en knipperde even met zijn ogen. Hij duwde zijn tas hoger op. Ze kreeg een kleur. Maarten legde het geld op de toonbank. ‘Alstublieft.’ Hij pakte het brood, draaide zich haastig om en liep naar de deur. ‘Dag juffrouw,’ zei hij, terwijl hij de deur opentrok en de bel overging.

Flap knikte vriendelijk. ‘Dag.’ Hij liep met snelle passen achter Maarten aan, strekte zijn hand uit naar de deurkruk en sloot de deur weer achter zich, zonder nog om te zien.

‘Leuke spitse borstjes had dat meisje,’ zei hij, terwijl hij Maarten inhaalde.

Maarten keek achterom. ‘Oversteken maar.’ Hij stak schuin de straat over.

‘Jij doet alleen zo bokkig,’ vervolgde Flap. ‘Ze is vast een beetje verliefd op je.’ Hij glimlachte.

‘Dat zal wel,’ antwoordde Maarten. Hij begon harder te lopen, met grote stappen, het brood onder zijn arm gekneld. Flap had moeite hem bij te houden.

‘En weet je waarom je zo bokkig bent?’ vroeg hij plaagziek.

Maarten keek hem van opzij aan, zonder iets te zeggen.

‘Omdat je dan meteen denkt dat ze met je naar bed wil, terwijl ze alleen een beetje wil flirten.’ Hij zwaaide even zwierig met zijn hand. ‘Jij kunt niet zorgeloos van het leven genieten.’

Ze sloegen de hoek om, de Leidsestraat in, liepen tussen de mensen door en staken over, het Leidseplein op.

Flap keek opzij. ‘Als instinctmensen zoals jij in beweging komen, gaat de hele broodwinkel tegen de vlakte. Je bent gewoon bang dat je je niet kunt beheersen.’

‘Jij bent gelukkig anders,’ antwoordde Maarten.

Flap glimlachte vergenoegd en keek tegen de zon in over het plein. Ze zwegen.

==

*

==

Geleidelijk was het stil geworden op straat. Alleen uit de ingangen van de paar hotels, aan de overkant van het water, kwam nog licht. De hanglampen boven de kade wierpen vage kringen over de onderkant van de gevels en tegen de donkere ruiten van de benedenverdiepingen. Uit de verlichte steeg naast de Kleine Komedie kwam een auto en draaide naar links, naar het Muntplein. Een man die aan de overkant langs kwam, bewoog zich onzeker van de ene lichtkring naar de andere, veranderde plotseling van richting en verdween in de steeg. David grinnikte. Hij haalde langzaam zijn handen uit zijn zakken, opende de ramen van zijn kamer en leunde naar voren over het hekje. Achter hem, in de hoek boven de piano, brandde een rood lampje, verder lag de kamer in het donker. Het was koud. Er was geen wind. Het water van de Amstel was zwart en rimpelloos. In de stilte hoorde je ieder geluid. Hij hield zijn hoofd schuin opzij en luisterde. De claxon van een auto. Het lallen van een dronken man, om de hoek op de Kloveniersburgwal. Het tikken van de wekker in de kamer naast zijn kamer. Een lichte auto kwam over de brug de hoek om en stopte aan de kaderand, tegenover Eureka. Een man kwam eruit, sloeg het portier hard achter zich dicht, zodat het opklonk over het water, en liep snel naar de hotelingang. David boog zich voorover en luisterde scherp. Zijn ogen werden klein. Hij hoorde de bel overgaan, daarna werd het stil. Ergens in huis sloeg een klok twee maal en op hetzelfde ogenblik begon de klok van de Munttoren te spelen. Hij kreeg het koud, draaide zich om en liep de kamer in. Uit een potje op de piano at hij een paar augurken, sloeg zijn das los om, deed zijn jas aan en liep de trappen af.

==

Hij liep voorovergebogen, alsof hij telkens om een hoek gluurde, en sjokte een beetje. Zijn jas hing open. Hij hield zijn handen los in zijn zakken. Op de hoek van de Staalstraat en de Groenburgwal stonden twee vrouwen met elkaar te praten. Ze hadden leren jekkers aan en droegen laarsjes. Toen hij dichterbij kwam, zwegen ze. Hij liep vlak langs hen, keek naar hen vanuit zijn ooghoeken en snoof ongemerkt even. De lucht van leer. De gracht was donker, de lantaarns gaven maar weinig licht. Tegen de hemel, aan het eind van de gracht, stond het silhouet van de Zuidertoren. Onder het lopen liet hij zijn jas langs de gevels van de huizen vegen. Zijn schoenen sloften over de keien. Het was stil op straat. Achter een venster brandde nog licht. Het licht viel door een smalle kier tussen de gordijnen naar buiten. Hij keek ernaar terwijl hij langs liep, bleef staan en liep nieuwsgierig terug. Met een slim lachje boog hij zich voorover en keek naar binnen. De kamer was leeg. De deur stond open. Op de rand van een asbakje lag een brandende sigaret. Even keek hij naar links en rechts. De gracht bleef stil en verlaten. Een oudere vrouw kwam de kamer binnen, in een peignoir. Ze nam een trek van de sigaret en drukte hem uit, krachtiger dan nodig was. Terwijl hij aandachtig naar haar keek, hield hij zijn hoofd schuin en duwde zijn handen dieper in zijn zakken, tegen zijn buik. De vrouw maakte haar ceintuur los, sloeg haar peignoir open en knipte het licht uit. Hij trok zijn hoofd even met een grappige beweging tussen zijn schouders en draaide zich af. Twee mannen kwamen hem luid pratend achterop. Hun stemmen klonken hard over de stille gracht. Ze passeerden hem, zonder acht op hem te slaan.