Alexander Lernet-Holenia

Baron Bagge
Mona Lisa

Twee novellen, vertaald door
Martin Michael Driessen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 ALEXANDER DREIHANN-HOLENIA

© Copyright 2021 Vertaling: MARTIN MICHAEL DRIESSEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028210813

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Baron Bagge
(1936)

==

##

Onlangs, het was tijdens een ontvangst bij de minister van landbouw, ontstond er een woordenwisseling tussen een zekere baron Bagge en een heerschap met de naam Von Farago, een nog onrijpe en opvliegende jongeman, die de baron plotseling op bruuske en ongepaste toon verbood, met zijn – Farago’s – zuster te spreken. De baron verzocht een toevallig aanwezige majoor van mijn regiment als zijn secondant op te treden waarop de majoor mij als tweede secondant opriep.

De andere partij stelde dat Farago het volste recht had zijn zuster tegen Bagge te beschermen, aangezien deze volgens hen al de levens van twee vrouwen op zijn geweten had. Dat was nieuw voor ons. We wisten hoe dan ook weinig of niets van het verleden van Bagge, die zich bijna uitsluitend op een afgelegen landgoed in Kärnten ophield, dat Ottmanach heette. Wij daarentegen namen het standpunt in dat zulke uiterst persoonlijke aangelegenheden uit het verleden hoegenaamd niets met deze affaire te maken hadden, en dat niemand van de aanwezigen het recht had daar verder op in te gaan, temeer daar elk officieel bewijs ontbrak; en uiteindelijk had Farago geen andere keuze dan zich te verontschuldigen.

Bagge luisterde verstrooid en afwezig naar zijn excuses, maakte een buiging, en daarna vertrokken we. Waarschijnlijk voelde hij zich vervolgens verplicht me enige uitleg te geven, want hij vertelde me zijn verhaal.

==

Het is helaas maar al te waar, zei hij, dat die twee beklagenswaardige vrouwen waarvan sprake was, zichzelf van het leven beroofden; en men zegt dat dit vanwege mij gebeurde. Maar het was waarachtig niet mijn schuld! Ik kan niet pretenderen dat ik er bijzonder aantrekkelijk uitzie en ook niet dat ik uitzonderlijk rijk ben; en bovendien had ik – al sinds lange tijd – geen enkele vrouw het hof gemaakt. Integendeel: zodra ik merkte dat deze of gene na verloop van tijd interesse in mijn persoon begon te tonen, probeerde ik me terug te trekken en maakte duidelijk dat ik er absoluut niet aan dacht, ooit te trouwen. Maar toch stuurde eerst de ene en toen de andere – waarschijnlijk vanuit een zekere dwangmatige vrouwelijke reflex – op een huwelijk aan; des te meer misschien omdat ze met recht vermoedden dat ik hen helemaal niet huwen kon. Want in wezen was ik al getrouwd, en dat kwam zo:

Hoewel het uitbreken van de oorlog me tijdens een reis door Midden-Amerika verraste – want ik wilde aanwezig zijn bij de opening van het Panamakanaal en eerst nog de Antillen bezoeken – lukte het me toch op een Nederlands schip tijdig genoeg naar Europa terug te keren om het begin van de veldtocht tegen Rusland mee te maken in de gelederen van het Dragonderregiment Marquis en Graaf van Gondola. Begin 1915 was ons front, onder de immense druk van de legers van grootvorst Nikolai, van de Karpaten teruggeweken tot in de Hongaarse Laagvlakte en dreigde door de zware verliezen en winterse ontberingen zelfs volledig ineen te storten. In februari begon men het echter weer te versterken. Nieuwe troepen werden met name rond Munkatsch en Nireghaza samengetrokken. Toen de opmars begon kreeg mijn divisie bevel het gebied ten noorden van Tokaj te verkennen.

Bij Tokaj rijst, als verste uitloper van de Karpaten, een met wijngaarden bedekte dode vulkaan uit de vlakte op, als een zwijgende mond van de onderwereld. De divisie, die naast de Gondola- en Graaf-Scherfenberg-Dragonders uit de Ulanenregimenten de la Ost en Groothertog van Toscane bestond, was deels in Tokaj zelf, deels in de omringende dorpen ingekwartierd. Ik diende als eerste luitenant bij het vierde bataljon, oftewel eskadron zoals men het destijds nog noemde, onder ritmeester Semler zu Neuwasserburg, met als medeofficieren luitenant J. Hamilton – een Amerikaan, want de Verenigde Staten hadden ons destijds nog niet de oorlog verklaard – en ene Karl Maltitz, een nog zeer jonge man. De manschappen, betrouwbaar want nog gerekruteerd in tijden van vrede, bestonden voor het grootste deel uit Galicische Polen, en verder uit Roemenen en Duitsers uit Bukowina.

==

Semler werd beschouwd als een opvliegend en onberekenbaar type; sommigen hielden hem zelfs voor een idioot. De lange jaren in de kleine Poolse garnizoensstadjes waar het regiment gelegerd was, de drank en de verveling, hebben hem zeker geen goed gedaan en mogelijkerwijze zijn zenuwgestel aangetast. Bovendien was hij kennelijk ook op de een of andere manier erfelijk belast. Dat beweerde mijn moeder althans. Ze kende de Semlers nog uit Kärnten. Het was ook omwille van mijn moeder geweest dat mijn vader, die oorspronkelijk in het Pruisische leger diende, naar Kärnten was verhuisd en na hun huwelijk de meeste tijd op Ottmanach doorbracht. Ottmanach maakt deel uit van de bezittingen van mijn moeder. Ze kende de Semlers goed; hun familieslot Wasserneuburg, of Wasserleonburg, zoals het ook wel wordt genoemd, ligt op niet meer dan een dagtocht per koets van Ottmanach verwijderd.

Over Wasserneuburg deden vele spookverhalen de ronde. Maar spookverhalen in een familie betekenen over het algemeen niets anders dan dat er iets mis is met de geestesgesteldheid van die familie. Die overspannenheid zou door een zekere vrouw Von Neumann in de familie gebracht zijn; men zegt dat ze achtereenvolgens vijf of zes van haar mannen om het leven bracht, tot een of andere heer Auersperg of Lobkowitz haar wist te temmen. Dat heeft men mij, toen ik nog een kind was, herhaaldelijk verteld. Maar misschien waren dat gewoon verzinsels. Uiterlijk vertoonde Semler in ieder geval geen symptomen van spleen; hij kon zelfs zeer charmant zijn. Maar op kritieke momenten werd hij opeens volledig onberekenbaar, zoals al snel zou blijken. Hij was niet alleen schuldig aan zijn eigen dood, maar ook aan die van Hamilton, Maltitz en honderdtwintig onderofficieren en dragonders. Het heeft maar een haar gescheeld, of hij was ook schuldig geweest aan mijn dood.

Maar misschien is het niet helemaal juist, van schuld te spreken. Misschien diende zijn dwaasheid wel een hoger doel. Misschien was de catastrofe die hij over zijn eskadron afriep, die hecatombe van mannen en paarden, slechts een middel om iets dat in het bereik der levenden niet meer geschieden kon omdat het daarvoor te laat was, alsnog te laten plaatsvinden, na het leven en dus zogezegd in het dodenrijk... Maar anderzijds gebeurde het niet werkelijk na de dood, maar in de tijdspanne en in de dimensie, die het sterven en het eigenlijke doodzijn van elkaar scheidt. Want dat er daartussen een ruimte bestaat, wordt algemeen aangenomen. Volgens sommigen duurt die slechts een ogenblik, volgens anderen meerdere dagen, maximaal negen, zegt men. Anders zou men immers, zeker in vroegere tijden, de doden sneller begraven of verbrand hebben. Maar er waren tijden waarin men meer dan een week wachtte met de begrafenis, in het oude Rusland bijvoorbeeld... Maar, zo vraag ik me af, wat is nu het wezenlijke verschil tussen ogenblikken en weken?

Ik geloof dat je niet helemaal begrijpt wat ik bedoel, nietwaar? Ik zal proberen, het uit te leggen.

Maar om het uit te leggen lijkt het me het beste als ik je gewoon vertel wat er gebeurd is.

Maar eerst moet ik het nog over Hamilton en Maltitz hebben. Hamilton was zoals gezegd een Amerikaan, uit een van de zogenaamde aristocratische families uit de zuidelijke staten, uit Kentucky meen ik. Of ligt Kentucky niet in het zuiden? Ik weet het niet precies. Ik ben zoals gezegd wel op de Antillen, maar niet in de Verenigde Staten geweest. Hamilton was groot, mager en zeer volwassen voor zijn leeftijd. Aan vrouwen was hem, voor zover we wisten, niet veel gelegen; in plaats daarvan dronk hij altijd behoorlijk veel, en was dan een zeer amusante tafelgenoot. Meestal dronk hij met Semler. Alleen: hij kon er tegen, Semler niet. Hamilton voorzag ook de rest van het regiment van voortreffelijke Schotse whisky, die we destijds maar moeilijk konden krijgen; maar hij wist er, via Zwitserland, nog aan te komen. Men hield hem voor een vermogend man. Overigens was het ons niet helemaal duidelijk waarom hij deelnam aan onze oorlog. Vermoedelijk omdat hij zeer mannelijk was, belust op mannelijke daden en met een behoefte aan kameraden, ook als die van een heel ander soort volk waren. Daar komt bij dat de vrouwen van het Angelsaksische ras naar ik heb gehoord nogal gecompliceerd zijn en, met name in Amerika, dermate op geld en chantage uit zijn, dat het voor de mannen daar een voor de hand liggende uitweg is, een puur masculien leven te leiden.

Maltitz daarentegen was in het geheel niet mannelijk. Hij was eigenlijk nog een kind. En om hem, hoewel ik eigenlijk nooit meer dan een paar woorden met hem wisselde, treur ik meer dan om al die anderen.

Ik zie ze trouwens nog vaak voor me: Semler op een grote kastanjebruine halfbloed gezeten, zijn bontkraag omhoog, de vergulde tressen eromheen gewikkeld, de teugels over zijn armen gelegd en zijn handen, omdat hij altijd koude vingers had, diep in de zakken gestoken – ver voor het eskader uit stilstaand, in gedachten verzonken; de ijskoude wind die van achteren kwam plette de staart van zijn ros tegen achterhand en achterbenen; en eigenlijk leek het altijd alsof de ritmeester en wij allen door iets dat even onzichtbaar was als de wind, voorwaarts in het onbekende werden gedreven... Hamilton droeg de hoge, grijs beklede helm die we destijds nog droegen altijd een beetje op zijn achterhoofd, een beetje zoals Amerikanen op plaatjes uit de vroege negentiende eeuw hun cilinderhoeden. En ik zie het door de kou samengeknepen kindergezicht van Maltitz voor me, en de stoïsche boerse koppen van de soldaten in hun nog veelal kleurige uitmonstering, met slechts hier en daar een modern grijs uniform – iedereen in dik bont en sneeuwcapuchons gehuld, de zadels hoog opgetast, gezeten op ruigharige paarden in wintervacht... Ze zijn allemaal gesneuveld, allemaal tegelijk.

Ongelogen: als men het eskadron ooit mocht opgraven, op de plek waar het bedolven is en nu ligt te rotten, dan zou er op drie of vier ruiters na niemand ontbreken – geen man en geen paard, geen wapen, niets – geen hoefijzer, geen riem, geen eetnap, geen singelgesp; maar ook die realiteit zou mijn herinnering niet overtreffen aan precisie, want wat er destijds gebeurde staat voor altijd, als met gloeiende naalden, in mijn geheugen gegrift...

En ik vergeet niets en zal het nooit vergeten – nooit, nooit, nooit!

Bagge zweeg een tijdlang en staarde voor zich uit. Toen vervolgde hij:

==

Op 26 februari, tegen de middag, werd ons bataljon in staat van paraatheid gebracht en kreeg het de opdracht ver voor divisie en legercorps uit, de situatie in het noorden te verkennen. Want tijdens de terugtocht naar het zuiden hadden onze troepen elk contact met de vijand verloren, en over diens positionering tussen onze linies en het gebergte was dus niets bekend. Tegelijkertijd zonden ook de andere regimenten hun detachementen richting de Karpaten uit. De divisie als geheel zou ons spoedig volgen. Toen we onze paarden bestegen wemelde de vlakte rondom Tokaj al van de diverse cavalerieformaties. De individuele ruiters zagen er op afstand uit als kleine driehoekjes, en door de rode rijbroeken die ze droegen leken de besneeuwde velden besproeid met bloeddruppeltjes. Heel zwak, als ver hanengekraai, zweefde de klank van hun trompetten weg op de wind.

Toen we op weg gingen dooide het en er vielen zelfs een paar zonnestralen op de vlakte, als schuine balken van glanzend koper. Daarna verdween de zon weer, en ik heb haar gedurende de hele rit niet meer gezien. Het werd bewolkt en tegelijkertijd wat kouder. Ragfijne nevelslierten hingen boven de bevroren moerassen en de stroom van de Bodrog. De wolken namen een wolachtige, zwartblauwe kleur aan, en we gingen ervan uit dat het binnenkort zou gaan sneeuwen.

Op de weg naar Scharoschpatak ging het bataljon in draf over, zwaar bepakt met rantsoenen, uitrusting en paardenvoer omdat we de verzorgingseenheid en de veldkeuken hadden achtergelaten, en passeerde al snel de plek aan de voet van de wijnbergen waar de commandant van de divisie, generaal Von Coulant zu Kolb, zich met zijn staf ophield. De scharlakenrode voering van zijn geopende mantel lichtte op, aan zijn hals droeg hij een hoge onderscheiding. De stafofficieren zagen er verzorgd en gladgeschoren uit, de gespen aan zadels en teugels fonkelden.

Totdat we om vier uur in de middag bij Schatoralja-Ujhely het front bereikten verliep de mars probleemloos, al werd de weg vaak versperd door artillerie en ander oorlogsmaterieel. Maar daarna bevonden we ons tussen de eindeloze, zich van oost naar west uitstrekkende linies van onze infanterie in hun ondiep uitgegraven stellingen. Hoewel men ons hier verzekerde dat er van de vijand nog niets te zien was kon hij desalniettemin, naarmate wij verder oprukten, elk moment voor ons opduiken. We stuurden dus patrouilles vooruit en beveiligden onze flanken, voordat we over de loopgraven sprongen. Onder ons, in de greppels, kregen de manschappen net hun avondeten uitgereikt, en we roken koffie en walmende vuren. Een paar barricades werden opzij getrokken om ons door te laten, en we zetten onze rit voort. Een paar vooruitgeschoven wachtposten keken ons zwijgend na terwijl we – geüniformeerd in een stijl die inmiddels al tot een ver verleden behoorde, met ouderwetse bewapening – het ongewisse in reden. Toen lieten we ook hen achter ons, en zagen niets dan grote kraaienzwermen, die krassend opvlogen uit het desolate niemandsland. Links van ons waren nog steeds heuvels en bruinachtige wijnbergen, rechts van ons de besneeuwde vlakte waaruit puthalen oprezen. Nog verder rechts van ons zagen we wederom een kleine, uitgedoofde vulkaan.

Nog zo’n vulkaan bereikten we tegen vijf uur. Hij had de gestalte van een stompe kegel, was ongeveer zestig meter hoog en leek op een kleine maankrater. Tot in de verre omtrek was alles verlaten. We zagen geen dorp, geen mensenziel. De weg, die tot dan toe parallel met de spoorlijn liep, boog hier af naar rechts. Het begon te schemeren. De bruine karrensporen die we volgden verloren zich in onbestemde verten. Noordelijk van ons vervaagden de donkere Karpaten in sneeuwwolken, die zelf ook op wolken geleken.

Onze opmars vertraagde, alsof zich iets onvermijdelijks voltrok. De paarden briesten en bewogen zich opeens in verheven gang voort, ze hieven hun hoeven steeds hoger, alsof ze bang waren de grond te beroeren en wellicht op iets te stappen dat op zou kunnen springen en ons aanvallen. We hadden op dat moment halt moeten houden, en niet in de invallende duisternis steeds verder doordringen in onbekend terrein. Want in de regel houden vooruitgeschoven eenheden ’s nachts halt, omdat ze in het donker nu eenmaal niet kunnen verkennen. Maar dat bevel gaf Semler niet. Hij keek ook geen enkele keer om, we zagen de hele tijd niets dan zijn gekromde rug en die van zijn trompetter, en ze draafden allebei onverdroten voort. De vooruitgezonden ruiters konden we al snel haast niet meer onderscheiden: hun schaduwen gleden, als die van spoken te paard, ver voor ons uit over de sneeuw. Een lichte wind stak op en blies ons in het gezicht. Die rook merkwaardigerwijze enigszins zoetig, niet naar sneeuw, eerder naar woonkamers die lang niet waren gelucht en naar smeulend haardvuur, en ik dacht opeens dat dit de geur van de dood moest zijn, hoewel ik me daarvan nooit eerder een voorstelling had gemaakt.

Maar de verklaring liet niet lang op zich wachten. De vooruitgezonden patrouille gaf namelijk – na een moment lang de paarden ingetoomd te hebben – een signaal en stormde vervolgens, karabijnen in aanslag, op een alleenstaande boom af. Onder die boom stonden drie mannen. Dat wil zeggen: uit verte leek het, alsof ze daar stonden. Toen we dichterbij kwamen bleek dat ze opgehangen waren.

Ze hingen naast elkaar aan een dikke horizontale tak en het leek alsof hun voeten de bodem nog raakten. Maar dat deden ze niet, en hun lichamen schommelden lichtjes in de wind. De tak kraakte af en toe een beetje. Ze leken al enige tijd dood en hadden daar al gehangen voordat het begon te dooien, want ze verspreidden een weerzinwekkende, zoetige geur – dezelfde, die we even voorheen geroken hadden. Waarschijnlijk waren het spionnen, die men tijdens de terugtocht opgehangen had. Hun handen waren achter de rug gebonden, hun hoofden hingen scheef en uit hun gezichten, die een idiote uitdrukking hadden aangenomen, keken ons schele, halfgeopende ogen aan. Ook hun lichamelijke gestalte had iets onbestemds, iets amorfs zogezegd, de proporties leken op de een of andere manier veranderd – het leek alsof men de kleren die ze droegen slordig met stro had volgestopt, als bij vogelverschrikkers. Schoenen of laarzen hadden ze niet meer, die zou deze of gene wel uitgetrokken en meegenomen hebben. In plaats daarvan was bij ieder van hen een stuk papier aan de borst bevestigd, en Hamilton streek een lucifer af om de plakkaten te belichten. Daar stond inderdaad, dat deze mannen ‘zwijnen en verraders’ waren geweest. Inmiddels omringde het hele bataljon de boom en iedereen probeerde, bij het flakkerende schijnsel van Hamiltons lucifers, een blik op de doden te werpen. Tientallen paarden stonden onder de brede takken bijeen als onder het dak van een manege. Maar het duurde niet lang of Semler stuurde met een enkele handbeweging de patrouille weer op pad, en het hele bataljon week terug, viel weer in het gelid, en volgde al dravend de ritmeester.

==

Inmiddels was het nacht geworden en ook aan onze rechterzijde kwamen nu weer heuvels, kennelijk met wijngaarden bedekt, steeds dichterbij. Het was volkomen onverantwoordelijk dat Semler bleef doorrijden. Op een plek als deze zouden we in een hinderlaag kunnen lopen, die voor ons allen fataal zou zijn. Ik sprak Hamilton erop aan en stelde de vraag, of we Semler niet op het gevaar van zijn handelswijze moesten wijzen. Maar Hamilton bromde alleen in het Engels dat we die dwaas toch niet konden stoppen, en dat hij wel omkeren zou zodra we onder vuur kwamen te liggen.

En dus reden we door en door, alleen begeleid door het voortdurende gerinkel en geknars van wapens en uitrusting. In de verte begon een hond te huilen, een andere gaf antwoord, en vervolgens huilden er een tijdlang meerdere honden. Misschien dat we ook door dorpen kwamen, ik heb ze niet echt gezien. Ik zag alleen lichtjes die soms opdoken en even zo snel weer verdwenen. We wisten absoluut niet meer waar we waren. Want de enige kaart waarover we beschikten, had Semler. Maar we merkten op een gegeven moment wel dat de heuvels rechts van ons leken te wijken, en dat de nacht wat minder duister werd, misschien omdat achter het wolkendek de maan was opgegaan.

Maar we hadden nog een rit van anderhalf uur voor ons eer we Töketerebesch bereikten, waar Semler ons eindelijk een nachtrust gunde.