Sjahrir

Wissel op de toekomst

Brieven van de Indonesische nationalist
aan zijn Hollandse geliefde

Bezorgd door Kees Snoek

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 Voorwoord, biografische schets en bezorging: KEES SNOEK en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028210820

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voorwoord

De latere Indonesische premier Sjahrir (1909–1966) was twintig en een half jaar oud toen hij in augustus 1929 naar Nederland kwam om een universitaire studie te volgen. Twee jaar en vier maanden later zou hij ons land weer verlaten om op Java leiding te geven aan een nieuwe politieke partij die de onafhankelijkheid nastreefde. Zijn politieke kameraad Mohammad Hatta (1902–1980), die sinds september 1921 economie studeerde aan de Handelshogeschool te Rotterdam, had hem daarom verzocht. Eenmaal afgestudeerd, zou Hatta de leiding van de partij overnemen, zodat Sjahrir dan zijn studie in Nederland kon voortzetten. Hatta heeft die belofte gehouden, maar Sjahrirs studieplannen zijn nooit verwezenlijkt. Medio februari 1934 werd hij evenals Hatta en enkele partijgenoten door het koloniale bewind gearresteerd, geïnterneerd en na enige tijd verbannen naar het strafkamp Boven-Digoel in de onherbergzame jungle van Nieuw-Guinea. Omdat het gouvernement vreesde dat Hatta en Sjahrir, intellectuele nationalistische leiders, in Boven-Digoel het leven zouden laten, werden zij een klein jaar later overgeplaatst naar het Zuid-Molukse eiland Banda Neira. Ze zouden daar zes jaar blijven.

Tijdens zijn internering en ballingschap heeft Sjahrir zijn levens- en wereldbeschouwing verdiept en uitgebouwd. Zijn antikoloniale visie stond een prowesterse houding niet in de weg. Hij was een overtuigd sociaaldemocraat en een rabiaat tegenstander van fascisme en communisme, de extreme politieke ideologieën waardoor vele intellectuelen destijds werden verleid. Tijdens zijn relatief korte verblijf in Nederland had Sjahrir een grote genegenheid gekregen voor ons land, voor de altijd wisselende natuur, voor het individualisme en de traditionele vrijheidszin van de Nederlanders. Bovendien was Sjahrirs geliefde een Hollandse: Maria Johanna Duchâteau (1907–1997), een vrouw die zijn idealen deelde en die in menig opzicht ook zijn strijdkameraad was. In Nederlands-Indië had hij echter de bekrompenheid en de onwrikbaarheid van de koloniserende Nederlander ondervonden.

Toen de Japanners begin 1942 een bliksemsnelle opmars maakten in het noordelijke deel van de Indonesische archipel, besloten de koloniale autoriteiten de twee kopstukken van de nationalistische beweging in veiligheid te brengen: zij mochten beslist niet in handen vallen van de Japanners. Op 31 januari werden zij in alle vroegte opgehaald door een Amerikaans watervliegtuig en naar Java gebracht. Het duurde niet lang eer de Japanners ook Java overmeesterden. Pas acht jaar na hun arrestatie waren Hatta en Sjahrir vrij, althans tot op zekere hoogte, want de Japanse bezetting van Nederlands-Indië gooide hun leven overhoop. Zij hielden nochtans de blik gericht op hun einddoel, de onafhankelijkheid van Indonesië. Zij moesten daartoe een strategie bedenken en naarmate de omstandigheden zich wijzigden telkens opnieuw hun houding bepalen. Hatta werd – evenals Soekarno – door de Japanners gedwongen met hen samen te werken, Sjahrir onderhield ondergronds het contact met onafhankelijke groepen.

==

Meteen na de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 stelde Sjahrir een Indonesische onafhankelijkheidsverklaring op die ongeveer driehonderd woorden telde en anti-Japans van toonzetting was.1 Hij gaf een exemplaar mee naar Cheribon, een plaatsje aan de noordkust van Java, waar de arts Soedarsono de verklaring op 16 augustus in de ochtend voorlas. Echter, Soekarno (1901–1970), de algemeen erkende charismatische volksleider, weigerde de onafhankelijkheid van de republiek te proclameren voordat hij er zeker van kon zijn dat de Japanse autoriteiten zich daar niet tegen zouden verzetten. Een groep jongeren (pemoeda’s) heeft daarop Soekarno en Hatta ontvoerd om ze te dwingen de onafhankelijkheid uit te roepen. Soekarno gaf toe, maar toen hij op vrijdagochtend 17 augustus 1945 de Republik Indonesia proclameerde, gebeurde dat in twee feitelijke zinnen, in zorgvuldig gekozen woorden, om het nog steeds operationele Japanse militaire bestuur niet te provoceren. Bij de proclamatie schitterde Sjahrir door afwezigheid. Terwijl de snel geïnstalleerde regering trachtte greep te krijgen op het land, ontlaadde zich de jarenlang opgekropte woede van de pemoeda’s. Overal in de steden en op trams en treinen verschenen leuzen in het Engels, zoals ‘Indonesia never again the lifeblood of any nation.’ In die chaotische eerste maanden van de republiek sprak Sjahrir, die geen deel uitmaakte van het inderhaast gevormde presidentiële kabinet, zich uit tegen de om zich heen grijpende wraakzuchtige acties van niet aan het Indonesische leger verbonden milities tegen Chinezen, Menadonezen, Ambonezen en Indo-Europeanen. In zijn brochure Perdjoeangan kita (‘Onze strijd’), die medio oktober 1945 uitkwam, nam hij stelling tegen de moordaanslagen en wreedheden, de wetteloosheid en de uitwassen die waren gevolgd op de proclamatie. Tegelijk zette hij zich af tegen al diegenen die willens en wetens hadden gecollaboreerd met de Japanners. Hij beklemtoonde dat de nationale revolutie tevens een sociale revolutie moest zijn, die enerzijds zou bijdragen tot het afsluiten van het kapitalistisch-imperialistische tijdvak en anderzijds een einde zou maken aan het feodalisme in eigen land. Maar het moest ook een democratische revolutie zijn, in een ‘geest van humaniteit en sociale rechtvaardigheid’, met als concrete punten: ‘het recht op vrije meningsuiting in woord en schrift, het recht van vereniging en vergadering, het recht van staking, bestaanszekerheid, gezondheidszorg, onderwijs voor de jeugd, minimumlonen, enzovoorts.’

Medio november 1945 werd hij door KNIP (Komite Nasional Indonesia Pusat), een executief hulporgaan van president Soekarno, benoemd tot eerste premier van Indonesië. Hiermee kwam een einde aan het op 18 augustus geïnstalleerde presidentiële bewind, dat slechts één nationale partij toestond. Er werd een parlementair systeem gevestigd, waarin de macht was verdeeld over verschillende politieke partijen.

Sjahrir was premier van drie opeenvolgende kabinetten en leidde de moeizame onderhandelingen met Nederland, dat aanstuurde op een federalisering van de Indonesische archipel onder de Nederlandse Kroon. Al in januari 1946 was zijn brochure vertaald en onder de titel Onze strijd verschenen bij de progressieve Uitgeverij Vrij Nederland in Amsterdam. Uiteraard hebben de Nederlandse onderhandelaars die zich naar Djakarta begaven Sjahrirs brochure met aandacht gelezen. Na preliminaire besprekingen met luitenant-gouverneur-generaal H.J. van Mook zouden de onderhandelingen op 4 maart 1946 in ernst beginnen, nadat Sjahrir een daartoe strekkende volmacht had gekregen van Soekarno en Hatta. Tijdens zijn premierschap kwam hij steeds meer onder druk te staan, aan de rechterzijde van een conservatieve Nederlandse regering, aan de linkerzijde van Indonesische partijen verenigd in een ‘Sajap Kiri’ (linkervleugel), die zich kantte tegen het Nederlandse imperialisme. Op 27 juni 1947 diende hij zijn ontslag in. Hierna benoemde Soekarno hem tot presidentieel adviseur en vervolgens ook tot reizend ambassadeur, in welke functie hij een belangrijke diplomatieke rol heeft gespeeld bij het opvoeren van de internationale druk op Nederland om de soevereiniteit over Nederlands-Indië over te dragen aan de Indonesische Republiek. Na twee zogenaamde politionele acties van het Nederlandse leger, die de reputatie van de hardnekkige kolonisator internationaal hebben geschaad, werd op 27 december 1949 de Akte van de Soevereiniteitsoverdracht over de Indonesische archipel (met uitzondering van Nieuw-Guinea) getekend in het Paleis op de Dam, door koningin Juliana en Sjahrirs oude kameraad Mohammad Hatta, vicepresident van de jonge republiek.

==

Indonesische overpeinzingen: een visie geboren in ballingschap

Na Onze strijd zag nog een andere uitgave het licht, die destijds weliswaar minder actueel was, maar die het beeld van Sjahrir als persoon in belangrijke mate heeft bepaald. Die uitgave draagt de titel Indonesische overpeinzingen en is een gefingeerd dagboek van de balling Sjahrir dat loopt van 29 maart 1934 tot en met 25 maart 1938. Dit boek verscheen in december 1945 bij uitgeverij De Bezige Bij onder het pseudoniem Sjahrazad. Het telde 182 bladzijden, ruwweg 63.000 woorden. In 1946 verscheen een tweede druk bij De Bezige Bij, met in het colofon de vermelding dat het een uitgave was van Het Zwarte Schaap onder auspiciën van De Bezige Bij. Het Zwarte Schaap was een in 1943 door de boekhandelaar A.A. Balkema opgerichte illegale serie, waaraan Adriaan Morriën en Fred Batten meewerkten. Eind 1939 was de schrijver Eddy du Perron in contact gekomen met Sjahrirs echtgenote Maria Duchâteau; na diens dood op 14 mei 1940 had Du Perrons jeugdige vriend Fred Batten contact met haar gezocht. Mede dankzij zijn inspanningen verscheen eind 1945 Indonesische overpeinzingen.

Maria Duchâteau had uit de brieven die zij tussen december 1931 en augustus 1940 van Sjahrir had ontvangen een selectie gemaakt vanaf zijn periode in de gevangenis Tjipinang (maart 1934 – januari 1935) tot en met een ‘dagboeknotitie’ van 25 maart 19382 waarin hij speculeerde op samenwerking tussen Nederland en de Indonesische nationale beweging tegen de Japanse fascistische dreiging. Zij had uit Sjahrirs brieven uitsluitend die passages overgenomen waarin hij schreef over zijn ervaringen als balling, zijn lectuur, zijn gedachten over de mondiale politieke ontwikkeling, zijn impressies van eigen land en volk en zijn ideeën over de verhouding tussen Indonesië en Nederland. Alle meer persoonlijke passages, onder meer die betrekking hadden op haar relatie met Sjahrir, had zij weggelaten. Bovendien had zij Sjahrirs zinnen geredigeerd: zij had ingegrepen in de woordvolgorde, al te wijdlopige passages kernachtiger gemaakt en hier en daar een woord vervangen door een ander. Toen ik na een correspondentie van ruim een jaar Maria Duchâteau voor het eerst ontmoette, begin januari 1994, in haar woning in het Zuid-Franse Lorgues, liet zij mij weten dat Sjahrazad háár pseudoniem was. Immers, de uitgang van deze naam is een vrouwelijke vorm. Als kritische bezorger van Sjahrirs brieven, in de vorm van een dagboek gepresenteerd, had zij een pseudoniem gekozen naar analogie van de naam van Sjahrirs zuster Sjahrizad. Het copyright van deze uitgave berustte dan ook bij haar. Van Indonesische overpeinzingen verscheen in 1950 een derde druk, eveneens 182 pagina’s tellend, bij uitgeverij Djambatan in Amsterdam en uitgeverij Pembangunan in Djakarta. Een Indonesische vertaling, Renungan Indonesia, van de hand van de bekende vertaler H.B. Jassin, verscheen in 1947 te Djakarta bij uitgeverij Pustaka Rakjat, eveneens onder de naam Sjahrazad. Door dezelfde uitgever werd in 1951 een tweede druk opgelegd.

In 1949 verscheen bij uitgeverij John Day in New York een Engelse vertaling van Indonesische overpeinzingen, die was gemaakt door Charles Wolf jr. in samenwerking met zijn Friese echtgenote Theresa. Wolf was in zijn tijd als Amerikaans consul in Djakarta (1945–1947) bevriend geraakt met Sjahrir; zij mochten samen graag een partijtje tennis spelen. De vertaling van Indonesische overpeinzingen verscheen onder de titel Out of exile. Maar dat was niet alles. Na het gefingeerde dagboek was onder de titel ‘Book Two. Action’ de vertaling opgenomen van een verslag dat Sjahrir in het Nederlands had geschreven over zijn laatste tijd in Nederlandse ballingschap plus de periode van de Japanse bezetting tot aan zijn ontslag als premier. De jaren van zijn premierschap zijn zeer summier beschreven. Het is alsof Sjahrir zijn verslag snel heeft willen afronden.3 De toon van het hele verslag is sowieso meer episch, terwijl de ‘Indonesische overpeinzingen’ veel meer vanuit zijn innerlijk zijn geschreven.

Op de titelpagina van Out of exile staat Soetan Sjahrir genoemd als auteur, maar direct onder de titel staat vermeld: ‘The greater part of this book is based upon letters by Soetan Sjahrir rewritten and edited in Dutch by Maria Duchâteau-Sjahrir’. Kennelijk is in overleg met Maria Duchâteau gekozen voor deze oplossing, waarin voor de eerste keer de fictie van het dagboek wordt doorbroken. In Indonesische overpeinzingen had Maria de meeste dramatis personae fictieve namen gegeven. Zo staat Hafil voor Hatta, Alim voor Moerwoto, Abdoel voor Bondan, Liankoe voor Najoan, dr. Soeribno voor dr. Tjipto Mangoenkoesoemo, mr. Soebana voor mr. Iwa Koesoema Soemantri en Nellie Cresa voor Malia Mulder.

De complete tekst van Out of exile werd in 1990 gebruikt voor een nieuwe Indonesische uitgave, wederom in de vertaling van H.B. Jassin, onder de titel Renungan dan perjuangan (Overpeinzingen en strijd), als een gezamenlijke uitgave van Djambatan en Dian Rakjat te Jakarta. Op de titelpagina stond de naam Sutan Sjahrir. Als medewerkers werden genoemd: Charles Wolf jr., Sudjatmoko en H.B. Jassin. Maria Duchâteau kwam op de titelpagina niet voor. In Nederland bracht De Bezige Bij in 1966 en 1987 nog een vierde en vijfde druk uit van Indonesische overpeinzingen, maar zonder het aanvullende verslag. In 1966 prijkte op de titelpagina Sutan Sjahrir als auteursnaam, in 1987 Soetan Sjahrir. Na een protest van Maria Duchâteau werd er in dat laatste jaar een nieuwe oplage gedrukt, waarin op de titelpagina haar bijdrage als bezorger van de brieven werd aangeduid.

Waar Indonesische overpeinzingen ruwweg 63.000 woorden telt, bedraagt het corpus van Sjahrirs brieven uit de periode 1931–1941 (plus één brief uit 1945, en diverse bijlagen) 848.808 woorden. Daarmee is dit corpus, bestaande uit 273 brieven en de bijlagen, ruim dertien maal omvangrijker dan Indonesische overpeinzingen, dat bovendien uitsluitend de periode maart 1934 – maart 1938 beslaat. Belangrijke delen van Sjahrirs leven vallen buiten de Indonesische overpeinzingen: de periode 1932–1933 toen hij zich als vrij man inzette voor de nationale beweging en een vakcentrale oprichtte, evenals de latere jaren van zijn internering op Banda Neira, toen hij al sadder and wiser was geworden, maar niet minder lucide de internationale ontwikkelingen van commentaar voorzag.

Van de brieven zijn er 247 gericht aan zijn vriendin en latere echtgenote Maria Duchâteau, 10 aan Maria Duchâteau en Sjahrirs jongere broer Sjahsam samen, 12 aan Sjahsam alleen en één aan Sal Tas, die van 7 september 1928 tot 11 augustus 1932 Maria’s eerste echtgenoot was. Uit 1941, toen de postverbinding tussen Nederland en Indië was verbroken, zijn brieven van Sjahrir bewaard gebleven die hij heeft geschreven aan Hedda en Akky Djoehana, kinderen van zijn oudere zuster Sjahrizad, en aan zijn jongere broer Sjahroesam oftewel Eman. Van Sjahrirs brieven zijn er 59 in vrijheid geschreven, dat wil zeggen 58 vóór zijn arrestatie door de koloniale autoriteiten op 26 februari 1934, en één brief van eind 1945, toen hij premier was van Indonesië. Alle andere brieven zijn in onvrijheid geschreven: in de gevangenis Tjipinang, op de boot die hem naar zijn ballingsoord bracht, in het strafkamp Boven-Digoel in Nieuw-Guinea en op het Zuid-Molukse eiland Banda Neira, waarnaartoe hij en Hatta begin 1936 waren overgebracht.

==

Zowel Indonesische overpeinzingen als Out of exile zijn reeds in de jaren veertig vaak gerecenseerd. Het is niet overdreven om te zeggen dat de publicatie van Out of exile bij Amerikaanse autoriteiten de gunstige indruk heeft versterkt die Sjahrir in augustus 1947 als woordvoerder van de Republiek had gemaakt met zijn speeches op een vergadering van de Veiligheidsraad. De Republiek werd niet geleid door onverantwoordelijke lieden, maar door intellectuelen van kaliber. Indonesische overpeinzingen werd ook geprezen om zijn stijl en om zijn variëteit van onderwerpen. In het tijdschrift Pacific Affairs van december 1946 gaf de recensente Amry Vandenbosch een opsomming van de verschillende thema’s die erin aan de orde komen: ‘Nederlandse koloniale politiek, de betrekkingen tussen Oost en West, het probleem van de kennisleer, fascisme, martelaarschap, vrijheid tegenover determinisme, de essentie van geluk, de staat van de cultuur en de aard van het nationalisme in Nederlands-Indië’.4 In de New York Herald Tribune dichtte de criticus Owen Lattimore in een recensie van Out of exile Sjahrir ‘een kalme adel van geest’ toe.5

Evenals Amry Vandenbosch loofde Rudy Kousbroek een kleine veertig jaar later Sjahrirs veelzijdigheid. Hij schrijft: ‘Indonesische overpeinzingen bevat belangwekkende passages over de meest uiteenlopende onderwerpen en zelfs een beknopte opsomming daarvan blijkt eruit te zien als het pak van Sjaalman: – over grof en lelijk genieten; – over politiek en diergedrag; – over de psychische reactie wanneer wij menen dat onze fouten ons zwaarder worden aangerekend dan wij verdienen; – over de “luie inlander” (Dit laat ik gelden... hy kan het weten); – over de neiging der socialisten om de vrijheid te verwerpen; – over de rol van het begrip evenwicht in de Nederlandse cultuur; – over de ontworteldheid van Oud-Indischgasten (Dat heb ik terzyde gelegd); – over “relaxed”-zijn in Amerikaanse short-stories; – over Indo’s; – over de Nederlandse stijl van polemiseren (Heb ik niet gezegd dat de lyst curieus was?); – over het aanzien der Japanners bij de bevolking van Nederlands-Indië; – over bijgeloof in de Indische archipel (zelfs een Zwitserse dame werd erdoor aangetast); – over het medelijden der ethici; – over het vermeende communisme der Indonesische politiek gestraften; – over “het in de lucht hangen” der sociale wetenschappen en de geringe behoefte van natuurkundigen zich in te laten met kennistheorie; – over de beperkte macht van het verstand over het gevoel; – over de Indonesiërs als het meest verwesterde volk van Azië.’6

Kousbroek vervolgt, dat Sjahrirs denkbeelden over al deze zaken ‘ook nu nog zo modern en verrassend’ zijn, ‘dat je vergeet dat deze dagboekbladen vijftig jaar geleden werden geschreven door iemand die nog geen dertig jaar was en die door het Nederlands-Indische gouvernement naar een van de meest geïsoleerde uithoeken van de wereld was verbannen.’

Kousbroek heeft het over dagboekbladen. Op een bepaalde manier waren de door Maria Duchâteau geselecteerde passages dat ook. Zíj was Sjahrirs klankbord: in de eenzaamheid waartoe hij was veroordeeld had hij een vertrouwd iemand nodig om zijn ervaringen en gedachten aan mee te delen en te toetsen. Sjahrirs aan haar gerichte brieven zijn inderdaad Indonesische overpeinzingen, maar belangrijke aspecten van zijn persoonlijkheid zijn door haar weggeretoucheerd. In de uitgave Wissel op de toekomst wordt, ondanks de beperking tot een keuze uit de brieven, het beeld hersteld van Sjahrir als mens van vlees en bloed, als een Indonesische nationalist die verliefd werd op een Hollandse vrouw die hij beschouwde als zijn strijdkameraad en die dat, tegen alle verdrukking in, ook bleef.

==

Wissel op de toekomst: een beeld van Sjahrirs persoonlijkheid

Het volledige corpus van de brieven, met de nodige bijlagen, is gedigitaliseerd door Nur Aeni Isa en mijzelf en door mij gecollationeerd en van aantekeningen voorzien. Voor deze uitgave zijn die (fragmenten van) brieven gekozen die een saillant beeld geven van Sjahrirs persoonlijkheid en zijn ontwikkeling als nationalist en strijder voor een vrij Indonesië. De brieven zijn genummerd naar hun plaats in het volledige corpus. Soms heb ik minder relevante passages in Sjahrirs lange brieven weggelaten; dit heb ik als volgt aangegeven: [...]. Ik heb, evenals Maria Duchâteau dat heeft gedaan voor Indonesische overpeinzingen, redactionele ingrepen verricht, maar louter op formeel vlak. Zo is Sjahrirs spelling gemoderniseerd, zijn kleine grammaticale ongerechtigheden weggewerkt en zijn de woordvolgorde en interpunctie aangepast. Onderstrepingen van Sjahrir (die soms hele zinsdelen of zelfs zinnen beslaan) zijn weergegeven als cursiveringen. Afkortingen (behalve die van politieke partijen) zijn stilzwijgend opgelost. Op lexicaal vlak ben ik zeer terughoudend geweest. Sjahrir vormt soms woorden die niet in het woordenboek staan, zoals onontwikkeldheid en onberoerdheid. Die heb ik zo gelaten. Het woord saamverbondenheid heb ik gelet op de context gewijzigd in lotsverbondenheid.

==

Ik ben Harry Poeze, gepensioneerd hoofd van de KITLV Press, en Ronald Spoor, gepensioneerd medewerker van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen, veel dank verschuldigd voor hun kritische lectuur van het gehele corpus van de brieven, met bijzondere aandacht voor de annotaties. Beiden hebben ook mijn biografische schets van Sjahrir van zorgvuldig commentaar voorzien. In die schets, waarmee deze uitgave besluit, beschrijf ik Sjahrirs leven tot aan de Japanse bezetting en de onafhankelijkheidsverklaring. Ik laat die beschrijving volgen door een korte epiloog over Sjahrirs politieke leven vanaf zijn premierschap.

Een volledige uitgave van de brieven blijft een desideratum, maar Wissel op de toekomst geeft een goede indruk van Sjahrirs persoonlijkheid en zijn visie op de geopolitieke verhoudingen van zijn tijd. Dat Indonesië de onafhankelijkheid zou verkrijgen was voor hem geen vraag maar een zekerheid. Aan het streven naar die onafhankelijkheid heeft hij zijn eigen lot verbonden, met alle consequenties van dien.

De fase van digitalisering en annotatie van het volledige corpus van de brieven werd mogelijk gemaakt door financiële bijdragen van instellingen en personen, die ik onder grote dankzegging vermeld: het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Stichting Democratie en Media, de Philippus Corts Stichting (The Corts Foundation), Stichting De Zaaier, J.E. Jurriaanse Stichting, de Van den Berch van Heemstede Stichting, Mr. A. Rigters Advocatenpraktijk en de Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel. Mijn hartelijke dank geldt behalve deze subsidiegevers ook Corinna van Schendel, die het logistieke werk heeft verricht voor de subsidieaanvragen, die zij heeft ingediend namens en onder auspiciën van het E. du Perron Genootschap. Voorts gaat mijn dank uit naar het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, dat het schrijven van de biografische schets van Sjahrir financieel heeft ondersteund.

Diverse mensen hebben op de een of andere wijze een bijdrage aan het brievenproject geleverd. Zonder naar volledigheid te streven wil ik enkele namen noemen: Georges Staal (1909–2003), van 1958 tot haar overlijden in 1997 echtgenoot van Maria Duchâteau. Toen de twintigste eeuw ten einde liep heeft hij alle brieven voor mij gekopieerd en genummerd; Siti Rabyah Parvati Sjahrir – Sjahrirs dochter uit diens huwelijk met Siti Wahjunah Saleh – die mij toestemming heeft gegeven voor een Nederlandse uitgave van de brieven van haar vader; Jaap Erkelens, gepensioneerd medewerker van het KITLV in Jakarta, die mij met zijn deskundige adviezen op weg heeft geholpen; Sjahroesam Sjahsam, de zoon van Maria Duchâteau en Sjahsam, die mijn project steeds heeft ondersteund en mij inzage heeft gegeven in materiaal over Sjahrir en zijn familie; Moehamad Akbar (Akky) Djoehana †, die mij dikwijls sprekende anekdotes heeft verteld over zijn geliefde oom Sidi. Verder wil ik noemen de Nederlandse diplomaat Max Gitz †, die Maria Duchâteau voor mij heeft getraceerd, Bibsy Soenharjo †, de jongste dochter van Hadji Agus Salim, de politicoloog Bart de Cort, Tity de Vries, schrijfster van de biografie van Sal Tas, kunstschilder Salim † die ik in mijn Parijse tijd heb leren kennen, en Sabam Siagian †, Indonesisch diplomaat en oprichter van het dagblad The Jakarta Post. Maarten van IJk en Wim Scheele dank ik voor hun vertrouwen in en steun aan mijn Sjahrir-project.

Last but not least, gaat mijn dank uit naar Uitgeverij Van Oorschot en mijn redacteur Menno Hartman, die, met veel begrip voor de wisselvalligheid van het leven, hebben besloten tot deze mooie uitgave.

1 Giebels 1999:345; Mrázek 1994:260. Van Sjahrirs onafhankelijkheidsverklaring is geen enkel exemplaar bewaard gebleven.

2 In werkelijkheid werden de in deze notitie opgenomen passages geschreven op 19, 20 en 23 maart 1938.

3 Het origineel van zijn verslag is niet teruggevonden.

4 In: Pacific Affairs, jrg. 19, nr. 4, december 1946, p. 428–30. Mijn vertaling.

5 Geciteerd in: Het Nieuwsblad voor Sumatra, 16-3-1949.

6 Kousbroek 1992:200–201.

Een keuze uit Sjahrirs brieven
aan Maria Duchâteau
en enkele anderen

##

[1] Aan Maria Duchâteau: Nijmegen, 2 december 1931

==

Liefste Mieske,

Ik zit in de Nederland-expresse, op weg naar Indonesia. Nu zijn wij in Nijmegen. Alles is zo snel gegaan. Het had maar vijf minuten gescheeld of ik had geen ticket kunnen krijgen voor deze trein, met andere woorden ik had niet met de Oldenbarneveldt gegaan.7 Ik had vandaag de man die mij de ticket zou leveren in Utrecht ook nog op het nippertje te pakken kunnen krijgen. En gisteravond alles in een ren door, al mijn goed tussen de verhuizingrommel uitzoeken, een koffer kopen, en dan nog met Hatta spreken. Om één uur waren Sal8 en ik pas thuis en dan nog de verschillende dingen regelen, voor Sal en jou. Twee uur kropen wij in bed en toen hebben wij tot over vieren gepraat. Mieske wij zijn weer heel dicht bij elkaar gekomen. Ik ben begonnen met Sal de situatie te schilderen. Ik zei hem, hoe ik dacht dat hij zich al de tijd voelde, welke gedachten in zijn hoofd omgingen, ik heb gezegd: Sal ik heb net zo’n onfeilbare intuïtie voor jou als Mies voor mij. En ik weet dat ik precies gezegd heb wat de waarheid is. Ik overtuigde hem, het kon niet anders Miesje, want ik ben toch z’n vriend, ondanks alles. En Sal had werkelijk plannen om te blijven, zoals ik je die avond met zoveel zekerheid gezegd had, en de redenen zijn, die ik je genoemd heb. Ik ben helemaal eerlijk tegen hem geweest, mijzelf maar ook hem en jou niet gespaard. Sal houdt nu weer van mij. Sal heeft vertrouwen in mij en in de zaak. Ik zal je later alles hiervan vertellen. Nu moet ik nog andere dingen voor laten gaan. Mieske, lieverd, ik heb Sal gezegd, dat hij gelijk had, toen hij in ’t ziekenhuis tegen je zei: dat jij nu als mijn vrouw ging. Hij zei, dat je toen geprotesteerd hebt, ik heb hem toen precies verteld, hoe het allemaal kwam, dat je vaak oneerlijk leek. Ik zei hem: dat ik je gebreken even goed zie maar dat ik van je hield zoals je was, maar vooral om je veelbelovende kanten, en dat ik jou als strijdmakker ben gaan beschouwen, dat is zoals ik je gezegd heb een makker zolang als de strijd duurt, voor je leven. Dat ik daarom zo heel heel erg diep voor je ben gaan voelen, ondanks al je gebreken. Ik heb hem toen ook duidelijk gemaakt, dat we zo heerlijk van elkaar hielden, omdat jij als strijdmakker, tegelijk mijn vriendin, mijn vrouw bent.

Sal heeft toen verteld precies zoals ik had verwacht. Sal is voor jou nu, zoals Soewarni voor mij. Hij wil niet een soort vriendschap, hij kan het niet aanvaarden van jou, en hij zegt ronduit, dat jij hem niet anders geven kan, al zeg je ook het tegendeel, of al zijn er momenten, dat je even weer als vroeger naar hem verlangt en lief bent tegen hem. Dat bemoeilijkt alleen maar zijn strijd, zegt hij. Jij kunt voor hem geen vriendin zijn, omdat jullie altijd iets tegen elkaar zullen hebben, dat de vriendschap, de vertrouwelijkheid belemmert.

Hij heeft gelijk, Miesje. Ik weet waarom je niet bij Sal wil zijn, niet voor Sal, maar ook misschien voor je zelf, omdat je bang bent dat je weer zwak wordt voor hem, en zoals wij nu zijn, zou jij wroeging hebben om je zwakheid, en dat zou Sal merken, en daarmee is alles weer lelijk geworden.

Ik weet Miesje, dat ik nooit zo zou zijn als Sal of Soewarni, maar ik weet ook, dat Sal noch Soewarni anders kunnen. Zij handelen volgens hun natuur, alles of niets.

Wees sterk lieverd. Dring je niet aan hem op. Het bemoeilijkt zijn strijd. Ik heb hem nu vertrouwen gegeven. Hij komt ook in Indonesia, en dan zal hij sterk zijn, zo sterk, dat het gemis van vrouw en kinderen hem alleen maar nog hardnekkiger zijn levensstrijd (zijn werk) zal doen voeren. Ik heb hem eerst verzocht om vriendelijk en kalm tegenover je te zijn, zodat jullie rustig alles onder de ogen zien van elkaar, en de verhouding verbeteren. Maar hij heeft mij overtuigd, dat voor hem de noodzaak niet bestaat, dat het hem maar weer moeilijkheid brengt. Ik geloof Miesje, dat zoals jullie nu zijn, het beste is, dat je probeert evenwichtig te zijn. Jij kan het nu al heel wat beter lieveling, vooral na onze heerlijke dagen en nachten samen. Mieske, Mieske, ik wist niet dat ik zo gelukkig kon zijn met een vrouw. Ik ben dol op je.

Daarom heb ik voorgesteld om je voor een paar dagen ergens rustig te laten logeren. Ik heb Sal ƒ 40 gegeven, daarvoor en voor nog andere dingen. Wij hebben nu meer dan ƒ 400 bij elkaar en ik heb Tjam9 al getelegrafeerd. Zorg jij maar dat je op z’n laatst 2 weken later komt, dan zal ik het huisje voor ons klaar maken ergens in de bergen. Ik ga met zoveel vertrouwen, ik heb jou en ik heb Sal teruggewonnen, en ik zal al het werk opknappen, nu ik mij zo sterk en tevreden voel. Het spijt mij alleen heel erg, dat ik het jongetje vanmorgen niet een zoen heb kunnen geven. Maar doe je het voor mij lieveling? Joosje heeft er wel een gehad. Zij lag zo heerlijk te slapen, met d’r roze snoetje. Als wij genoeg geld krijgen, ben ik toch ook wel blij, dat wij de kinderen in ons huis hebben zullen. Weet je lieverd, Indonesia lijkt mij nu helemaal niet ver. Ik voel dat ik nog vaak Europa-Indonesia heen en terug zal reizen. Hoe vind je dat? Vind je het geen fijn idee ook, samen? Schattige Mieske, ik lijk wel een gekke schooljongen, zo verliefd ben ik op je. Daarnet sliep ik weer, toen heb ik je lieve gezicht gezien, en toen ben ik aan deze brief begonnen.

Dag schat

Sidi

==

over twee weken naar Indonesia

gauw beter worden, lieve lieveling!

==

==

[3] Aan Maria Duchâteau: Semarang, 4 januari 193210

==

Soekarno is vrij en gaat een nieuwe partij oprichten, met de bedoeling om de bestaande twee groepen der oude P.N.I. weer tot elkaar te brengen. Ik heb hem gesproken, hij heeft gesmeekt haast om medewerking van mijn kant. Ik heb hem desondanks zakelijk kunnen beantwoorden, hem aangeraden om onze positie, ons standpunt te bestuderen en daarna pas met ons spreken. Het wordt nu heel erg moeilijk voor ons, omdat het overgrote deel van de bij ons aangeslotenen fanatieke aanhangers van Soekarno zijn en zo gauw mogelijk weer met hem vereend willen zijn, met het gevaar zelfs, dat zij van de door ons zo moeizaam opgebouwde principes weglopen. Men spreekt nu onder ons al van de Soekarno- en de Hatta-stroming. In Jacatra heeft naar aanleiding van de Mataram-conferentie11 een breuk gedreigd. Ik heb moeten ingrijpen, door het voorzitterschap van de nieuwe organisatie P.N.I. (Pendidikan Nasional Indonesia = Indonesisch nationale opvoeding) op mij te nemen. Soedjadi was hiertegen, hij wilde een principiële breuk en dat wilden de Soekarnoïsten ook. Ik ben echter overtuigd, dat dit zou betekenen isolatie van onze denkbeelden en waarschijnlijk de politieke dood van Hatta, vooral waar enkelen suggereren, dat het hier gaat om de keuze tussen Soekarno en Hatta. Dit is natuurlijk niet zo, maar zoals de zaken nu staan is er wel degelijk een diepe kloof tussen de Soekarno-politiek van vroeger en het standpunt van de Daulat Ra’jat.12 En ik verwacht, dat Soekarno gewoon de oude lijn zal volgen. Hij zal waarschijnlijk voortgaan met zijn P.P.P.K.I.-gesukkel enzovoort.13 Toch kunnen wij hem niet zonder meer laten gaan. Hij heeft het volk een paar jaar lang gefascineerd en zal dat nu ook weer doen, hij blijft vooralsnog een overheersend politieke factor. Hij behoort tot het revolutionaire kamp ondanks zijn opportunisme. Daarom is het niet verstandig om de Daulat Ra’jat (en dus ook Hatta) tegen hem in ’t geweer te brengen voorlopig.

==

==

[4] Aan Maria Duchâteau: Semarang, 6 januari 1932

==

Liefste Mieske,

Voor ik vannacht de brief in de bus doe, moet ik je nog wat schrijven. Ik heb je helemaal nog niets verteld van mijn broers, van onze Eman en Idhar, van Akkie en Hedda. Je weet vrouwke, dat ik een zwak heb voor mijn jongste broers, vooral voor Eman. Eman lijkt heel veel op mijn moeder. Het is zo’n flinke jongen geworden, fris, uiterlijk en ook van geest. Ik ben zo blij, dat hij niet bedorven is. Ik zou hier tussen deze guiten mij op mijn gemak kunnen voelen, als het hier alles niet zo neerdrukkend net en welvarend was in huis, bedienden, die sembahs14 maken. Gesprekken die mij wanhopig maken. Ik loop heel vaak naar Aulia, maar ook hij stelt teleur, vooral zijn vrouw. Hij is niet opgewassen gebleken tegen de omgeving. Hij heeft zoveel van die gemene kleinzielige trekjes erbij gekregen: legt zich nu al neer bij de slaventoestanden, die er heersen tussen bedienden en meesters, scheldt op blanken enzovoort. Ik weet zeker dat ik van hem het geld voor jou niet krijgen kan, vooral zijn vrouw zal er niets voor voelen, voor een blanke vrouw. Zeg liefste lieveling, soms begin ik een beetje bang te worden, dat jij hier een al te hard leven zal hebben. Zou je zoveel van het werk en van mij kunnen houden, lieveling, dat je de ergste kwellingen zou kunnen trotseren? Wij zouden moeten gaan leven tussen Indonesiërs, die in het begin en misschien voor tamelijk lange tijd, vijandig tegenover ons, en speciaal tegenover jou zullen staan. Wij zullen een hard en armoedig leven moeten leiden. Liefste, liefste lieveling, het spijt mij dat ik je dit nu weer vragen kan, maar ik heb tot dusver, behalve van Hamdani en Suus, aldoor nog zoveel sterk vooroordeel tegenover een geval als het onze ontmoet, dat ik denk je te moeten op de hoogte brengen.

Ik ben zo bang, dat onze toekomstplannen niet werkelijkheid worden, dat jij en daardoor ook ik, een ongelukkig leven gaan leiden, doordat de tegenwerking van de Indonesische maatschappij ons te zwaar valt. Mieske, schat, ik sta nu zowat helemaal alleen in dit geval, ik heb tegen alles te strijden, en toch wil, moet ik jou hier hebben. Ik ben zeker van jou, zeker dat jij stand zal houden, al zouden wij honger moeten lijden, in krotten moeten wonen en aldoor met ondank worden beloond. Is dat niet zo kameraad! Hoe zou ik anders zoveel van je kunnen houden! Maar toch ben ik soms een beetje bang, bang dat je te veel lijden zult, iets anders krijgt dan jij verwacht had. En ik wil beslist hebben, dat alles zo gaat, zoals wij het ons ieder voorgesteld en gewenst hebben. Mieske, lieveling, ik zou zo gelukkig met je samen zijn, als ik je als vrouw en kameraad en lieveling ook tevreden en gelukkig wist, onder alle omstandigheden. Ik hou van je, ik ben dol op je, schat.

Ik blijf op Semarang tot hoogstwaarschijnlijk zondag aanstaande, dan ga ik naar Mataram, waar ik voorlopig blijf voor de Daulat Ra’jat. Intussen tracht ik het geld voor je te krijgen. Als ik het niet krijg schat, wil je dan volhouden. Ik heb er nog eens over nagedacht, en ik ben tot dit besluit gekomen als ik het geld hier op Java niet binnen een maand krijg, ga ik als het werk het toelaat naar Sumatra naar mijn familieleden, die hebben het wel, en dan ga ik je zelf weer halen. Als er dan geen voldoende geld is, dan blijf ik bij je, tot wij het geld hebben. Dit alles als het werk zo blijft zoals nu. Die kans bestaat en er bestaat zelfs een kans dat ik weg zou moeten. Maar ik hoop, dat het laatste niet en nooit hoeft. Ik zou je juist als vrouw willen hebben, in de allermoeilijkste omstandigheden, om nog meer van je te kunnen houden.

Akkie en Hedda zijn ook heel erg lekker bruin en fris. Idhar is heel groot geworden, maar hij is nog altijd erg achterlijk Mieske, ik had zo’n verlangen om Eman met jou samen te kunnen opvoeden. Je weet ik heb mij altijd dromen gemaakt over de toekomst van Eman. En hij is nog altijd onbedorven, een jongen waar ik trots op ben. Er is inderdaad slechter omgeving dan hier, maar wij zouden hem kunnen opleiden en stalen tot een strijder. Liefste, liefste lieveling, ik verlang zo naar je, hoe lang zullen wij nog moeten wachten? Maar je moet volhouden hè schat. En je moet op mij vertrouwen. Als jij hier niet komen kunt, dan kom ik toch nog bij je. Zoentjes aan Jooske en Huugje. Hij is nu toch beter? En zul jij goed voor jezelf zorgen vrouwke. Ik ga vannacht weer van je dromen, ik mis je zo, en ik verlang zo naar je lief gezicht, je ogen, je dapper kopje, lieve lieveling, ik neem je in mijn armen, schat.

je Sidi.

==

==

[5] Aan Sal Tas: Medan, 20 mei 1932

==

Beste Sal,

Je zult onze vorige brief, geadresseerd naar Rotterdam nu wel ontvangen hebben. Het zal wel een verrassing voor je zijn geweest. Dit hele geval heeft mij ook een heleboel geleerd. Men deinst voor niets terug. Mies en ik hebben nu aan den lijve kunnen ondervinden wat een koloniale staat betekent. Al in januari had men besloten Mies de toegang tot Indonesia te weigeren. Wij wisten hier niets van, maar zij wisten van onze plannen alles af. Heb ik je niet eens gezegd, dat correspondentie voor mij eerst onder de ogen van het parket15 komt, voor zij mij bereikt. Dit is nu gebleken. Maar zij konden één ding niet weten en dat was, dat jullie een echtscheidingsproces waren begonnen. Het huwelijk van Mies en mij was hier dus ook een verrassing. Zij konden het niet weten omdat wij het zelf niet van te voren hadden afgesproken. Ik zou eerst helemaal niet naar Medan komen. Ik heb het gedaan omdat ik een beetje ongerust was over wat Mies in haar laatste brief schreef, en ook omdat ik vreesde dat het Mies te moeilijk zou vallen zo helemaal alleen in mijn ‘familiebelangstelling’ terecht te komen. Ik zou er maar een week blijven, omdat ik het werk niet langer in de steek kon laten, maar nu zit ik hier al bijna twee maanden. Nu, Mies kreeg direct moeilijkheden met de immigratie. Wij ontvingen je brief (nagestuurd uit Batavia geloof ik) dat de echtscheiding 5 april zou worden uitgesproken.16 Wij hebben tot 10 april gewacht en zijn toen voor de Kadhi17 van de Sultan van Serdang18 in het huwelijk getreden. De volgende dag is de politie gekomen om Mies in dat immigrantenverblijf op te sluiten. Ik heb ze teruggestuurd met de boodschap, dat Mies niets met de immigratie te maken had, dat zij Indonesische was geworden, door haar huwelijk met mij. En toen is de justitie er bij te pas gekomen. Er werd een onderzoek ingesteld. Onze huwelijksacte was in orde, maar verdenking van bigamie. Wij werden verhoord. De procureur-generaal19 moest er weer bij te pas komen, en die scheen zijn instructie te hebben gehandhaafd: huiszoeking en uitzetting van Mies. Dit is nu gebeurd, eerst een huiszoeking, en nu uitzetting van Mies. Dit laatste is niet zo gemakkelijk gegaan, want de procureur-generaal scheen absoluut geen zaak ervan te willen maken. Wij hebben bigamie gepleegd, dat is na een week komen vast te staan. Ik wist het al uit je raadselachtig telegram. Er is een telegram van de Officier van Justitie uit Rotterdam gekomen, die dit officieel bevestigde. Wij waren strafschuldig, maar dit was de opzet niet. Zij hebben wel aldoor die bigamiezaak als dwangmiddel trachten te gebruiken. Men heeft van ons geëist dat wij ons huwelijk persoonlijk zouden ontbinden, anders zou men overgaan tot inhechtenisname en strafvervolging wegens bigamie. Wij hebben geweigerd. En nu was het zo, dat men dat niet makkelijk kon doen. Er zaten heel wat moeilijkheden aan. In de eerste plaats hadden wij een Mohammedaans huwelijk gesloten, die niet spreekt over een burgerlijk huwelijk, en nu was de vraag of men ons huwelijk op grond van een ander burgerlijk huwelijk kon ontbinden, en dan nog voor welke rechter wij moesten komen. De macht en het gezag hebben toen de kortste weg genomen. Toen de juristerij het niet afkon, is het bestuur te hulp gesneld. De gouverneur van Sumatra’s Oost Kust heeft toen zijn vazal de Sultan van Serdang gelast een geding van een ons in de staatsregeling20 onbekende Raad Agama21 bij elkaar te roepen en die heeft toen het huwelijk nietig verklaard. En daarna is Mies op de wijze van Diponegoro van huis weggelokt naar de immigratieverblijfplaatsen en zij hebben haar daar toen opgesloten.22 Het was zaterdag, ik wist van niets. Wel verwachtten ze natuurlijk wel dat zij het klaar zouden spelen. Zij moesten het. De procureur-generaal had het nu eenmaal bevolen. Mies was onwel, maar is gegaan om een bespreking te houden met de immigratiecommissie. Het was een list om haar van huis weg te krijgen. Zij werd naar de immigrantenverblijven gebracht. En er werd geprobeerd om haar nog diezelfde dag met de boot die 5 uur ’s middags vertrok, naar Holland terug te sturen. Mies heeft toen gestaan op haar recht van Europese om 8 dagen uitstel, voor het sturen van een rekest naar de gouverneur om het besluit van de commissie om haar uit te zetten te niet te maken. Het was natuurlijk maar een voorwendsel om te blijven nog. Er werd haar gezegd dat het huwelijk tussen Mies en mij vernietigd was. Zij was dus weer Europese geworden en nu werd haar de toelating geweigerd. Toen men het eenmaal klaargespeeld had om het huwelijk te vernietigen, heeft men mij absoluut genegeerd. Ik was Inlander en had niets met de immigratie te maken. Zij hadden alleen met Mies, de Europese te doen. De kinderen werden later op de dag gehaald. Er was niets meer aan te doen. Bestuur, rechtspraak van procureur-generaal tot de gewone politie, alles was in werking om hun wil en macht te demonstreren. Wij hebben ons tot het eind toe verweerd. Natuurlijk vruchteloos. Maar één ding, Mies heeft zich er ferm doorheen geslagen. Ik had nooit vermoed, dat Mies zo’n uithoudingsvermogen had. Wat zij de laatste tijd hier heeft meegemaakt is ruimschoots voldoende om mannenzenuwen te vernietigen. Maar Mies was van het begin tot het einde toe een waar revolutionair. Standvastig en principieel. Zij zullen haar hier niet licht vergeten, ook de machthebbers niet. Het rekest, dat zij aan de gouverneur gestuurd heeft, was een protest, een verklaring, hoe zij dit hele zaakje beschouwt, hoe zij alle besluiten van geen waarde acht, de absolute onrechtmatigheid van de regeringshandelingen en de huwelijksvernietiging, kortom dat zij alles alleen als een demonstratie van machtsmisbruik beschouwt. Dit is het. Daarvoor dient hun macht ook alleen maar; om hun zin door te drijven. En nu mag er nog geschreeuwd en geprotesteerd worden, er verandert hieraan niets meer, totdat deze macht geweken is. Ik heb je gezegd, wij waren wel voorbereid op het teruggestuurd worden van Mies. Er is gezegd dat zij communiste is en wat al niet meer. Dat was tenslotte de hoofdzaak voor hen niet. De procureur-generaal, op de hoogte van onze plannen door onze correspondentie, wilde dat alles vernietigen. En dit is hem voorlopig gelukt. En jij komt hier, zoals ik je al geschreven hebt, niet meer in, voor Indonesia vrij is.

Mies en de kinderen zijn de 14e mei met de Marnix van Aldegonde teruggestuurd. Zij zal dus omstreeks 14 juni in Amsterdam zijn. Zij reist nu 4e klasse, tussen soldaten en matrozen. Maar Mies is hard geworden, er gebeurt haar niets. Zij was in de laatste tijd flinker dan ik. De kinderen zijn ook veel gezonder en flinker geworden. Het worden prachtmensen later, als wij ze goed opvoeden. Wij hebben afgesproken, dat Mies in Parijs gaat wonen. Zij wil het. Het is ook goed. Zij wil zich helemaal vrij vechten. Voorlopig wordt zij van hieruit gesteund. Zij kan rekenen op ± ƒ 80 in de maand. Ik heb haar een introductiebrief gegeven voor kameraden, die haar in Parijs op weg kunnen helpen. Zie je Sal, voor Mies die niets voor de Hollandse beweging kan doen omdat zij het niet wil misschien, is het het beste dat zij haar verdere voorbereiding in het buitenland krijgt. Het wordt moeilijk voor haar, maar zij moet er zich doorheen slaan en dat doet zij ook, dat kan niet anders. Zo zullen wij dus voorlopig alle drie gescheiden werken en strijden. Zij zal misschien een paar dagen in Holland moeten blijven. Help haar een beetje, door haar niet in de society van Hollandse politici te plonzen. Wij hebben genoeg leven en herrie gehad. Energie- en zenuwenverspilling anders niet. En Mies heeft de ernst van de strijd nu aan den lijve kunnen ondervinden. Het beste is dat je met niemand anders, of hoogstens met een paar hele goede vertrouwden over Mies der komst spreekt. Als het niet anders kan, moet Mies maar in een hotel of logement of zo kruipen. De echtscheiding zit haar nog dwars. Zij heeft enig geld bij zich, mocht dat nodig zijn voor de echtscheiding, dan schrijf je het mij maar. Het is nu voorlopig niet eens zo nodig meer, die echtscheiding. Nodiger is, dat zij zich zo gauw mogelijk vestigt in Parijs. Afijn zij zal het zelf wel het beste weten te regelen.

Wat mijzelf betreft. Er hangt mij nu natuurlijk ook wat boven het hoofd. Maar ik moet nu alles riskeren om het werk hier eerst tot een voorlopig eind te brengen. Ik heb nu vergunning om terug te reizen naar Java. In juni hebben wij een congres.23 Ik zal zo hard en gauw mogelijk werken, zodat of Hatta komt of niet, het zaakje marcheren kan en dan denk ik desnoods voor een paar maanden terug te gaan naar Europa, waarschijnlijk in september, in ieder geval nog dit jaar. Miesje verwacht tegen die tijd een zoontje van mij.24 Een kindje geforceerd door de machthebbers hier. Ik zal nu daarom ook een beetje verantwoordelijker en voorzichtiger zijn. In ieder geval heeft dit geval ons meer op de hoede gebracht. En ik heb gelukkig nog net zulke zenuwen dat ik geen anarchistische neigingen de overhand laat krijgen in mij. Maar Sal, wil jij mij een beetje helpen door eraan te denken, dat al je brieven aan mij ook door de politie gelezen worden. Mies zal je later wel er meer van vertellen. En die kerels combineren en trekken conclusies, dat je versteld staat van de resultaten. Wil je oppassen Sal? Het kan ook vooral de beweging, ons werk schaden. Al je wensen omtrent boeken, kranten en zo worden vervuld zodra ik in Jacatra25 terug ben. Ik heb hier niets op Medan. Mies en ik hebben nu nog een beetje meer geleerd, dat van revolutionairen stalen zenuwen, hardheid en soms fatalisme geëist worden. Wij moeten alles verwachten, en ook bereid zijn alles te doen, en alles op te offeren voor ons doel. Succes met je werk Sal,

Je kameraad

Sjahrir

==

Je bezending kranten heb ik ontvangen.

==

==

[15] Aan Maria Duchâteau: Bandoeng, 2 juli 1932

==

Liefste vrouwke,