Marieke Oprel

Afrekenen met de vijand

Het naoorlogse beleid ten aanzien van Duitsers in Nederland

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 MARIEKE OPREL

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028210844

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

‘Silences enter the process of historical production at four crucial moments: the moment of fact creation (the making of sources); the moment of fact assembly (the making of archives); the moment of fact retrieval (the making of narratives); and the moment of retrospective significance (the making of history in the final instance).’

==

Michel-Rolph Trouillot, Silencing the Past. Power and the Production of History (1995)

Inleiding

Vrijdag 20 oktober 1944. In Londen, waar de Nederlandse regering in ballingschap zetelt, vindt op deze grijze, regenachtige dag een spoedoverleg plaats. Onder leiding van ‘premier in oorlogstijd’ Pieter Sjoerd Gerbrandy komt in Stratton House de ministerraad bijeen om een knoop door te hakken over het Besluit Vijandelijk Vermogen, ook wel Besluit E-133 genoemd. Maandenlang is er door de Commissie Herstel Rechtsverkeer in relatieve stilte aan dit wetsvoorstel gewerkt. Het is het slotstuk van de Londense wetgeving die is uitgevaardigd om de bestraffing van landverraders en de zuivering van het openbaar bestuur na de oorlog vorm te geven. Het Besluit Vijandelijk Vermogen legitimeert namelijk de financiële afwikkeling van de oorlog met Duitsland. Vanuit de gedachte dat het noodzakelijk is bijzondere voorzieningen te treffen omtrent het vermogen van vijandelijke staten, verklaart het besluit alle burgers van de Asmogendheden Duitsland, Italië en Japan tot ‘vijandelijke onderdanen’ en bepaalt dat hun vermogen van rechtswege in eigendom zal overgaan op de Nederlandse Staat. Van kleine huisraad tot bedrijven, al het Duits vermogen in het Nederlands Koninkrijk wordt onteigend bij wijze van herstelbetaling. Tienduizenden Duitsers worden door het besluit getroffen.

Voor ik van geschiedvervalsing word beschuldigd: of er daadwerkelijk een vergadering van de ministerraad over het Besluit Vijandelijk Vermogen heeft plaatsgevonden op die bewuste vrijdag 20 oktober 1944 weet ik niet zeker. Het is goed mogelijk dat het ondertekenen van het besluit slechts een administratieve handeling was, met in de hoofdrol een secretaresse die snel langs alle ministers rende om de benodigde handtekeningen te verzamelen. Maar ik stel me graag voor dat het een gewichtig, historisch moment was, daar in Londen. Want de impact van het Besluit Vijandelijk Vermogen op het dagelijks leven van Duitsers in Nederland was enorm. Sommige tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers werden in de periode na de Tweede Wereldoorlog gearresteerd, geïnterneerd en zelfs uitgezet. Anderen verlieten Nederland noodgedwongen op eigen initiatief. Duizenden probeerden hun vermogen terug te krijgen door een verzoek tot ‘ontvijanding’ in te dienen. Soms met resultaat, maar vaak tevergeefs. Naar schatting werd na de oorlog zo’n 750 miljoen gulden aan Duits vermogen onteigend.

==

Alles begon met een ontdekking, ongeveer tien jaar geleden. Ik was destijds derdejaarsstudent Geschiedenis, en enigszins wanhopig op zoek naar een onderwerp voor mijn scriptie. Het was laat in de middag en er was bijna niemand meer in de studiezaal van het Stadsarchief in Amsterdam. Verveeld en ontmoedigd bladerde ik door de dossiers die voor me lagen. Plotseling viel mijn oog op een lijst met namen van kastelen die als vijandelijk vermogen waren geconfisqueerd door de Nederlandse Staat. Totaal niet bekend met de naoorlogse praktijk van onteigening van particulier vermogen werd mijn aandacht getrokken door de gedetailleerde beschrijvingen van de connecties van de genoemde personen met Duitsers of Duitsland.

Achteraf gezien is mijn fascinatie voor de summiere verwijzingen naar de Duitse achtergrond van de kasteelheren en kasteelvrouwen het begin geweest van een steeds groter groeiend onderzoek naar tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers in Nederland. Via de correspondentie van het mij op dat moment nog onbekende Nederlands Beheersinstituut (NBI) met beheerders van onteigende kastelen en landgoederen in het archief van Natuurmonumenten, kwam ik op het spoor van de zogenaamde beheersdossiers, die in het Nationaal Archief in Den Haag worden bewaard. Deze beheersdossiers bevatten rapportages over het beheer van vermogen dat als vijandelijk was aangemerkt. Maar de meeste dossiers bieden ook een verrassend gedetailleerd inkijkje in de levensloop van als vijandelijke onderdanen beschouwde eigenaren. Ze vertellen het verhaal van de tienduizenden Duitsers die tegen hun vijandstatus in beroep gingen. Motivatiebrieven, getuigenissen, aanbevelingsbrieven, formulieren en vragenlijsten geven inzicht in de moeite die ze zich troostten om hun naam te zuiveren en hun vermogen terug te krijgen. Doorslaggevend was of iemand kon aantonen dat hij of zij zich tijdens de oorlog als ‘goede Nederlander’ had gedragen. Maar wat een ‘goede Nederlander’ kenmerkte, of hoe een ‘typische Nederlander’ zich tijdens de oorlog had gedragen, daarover verschilden de ambtenaren van mening. Geen enkel dossier is hetzelfde, de criteria voor ontvijanding waren lange tijd onduidelijk.

In de hoop grip te krijgen op de tienduizenden in inhoud en omvang verschillende beheersdossiers verdiepte ik mij in de structuur van het complexe NBI-archief. Achttien dozen met in totaal 23.960 kleine indexkaarten bleken de sleutel tot dit historisch labyrint. Na enig puzzelwerk onthulden de kleurcodes, kanttekeningen, stempels en krabbels op de kaarten een schat aan informatie over hoe het NBI te werk ging. Bovenal beantwoordden de indexkaarten die ene vraag: wie waren de Duitsers die tot vijandelijke onderdanen verklaard werden?

Met dank aan tientallen vrijwilligers werden in minder dan twee jaar tijd alle kaarten gedigitaliseerd. Plotseling begonnen de vergeelde, met op- en aanmerkingen volgekalkte kaartjes te leven. Er bleek geen sprake van een stereotype Duitse vijandelijke onderdaan, integendeel. Van dienstmeisjes, seizoenarbeiders, grensboeren, Nederlandse vrouwen gehuwd met een Duitse echtgenoot, kooplui en ondernemers tot monniken, nonnen en vluchtelingen, de Duitse populatie in het Nederlands Koninkrijk ten tijde van de Tweede Wereldoorlog was zeer heterogeen. Het merendeel van de Duitsers woonde al jarenlang in Nederland en was volledig in de Nederlandse samenleving geïntegreerd. Ze spraken de Nederlandse taal, hadden Nederlandse partners, vrienden, kennissen en collega’s en keken met afgrijzen naar de opkomst van het nationaalsocialistische regime in hun geboorteland.

Wat direct opviel was dat ook politieke en Joodse vluchtelingen, die in de jaren dertig na vervolging in Duitsland in Nederland hun heil hadden gezocht, tot vijandelijke onderdanen werden gerekend. Daarnaast werden ook Oostenrijkers, inwoners van Sudetenland en de vrije stad Danzig als vijandelijke onderdanen beschouwd. Deze brede interpretatie van de Duitse nationaliteit en Duitsland als land van herkomst was een direct gevolg van de definitie van ‘vijandelijke staten’ in het Besluit Vijandelijk Vermogen. Artikel 1 bepaalde dat naast Duitsland, Italië en Japan ook grondgebied dat na 1 januari 1938 door een van deze vijandelijke staten geannexeerd of bezet was, als vijandelijk gebied gezien moest worden. Of deze als Duitsers bestempelde burgers zich daadwerkelijk als vijand hadden opgesteld, of dat zij juist slachtoffer waren van het oprukkende naziregime, deed er in eerste instantie niet toe. Op papier waren ze vijandelijke onderdanen.

==

Het had weinig gescheeld of het archief van het Nederlands Beheersinstituut was als brandhout opgestookt. Eind jaren zeventig wilde het ministerie van Justitie de hele papierwinkel van dit illustere instituut vernietigen. Het NBI was inmiddels opgeheven en de materiële toestand van het archief was rampzalig. Jarenlange opslag in een Haags bedrijfspand aan de Waldorpstraat achter station Hollands Spoor had het papier aangetast. Grotendeels onverpakt, slordig opgestapeld op geïmproviseerde houten stellingen, was het ooit keurig geordende archief een grote chaos geworden. Sommige documenten zaten onder de duivenpoep, andere stukken waren beschadigd door roest en water. Restanten van duiven, die door de gebroken ramen naar binnen waren gevlogen, maar nooit de uitweg hadden gevonden, zorgden voor een doordringende stank in de toch al muffe opslagplaats. Het ministerie besloot de huur van het pand op te zeggen.

Gelukkig had Rijksarchivaris Ton Ribberink zijn bedenkingen bij het voortvarend optreden van het ministerie. Hij gaf archivaris Henny van Schie de opdracht het omvangrijke archief te inventariseren en een advies uit te brengen of deze erfenis van de Tweede Wereldoorlog daadwerkelijk voor vernietiging in aanmerking kwam. Voor de jonge Henny, die net een jaar eerder zijn archiefdiploma had behaald, werd het zijn eerste grote klus.1 Bijna twee jaar lang ploegde hij zich twee dagen per week zielsalleen door de enorme nalatenschap van het NBI heen in een ruimte die tegenwoordig nooit door een Arbo-inspectie zou komen. Dankzij zijn werk bleef een groot deel van het archief uiteindelijk bewaard en werd het overgedragen aan het Rijksarchief, tegenwoordig het Nationaal Archief. Dat het archief historisch belangrijke, complexe en voor sommige nabestaanden gênante of pijnlijke dossiers bevatte, was hem direct duidelijk. Naast het beheer over het vermogen van tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers was het NBI ook verantwoordelijk voor het in beheer genomen vermogen van NSB’ers en politieke delinquenten en, enigszins tegenstrijdig, het beheer over het vermogen van ‘afwezige personen’, zoals gedeporteerde en vermoorde Joden.

Over de precieze werkzaamheden en het functioneren van het NBI was in de jaren zeventig weinig bekend. Het instituut was in 1967 opgeheven, er was geen literatuur beschikbaar en de ambtenaren die verantwoordelijk waren geweest voor het beheer van het archief waren met pensioen. Aan de hand van notulen, jaarverslagen, correspondentie en bedrijfsadministraties reconstrueerde Henny de verschillende taken die het aanvankelijk sterk gedecentraliseerde NBI door de jaren heen had uitgevoerd. De reikwijdte van het instituut, dat in de hoogtijdagen 64 bureaus en vertegenwoordigingen wereldwijd omvatte, bleek ongekend. Het opsporen, beheren en liquideren van grote en kleine vermogensbestanddelen strekte zich uit over meer dan 150.000 gevallen in binnen- en buitenland.

Jarenlang was onderzoek naar dossiers van individuele personen en/of bedrijven vrijwel onmogelijk. Omdat het archief als overheidsarchief onder de werking van Archiefwet 1995 viel, en de dossiers bijzondere persoonsgegevens van identificeerbare soms nog in leven zijnde personen bevatten, mochten stukken tot 75 jaar na de vorming van het archief, of 100 jaar na de (geschatte) geboortedatum van de betrokkenen, niet zonder toestemming worden geraadpleegd. Sinds 1 januari 2018 zijn deze beperkingen grotendeels opgeheven. Maar nog altijd ligt het gebruik van persoonsgegevens gevoelig. Ruim vijfenzeventig jaar na de bevrijding voelen veel oorspronkelijk Duitse Nederlanders onzekerheid of zelfs schaamte om over hun geschiedenis te vertellen. Gepokt en gemazeld door anti-Duitse sentimenten en pesterijen laten zij het verleden liever rusten. Sommigen delen weliswaar graag hun ervaringen, maar wensen anoniem te blijven om nare reacties te voorkomen. Anderen willen juist wél met naam en toenaam vermeld worden, zodat ze voor eens en altijd een streep kunnen zetten onder het voor hen vaak pijnlijke verleden.

==

Dit boek is geschreven vanuit de overtuiging dat de ervaringen van Duitse Nederlanders tijdens en na de oorlog, en de ingrijpende gevolgen van de vijandstatus voor hen en hun nakomelingen, onderdeel uitmaken van de Nederlandse geschiedenis. Het Nederlandse beleid ten aanzien van Duitsers in de roerige fase net na de bevrijding roept vragen op die nog altijd actueel zijn. Want wat maakt een ‘goed’ Nederlander? En, wie bepaalt dat? Tegelijkertijd is het belangrijk om het Nederlandse beleid ten aanzien van vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers in historische context te plaatsen. De laatste fase van de oorlog, de winter van 1944–1945, en zeker de eerste jaren na de bevrijding, was een roerige, chaotische periode. Normatieve oordelen over wie of wat goed of fout was geweest tijdens de bezettingsjaren kleurden de politiek en samenleving. Duitsers in het algemeen werden verantwoordelijk en aansprakelijk gehouden voor de oorlog en de oorlogsschade. Ze werden gezien als belichaming van het kwaad, als daders en moordenaars. Ook in andere (West-) Europese landen werden onder de noemer van rechtsherstel maatregelen uitgevaardigd die Duitse onderdanen persoonlijk troffen. Het Nederlandse naoorlogse onteigeningsbeleid was dan ook niet uniek. Maar dat in Nederland vermogen van individuen werd onteigend zonder financiële compensatie deed menig jurist een wenkbrauw fronsen. Was onteigening zonder compensatie niet in strijd met het Volkenrecht? Deze vraag werd al spoedig van tafel geveegd met het argument dat Duitsland haar onderdanen zou vergoeden. Afspraken tussen Nederland en de kersverse Bondsrepubliek over de financiële afwikkeling van deze precaire kwestie werden echter pas in de jaren zestig gemaakt. De overgrote meerderheid van de getroffen Duitsers heeft nooit daadwerkelijk een vergoeding ontvangen voor hun onteigende vermogen.

Twintig kinderen, kleinkinderen, vrienden, kennissen en andere aanverwanten van tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers komen in dit boek aan het woord. Sommigen van hen hebben zelf als kind enkele jaren de vijandstatus gehad. Ik ben allen zeer dankbaar voor de informatieve, interessante, soms emotionele gesprekken en hun bereidheid hun familiegeschiedenis en privéarchief te delen. Hun verhalen, anekdotes en herinneringen geven het zwart-witte beeld dat uit de archieven ontstaat kleur. Ze vormen een waardevolle aanvulling op de geschiedenissen die enkel aan de hand van de beheersdossiers zijn gereconstrueerd.

De verhalen in dit boek zijn in willekeurige volgorde gebundeld. Want hoewel het NBI verwoede pogingen deed de zeer heterogene Duitse populatie in het Nederlands Koninkrijk in subcategorieën onder te brengen, is het moeilijk een verdedigbare rangorde aan te brengen. De ervaringen van Duitsers in Nederland zijn nu eenmaal niet te vergelijken met het lot van Duitsers die in Suriname woonden, en zeker niet met het schrijnende lot dat uit Duitsland afkomstige Joden wachtte. Bij de samenstelling van dit boek is dan ook getracht de diversiteit aan ervaringen weer te geven zonder een hiërarchie aan te brengen.

Iedere ontvijandingsgeschiedenis is uniek. Als historicus zou ik de verhalen in dit boek niet representatief willen noemen voor de beleving van de vijandstatus door Duitse Nederlanders in de naoorlogse periode. Daarmee zou ik de verscheidenheid aan ervaringen van de tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers en hun nabestaanden die niet aan het woord komen, tekortdoen. Wel vormt de in dit boek opgetekende selectie familiegeschiedenissen een afspiegeling van de mogelijke impact van de vijandstatus op het dagelijks leven van in Nederland wonende Duitsers. Door de ontvijandingsprocedures van enkele van die mensen te reconstrueren, en de verhalen, belevenissen en gevoelens van hun nabestaanden vast te leggen, hoop ik dat mijn boek bijdraagt aan een meer inclusieve geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog in Nederland.

==

==

Een voorschot op herstelbetalingen

Op zo’n twintig minuten loopafstand van het Binnenhof bevindt zich aan de Neuhuyskade 94 een monumentaal kantorenpand waar tot voor kort de Nederlandse Orde van Advocaten gevestigd was. Een kleine plaquette aan de muur herinnert aan de oorspronkelijke functie van het gebouw: in de jaren dertig van de vorige eeuw was hier het Israëlitisch Oude Mannen- en Vrouwenhuis Newee Sjalom gevestigd. Aan de vredige nadagen die de inwoners van dit Joodse bejaardentehuis op deze plek hoopten door te brengen, kwam met het uitbreken van de oorlog abrupt een einde. In oktober 1942 werd het pand op last van de Duitse bezetter ontruimd en gevorderd. De bejaarde bewoners werden provisorisch ondergebracht in een bewaarschool in Amsterdam, waarvandaan ze op transport werden gezet, eerst naar Westerbork en vervolgens naar kampen in Oost-Europa. Geen van hen overleefde de oorlog.

Wrang genoeg wordt na de oorlog uitgerekend in dit pand het hoofdkantoor van het Nederlands Beheersinstituut gehuisvest. Dit nieuwe instituut, dat onder de afkorting NBI al spoedig bekend en berucht zou worden, is door de Nederlandse overheid belast met de bewindvoering voor ‘afwezigen’, oftewel gedeporteerde en vermoorde Joodse eigenaren. Nabestaanden van de voormalige bewoners van de Neuhuyskade moeten dan ook bij het NBI aankloppen om hun deel van de erfenis veilig te stellen. Maar dat is niet de belangrijkste taak van dit snel groeiende instituut. Het uitvoeren van het Besluit Vijandelijk Vermogen, oftewel het opsporen, beheren en liquideren van vijandelijk vermogen, blijkt in de naoorlogse jaren een enorme klus.

==

Het Nederlands Beheersinstituut werd opgericht op 9 augustus 1945, drie maanden na de Duitse capitulatie. Vermoedelijk zijn diezelfde dag nog de eerste karrenvrachten papier aan de Neuhuyskade afgeleverd. Want hoewel het kersverse instituut pas net aan haar taken begon, en nog nauwelijks voldoende administratieve bezetting had, was in het oosten en zuiden van het land de onteigening van Duits vermogen al bijna een jaar gaande. In de periode tussen het uitvaardigen van het Besluit Vijandelijk Vermogen in de herfst van 1944 en de oprichting van het NBI in de zomer van 1945, had het Militair Gezag de uitvoering van het Besluit Vijandelijk Vermogen waargenomen. Onder leiding van Generaal-Majoor H.J. Kruls werd zo goed en zo kwaad als het ging getracht orde te handhaven in deels bevrijd Nederland. Snel, streng en rechtvaardig moest met collaborateurs worden afgerekend, een radicale zuivering was gewenst.2 Naast een hard en rechtlijnig optreden tegen de ‘foute’ Nederlanders, moesten ook Duitsers en Duitse Nederlanders het ontgelden. In de nasleep van Dolle Dinsdag, ervan overtuigd dat de bevrijding snel zou volgen, nemen in verschillende dorpen en steden inwoners het recht in eigen hand. Talloze Duitse burgers worden gearresteerd en gevangengezet. Ook wordt in verschillende gemeenten begonnen met het onteigenen van Duits vermogen.

Al gauw dringen zich allerlei vragen op. Wat moet er met het onteigende bezit gebeuren, wie gaat de in beslag genomen goederen in naam van de Nederlandse Staat beheren? Gefrustreerd en machteloos door het stranden van het geallieerde offensief zijn de instructies uit Londen vaag en onduidelijk. In een poging orde in de chaos te brengen formuleert het Militair Gezag in het voorjaar van 1945 een eerste set richtlijnen voor de uitvoering van het Besluit Vijandelijk Vermogen, de zogenaamde Leidraad. Hierin wordt onder meer gespecificeerd hoe aangifte van vermogen moet worden gedaan: personen die als vijandelijke onderdanen zijn geclassificeerd moeten zelf aangifte van hun vermogen doen. Daarnaast wordt oplettendheid gevraagd van iedere burger. Iedereen die inlichtingen kan verschaffen over bezit dat mogelijk vijandelijk vermogen is, moet dit onmiddellijk melden. De Leidraad bevat ook een eerste aanzet tot de latere criteria voor ontvijanding. Het Militair Gezag realiseert zich namelijk dat verschillende tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers tijdens de bezetting een anti-nationaalsocialistische, pro-geallieerde houding hebben aangenomen, en dat het treffen van harde maatregelen tegen deze personen ongepast en ‘onbillijk’ is. Daarom bepaalt Generaal-Majoor Kruls dat personen waarvan de goede houding zeker is, vrijgesteld moeten worden van internering, en dat ook hun vermogen moet worden vrijgegeven. Hoe deze uitzondering voor ‘goede’ vijandelijke onderdanen vorm krijgt wordt niet verder toegelicht, dat laat het Militair Gezag over aan het nog op te richten NBI.

De vage formulering van uitzonderingscriteria weerhoudt getroffen Duitsers er niet van om in de pen te klimmen. De verzoeken tot ontvijanding stromen in deze eerste periode binnen bij de lokale en regionale vertegenwoordigingen van het Militair Gezag. Sommige verzoeken worden direct beoordeeld, maar de meesten worden apart gelegd in afwachting van de oprichting van het NBI. Het Nederlands Beheersinstituut kampt dan ook vrijwel direct na opening met een achterstand.

Om het proces van rechtsherstel zo georganiseerd mogelijk te coördineren worden na de oprichting van het NBI naast het hoofdkantoor in Den Haag in korte tijd door heel het land aparte vertegenwoordigingen en bureaus opgericht. Zowel in de Randstad als in de grensstreken verschijnen afdelingen. Naast de bureaus in de voor de hand liggende grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht krijgen ook de vertegenwoordiging in Zuid-Limburg en de afdelingen in Arnhem en Eindhoven het direct druk. Een gedeelte van de bevoegdheden wordt gedelegeerd aan de Inspecteurs van de Belastingen. Zij staan het NBI bij in het opsporen en aangeven van mogelijk vijandelijk vermogen. Om de onderdanen in de overzeese gebieden van het Koninkrijk te bedienen worden ook in Nederlands-Indië, Curaçao en Suriname bijkantoren gevestigd. Daarnaast verrijzen in Brussel, Parijs, Londen en New York afdelingen van het NBI en ontvangen ambassades en consulaten wereldwijd instructies om tot vijandelijke onderdanen verklaarde personen in het buitenland te adviseren en begeleiden.

Om alle afdelingen te informeren wordt een handleiding opgesteld, voortbouwend op de Leidraad van het Militair Gezag. De verschillende versies van deze handleiding die in het archief terug zijn te vinden, en de enorme hoeveelheid correspondentie tussen het NBI en zijn departementen, tonen dat jarenlang onduidelijkheid en onenigheid bestond over de invulling van het beheer van en de bewindvoering over de diverse vermogens. In sommige brieven spat de frustratie over het uitblijven van antwoorden en het gebrek aan praktische richtlijnen van het papier. Het zou ruim drie jaar duren voordat de criteria voor ontvijanding duidelijk werden vastgelegd.

Een van de meest prangende vraagstukken waar het NBI zich over moest uitspreken was de definitie van vijandelijke onderdaan. Het Militair Gezag had in de beginfase van de uitvoering van het Besluit Vijandelijk Vermogen al opgemerkt dat weliswaar alle Duitsers tot vijandelijke onderdanen waren verklaard, maar dat zij zich lang niet allemaal als vijand of vijandig hadden opgesteld. Daarnaast werden er al spoedig vragen gesteld over de interpretatie van ‘Duits’ en ‘Duitsland’ in het Besluit Vijandelijk Vermogen. Waren Oostenrijkers ook Duitsers? Moesten Duitsers die al decennialang in Nederland gevestigd waren hetzelfde behandeld worden als Duitsers die vlak voor of tijdens de oorlog in Nederland waren komen wonen? En hoe om te gaan met in Nederland geboren en getogen vrouwen die door hun huwelijk met een Duitser de Duitse nationaliteit verkregen hadden?

==

Al eeuwenlang vormen Duitsers een prominente minderheid op Nederlands grondgebied. Sterker nog, vanaf de achttiende eeuw tot de bevolkingsstatistiek van 1971 waren Duitsers de grootste immigrantenminderheid in Nederland. Ook in de Nederlandse koloniën was de Duitse populatie aanzienlijk. Bijvoorbeeld in Nederlands-Indië waren Duitsers naast Nederlanders en Japanners de grootste bevolkingsgroep. Hoeveel Duitsers er exact in Nederland of op Nederlands grondgebied woonden toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, is niet bekend. Er zijn geen cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) beschikbaar voor de oorlogsjaren. Wel zijn er schattingen. Zo wordt in notulen van de Tweede Kamer gesproken over zo’n 25.000 in Nederland woonachtige Duitsers in 1945. Dit komt aardig overeen met het aantal van 27.900 Duitsers dat het CBS in 1947 registreerde. De hoeveelheid beheersdossiers die in het Nationaal Archief wordt bewaard past goed in de lijn der verwachting: er zijn daar meer dan 20.000 NBI-dossiers op naam van tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers terug te vinden.

De goede betrekkingen met Duitsland en het woon-werkverkeer aan de grens tussen Nederland en Duitsland leidden tot veel gemengde liefdesrelaties. Nederlands-Duitse, of Duits-Nederlandse, huwelijken komen – nog altijd – veel voor. Veel Nederlanders hebben dan ook Duits bloed in hun stamboom. De koninklijke familie is wellicht het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld. Alle drie de koninginnen Wilhelmina, Juliana en Beatrix trouwden met een Duitse man. Deze vooraanstaande heren werden overigens direct na hun huwelijk officieel Nederlands staatsburger. Prins Bernhard werd dan ook niet tot vijandelijke onderdaan verklaard na de oorlog. Zijn moeder, prinses Armgard, en zijn broer Aschwin von Lippe-Biesterfeld, die ook in Nederland woonden, wel. De zaak van prinses Armgard werd kort na de oorlog met spoed en gunstig beoordeeld. Een uitzondering, zo zal blijken.

De ‘gewone’ Nederlandse vrouw die voor de oorlog met een Duitse partner trouwde verloor haar Nederlandse staatsburgerschap. Zij verkreeg door haar huwelijk de Duitse nationaliteit. Omgekeerd werden Duitse vrouwen die een Nederlandse man huwden officieel Nederlands staatsburger. In de vooroorlogse samenleving gaf dit weinig problemen. In 1907 was het Vestigingsverdrag tussen Nederland en Duitsland in werking getreden, dit gaf onderdanen van de beide landen het recht om zich in het andere land te vestigen, zolang ze zich hielden aan de daar geldende wetten en verordeningen en in het bezit waren van een geldig legitimatiebewijs. Het doorlopen van de naturalisatieprocedure was behoorlijk prijzig en niet noodzakelijk.

Met de Duitse invasie in mei 1940 veranderde de status van Duitsers in Nederland. Plotseling waren ze geen vriendelijke buren, collega’s of vreemdelingen meer, maar vijanden. Politiek en juridisch werd deze vijandstatus geformaliseerd in het Besluit Vijandelijk Vermogen. Duitse vrouwen die als gevolg van hun huwelijk voor de oorlog de Nederlandse nationaliteit hadden verkregen werden niet als vijand aangemerkt. Daarentegen werden van oorsprong Nederlandse vrouwen die door hun vooroorlogse huwelijk Duitse waren geworden wél tot vijandelijke onderdanen gerekend.

Voor Nederlandse vrouwen die tijdens de oorlog met een Duitser waren getrouwd lag de situatie enigszins anders. Een bijzondere regeling werd vastgelegd in besluit D16, uitgevaardigd in mei 1943. Dat bepaalde dat deze vrouwen hun Nederlanderschap niet verloren, maar voortaan een dubbele nationaliteit hadden. De regering had deze maatregel afgekondigd uit staatsbelang: het moest voorkomen dat vijandige mogendheden via deze weg konden bereiken dat mensen het Nederlanderschap verloren én dat het huwelijk een uitweg zou zijn voor landverraders die zich aan hun straf zouden kunnen onttrekken door het verlies van het Nederlanderschap. Ook voor buitenlandse vrouwen die na 10 mei 1940 met Nederlandse mannen trouwden werden aanpassingen getroffen. Zij verkregen niet automatisch de Nederlandse nationaliteit. In de jaren vijftig werden de bijzondere regelingen weer opgeheven. De discussie over dubbele nationaliteit in Nederland blijft onderwerp van hevig debat.

==

Het NBI volgde bij het definiëren van de Duitse nationaliteit en Duitsland als land van herkomst de uitwaaierende grenzen van het Duitse rijk vanaf de Anschluss van Oostenrijk 1938. Allen die door inlijving bij Duitsland Duitse Staatsangehörigen geworden waren, worden als vijandelijke onderdanen beschouwd. Hierdoor worden naast personen die als Duits staatsburger waren geboren, of die vrijwillig de Duitse nationaliteit hadden aangenomen, ook mensen die gedwongen de Duitse nationaliteit hadden als vijandelijke onderdanen aangemerkt. Dit geldt onder meer voor Oostenrijkers en inwoners van het zogenaamde Sudetenland in het huidige Tsjechië en de vrije stad Danzig. Op basis van hun opgelegde of automatisch verkregen Duitse nationaliteit wordt ook hun vermogen door het NBI in beslag genomen.

Opmerkelijk genoeg worden zelfs Joden, die officieel hun Duitse staatsburgerschap als gevolg van de Neurenberger Rassenwetten hadden verloren, als vijandelijke onderdanen gecategoriseerd. Nederland verklaart namelijk direct na de oorlog alle door de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) uitgevaardigde wetten ongeldig. Hierdoor worden Duits-Joodse vluchtelingen in juridische zin toch als Duitsers gezien. Er wordt voor hen geen uitzondering gemaakt. Zoals Loe de Jong opmerkte in zijn magnum opus over het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog kwam het begrip ‘Jood’ in de gehele Londense wetgeving niet voor. De regering had geen onderscheid willen maken tussen Joden en niet-Joden.3 Het gevolg van deze gelijkschakelende redenatie was ingrijpend: uit Duitsland afkomstige Joden die aan deportatie hadden weten te ontkomen of ternauwernood de vernietigingskampen hadden overleefd, moesten bij terugkeer in Nederland na de oorlog een verzoek tot ontvijanding indienen om hun vermogen terug te krijgen. Dat het voor hen moeilijk, en soms zelfs onmogelijk was om het benodigde bewijsmateriaal te verzamelen, werd in eerste instantie niet erkend.

In Overzicht nopens de geschiedenis van het ontvijandingsbeleid voorzover het Nederlands Beheersinstituut erbij betrokken is geweest, betoogde voormalig NBI-directeur Dirk Mulder in 1962 dat het NBI voor alle vijandelijke onderdanen hoge eisen opstelde, behalve voor Joden.4 Het verslag dat hij schreef vlak voor het instituut in 1967 haar deuren sloot, geldt als belangrijkste primaire bron over de werkzaamheden van het NBI. Gestructureerd gesorteerd per onderwerp geeft het boekwerk inzicht in de ontwikkelingen die het NBI en het beleid ten aanzien van vijandelijke onderdanen doormaakten in de 22 jaar dat het instituut bestond. Toch lijkt van een objectief verslag geen sprake. Het lijkt eerder alsof Mulder heeft geprobeerd achteraf enkele misstappen goed te praten en recht te breien. Dit blijkt duidelijk uit zijn beschrijving van de behandeling van aanvragen van Joodse eigenaren. Mulder claimde dat Joodse ontvijandingsverzoeken vanaf het begin voorrang kregen. Statistische analyse van de indexkaarten wijst echter uit dat pas na 1947 de afwikkeling van deze zaken versnelde. Met name ontvijandingsverzoeken waar veel vermogen in het spel was werden nauwkeurig onderzocht. Tot vijandelijke onderdanen verklaarde Joodse burgers met aandelen en aanzienlijke materiele goederen moesten dan ook langer op uitsluitsel wachten dan zij die weinig bezittingen hadden gehad. Voor allen gold dat zij bewijs van vervolging moesten kunnen overleggen, zelfs wanneer zij tewerk waren gesteld in concentratiekampen waarvan de administratie inmiddels vernietigd was.

==

Het recht op ontvijanding was vastgelegd in artikel 34 van het Besluit Vijandelijk Vermogen. Hier stond zwart op wit dat het Beheers-instituut bevoegd was tot het afgeven van verklaringen waarmee bepaalde personen of groepen die niet of niet langer vijandelijke onderdanen waren, werden vrijgesteld van de bepalingen van het Besluit. Ontvijanding betekende een ontheffing uit de collectieve aansprakelijkheid van iedere Duitser met betrekking tot de oorlogsschade, zo specificeerde de Raad voor het Rechtsherstel jaren later in een uitspraak uit 1953. Met een ‘no-enemy’-verklaring, zoals de ontvijandingsverklaring in het eerste jaar naar voorbeeld van de Britten en Amerikanen werd genoemd, kwam een voormalig eigenaar in aanmerking voor teruggave van zijn of haar vermogen. De afgifte van de verklaring moest wel noodzakelijk worden geacht in het algemeen belang. Dit betekende dat een tot vijandelijke onderdaan een juiste houding moest hebben aangenomen tijdens de bezetting. De bewijslast lag bij de verzoeker, het was aan het NBI om te controleren of dit daadwerkelijk het geval was geweest.

Het vaststellen van criteria voor ontvijanding had heel wat voeten in de aarde. Ruim drie jaar werd er gedelibereerd voordat op 25 oktober 1948 de Staatscourant uiteindelijk de officiële criteria voor ontvijanding publiceerde. Dit wil niet zeggen dat er tussen 1945 en 1948 geen ontvijandingsverzoeken werden afgehandeld. Terwijl het NBI, het ministerie van Justitie en het ministerie van Financiën fel discussieerden over de richtlijnen en de aan ontvijanding verbonden consequenties, werden honderden verzoeken afgewezen of ingewilligd. Wat waren de belangrijkste argumenten voor of tegen ontvijanding in deze zaken?

Als er één conclusie moet worden getrokken met betrekking tot het naoorlogs ontvijandingsbeleid, is het wel dat er sprake was van willekeur. Geen enkel dossier is hetzelfde. Er zijn grote verschillen tussen de afhandeling van bepaalde verzoeken per regio, en ook de mening van de dienstdoende ambtenaar lijkt van invloed te zijn geweest op de uiteindelijke beoordeling. In de regel werden in Nederland wonende Duitsers beoordeeld op hun verblijf en integratie in Nederland en hun gedrag tijdens de oorlog. In de uiteindelijke officiële richtlijnen werd dit als volgt geformuleerd: een ontvijandingsverklaring mocht worden afgegeven aan Duitsers die voldeden aan de vereisten dat zij (1) reeds vóór de oorlog duurzaam in ons land gevestigd waren, (2) dat zij feitelijk vergroeid waren met de Nederlandse samenleving, (3) dat zij zich gedurende de bezetting hebben gedragen op de wijze, waarop de grote meerderheid van het Nederlandse volk dit heeft gedaan en dus zich niet de facto aan de zijde van vijand hebben geschaard. Hoewel deze richtlijnen weliswaar enig houvast boden, is het overduidelijk dat er veel ruimte was voor vrije interpretatie van de beoordelende NBI-ambtenaar. Hoe lang moest een Duitser in Nederland wonen, om als ‘duurzaam gevestigd’ beschouwd te worden? Was het spreken van de Nederlandse taal voldoende als blijk van integratie, of moest men wetenswaardigheden over de Nederlandse geschiedenis kunnen opdreunen? En, wellicht de belangrijkste vraag, wat hield een juiste houding tijdens de bezetting precies in? Wat was dit gedrag dat de grote meerderheid van het Nederlandse volk blijkbaar vertoond had? Welke daden werden tot verzetsdaden gerekend?

In de praktijk bleken de scheidslijnen tussen goed en fout moeilijk te bepalen. Wat te denken van een Duitser die lid was van de NSDAP en wiens kinderen naar de Duitse school gingen, maar tegelijkertijd onderduikers hielp, voor razzia’s waarschuwde en illegaal radioberichten verspreidde? Of van een oorspronkelijk Nederlandse vrouw, die door haar huwelijk de Duitse nationaliteit verkregen had en in Duitsland woonde, nooit een verzetsdaad had verricht, maar altijd loyaal was gebleven aan de Nederlandse zaak? Aantekeningen in de kantlijn van documenten in de beheersdossiers tonen dat sommige ambtenaren expliciet een moreel oordeel velden, terwijl anderen probeerden elke Duitser zo objectief mogelijk tegemoet te treden.

==

In het academische en publieke debat over de Tweede Wereldoorlog staat het vraagstuk ‘goed’ en ‘fout’ in en na de Tweede Wereldoorlog al decennialang ter discussie. Waar in de eerste naoorlogse jaren de mythe van het Nederlandse volk in collectieve verdrukking en gezamenlijk verzet voor een nationaal verbindend narratief zorgde, is sinds de jaren tachtig zowel in de publieke herinnering als de academische reflectie het beeld van Nederland in de oorlog gevarieerder geworden. De omgangswijze met en beeldvorming van slachtoffers, daders en getuigen van geweld is veranderd, en de periodisering van ‘de oorlog’ is uitgebreid van 1940–1945 tot het hele decennium van de jaren veertig, van de Duitse inval in mei 1940 tot de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië in de laatste dagen van 1949.

Hoewel ‘de ban van goed en fout’, zoals Hans Blom deze noemde in zijn belangwekkende oratie uit 1983 over naoorlogse geschiedschrijving, definitief is doorbroken, wordt nog vaak en veel gesproken over de Tweede Wereldoorlog in termen van goed en fout. Het vellen van een moreel oordeel ligt altijd op de loer, en afwijken van het goed-fout-‘sjabloon’ wordt al gauw gelijkgesteld met het vergoelijken van ‘foute’ keuzes en handelingen. De terugkerende commotie over de herdenking van Duitse slachtoffers rond de jaarlijkse nationale Dodenherdenking op 4 mei toont dat emoties hoog kunnen oplopen als het gaat om wat in Nederland nog altijd ‘de oorlog’ genoemd wordt.

Voor historici is het zaak waakzaam te blijven. Zeker wanneer er gewerkt wordt met juridische bronnen, zoals de getuigenissen, verhoren en jurisprudentie die in de beheersdossiers zijn terug te vinden, is het belangrijk om niet plaats te nemen op de stoel van de rechter. Hoewel een Duitser bij de behandeling van zijn of haar ontvijandingsverzoek wellicht werd beoordeeld in termen van ‘goed’ of ‘fout’, is dat morele oordeel voor mij als historicus niet relevant. De vraag die aan dit boek ten grondslag ligt, is dan ook wie de Duitsers waren die tot vijandelijk onderdaan werden bestempeld en welke impact die status had op hun dagelijks leven. De gereconstrueerde casussen schetsen een beeld van de levensloop van tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers en in het bijzonder het verloop van hun ontvijandingsprocedures. Uit verschillende verhalen blijkt dat families bij het uitbreken van de oorlog in een spagaat terecht kwamen, verscheurd tussen loyaliteit aan het nieuwe vaderland enerzijds en de verplichtingen verbonden aan hun Duitse nationaliteit anderzijds. Tegelijkertijd blijkt uit de dossiers ook de oncomfortabele positie waarin de medewerkers van het NBI terecht kwamen. Zij moesten zonder heldere richtlijnen en onder enorme werkdruk uitspraken doen over gecompliceerde dossiers waarin de getuigenissen elkaar vaker wel dan niet tegenspraken. Naast financiële en politieke motieven, schemeren ook hun eigen motieven door, voortkomend uit oorlogservaringen, soms zelfs oorlogstrauma.

==

De publicatie van de criteria voor ontvijanding in de Staatscourant was een doorbraak in het naoorlogs beleid. Eindelijk kon het NBI verzoeken tot ontvijanding gaan afhandelen die al twee tot drie jaar op antwoord lagen te wachten. Aanvullende ontvijandingscriteria voor genaturaliseerde Nederlandse burgers, in Nederland geboren en getogen vrouwen die Duits waren geworden door hun huwelijk en zogenaamde bipatriden, vrouwen die door hun huwelijk na 10 mei 1940 een dubbele nationaliteit bezaten, bespoedigden het ontvijandingsbeleid. Analyse van de indexkaarten toont dat in 1949 en 1950 een recordaantal ontvijandingsverzoeken werd afgehandeld.

Opmerkelijk is de aantekening van NBI-directeur Dirk Mulder in zijn historisch overzicht dat de uiteindelijke criteria voor ontvijanding gunstiger uitpakten dan ze in eerste instantie waren bedoeld. Het NBI had graag strengere richtlijnen gezien en had hier volgens Mulder ook meerdere malen voor gepleit bij de minister van Justitie. Toch werd gekozen voor maatstaven die aanzienlijk milder en soepeler waren dan in eerdere jaren was besproken. Het gevolg was dat het NBI pragmatisch werd. Kritiek op de werkwijze en het trage tempo deed het NBI besluiten de verzoeken van ‘kleine luyden’, zoals aan de voornamelijk Limburgse mijnwerkers werd gerefereerd, in versneld tempo af te handelen. Gewone arbeiders hadden in de regel nauwelijks vermogen en de tijd en kosten die het NBI kwijt was aan het zorgvuldig natrekken van hun antecedenten wogen niet op tegen de uiteindelijke opbrengst van het geconfisqueerde bezit. Daarnaast werden voorrangsregelingen opgesteld voor niet-Joodse slachtoffers van het naziregime en oorspronkelijk Nederlandse vrouwen. De afwikkeling van hun verzoeken kregen urgentie, zoals sinds 1947 ook het geval was voor Joodse slachtoffers. Gekleurde symbolen op de indexkaarten, waarvan een blauw bloem- of zonachtig tekeningetje op de dossiers van uit Duitsland afkomstige Joden het meest opvallend is, laten zien hoe NBI-secretaresses probeerden een werkbaar systeem aan te brengen en de enorme stapels dossiers op doorzoekbare wijze te archiveren. Elk dossier kon immers weer als voorbeeld gelden voor een volgend dossier. Voorgedrukte vragenlijsten en formulieren werden opgesteld om de ontvijandingsprocedure te formaliseren en standaardiseren.

==

In retrospectief betekende het vaststellen van de ontvijandingscriteria in 1948 en alle aanvullende regelingen die in de daaropvolgende maanden werden geformuleerd niet alleen een doorbraak, maar ook een keerpunt in het ontvijandingsbeleid. Waar in de eerste jaren na de oorlog politieke en financiële motieven het beleid ten aanzien van Duitsers hadden gedomineerd, is vanaf 1948 een meer morele, juridische teneur zichtbaar in de discussie over de behandeling van vijandelijke onderdanen en hun vermogen. Ontvijanding werd nog steeds gezien als een gunst, die enkel verleend mocht worden aan Duitsers die goed gedrag hadden getoond tijdens de oorlog, maar het ontvijandingsbeleid was, in de woorden van Dirk Mulder, ‘hoe langer hoe meer aan vastheid gaan inboeten’.5 Tot zijn frustratie werd het NBI steeds vaker overstemd door de Raad voor het Rechtsherstel. Deze Raad, waar het NBI op papier deel vanuit maakte maar in de praktijk grotendeels onafhankelijk van opereerde, fungeerde als laatste hoop voor Duitsers van wie het verzoek tot ontvijanding was afgewezen. Als juridisch orgaan kon de Raad voor het Rechtsherstel namelijk beslissingen van het Beheersinstituut verwerpen. Dat de Raad in toenemende mate van haar bevoegdheden gebruik maakte en Duitsers die in hoger beroep gingen gelijk gaf, kon het NBI niet verkroppen. Ontvijanding onthief per slot van rekening een vijandelijke onderdaan niet alleen van de discriminatoire bepalingen die aan de vijandstatus kleefden, maar had vaak ook tot gevolg dat in beheer genomen vermogen moest worden teruggegeven. Grootschalige ontvijanding bracht dan ook de financiële doelstellingen van het ontvijandingsbeleid, namelijk de confiscatie en uiteindelijk liquidatie van vermogen ten gunste van de Nederlandse schatkist, in het geding.

Ook op internationaal niveau stond eind jaren veertig de omgang met Duits vijandelijk vermogen ter discussie. De geallieerde grootmachten, die ten alle tijden een herhaling van de Vrede van Versailles in 1919 hoopten te voorkomen, wilden met de toenemende spanning tussen ‘Oost’ en ‘West’ de financiële afwikkeling van de oorlog voltooien. Terwijl Nederland probeerde het in beslag genomen vermogen definitief veilig te stellen, en wetgeving wilde aannemen die eventuele toekomstige Duitse pogingen om het vijandelijk vermogen terug te krijgen onmogelijk maakte, gaven de bezettingsautoriteiten andere belangen voorrang. De ‘Grote Drie’, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk, waren het erover eens dat Duitsland een deel van de oorlogsschade zou moeten vergoeden, maar ook dat de fouten die na het einde van de Eerste Wereldoorlog waren gemaakt, waartoe naast torenhoge herstelbetalingsplichten ook territoriale veranderingen werden gerekend, vermeden moesten worden. Ondanks de goede intenties bleken fundamentele tegenstellingen met de Sovjet-Unie echter funest voor de internationale verhoudingen en een deling van Duitsland was onafwendbaar. In 1949 werd Duitsland opgesplitst tussen een door de Westerse landen gesteunde federale Bundesrepublik Deutschland (BRD), en de in de communistische bezettingszone ontstane Deutsche Demokratische Republik (DDR). Dit had grote gevolgen voor het Nederlandse Duitslandbeleid en voor het herstel van de economische betrekkingen tussen Nederland en Duitsland. Daar kwam bovenop dat de voortdurende oorlog in Indonesië Nederland zowel politiek als economisch in een internationaal zwakke positie hield. De Marshallhulp die in 1948 van start ging bood verlichting, maar creëerde ook een zekere afhankelijkheidsrelatie ten aanzien van de Verenigde Staten en gaf Nederland geen andere keuze dan zich te schikken naar de plannen voor economische wederopbouw, veiligheid en politieke samenwerking die in West-Europees en Atlantisch verband ontstonden en waarin ook voor de nieuwe Bondsrepubliek plaats werd gemaakt.

==

In 1951, zes jaar na de capitulatie, was de staat van oorlog met Duitsland die nog altijd gold een anachronisme geworden. Onder internationale druk besloot de Nederlandse regering de oorlogstoestand te beëindigen. Op 26 juli, om klokslag twaalf uur ’s middags, werd uit naam van koningin Juliana een besluit uitgevaardigd waarmee de diplomatieke relaties tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland werden hersteld. Duitsland was niet langer een vijandelijke staat, en Duitse onderdanen waren niet langer vijandelijke onderdanen. Er moest nog wel afgerekend worden. Hoewel het einde van de staat van oorlog de bilaterale betrekkingen normaliseerde, en al spoedig verbeterde, betekende het niet dat er spreekwoordelijk of letterlijk een streep door de nog openstaande rekening voor de oorlogsschade werd gezet. Er waren nog steeds onopgeloste vraagstukken, en nog altijd geen vredesverdrag.

Voor het NBI had de beëindiging van de oorlogstoestand grote gevolgen. Vooruitlopend op het herstel van de bilaterale betrekkingen had het instituut gepleit voor een directe ontvijandingsstop voor buiten Nederland wonende vijandelijke onderdanen en definitieve confiscatie van het vijandelijk vermogen. Zou dat niet worden geregeld dan, zo was de verwachting, zouden voormalige vijandelijke onderdanen hun vermogen terug gaan eisen naarmate de oorlog verder in het verleden kwam te liggen. Daarnaast moest het laatste woord over ontvijanding niet langer aan de rechter zijn, maar aan het NBI. Op die manier kon voorkomen worden dat onteigend vermogen via beroepsprocedures ‘wegsmolt’ of ‘verschrompelde’, in strijd met het algemeen belang.6

Alle aanbevelingen ten spijt kwam er geen abrupte ontvijandingsstop. Uit de notulen van de Staten-Generaal blijkt dat er over de voorstellen flink is gedebatteerd, maar dat er principiële kritiek werd geuit op confiscatie van vijandelijk vermogen zonder enig zicht op schadeloosstelling door de Bondsrepubliek. Wel werd er een wet aangenomen waardoor de spelregels voor ontvijanding veranderden. In deze zogenaamde Bestemmingswet werd bepaald dat Duitsers, hoewel ze vanaf 26 juli 1951 weliswaar geen vijandelijke onderdanen meer zouden zijn, hun vermogen door deze verandering niet automatisch terugkregen. Ook werd de procedure voor teruggave aangepast. Nu ontvijanding niet meer nodig was, kwam de afhandeling van de verzoeken om vrijgave van vermogen in handen van de Raad voor het Rechtsherstel. Het NBI werd grotendeels buitenspel gezet.

==

Betekende de Bestemmingswet het einde van het NBI? Nee. Tot aan de opheffing op 1 juni 1967 zou het instituut nog lopende verzoeken afronden en een adviserende rol vervullen, zo blijkt uit het archief. De bemoeienis van het NBI in de afwikkeling van restitutiezaken was groot. Nu Duitsers niet langer ontvijanding hoefden aan te vragen, probeerden velen (alsnog) hun vermogen terug te krijgen. Daarnaast werd het NBI overspoeld door aanvragen voor compensatie of schadeloosstelling. Want hoewel de Nederlandse regering van mening was dat gedupeerde vijandelijke onderdanen door Duitsland moesten worden gecompenseerd, was hier tot frustratie van velen in de jaren vijftig nog altijd niets over vastgelegd. Pas negen jaar later, bijna vijftien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, werd uiteindelijk een verdrag ondertekend waarin een aantal uit de oorlog voortvloeiende vraagstukken werden geregeld. Dit zogenaamde Ausgleichsvertrag, dat werd geratificeerd in 1963, bepaalde dat de Bondsrepubliek Nederland 280 miljoen Duitse mark aan schadevergoeding zou uitkeren, waarvan 125 miljoen bestemd was voor slachtoffers van het nationaalsocialisme. Daarnaast werden er afspraken gemaakt over andere hete hangijzers, zoals grenscorrecties, de Rijnvaart én het vijandelijk vermogen. Het overgrote deel van het geconfisqueerde vermogen bleef in Nederlandse handen, een klein deel werd aan Duitsland teruggegeven.

Het Ausgleichsvertrag legde de verantwoordelijk voor compensatie van voormalige vijandelijke onderdanen definitief bij Duitsland. Toch waren de mogelijkheden voor Duitsers in Nederland om compensatie aan te vragen beperkt. Tegenwoordig zou een Duits burger zijn of haar zaak kunnen aanvechten bij het Europees Hof. Maar omdat het Besluit Vijandelijk Vermogen dateerde van vóór het inwerkingtreden van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948 en het Europees Verdrag dat hier in 1950 uit volgde, konden Duitsers geen beroep doen op het protocol dat particulier eigendom beschermt. Een schadevergoeding kon enkel gevorderd worden op basis van het Reparationsschädengesetz uit 1969. Onderverdeeld in zogenaamde Schadegruppen op basis van de hoogte van de schadebedragen, kregen Duitsers die via deze regeling compensatie aanvroegen een vergoeding volgens een degressieve maatstaf. Dit betekende in de praktijk dat hoe hoger de schade was, des te lager de vergoeding verhoudingsgewijs uitpakte. De Bondsrepubliek kon zich het economisch gezien simpelweg niet permitteren alle Duitse onderdanen volledig te compenseren. De meeste Nederlandse Duitsers die zich bij de Duitse overheid meldden voor compensatie kwamen dan ook van een koude kermis thuis.

Voor de Nederlandse schatkist bleek het ontvijandingsbeleid lucratiever dan de aanhoudende waarschuwingen van het NBI hadden doen vermoeden. In totaal werd er ruim 750 miljoen gulden aan Duits vijandelijk vermogen onteigend, omgerekend miljarden euro’s. Wellicht is de opbrengst zelfs nog groter geweest, duizenden kwitanties en jaarverslagen in het Nationaal Archief wachten op een rekenwonder dat de uitdaging aan wil gaan om alle bonnetjes bij elkaar op te tellen. Het onteigende vermogen was zeer divers. Van bestek en fotolijstjes tot huizen en bedrijven; zoals in de volgende hoofdstukken zal blijken werden zowel grote als kleine, roerende en onroerende goederen geconfisqueerd. Nauwkeurig opgestelde inventarislijsten geven de geldzucht achter het ontvijandingsbeleid prijs. Want hoewel in de familiegeschiedenissen die volgen de levensloop van tot vijandelijke onderdanen verklaarde Duitsers en hun gedrag tijdens de bezetting centraal staan, was het de Nederlandse overheid voornamelijk om hun vermogen te doen. De definitie van afrekenen in de titel van dit boek betekent dan ook niet het omleggen van de vijand, maar het verrekenen, afbetalen of vereffenen van de schade die Duitsland tijdens de bezetting de Nederlandse samenleving had toegebracht, over de rug van Duitse onderdanen in Nederland, Nederlandse Duitsers.

Als ware hij een Nederlander