Milo van Bokkum

Grensstreken

Waarom grenzen liggen waar ze liggen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 MILO VAN BOKKUM en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 1085 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

‘Ze stapten in hun auto of in een bus en werden weer gewone toeristen, onderweg naar het drielandenpunt.
Een imaginair punt, wist Victor, ontsproten aan de verbeelding van de mens. Imaginair, en toch was het er. Iedereen wilde het met eigen ogen zien, hoewel er eigenlijk niets te zien was. En ook al was er niets, het bood houvast. Het drielandenpunt was zoals God. De mens werd erdoor aangelokt, maar tegelijkertijd door bedrogen.’

==

Stefan Brijs, De engelenmaker

==

Tussen de Brabantse dorpjes Ulicoten en Oude Strumpt ligt één erg klein weiland dat Belgisch grondgebied is.

Introductie

Een toevallig lijnenspel

In de zomervakantie van 2012 pakte ik de trein van Amsterdam naar Tilburg. Ik had een fiets mee, want ik wilde een tochtje maken van 17 kilometer met als doel een klein weiland iets ten westen van het stadje Baarle, gelegen onder Tilburg.

Aangekomen in Noord-Brabant fietste ik over een voormalige spoorbaan Tilburg uit, en via dorpjes als Riel en Alphen kwam ik ongeveer een uur later aan in de buurt van het weiland. Het lag een stukje van de weg, was wat moeilijk te zien, maar wie wist wat hij zocht kon het wel onderscheiden.

Op het eerste gezicht had het weiland niks bijzonders: er groeide gras. Toch vond ik het een van de interessantste weilanden van Nederland. Het wás namelijk geen Nederland: dit ene weiland was Belgisch, omringd door Nederland. Een exclave.

Dat kon je nergens aan zien, maar juist dat had me zo getrokken. Tegen het einde van mijn middelbareschooltijd begon mijn grensverslaving op te spelen. Tijdens schoolvakanties probeerde ik vaak de grens van Nederland op te zoeken, of die van buurlanden. Een jaar eerder was ik al afgereisd naar Kerkrade om daar over de Nieuwstraat te fietsen – de ene zijde Duits, de andere Nederlands. En ik ging kijken bij de Vennbahnenclaves, de stukken Duitsland die in België liggen en van de rest van Duitsland gescheiden worden door een paar meter brede spoorbaanbedding die Belgisch is.

Wat me aantrok, was het paradoxale van grenzen. Aan de grens verandert alles, en er verandert vaak niets. Er botsen twee werelden, een paar meter maakt soms het verschil tussen democratie en dictatuur, tussen twee taalgebieden, tussen twee verschillende straffen voor eenzelfde misdaad. Dat is op zich al fascinerend, maar daar komt vaak nog iets bij: je ziet er niks van, hoogstens soms een hek waarachter alles er hetzelfde uitziet.

Ik was erop gaan letten, en sindsdien kwam ik die onzichtbare macht voortdurend tegen. In een boek las ik over een spoorlijn in het Mauritaanse deel van de Sahara die zich midden in een schier eindeloze, vlakke leegte een rotswand in boorde, om er iets verderop aan de dezelfde kant weer uit te komen. Waarom was dat nodig? Omdat de spoorlijn niet over het grondgebied van de Spaanse kolonie van de Westelijke Sahara gebouwd mocht worden, die met een grenshoek nét de rotswand raakte. Daardoor kon de spoorlijn de ‘muur’ net niet vermijden. Wie op satellietbeelden naar de plek kijkt, ziet geen grens, alleen leegte en de restanten van de meest nutteloze spoortunnel die ooit is gebouwd (hij wordt niet meer gebruikt).

Soms was de onzichtbare macht minder komisch. In een documentaire over de Canadees-Amerikaanse grens had ik de volgende scène gezien: een Afrikaanse vluchteling stond ergens in een besneeuwd bos te praten met een grenswacht, allebei in een ander land, een paar meter ertussen. ‘Je realiseert je dat je aangehouden wordt als je nu doorloopt?’ zei de grenswacht aan de Canadese kant. De vluchteling liep door, en na een paar stappen werd hij aangehouden. In die paar stappen was er aan de wereld niks veranderd, en toch was hij in een andere wereld gestapt.

Het was een brute scène geweest, onaangenaam. Maar wel een scène die op de meest heldere manier de vreemde macht van grenzen toonde. Het was dezelfde macht als bij het Belgische weiland: het zag eruit als een doodgewone plek, maar binnen het hek van dit veldje stond je in een andere wereld. Als ik dáár ga staan, dacht ik, mag formeel alleen een Belgische agent me vragen wat ik daar doe.

Het was een vreemde landschapservaring. Bij de Nieuwstraat was het net zo geweest: de gewaarwording dat als je iets simpels en alledaags doet als de straat oversteken, je opeens in een ander land bent. Maar deze keer, in Baarle, kwam er voor het eerste iets nieuws bij me op: waaróm is het dáár eigenlijk anders? Wie heeft bedacht dat die overgang op deze plek ligt? Hoezo? En hoe valt er praktisch mee te leven voor de boer om wiens land het gaat?

==

*

==

Bijna tien jaar later heb ik mezelf die vragen nog talloze keren gesteld bij duizenden kilometers grens die op de wereldkaart staan ingetekend. Nadat ik had ontdekt hoe dat weiland Belgisch was geworden (waarover verderop meer), kon ik niet meer stoppen met uitzoeken waarom de wereldkaart eruitziet zoals hij eruitziet – en hoe er met sommige opmerkelijke grenzen te leven valt.

Het is simpelweg verslavend. De ontstaansgeschiedenis van de ene grens is nog onwaarschijnlijker dan de andere. Soms waren de hobby’s van een enkele politicus doorslaggevend voor het grensverloop, zoals bij de Nederlands-Duitse grens bij Nijmegen. De Russische tsaar bepaalde hoogstpersoonlijk waar de grens tussen Suriname en Frans-Guyana zou komen te lopen – twee landen waar hij niet de baas over was op een continent waar hij nog nooit was geweest. Namibië heeft een vreemd uitsteeksel, enkel omdat de Duitse kolonisten in Afrika per se aan een belangrijke waterweg wilden grenzen (waarvan ze later pas ontdekten dat hij helemaal niet bevaarbaar is). Soms werd met een nauwelijks beredeneerde pennenstreek een volk voor decennia gescheiden, zoals bij de Koreanen.

Net als bij veel andere gebeurtenissen in de geschiedenis spreken de verhalen vaak tot de verbeelding, omdat ze zo duidelijk laten zien dat het weinig had gescheeld of het was allemaal heel anders gelopen. Ze tonen hoe toevalligheden (en soms gewoon slordigheden) langdurige en grote gevolgen kunnen hebben.

Dit boek gaat over de verrassende, vaak komische manier waarop met name Westerse diplomaten de wereldkaart hebben geprobeerd vorm te geven, en over die soms onvoorziene, vaak allerminst komische gevolgen daarvan: conflicten, opgesplitste volkeren of simpelweg praktische problemen voor mensen die naast die grenzen wonen – want ook vóór maart 2020, toen de coronacrisis ertoe leidde dat grenzen opeens een stuk harder werden, hadden veel grensstreekbewoners al regelmatig te maken met de streken die grenzen je kunnen leveren. Soms tot aan het levensgevaarlijke aan toe, zoals we zullen zien.

De verhalen roepen daarmee een serieuze vraag op. Als er zoveel moeilijkheden en ruzies voortkomen uit grenzen, als het ‘juiste’ antwoord zo lastig te vinden lijkt, als het zo moeilijk is om orde aan te brengen in de wereld dat ‘zelfs’ Nederland een grensconflict blijkt te hebben met Duitsland – waarom zijn we als mensheid dan zo verknoopt met het concept? Op een paar uitzonderingen na schetsen de grensgeschiedenissen een wereld waar afscheiding ongelofelijk diep ingebakken zit en een gigantische, dwangmatige obsessie is. Een wereld waarin Zelf en Ander altijd afgebakend moeten worden, waarin met enige hybriditeit zelden genoegen wordt genomen. Een wereld waaraan valt af te lezen dat mensen ver zullen gaan om ervoor te zorgen dat ze hun eigen gebiedje hebben, vaak zo groot mogelijk, zonder tussenkomst van een ander. Een beeld waaruit, hoe je het ook wendt of keert, nogal vaak een sfeer van strijd opwalmt, van belangentegenstellingen en ieder voor zich – dezelfde materie als waar oorlogen uit ontstaan, die natuurlijk ook niet zelden om grensgeschillen draaien. We maken onszelf immers graag wat groter dan de Ander.

Wat moeten we daarvan denken? Niet al te veel goeds, als je de politicologen Naeem Inayatullah en David L. Blaney mag geloven. In hun boek International Relations and the Problem of Difference beargumenteren ze dat de geboorte van ons statensysteem het gevolg is van een angst voor de ander. Over het algemeen wordt die geboorte gedateerd tot de Vrede van Westfalen (1648), die het einde van de Dertigjarige Oorlog (1618–1648) markeerde. In dat conflict, dat een direct gevolg was van de Reformatie en waar ook de laatste decennia van de Tachtigjarige Oorlog toe behoorden, waren katholieke en protestantse heersers elkaar flink te lijf gegaan, met ongekend groot bloedvergieten tot gevolg (relatief gezien vielen er meer doden dan in de Tweede Wereldoorlog). Elke partij wilde per se de ander volledig verslaan – de andere interpretatie van het Christendom was immers volledig fout. Er moest één continent onder één versie van het Christendom ontstaan. Misschien wel met verschillende heersers, maar wel met een zekere religieuze homogeniteit. Die dynamiek maakte dat het conflict volledig escaleerde, waarbij Duitsland en de Bohemen functioneerden als een soort ‘gladiatorenarena’, aldus de historicus Stephen Toulmin.

Het revolutionaire zit hem volgens veel historici in de manier waarop het conflict werd opgelost. Nog altijd wordt de Vrede van Westfalen door veel historici gezien als een van de belangrijkste momenten uit de Europese geschiedenis. Nadat alle strijdende partijen het continent vrijwel volledig hadden verwoest en totaal uitgeput waren geraakt, kozen ze min of meer noodgedwongen voor een oplossing waarin Europa seculier verder zou gaan: elke staat mocht z’n eigen religie hebben, oftewel cuius regio eius religio. Zoals de historicus George Pagès het omschreef in 1970: ‘De Vrede van Westfalen verving het idee van een verenigd Christendom voor het idee van onafhankelijke staten, voor een internationale gemeenschap. [...]’

In deze lezing zijn grenzen min of meer een positief, tolerant fenomeen, een noodzaak omdat we nu eenmaal allemaal anders zijn. Maar het loont om nog een stapje verder te denken. Want eigenlijk was ‘Westfalen’ helemaal geen goede stap, aldus Inayatullah en Blaney. Door verschillen achter grenzen weg te stoppen, hebben we er nog niet mee leren omgaan. Grenzen zijn volgens de auteurs een versie van het agressief vermijden van omgaan met een Ander, een symptoom van ons onvermogen om serieus met verschil te dealen. We zien verschil als gevaar, homogeniteit als stabiliteit en orde. ‘De intellectuele erfenis van de [Westfaalse] periode is een sterk wantrouwen jegens verschil, in tegenstelling tot het ondersteunen van openheid richting de ander of het koesteren van een visie op verschil als hulpbron.’ Een van de meest duidelijke langetermijngevolgen van deze erfenis is de opkomst van het nationalisme in de negentiende eeuw: een doctrine die geobsedeerd is met grenzen en wantrouwen jegens de Ander. ‘De begrensde politieke gemeenschap construeert (en wordt geconstrueerd door) anderen binnen en buiten de grenzen. De Ander verschijnt als een eeuwige dreiging in de vorm van andere staten, buitenlandse groepen, geïmporteerde goederen, en buitenlandse ideeën [...].’

Tja, zo kun je er inderdaad ook naar kijken. En, dat moet ik toegeven, het klinkt pijnlijk herkenbaar. Een vriendin van mij vertelde ooit een anekdote over een fietsvakantie langs de Donau, de rivier die tussen Roemenië en Bulgarije de grens vormt. Aan de Roemeense kant hadden ze haar consequent gewaarschuwd voor de Bulgaren: ‘Je blijft toch wel aan deze kant?’ Aan de Bulgaarse zijde was dat precies andersom geweest.

Het is niet nieuw om op dit effect van grenzen te wijzen. Misschien wel het bekendste voorbeeld is de roman Waiting for the Barbarians (1980) van de Zuid-Afrikaanse schrijver en Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee. De roman speelt zich af in een stadje aan de rand van The Empire, vlak bij de grens met een gebied waar de ‘barbaren’ wonen. Althans, zo noemen de inwoners van The Empire de bewoners. Naarmate het boek vordert begaan steeds meer officieren van The Empire grove misdaden tegen de barbaren, die ze ontvoeren tijdens expedities – koloniale wandaden. De hoofdpersoon, een magistraat uit een grensstad, walgt in toenemende mate van die acties, maar krijgt het daardoor zelf aan de stok met de legerleiding van The Empire.

Het boek uit complexe kritiek aan het adres van het kolonialisme, en maakt daarbij sterk gebruik van de grens als fenomeen. Volgens de bewoners van The Empire woont achter de grens de ultieme Ander – de naam barbaren laat daar ook weinig twijfel over bestaan. En die Ander moet gekleineerd en gekoloniseerd worden, op basis van angstbeelden die aan het einde van het boek eigenlijk niet blijken te kloppen. Er is geen echt contact – alleen ideeën over de Ander en een obsessie met het verschil tussen de twee groepen. ‘Er woont geen vrouw aan de grens die niet heeft gedroomd van een donkere barbarenhand die onder haar bed vandaan komt om haar enkel te grijpen, geen man die zichzelf niet bang heeft gemaakt met visioenen van barbaren die bacchanalen houden in zijn huis, broden breken, gordijnen in brand steken, zijn dochters verkrachten.’

Coetzees verhaal is een allegorie, het gaat niet over een specifieke plek. Het lijkt erop dat hij expliciet het verhaal niet te Zuid-Afrikaans heeft willen maken, zodat het breder gelezen kan worden. Maar dat neemt niet weg dat het boek pijnlijk veel weg heeft van de Zuid-Afrikaanse werkelijkheid. In het Zuid-Afrika van de Apartheid werden voor (verschillende) groepen zwarte bewoners aparte zwarte ‘thuislanden’ ingesteld: vaak dorre, niet erg aangename gebieden, de Bantoestans. In de jaren zestig, zeventig en tachtig werden veel zwarte bewoners door de witte leiders van Zuid-Afrika gedwongen hiernaartoe te verhuizen. Zij leefden vaak onder extreem slechte omstandigheden, echt veel werk was er niet in de Bantoestans, die zich vaak bevonden aan de rand van het huidige Zuid-Afrika en Namibië (dat toen gecontroleerd werd door de Zuid-Afrikaanse regering).

Een groot ‘succes’ werd het gelukkig nooit: uiteindelijk woonde slechts een deel van de zwarte bevolking in de Bantoestans. Maar het voorbeeld toont wel precies de grote nachtmerrie van Inayatullah en Blaney: het wegwerken van verschil achter grenzen, omdat er ongemak bestaat over verschil binnen de eigen grenzen.

De plek waar dit misschien wel het meest ‘succesvol’ is gebeurd in de recente geschiedenis is Polen. Dit land had al een traumatiserende geschiedenis van opdelingen achter de rug – tussen Habsburg, Duitsland en Rusland in de achttiende eeuw, tussen Hitler en Stalin in de twintigste eeuw – toen Stalin er na de Tweede Wereldoorlog nog een schep bovenop deed. Na de oorlog, die de regio totaal verwoestte, kreeg de Sovjet-Unie, als deel van de geallieerde winnaars, een groot deel van oostelijk Polen (met steden als Vilnius en Lviv) in handen.

Stalin besloot een groot deel van de Poolse bevolking in dit gebied vervolgens naar het westen te dwingen, het land uit. Op deze ‘vreemde elementen’ zat de paranoïde dictator niet te wachten: wie wist hoezeer ze het land of de partij konden ondermijnen.

Ter compensatie voor het verloren land in het oosten kreeg Polen een groot deel van het oosten van het verslagen Duitsland. Heel Polen, ‘het land op wieltjes’, schoof zo als het ware wat op naar het westen – naar gebieden waar nauwelijks Polen woonden. In dit gebied, waar bijvoorbeeld de steden Wroclaw (Breslau) en Szczecin (Stettin) liggen, stuurden de Polen op hun beurt de Duitsers weg richting het westen, de nieuwe grens over – voor zover die al niet op de vlucht waren geslagen voor de oprukkende Russen in 1945. Soms hadden ze maar een half uur om in te pakken. In Duitsland zwierven de families veelal maandenlang rond voordat ze zich ergens konden vestigen.

De voormalige Duitse dorpjes kregen nieuwe Poolse namen, net zoals de voormalige Poolse steden voortaan bekend zouden staan onder hun Russische namen. Er arriveerden uit het oosten verdreven Polen om de huizen van de Duitsers in het westen in te nemen.

==

==

De Zwitserse historicus Aldo Dami (1897–1976) heeft zich zijn hele leven fanatiek beziggehouden met de geschiedenis van territoriale veranderingen op het Europees continent. Zijn magnum opus is het boek ‘Les Frontieres Européennes 1900-1975’, waarin hij door middel van talloze minutieuze tekeningetjes grensverschuivingen op het continent uitlegt. Dit is het kaartje dat hij van Polen maakte. De groene grenzen zijn die in 1939, de rode die van na 1945.

==

Een eigen land voor het eigen Zelf en het vreemde element de grens over sturen – de gedwongen volksverhuizingen behoren tot de grote naoorlogse trauma’s van Centraal-Europa. Nog niet al te lang geleden kwamen de Duitsers die gedwongen werden te verhuizen als toerist terug naar de dorpen en steden uit hun jeugd. Dit leidde tot allerlei pijnlijke ontmoetingen en psychologische processen, schrijft onderzoeker Corinna Felsch in een studie uit 2013 naar dit toerisme. Sommige Polen waren bang dat de toeristen hun kindertijdhuizen weer kwamen opeisen – wat vrijwel nooit het geval was. Soms voelden de Duitsers juist een diepgaande connectie met de Polen, die zelf vaak weer uit het oosten van hun land waren weggestuurd: beide groepen waren immers ‘slachtoffer van de geschiedenis’. Maar vaak overheerste een mix van ontluistering en berusting over wat er van hun geboortesteden en -dorpen was geworden. ‘Ik nam nog een keer afscheid van Persing,’ zo schreef een van hen na terugkomst in een reisverslag. ‘Deze keer was het voor eeuwig. Het viel me niet zwaar meer. Het is niet meer het Persing van toen.’

==

*

==

Bestaat er een alternatief voor grenzen en de schadelijke dynamiek die ze met zich meebrengen? Inayatullah en Blaney wagen zich in hun boek niet aan radicale vergezichten van werelden zonder grenzen. Dat kun je hen ook moeilijk kwalijk nemen, want een grensloze wereld, of een wereld met andersoortige grenzen, met grote stukken gedeeld land of iets dergelijks, is totaal onvoorstelbaar. Dat maakt het naar mijn indruk ook moeilijk om echt tegen grenzen te strijden – want wat kunnen we ons nou voorstellen bij een alternatief? Wie weet wat voor conflicten dat weer zou opleveren, een set fluïde overgangen, of zelfs helemaal geen grenzen: een monochrome wereldkaart. Misschien heeft de mens wel iets van afscheiding nodig. Nog los van het feit dat de weg naar een grensloze wereld vrijwel zeker onbegaanbaar is.

En toch loont het wellicht de moeite om te kijken hoe ver we zouden kunnen komen. We kunnen ook kleinere stapjes maken, iets wat Inayatullah en Blaney wél suggereren. Misschien moeten we niet denken in zulke grootse alternatieven, die we ons maar lastig kunnen voorstellen. We kunnen ook beginnen met op z’n minst de onaangename effecten van het huidige systeem zoveel mogelijk te bestrijden. We kunnen het wantrouwen en het ver-‘Anderen’ zo veel mogelijk tegengaan. Door ons bewust te zijn van de psychologische ‘uitsluitende’ werking van grenzen. Of van de reële uitsluitende werking van grenzen. Of door grenzen zoveel mogelijk doorlaatbaar te maken, zoals in de Schengenzone, waar inmiddels al flink wat generaties zijn opgegroeid voor wie grenzen (in ieder geval op hun eigen continent) een stuk minder betekenis hebben. Of door het laten vervallen van een visumplicht voor Rusland, waar dat land begin 2021 toe overging voor een groot aantal landen. Je kan lacherig doen over berichten dat de bewoners van de wat geïsoleerde Russische provinciestad Penza in 2018 zo vrolijk omgingen met de komst van buitenlanders voor het WK-voetbal – zoiets is gewoon een positieve ontwikkeling, en het hoogst haalbare in een door grenzen gedefinieerde wereld. Niets ‘de-Anderficeert’ een mogelijk vijandig stereotype sneller dan een echte ontmoeting.

En wie weet kan ook inzicht in de ontstaansprocessen van grenzen op bescheiden wijze bijdragen. Niet zelden zijn het zulke vreemde, toevallige, onnavolgbare geschiedenissen dat een zekere relativering van het grensfenomeen een logisch gevolg is. We ervaren deze lijnen al vaak als willekeurig; inzicht in hoe ze tot stand zijn gekomen versterkt alleen maar het gevoel dat de ‘juiste’ grens niet bestaat – hoe rationeel de tekenaars zichzelf keer op keer ook mochten vinden.

==

==

Detail van een kaart van het Amt Wittenberg (een regio ten zuidwesten van Berlijn) uit 1749. De kaart toont hoe verschillende steden van het Amt in buurstaten liggen, zoals rechtsboven Blankensee: dat ligt in feite in Brandenburg en is via een corridor te bereiken. Dit was tot en met de negentiende eeuw een zeer normale situatie in het gebied dat vandaag de dag Duitsland is, zoals verderop in dit hoofdstuk aan bod komt.

==

Hoofdstuk 1

Exclaves

Hoe de ongeveer tweehonderd Cooch Behar-exclaves aan de grens van Bangladesh en India zijn ontstaan is onderwerp van veel verschillende verhalen. Een pokerspel tussen twee lokale heersers die stukken land gebruikten als inzet? Lekte de pen waarmee de grens werd getekend?

Je begrijpt de fantasten wel die met deze verklaringen op de proppen kwamen. Er kán toch geen logische reden zijn om honderden exclaves in het leven te roepen midden in een drassig, vochtig gebied, vooral bewoond door landbouwers en zonder enige belangrijke steden of andere grote bebouwing.1 Exclaves, contra-exclaves en de enige contra-contra-exclave ter wereld (een weilandje van India in Bangladesh, in India, in Bangladesh) – ooit goed voor in totaal ruim tachtig procent van alle exclaves ter wereld, met ruim 50.000 mensen die ‘over de grens’ van hun eigen land wonen. Wie de Cooch Behar-regio voor het eerst op de kaart ziet, moet even knipperen met zijn ogen. Wáár kijken we nu precies naar? Waar gáát dit over? Het ziet eruit alsof de twee landen op elkaar gebotst zijn en de scherven verspreid liggen.

==

==

De situatie bij Cooch Behar. Roze gebieden zijn Indiase exclaves in Bangladesh, groene gebieden zijn Bangladeshi exclaves in India.

==

De verklaring voor de situatie is eigenlijk niet al te ingewikkeld. Tijdens een oorlog aan het begin van de achttiende eeuw tussen twee lokale Indiase koninkrijken (Mughal en Cooch Behar) bezetten beide legers kleine stukjes land, die uiteindelijk in 1713 in het vredesverdrag terechtkwamen. Om vervolgens de hele koloniale tijd stand te houden, doordat Cooch Behar ook onder de Britse overheersing enige autonomie kenden. Sterker, het duurde even voordat de Britten doorhadden wat hier aan de hand was. In 1814, toen ze al een tijd aanwezig waren in de regio, schreef een magistraat aan een superieur dat hij stukjes grond had aangetroffen waar criminelen uit Mughal – dat steviger onder Britse controle stond – heen leken te vluchten om vervolging onder de Britten te vermijden.

Britse voorstellen om de situatie te versimpelen leidden nergens toe. En dat had grote gevolgen toen de Britten in 1947 besloten de kolonie India op te splitsen in twee onafhankelijke landen.

Van de splitsing van India wordt vaak gedacht dat hij tot stand is gekomen doordat de Britten botweg een lijn trokken die min of meer probeerde de islamitische en de hindoestaanse gemeenschappen van elkaar te scheiden. Ze hadden haast, zo gaat het verhaal – nu het besluit tot onafhankelijkheid er lag wilden ze zo snel mogelijk weg.

Inderdaad trok de – met de regio totaal niet bekende – jurist Cyril Radcliffe in opdracht van de Britse autoriteiten in 1947 in een paar dagen een grove lijn die India moest gaan scheiden van het nieuwe, uit twee delen bestaande buurland.2 Maar niet overal gingen de Britten zo te werk: in Cooch Behar lieten ze de keus aan de Raj – een soort koning – zelf. Wilde hij deel gaan uitmaken van het overwegend hindoeïstische India, of het overwegend islamitische Oost-Pakistan (inmiddels Bangladesh)? Hij koos voor India, terwijl de Britten juist de overblijfselen van Mughal bij Oost-Pakistan voegden. Beide staten namen zo hun exclaves ‘mee’, en de meest complexe internationale grens ter wereld was geboren.

Ik heb mij jarenlang afgevraagd wat dit precies betekende voor de bewoners. Waren hier grenscontroles? Dat kon toch bijna niet? Zaten de bewoners opgesloten in de weilanden? En zouden ze zich op het ene weiland ook echt anders voelen dan op het andere?

Lang kon ik geen antwoord vinden op deze vragen. Tot ik een paar jaar geleden een indrukwekkend artikel ontdekte. In 2013 publiceerde de geograaf Hosna Shewly een onderzoek naar de exclaves: tien dikbedrukte pagina’s vol feiten en details over het leven in het grensgebied, gebaseerd op zeven maanden veldwerk.

Het antwoord was verontrustend: de enkele tienduizenden inwoners van de exclaves zaten wel degelijk vast in een soort vacuüm. Als een Bangladeshi uit een exclave voor bijvoorbeeld familiebezoek door India moest reizen, liep hij of zij het risico om opgepakt te worden en in de gevangenis te eindigen, want door India mag je niet zomaar reizen zonder de juiste documenten. En die konden de Bangladeshi weer niet krijgen zonder eerst naar het ‘vasteland’ van Bangladesh te gaan.

‘Om te leven moet ik India betreden,’ citeert Shewly een Bangladeshi. ‘Maar de Indiërs noemen me een buitenlander en stoppen me in de cel als ze me pakken.’

Om alles nog eens erger te maken was de invloed van de moederlanden in de exclaves buitengewoon klein. Van enig rechtssysteem was eigenlijk geen sprake, en evenmin van gezondheidszorg, onderwijs en elektriciteit. Verrassend is het dan ook niet meer als Shewly aanstipt dat de enkele gepleegde moord in de exclaves vrijwel altijd ongestraft blijft. Wie ziekenzorg zoekt in het omringende land, wordt regelmatig aan de deur van het ziekenhuis geweigerd.

Shewly noemt de situatie in de gebieden bare life: leven gestript tot het meest basale niveau, iets wat ernstig doet denken aan wat Thomas Hobbes ooit de state of nature noemde, waarin de staat volledig afwezig is. Het is de ‘pre-staat-staat’, de toestand waarin de staat niet bestaat, waarin ieder voor zich leeft en de sterkste doorgaans wint. Cooch Behar is zo’n regio waar de centrale regering, hoe zeldzaam het ook is, niet naar omkijkt: te ingewikkeld, te duur, te afgelegen. Niet voor niets zijn er volgens Shewly criminele bendes actief die vee stelen en van het ene naar het andere land sluizen, terwijl de eigenaren van de dieren machteloos toekijken. ‘Als we klagen, zeggen ze dat mensen zonder land geen stem hebben,’ verklaarde een geïnterviewde.

Het materiaal van Shewly – die de nodige lof verdient voor haar poging de levens hier in kaart te brengen – is een zeldzaam inkijkje in het dagelijks leven van de inwoners van de Cooch Behar-exclaves. Hoe uitgebreid haar documentatie ook mag zijn, het blijft enigszins treurig dat de wereld zo weinig weet van de levens die hier de afgelopen decennia geleefd zijn. Maar het is genoeg om duidelijk te maken dat de keuze om, na jaren gebakkelei, alle exclaves te ‘neutraliseren’, absoluut de juiste is geweest, sterker nog: dat deze keuze veel eerder gemaakt had moeten worden.

India en Bangladesh tekenden in 1974 de eerste intentieverklaring om aan de verwarrende situatie een einde te maken. In de praktijk zou het nog meer dan veertig jaar duren tot de kwestie werd opgelost, aangezien deze nauwelijks enige prioriteit had in beide landen. Pas in de jaren negentig begonnen ze met een precieze inventarisatie van de oppervlakte van de exclaves, en er vond een volkstelling plaats in 2007. India moest zelfs nog de grondwet wijzigen om te accepteren dat het land ruim 40 vierkante kilometer aan oppervlakte zou verliezen.

In mei 2015 stemde het Indiase parlement daarmee in. Met een oplossing nabij waren de overheden plots – en voor het eerst – een en al oor voor de lokale bevolking. Die zomer trokken 75 teams van één Bangladeshi en één Indiase ambtenaar de regio in om aan de bewoners te vragen van welk land ze na de grenswijziging staatsburger wilden zijn. In tien dagen waren ze klaar.

Erg verrassend was de uitkomst niet: veruit de meeste mensen kozen ervoor om verder te leven in het land waar ze voortaan deel van zouden uitmaken, aldus statistieken in regionale media. 14.000 inwoners van Bangladeshi exclaves werden Indiaas, 36.000 inwoners van Indiase exclaves werden Bangladeshi. Slechts ongeveer duizend inwoners van Indiase exclaves zouden gekozen hebben voor Indiaas staatsburgerschap, om zich vervolgens te hebben gevestigd in India. Op 31 juli 2015 om middernacht was het zo ver: de nieuwe grens werd officieel. En de wereld was het grootste deel van z’n exclaves kwijt.

==

*

==

DE EENZAAMHEID VAN EXCLAVES: WEST-BERLIJN

==