Lex ter Braak

Levensvormen

Roman

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 LEX TER BRAAK, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1086 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

The world has to be measured by the eye

—Sylvia Plath

==

==

Oh that my words were colors

—Lord Byron

Omkeringen

fragmenten

==

==

##

#111. Leren lezen en schrijven was bij juffrouw Frieda Einhorn geen ambachtelijke oefening, het waren ondoorgrondelijke lessen van verbeelding. Ik geef toe dat het lang duurde voor ik er op die manier naar kon kijken en dat ik er tegelijk mijn twijfels over heb. Ik kan niet uitsluiten dat ik het mooier maak dan het door haar bedoeld was. Ook het feit dat Julia er nog steeds anders over denkt, voedt die tegenstem in mij.

Dat Einhorn een voornaam had en Frieda heette, was het laatste wat wij toen van haar wilden weten. Zij was een spookachtig wezen uit een andere tijd en leerde ons vanuit haar onbereikbare verte woorden spellen en letters schrijven. Oud en mager, haar grijze haar tot een lange vlecht gewikkeld handhaafde zij moeiteloos haar straffe regime van tucht en ambitie, dachten wij.

Haar lokaal was nuchter maar dat werd bij vlagen volledig overstemd door de kastanjebomen achter de ramen. Hun takken beroerden de ruiten, verfden er licht doorheen, sloegen er verwoede regenroffels op als het hard waaide en de wolken tegen het glas uiteenspatten. Meer spektakel viel er niet te beleven – tot wij op een grauwe ochtend acht vliegertouwen door de klas zagen lopen. Hoog boven de kaarsrechte rijen van onze aaneengeschoven schoolbankjes liepen die van de achtermuur naar de muur voorin. Daar stond Einhorns houten bureau op een verhoging, recht onder het zwarte schoolbord: het dagelijkse slagveld van onze angst.

==

De dag voor we aan onze eerste lees- en schrijfoefeningen zouden beginnen had zij eigenhandig, na schooltijd, dit netwerk van dunne touwen gespannen. In ons bijzijn hing zij de ranke, papieren vliegtuigjes met hun haakjes aan de koperen ringetjes die al om de touwtjes zaten. Elke rij kreeg haar eigen model met andere kleuren. Boven mijn rij hing het geel en zwart.

Op het eind van de dag, na het opmaken van de rekensom, schoof zij de vliegtuigjes met behulp van de raamstok iets naar voren of achteren. Het ongecontroleerde geschuif met de stok boven haar hoofd had als gevolg dat de touwtjes verslapten. Ze bogen als boekenplanken steeds verder door en belemmerden de gedroomde voortgang van de vliegtuigjes, iets wat wij moeilijk om aan te zien vonden. Sommige leerlingen beweerden dat zij vals speelde ‘net als toen’ en dat hun vliegtuig onterecht was teruggevallen. Ook al was overduidelijk dat het ongecontroleerde zwaaien van de stok het met precisie afmeten van de vliegbewegingen onmogelijk maakte.

De rij die het beste presteerde zag zich, nadat Einhorn de uitslag van haar rekensommen bekendmaakte, beloond met een centimeter voortgang van haar vliegtuig. De minst presterende rij verloor haar vliegtuig uit het zicht; onverbiddelijk manoeuvreerde Einhorn dat twee centimeter naar achteren. De andere vliegtuigjes bleven onbewogen op hun plaats hangen.

Onder de schaduw van onze vliegtuigjes lazen wij gebogen over onze dunne boekjes en met wijzende vinger hardop en schreven wij, weer gebogen, onze woorden in schriftjes met de inktlap in de hand. Boven ons hoofd hoorden wij hun roterend gebrom en scheerden in gedachten mee in hun vlucht. Lezen en schrijven werd vliegen om zo snel mogelijk bij het bord aan te komen. Het veld van de angst veranderde in een onbegrensde luchthaven van vertrekdromen.

Wel diende je eerst de woorden vlekkeloos uit te spreken en tussen de lijntjes aan elkaar geschreven te hebben – en elke dag kreeg je daar een cijfer voor: je bijdrage aan het resultaat van je rij en de vlucht van je vliegtuig. Wij verkeerden in ijle luchtspiegelingen, streefden naar het hoogste resultaat en keken elkaar op de vingers.

Ondertussen schreed juffrouw Einhorn langs de banken, bestudeerde ons schrijfwerk, tikte hier en daar op een tafeltje als waarschuwing dat het niet ging zoals zij het wenste – en bleef lang onzichtbaar achter in de klas staan. De generaal die de bewegingen van haar troepen overzag en niemand die het waagde om te kijken. Wij voelden dat zij ons een onbekende wereld van mogelijkheden in trok en dat boezemde ons angst in.

De dag dat wij het woord ‘ik’ leerden schrijven zal ik niet vergeten, en daarom schrijf ik dit. Schrijven was nog geen zacht vloeien, wij tekenden eerder, zoals kloosterlingen hun miniaturen, en vulden allen tegelijk en volgens strakke regels gelijkvormig ‘ik’ tussen de lijntjes in – de kleinste vlek was al een aanslag op de orde en diende tegen elke prijs voorkomen te worden. Wij, dertig kinderen, beten op onze tong om in deze oefening van wij ik te schrijven. Ieder van ons had het idee dat alles van haar, zijn, ik afhing. Onwetend van inflatie schreven wij het meest gebruikte woord op als was het een zeldzaamheid waar je leven van afhing.

Ik denk dat Frieda Einhorn, daar achter in de klas, tevreden tegen de muur leunde en glimlachte om de door haar opgewekte kracht van de verbeelding.

==

Ik begrijp nu ook waarom ik nooit heb kunnen zeggen welke rij gewonnen heeft, of er wel prijzen waren en de vliegtuigjes ooit de overkant bereikten. Evenmin weet ik wat mijn bijdrage was, of ik al dan niet tot de vertragers of versnellers behoorde.

Einhorn was het gelukt ruimte te scheppen voor de verbeelding van het woord – en wat daartoe leidde is weggedreven als de overbodig geworden zwembandjes na de laatste zwemles. Mogelijk had het gemakkelijker en meer ontspannen gekund, al kan dat perspectiefvervalsing zijn, het false flat van de rechte weg.

Of was het niet meer dan een mirage? Had zij de verbeelding zelf het woord gegeven?

==

#1804. De kaart van Berlijn heb ik opgevouwen en in mijn ladebox gelegd. Balletjes kan ik altijd gooien maar wandelen pas weer als de lockdown is opgeheven en dat duurt te lang. Ik houd er niet van de ruimte van mijn schrijftafel voor niets vrij te houden. Mijn Rolodexen hebben er de plaats van de kaart ingenomen en staan vooraan, klaar om de tijd om te draaien en ermee te spelen. Met de brede knop zet ik het rad van de ouderwetse kaartenmolens in beweging zodat de kaartjes ritselend als een tulen rok over elkaar tuimelen.

Wolken en Wandelen, is mijn steevaste antwoord als ik de W heb gedraaid. Heel soepel gaat het niet, de Rolodexen zijn versleten en eerder op stilstand dan beweging ingesteld. De oude molentjes zijn te lang uit de wind gehouden.

Ze behoren tot de vaste attributen op mijn schrijftafel, ik vind ze mooi en ingenieus, ook omdat vorm en inhoud een zijn: een cirkelende eenheid van samenhang. Nog niet eens zo lang geleden was een Rolodex een sieraad op het spiegelende bureaublad, een eigentijds teken van orde. Nu is het een vergeten voorwerp, door de digitalisering overbodig gemaakt, al kun je ze nog wel bij de goede kantoorboekhandel kopen.

Ze stonden jaren bij mijn ouders in de garage en waren weggegooid als ik ze niet had meegenomen. De ene bevatte hun handgeschreven adressenbestand om verhuiskaarten en vakantiepost te versturen, de andere was ongebruikt. Verwachtten mijn ouders dat hun kennissen- en vriendenkring zich zou uitbreiden of broedde mijn vader op zakelijke plannen die een netwerk van bereikbare mensen vooronderstelden?

Lang niet iedereen die met een adreskaartje in het molentje was opgenomen kende ik. Als ik ernaar vroeg kozen mijn ouders bij de meeste namen tussen verhuisd, overleden of gewoon opgelost, ook zij wisten niet meer waar iedereen was gebleven. Uit beeld, zei mijn moeder ten slotte. Het is een obsoleet archief van verdwenen mensen, een onbepaalde gemeenschap waarin mijn ouders als hun gelijken zijn opgenomen.

==

#785. De rolodexmolentjes zijn getransformeerd tot de speelse aandrijfwieltjes van mijn verbeelding, een herhaling van wat ik als kind graag deed. In die tijd knipte ik foto’s en plaatjes uit tijdschriften, atlassen en stripboeken en plakte die op voorgesneden kartonnetjes. Met hun beeldzijde naar beneden deed ik ze in de doos waarop ik ‘plaatjes vertellen’ had geschreven. Mijn naam voor het spel dat ik in mijn eentje kon spelen; het kon ook met anderen, al bleef dat beperkt tot mijn moeder of een vriendje.

De spelregels waren zo eenvoudig dat je nauwelijks van regels kunt spreken. De worp van een dobbelsteen bepaalde het aantal plaatjes dat je uit de doos mocht pakken. En dan was het een kwestie van snel reageren en handelen: het bepalen van de volgorde in dezelfde seconde dat je ze uitlegde op het Perzische tapijt. Het kleed was onmisbaar, niet alleen was het een zacht bloembed om op te liggen maar ook ontnam zijn doolhof van florale motieven de plaatjes bij voorbaat elke samenhang. Telkens als ik me over de beelden boog had ik het gevoel dat daaronder andere werelden bewogen.

Na het uitleggen had je nog vijf minuten om een verhaal te bedenken dat zich aan de volgorde van de plaatjes moest houden.

==

De foto’s, letters en tekstfragmentjes die ik nu uitknip, plak ik op de rolodexkaartjes. De letters en woorden komen in het molentje met de beschreven kaartjes, de foto’s in het andere. De kleine kaartmaat dwingt me de foto’s terug te snoeien tot een detail waarin het geheel zelden meer is te herkennen, zelfs niet als je weet waar de foto betrekking op heeft. De letters daarentegen zijn zelden te groot, alleen politieke aardschokken en rampen worden in chocoladeletters uitgevent maar ook die passen op een kaartje.

Woorden moet ik vaak afknippen en dat kan verrassende woorddelen opleveren zoals, een favoriet van mij: nuïteit dat onder de N staat en van continuïteit is overgebleven. Als ik dat tevoorschijn heb gedraaid zie ik meteen een poollandschap voor me waarin niets zichtbaar is, alleen het wit van het nu.

==

#1967. De afgelopen maanden heb ik ‘het wieletje’ van de molentjes vele malen rondgedraaid als was het een tijdrad dat met zijn kaartjes als schoepen de tijd verdreef. Ik gebruikte afbeeldingen en woorddelen om er al improviserend fragmenten omheen te schrijven; bij enkele heb ik de afbeelding ernaast geplakt. Hun onverwachte samenzijn leek mij noodzakelijk of werkte aanstekelijk.

==

Sinds kort speel ik er met Eber Weiss mee, mijn benedenbuurman – allebei met volle overgave alsof we weer acht jaar zijn. We raakten een tijdje geleden aan de praat toen we onze vuilnis min of meer tegelijk naar beneden brachten. Hij liep een trap voor mij uit en bleef bij de haldeur hangen om een sigaret te roken. Ik had hem nooit eerder gezien maar als vanzelf raakten we onder de haveloze overkapping met elkaar in gesprek. Zijn praktische kijk op de pandemie werkte bevrijdend.

Hij was, vertelde hij, taxichauffeur en had een London-taxi gekocht, een Austin Hackney, zo een met een glazen afscheiding tussen de passagiers en hemzelf. Daarmee reed hij zijn klanten door heel Duitsland. Hij had een kleine koffiemachine op de achterbank gemonteerd en bood zijn auto aan als rijdend kantoor, voor dag en nacht. Je kon met zijn vieren achterin zitten, niet helemaal coronaproof, maar toch met een zekere afstand. Terwijl zijn klanten vergaderden, reed hij ze rond; hij zette ze af waar ze hun benen wilden strekken en wachtte tot ze weer terugkwamen.

Hij had ook passagiers die in hun eentje lange nachtritten wilden maken, om na te denken, te schrijven of om gewoon aan de monotonie van corona te ontsnappen. Eventjes naar Hamburg of Regensburg op en neer. Een bekende schrijver, hij wilde geen naam noemen, had zijn nieuwste roman op deze manier geschreven. Zijn eenmansbedrijf liep boven verwachting goed en leverde hem ook een schat van verhalen op ‘van zijn nachtreizigers’. Dat kwam hem bij het Rolodexspel goed van pas, al bleek hij zelf ook een fantasierijke verhalenverteller te zijn.

Als hij er is, pakken we een gelijk aantal kaartjes uit de molens, kijken daar een aantal minuten naar en vertellen elkaar dan een verhaal waarin elk kaartje zijn plaats heeft. Terwijl wij spreken leggen we de kaartjes omzichtig op een rij alsof we onze ziel tentoonspreiden. De abstracte fotofragmenten bieden veel ruimte voor een ‘vrije val’, zoals wij de afsprong in het open beeld noemen. Het is onze kunst de kaartjes zo te verbinden dat het verhaal zich van zijn losse bouwstenen bevrijdt en er als een luchtballon boven uitstijgt. Zo hoog mogelijk zonder het contact met zijn werkelijkheid te verliezen.

==

#1903. Precies op het aangekondigde tijdstip stond David met twee dichtgeknoopte zakken voor de deur. De intercom weigerde dienst zodat ik de negen verdiepingen naar beneden moest lopen om hem binnen te laten. Zichtbaar geërgerd dat het zo lang geduurd had, duwde hij mij de zakken in handen, zich verontschuldigend dat hij geen tijd had om nog even mee naar boven te gaan, hij moest er meteen vandoor.

Dat verbaasde mij niet. Zonder Julia als verbindende factor verloopt ons contact altijd ongemakkelijk, zo niet stroef. We hebben elkaar, vrees ik, nauwelijks iets te zeggen. Mijn appartement benauwt hem, had hij zich laten ontvallen tijdens een van de weinige keren dat hij met Julia bij mij was. Dat bedoel ik niet letterlijk, voegde hij eraan terwijl hij langs de boekenkasten liep en naar buiten keek, over de lage Plattenbau heen. Het viel mij op dat hij nergens echt naar keek. Julia veinsde het niet gehoord te hebben, dacht ik.

Ik droeg de zakken naar mijn appartement en appte Julia dat ik de lading in goede orde had ontvangen. Ze reageerde meteen en vroeg wanneer ik weer bij hen in Bergen zou komen. ‘Lekker wandelen in de duinen’ met een smiley.

De week daarvoor had ze mij gebeld om te zeggen dat ze, ‘opgejaagd door een vlaag van corona-opruimwoede’, een grote zak en wat losse spullen van mij had gevonden. Ze was er zeker van dat die uit de Abbestraße kwamen, onze verwijzing naar het huis waar we zijn opgegroeid. Vermoedelijk door pa en ma aan haar meegegeven na haar huwelijk met David, het moment dat zij definitief naar Nederland vertrok, ‘geëmigreerd’ volgens mijn ouders, ‘verdwenen’ volgens haar Berlijnse vriendinnen. Alweer meer dan twintig jaar geleden.

Ik had geen idee wat ik kon verwachten, ook omdat Julia het antwoord op mijn nieuwsgierige vragen schuldig moest blijven. Wat van mij was, had ze ongeopend in vuilniszakken gedaan en bij David in de auto gelegd. Hij kon het bij mij langsbrengen omdat hij ‘met de vereiste coronadocumenten’ voor zijn werk naar Berlijn moest. Voor ik haar kon vragen hoe ze dan had bepaald wat van mij was, hing ze met een gehaaste groet op.

==

De lichtste zak bleek gevuld met tijdpuin: papier, vervallen munten en potloden, al gleden er ook boeken en foto’s uit, een verstofte minderheid. Het weinige wat ik ervan wilde bewaren schoof ik terzijde, de rest kieperde ik terug in de zak. Ongeïnspireerd opende ik de andere zak waar zich hoekige punten in aftekenden, van dozen en atlassen vermoedde ik.

Maar toen ik bovenop mijn ordner zag liggen kon ik een ongeremde schreeuw van vreugde niet onderdrukken. Die lang gezochte ordner die het begin van mijn schrijven markeerde, was op een gegeven moment spoorloos verdwenen – en door mij uiteindelijk opgegeven. Al koesterde ik de weifelende hoop dat die eens alsnog tevoorschijn zou komen. Dat Julia’s telefoontje het teken van zijn opstanding kon zijn was niet bij mij opgekomen. Ik hoefde de ordner niet te openen om mij er een beeld van te vormen of me de inhoud te herinneren, ik kon die dromen.

Wel zocht ik tussen het gekreukelde krantenpapier naar het citaat dat ik, toen ik twaalf was, van een scheurkalender had overgeschreven: ‘Om tekens te kunnen lezen heb je meer nodig dan hoop en vertrouwen.’ Het was een van de laatste stukken die ik met mijn houten kroontjespen had geschreven, de woorden baadden in vlekken, spatten en halen. De pen was weer te diep in de inkt gedoopt en blijven haken in het vlossige papier.

Niet lang daarna stond mijn vader toe dat de balpen ons huis binnenkwam. Tot dan waren onze ‘officiële’ schrijfattributen potloden en kroontjespennen voor Julia en mij, vulpennen en een schrijfmachine voor mijn moeder en hemzelf. Nu mocht ik eindelijk met een van plastic glimmende pen schrijven.

Als vervulling van mijn uitgesproken wens had mijn vader mij voor mijn tiende verjaardag de oersaaie ordner gegeven. Dagelijks zag ik hun ruggen in aaneengesloten rijen op zijn kamer staan en verlangde ik naar een soortgelijk ordenend ritme. Zijn aantekeningen hield hij daarin ‘in verzekerde bewaring’, zoals hij spottend zei, een formulering die diepe indruk op mij maakte.

De ordner werd het literaire minispeelveld van mijn jeugd. Het was begonnen met het overschrijven van zinnen en passages die ik wilde begrijpen en bewaren. Ik plukte ze uit boeken en kranten of uit onbegrijpelijke stukken die op mijn vaders bureau lagen. Omdat papier toentertijd minder overvloedig door een huis stroomde dan nu schreef ik de citaten haperend en vlekkend op uitgescheurde krantenpagina’s. Hoewel ik die zo strak mogelijk in het vereiste formaat vouwde en afscheurde, was het resultaat hopeloos wanordelijk. Alsof de positieve inspanning zich wetmatig omzette in haar negatieve tegenkracht. Uiteindelijk bleek die onbedoelde anarchistische esthetiek voor mij zijn grote aantrekkingskracht te zijn. Als ik de ordner dichtklapte, leek het papier uit zijn beugel te glijden en als smeltijs onder de kaften vandaan te stromen.

Ik had er alleen niet aan gedacht om bij het kopiëren de naam van de schrijver of de bron van het citaat te vermelden. Waarschijnlijk ging ik ervan uit dat ik die wel zou onthouden, ook omdat ik mij niet elke dag aan het overschrijven wijdde. Maar toen de ordner langzamerhand gevuld raakte, verloor ik het overzicht, wat net als de wanorde bijdroeg aan zijn aantrekkelijkheid. Zonder namen of bronnen was het een anoniem tekstboek geworden waar kop noch staart aan zat. Een rompboek als een torso uit de klassieke oudheid.

Het schrijven begon als kinderspel – dat ik nog lang zo bleef doen en, weer anders beschouwd, nog steeds zo doe.

==

Opgewonden bladerde ik door de map met found footage zoals ik later in een onbewaakt ogenblik op zijn rug had geschreven. Spolia was een beter woord geweest voor deze gevonden en te gebruiken teksten. Nu ik de ordner weer in handen had drong pas goed tot me door hoe deze gevlekte, rafelende stukken vooruitliepen op mijn fragmenten. Ik heb in wezen nooit iets anders gedaan dan de wereld versnipperen om van de stukjes weer nieuwe werelden te maken. Ik vroeg me af of ik stukken uit found footage als sporen in mijn fragmenten zou kunnen opnemen of als stopstenen in een muur tussen losse zinnen plaatsen. Maar toen ik ze weer werkelijk las, zag ik het niet gebeuren.

De eerste zinnen die ik had overgeschreven kwamen uit een ridderboek. Ik verslond toen boeken over ridders die doolden door het donker, de weg kwijt waren, radeloos tot god baden en uitgeput het bos uitkwamen met hun mooie jonkvrouw op een schimmel terzijde. De precieze titel van het boek ben ik vergeten, het was iets als Der Karl im Wald. Maar de scènes die mij aangrepen en de drang tot overschrijven hadden losgemaakt, staan nog voor in mijn geest.

Ook de jonge Karel is in datzelfde ondoordringbare bos verdwaald. Hij weet niet dat hij als De Grote de geschiedenisboeken in zal gaan, nog onbevangen is hij met zijn paard het woud in getrokken, gedreven door nieuwsgierigheid en drang tot avontuur – dat in zijn tegendeel verkeert.

Dagenlang draait hij angstige, hongerige rondjes, tevergeefs zoekend naar een uitweg. Hij bidt en slaat geen acht op de dieren die hem te hulp schieten. Pas als een kluizenaar hem in een opening tussen de bomen aanspreekt, komt hij tot bezinning en luistert. De oude man waarschuwt hem voor de onbetrouwbaarheid van de wereld, want de wereld, zegt hij, is door het woord gezeefd. Tegelijkertijd wijst hij veelzeggend omhoog naar de lucht die aan flarden gescheurd over hun plek jaagt. Hij spoort Karel aan de schaduwen van het licht te volgen om ‘zijn bron te vinden’. Of Karel zichzelf moest vinden of de bron van het licht was onduidelijk, maar de zinnen riepen zo’n sterk beeld op dat ik ze opschreef om dat vast te houden.

Op de middelbare school kwam ik erachter dat de duistere kernzin van de kluizenaar een versnipperd citaat van een modern gedicht was: ‘De wereld is door de zeef van het woord gezeefd.’ Dit trof mij als een inzicht. Ik begreep dat teksten uit verschillende tijden samen op kunnen trekken en met elkaar vervloeien, dat een boek de bezielde ruimte van uitersten is, van mogelijke en onmogelijke samenkomsten als die van zee en haven tegelijk.

==

Ik legde de ordner tot nadere ordening op mijn grote schrijftafel. De ordners op de planken erboven hingen schots en scheef tegen elkaar. Vervolgens haalde ik deels vergeten boeken en geruïneerde schoolatlassen uit de plastic zak. Ik bladerde door rechthoekige verdwijngaten van uitgeknipte kaartjes en afbeeldingen. Ooit had ik die eruit geknipt en op karton geplakt om mijn zelfverzonnen spelletjes te spelen. De verschietende gatenpatronen, zag ik nu, leverden surrealistische doorkijkjes op waarin ongelijksoortige statistieken en tabellen over elkaar heen lagen die evenzovele mogelijkheden voor alternatieve ordeningen boden.

Ik stapelde de atlassen naast de ordner en bekeek de boeken waartussen zich het fraai geïllustreerde boek over de botanische tuin in Berlijn bevond. Ik had er weleens naar gezocht maar me niet gerealiseerd dat ik het kwijt was. Blijkbaar had ik het in de Abbestraße laten liggen, het tussenadres van opgeslagen spullen ten tijde van mijn verhuizing. Midden in een hittegolf van 1990 trok ik van een kleine flat in West naar een vijfkamerappartement in Oost, aan de rand van Mahrzahn. De achttien trappen leidden naar een onverbiddelijk schroeiende hemel.

De kleurrijke tekeningen van bloemen, bladeren, zaden, meeldraden en stampers vertraagden mijn kijken tot ik halverwege op een van mijn vroege, nooit afgemaakte Warburgfragmenten stuitte. Ik had dat, herinnerde ik mij ogenblikkelijk, in dit boek gestopt omdat ik het wilde uitwerken met een passage over fruitbomen.

Het moest de opening zijn van een kleine reeks Warburgfragmenten, waarin ik Warburg nabij wilde komen. Door wisselende omstandigheden was ik geleidelijk in de ban van deze ongrijpbare kunsthistoricus geraakt, een meanderende denker die zijn tijd wist te overmeesteren, wat voor mij meer is dan zijn tijd vooruit zijn. Was zijn belang geweest dat hij die vooruit was dan stond hij door de tijd ingehaald en alweer vergeten op zijn oude plaats. Omdat hij zag dat tijden verbonden waren, was hij overal wel en niet thuis.

==

#894. Ik belde Julia om haar te bedanken voor de zakken met erts en goud. Zij maakte van de gelegenheid gebruik mij te vragen of ik tussen de foto’s toevallig ‘die van haar’ had gevonden. Zij bedoelde twee foto’s van mij, ‘van vroeger’ die zij graag wilde hebben en waar zij mij vaak aan had herinnerd. Ik pakte het stapeltje en viste ze er snel tussenuit – maar ik begreep haar keus niet echt.

Op de ene ben ik ongeveer negentien jaar oud, ik sta in een tuin, wat afwezig op een schop geleund, mijn aandacht op iets buiten het beeld gericht. Op de andere zit ik hoog in een boom en zwaai, naar mijn vader, dacht ik. Maar Julia was er zeker van dat het naar haar was, zij had de foto genomen toen ik vanaf die hoogte naar haar had geroepen: ‘I am a leaf, hey ho, singing songs of shady leafs, land ho!’ Ze had moeten lachen, zei ze, vooral om het uitgelaten hey ho, dat als een citaat klonk. Ze had het bijna goed, het was mijn onbekommerde bewerking van Land Ho!, het nummer van The Doors:

==

He said, son, I’am going crazy

From livin’ on the land

Singing songs of shady sisters,

Singing songs of shady leafs.

==

Yeah!

==

I am a leaf

Hey ho!

A falling leaf

==

A course for ports unread

==

Ik maakte met mijn iPhone foto’s van de foto’s, appte die naar Julia en voegde eraan toe dat ik gauw zou komen: als de look zonder look bloeit en het naar knoflook ruikt.

==

#644. Aby Warburg was ziek en lag op sterven. Zijn bed stond tegen het raam aan geschoven zodat hij naar buiten kon kijken, naar de natte herfsttuin, het glinsterende water van de Alster die achter zijn huis en bibliotheek langsliep – en naar de door iedereen dood gewaande appelboom. Die oude boom zou dat jaar zijn omgehakt als hij zich niet tegen het vellen had gekeerd. Warburg was er niet van overtuigd dat de vruchtboom werkelijk dood was.

Deze kille oktobermaand liep ten einde en hij volgde de inkeer van de tuin naar de aarde, haar stilaan wegkruipen onder de grond. Tot hij plotseling met opspringende blijdschap zag hoe de appelboom onverklaarbaar was gaan bloeien. Hij vroeg om zijn dagboek en schreef: ‘25 oktober 1929. Wie zingt voor mij de hymne, het danklied voor deze zo laat nog bloeiende vruchtboom?’

Het bleken zijn laatste woorden – de volgende dag was hij gestorven.

==

Ik vind het een mooi verhaal, ook omdat het te mooi is om waar te zijn. Het past te goed bij Warburgs manier van denken: zijn onderzoek naar het verdwijnen van beelden en vervolgens hun door kunstenaars geactiveerde terugkeer. Verfijnd speelt het met zijn inzicht dat magie en mythen in wisselende melodieën tegen de maat van elke tijd ingaan en hun ongrijpbare figuren door het moderne denken trekken. En zo ook in Hamburg, de zich moderniserende handelsstad waar Warburg stierf: nog steeds werd een bloeiende appelboom in de herfst als een voorteken van de dood beschouwd. Mocht Warburg daaraan gedacht hebben, dan wist hij ook dat de appel het symbool van onsterfelijkheid was. Hij kon gerust gaan.

==

Het was mijn bedoeling dit Warburgfragment aan te vullen met het verhaal over de Circassiërs in Astrakhan. Aan het begin van de lente hakten zij jonge, wilde perenbomen in het bos om en brachten die in een optocht met muziek, zang en dans naar huis. Daar werd de boom midden in de kamer geplaatst en rijkelijk versierd. Kaarsen brandden in zijn takken. Met dit stralende middelpunt van het lentefeest verzekerden de Circassiërs zich van weer een heilzaam en vruchtbaar jaar.

==

#1812. Vanaf het moment dat ik de Rolodexen met plaatjes en woorden beplakte, beschouwde ik ze als mijn tafelmonumenten voor Aby Warburg. Het ronddraaien van de wieltjes roept woorden en beelden op die afhankelijk van de omloopsnelheid in de lucht blijven hangen of in een flits weer verdwijnen en hun nietszeggende achterkant laten zien. Het herinnert mij aan Warburgs zoeken naar de betekenis van verdwenen beelden die weer terugkeren maar dan geladen met een nieuwe betekenis – en zijn vraag was steeds wat dat betekende. Wat was er met het beeld gebeurd?

==

Ik ben opgegroeid in Hamburg, de stad waar Warburg sinds zijn geboorte in 1866 woonde – en waar hij in 1929 ook is gestorven, dertig jaar voor ik er werd geboren. Ik woonde er tot mijn zevende, toen verhuisden wij naar Berlijn omdat mijn moeder er in het Franziskus Krankenhaus hoofdverpleegster kon worden.

De Warburgs, bekende bankiers, kwamen bij ons thuis weleens ter sprake, zoals ook de namen van vele anderen in de gesprekken van mijn ouders vielen. Zij verdrongen elkaar zonder het te weten en onzichtbaar in onze schaars gemeubileerde woonkamer waarvan de leegheid vooral de Tweede Wereldoorlog zichtbaar maakte. Het was een kamer waarin duidelijk iets was uitgewist en de toekomst zo blanco mogelijk werd afgewacht.

Als we langs de donkerrode bakstenen bibliotheek wandelden die altijd een gesloten indruk maakte, zei mijn vader dat het een wonder was dat die de bombardementen onbeschadigd had overleefd. Hij wees op de gemetselde kapitalen op de voorgevel: K.B.W. de afkorting van Kulturwissenschaftliche Bibliothek Warburg. De Warburg-bibliotheek, reciteerde hij zonder verdere toelichting. Het was een opvallend groot gebouw dat door twee huizen werd ingeklemd alsof die moesten voorkomen dat het ervandoor zou gaan. In het licht van zijn geschiedenis was dat geen ongegronde vrees.

Op school hoorde ik het verhaal over het ontstaan van de collectie wat mij aan mijn stripverhaal over de uitvinding van het schaakspel deed denken. De heldere tekeningen verbeeldden het verhaal van Shirham, koning van India. Hij verveelde zich mateloos en vroeg zijn hofgeleerde Sissa ben Dahir iets te bedenken wat de lege uren zou verdrijven. Na nachten van ontwerpen en uitproberen kwam Sissa met een bordspel aanzetten. Het woord ‘schaakspel’ vulde op dat moment van het verhaal een extra groot beeldvlak en liep over het gezicht van de hofgeleerde dat als een spiegelbeeld in het vlammende schaakbord oplichtte. Een spannende maar ook mysterieuze tekening waaraan ik steeds bleef hangen, ook omdat ik de ontmoedigende afloop zo lang mogelijk voor mij uit wilde schuiven.

Het schaken kreeg de koning zodanig in zijn macht dat hij het dag en nacht speelde met iedereen die zich in zijn buurt vertoonde. Als beloning voor het meer dan geslaagde spel mocht Sissa van de koning een wens doen en hij zei dat hij een zich verdubbelende hoeveelheid graankorrels op elk vakje van het bord wilde hebben. De koning wreef zich in de ogen van ongeloof en vroeg hem spottend of hij het zeker wist. Sissa boog en antwoordde bevestigend. De koning stond op en beval zijn dienaren een paar zakken graan te halen en gaf die aan hem.

Dat sire, zei Sissa en volgens het stripverhaal met een zelfverzekerde blik in zijn ogen, is te weinig. U moet het precies uitrekenen.

De koning riep zijn rentmeester die met een groep ambtenaren aan het cijferen sloeg en na drie dagen van rekenen en herberekenen ontredderd met het eindresultaat kwam. Het getal besloeg in de strip een hele pagina van rijen op elkaar gestapelde, dikbuikige zakken waar een duizelingwekkende opsomming van onvoorstelbare woorden overheen stroomde: achttien triljoen vierhonderd zesenveertig biljard zevenhonderd vierenveertig biljoen en drieënzeventig miljard zevenhonderd negen miljoen vijfhonderd eenenvijftig duizend zeshonderd vijftig graankorrels.

Een niet te volgen accumulatie maar, zoveel was wel duidelijk, alles bij elkaar veel meer graan dan in het gehele land te krijgen was. Wat de koning dan ook stampvoetend van woede in alle toonaarden riep. Hij trok zich de haren uit het hoofd en schreeuwde dat hij hem, de bedrieger Sissa, in de gevangenis zou gooien.

Op het laatste plaatje rende Sissa het paleis uit, op de achtergrond lagen het gebroken bord en de schaakstukken op de stenen vloer van de paleiszaal. Dienaren achtervolgden Sissa terwijl ze lege graanzakken naar hem gooiden.

In een andere versie van het verhaal wordt hij ter dood veroordeeld.

==

#1463. Aby Warburg die als oudste zoon zijn vader als bankdirecteur moest opvolgen, had van kind af aan voor zichzelf een andere weg in gedachten. Hij was er zeker van dat hij archeologie wilde studeren en stond toen hij dertien was zijn voorbestemde plaats af aan zijn een jaar jongere broer Max. Hij verkocht die, zei mijn Hamburgse leraar, als Esau zijn eerste geboorterecht aan zijn broer Jacob. In ruil bedong Aby het recht om zijn leven lang boeken te mogen kopen ‘op rekening van de zaak’.

Wat er op dat moment door Max heen ging, vertelde de leraar er niet bij maar aan het schaakbord dacht hij niet of het verhaal was hem onbekend. Of, gezien zijn latere succesvolle carrière als bankier, berekende hij bliksemsnel wat het financieel kon betekenen en zag hij de uitkomst niet als een onoverkomelijk probleem. Of hij dat ook vond toen de rekeningen eenmaal binnenstroomden is mij onbekend. Wel weet ik dat hij de nieuwbouw van de door Aby ontworpen bibliotheek financierde, hem financieel bijsprong als hij zijn cultuurhistorische expedities maakte en altijd zijn extra aankopen goedkeurde.

Aby Warburg kon zo een kunsthistorische collectie van zeldzame boeken aanleggen die om vele redenen wereldberoemd is geworden en waar haar ontstaansgeschiedenis er slechts een van is. Zij bevatte meer dan zestigduizend banden die de reikwijdte van een klassieke kunsthistorische bibliotheek ver overstegen.

Hoewel een renaissancegeleerde was Warburg anders dan zijn collega’s minder geïnteresseerd in het individuele genie van de beroemde renaissancekunstenaars en hun onderscheidende esthetische kwaliteiten. Voor hem was de renaissancekunst niet de optelsom van genialiteit en de verheven uitdrukking van de geïdealiseerde klassieke wereld maar een reële werkelijkheid van dreiging, neurosen en complexen.

Hij zocht in de kunstwerken naar onderliggende lagen, netwerken van sporen en overgeleverde motieven. Deze dienden zich volgens hem vaak aan als ‘bijwerk’ dat vervolgens het hoofdmotief bleek te zijn. Om die transformaties te achterhalen ontrafelde Warburg de vertrouwde cultuurhistorische patronen en overgeleverde verhalen die aan het oppervlak van het kunstwerk lagen. Het was hun rol de kijker geruststellend bij de arm te nemen en hem het beeld in te voeren. Maar ergens onderweg werden ze in het beeld onderuitgehaald door tegenbewegingen en subversieve krachten. Die onverwachte verschuivingen en verstoringen van de vertrouwde orde openden verwarrende gezichtspunten waarin voor Warburg de betekenis van het kunstwerk zichtbaar werd.

Zijn bibliotheek wees hem op zijn zoektochten de weg en leidde hem naar tal van wetenschapsgebieden, ook occulte, zoals etnologie, astrologie en astronomie, filosofie, natuurkunde, theologie. Hij ontwikkelde zich tot een grootmeester van multidisciplinair combineren en speculeren en van het creëren van betekenissen. Met een van zijn eigen neologismen werd hij door zijn kleine kring van bewonderaars een Denklustige genoemd.

Warburgs ellipsvormige ontwerp voor de leeszaal van de bibliotheek doorbrak het keurslijf van de rechthoek, het celmodel voor onze woon- en werkruimtes alsook voor ons rechtlijnig denken en tentoonstellen. Zijn uitgangspunt was de baan van de planeten die ellipsvormig is en geen middelpunt heeft, wel de twee polen van haar gebogen uiteinden. Voor Warburg stonden die voor de curven van tegengestelde krachten zoals woord en beeld, het dynamische en het statische.

De boeken rangschikte hij niet alfabetisch op naam van kunstenaars en stromingen maar naar associatieve verwantschappen. Boeken die verbintenissen met elkaar aan konden gaan stonden zij aan zij, ook al hadden ze op het eerste gezicht niets met elkaar te maken. Wie bladerde, las en combineerde vond er zijn eigen weg.

==

In wezen was Warburg koortsachtig op zoek naar zichzelf en zijn eigen tijd. De breuken en scheurlijnen van de renaissance waren voor hem de spiegel waarin hij zichzelf en zijn tijd bevroeg. Zijn neiging tot depressie werd verhevigd door de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog. Na een zelfmoordpoging werd hij opgenomen in verschillende klinieken. Zijn ordedwang en rusteloze werken – voor hem bestond er geen verschil tussen werk en rust – werden in combinatie met zijn verhevigde waanvoorstellingen beschouwd als symptomen van schizofrenie. Ook het feit dat hij zelden iets afmaakte kwam in dat licht te staan. Later werd die diagnose bijgesteld tot manisch depressief en kon hij na zes jaar de kliniek weer verlaten en terugkeren naar zijn bibliotheek.

Zijn gedachten, ideeën, invallen, dagboekaantekeningen noteerde hij in schriften, op snippers papier en systeemkaarten, werkte hij uit in essays en beschouwingen die hij eindeloos reviseerde en vaak onvoltooid liet of die bij aanzetten bleven. Hij ordende en bewaarde dat in zijn archief en Zettelkästen, zijn kaartenbakken – nu de rijke onderliggende aders van zijn werk en een goudmijn voor onderzoekers.

Daar liggen ook zijn tekeningetjes en schetsen, uitgeknipte foto’s uit kranten, zijn beeldverzamelingen van kunstwerken, van eigentijdse uitvindingen en vliegwonderen zoals de zeppelin. Hij maakte er associatieve beeldvertellingen van die hij op grote vellen papier plakte zodat hij er wisselende tentoonstellingen voor de duur van een avond uit kon samenstellen. Om die daarna meteen weer te demonteren.

In 1912, zijn bibliotheek was nog niet eens in beeld laat staan ontworpen, vroeg hij zijn vriend Franz Boll een avond ‘uit te sparen’ en bij hem langs te komen. Hij had een kleine tentoonstelling ingericht in zijn huisbibliotheek, de boekenwanden waren verdwenen achter panelen met de beelden die hij hem wilde laten zien. Dertien jaar later besloot hij een lezing met de woorden dat alles wat hij die avond in woord en beeld had gepresenteerd de getuigenis was van de onderzoekende mens in zijn strijd om denkruimte. De dag daarna pakte hij ook deze getuigenis weer in.

Warburgs taal is nerveus, dicht en complex waarin aforismen als vuurvliegjes oplichten. De neologismen die zijn gedachten preciseren, zijn een onuitputtelijke bron voor exegese en analyse van schrijvers, kunstenaars, kunsthistorici, filosofen. In een symbiotische relatie met zijn werk trekken zij er als schimmels hun sporen en draden doorheen, voeden zich met zijn taal en zetten die om in hun eigen taal. De boeken die als heksenkringen uit Warburgs ondergrond opschieten, zijn er het vruchtbare leven van.

==

#1817. Nadat ik in 1984 was afgestudeerd aan de Humboldt Universität vertrok ik in een opwelling naar Florence. Al werd Warburg genoemd en geciteerd tijdens mijn colleges literatuurwetenschap en vaker in de werkgroepen kunstgeschiedenis die ik voor mijn plezier volgde, ik had geen afgerond beeld van hem. Hij werd vooral opgevoerd als renaissanceman en Botticellikenner. En daar hadden we, oordeelde ik onbezonnen, meer dan genoeg van.

Ik was vooral geïnteresseerd in hedendaagse kunst en Warburg gleed langs mij heen. Dat ik naar Florence ging was vanuit dat perspectief dan ook onbegrijpelijk, mijn excuus was dat ik ernaar verlangde in een andere wereld te verkeren. En dat bleek, anders dan ik gedacht had, het geval. In Florence blies de ‘oude’ kunst mij volledig van mijn sokken.

Niet eerder had ik de overrompelende kracht van kunst zo intens ervaren – en dat ondanks de onophoudelijk bonkende hoofdpijn van de zomerhitte, de siëstatijden die je doelloze uren lang in het straatstof en de benzinedampen gevangen hielden en de draaierigheid van honger en dorst want geld voor deze reis had ik niet.

Ik werd geraakt door de stormachtige vitaliteit, de helderheid, de kleuren van de kunstwerken die ook op straat leken te liggen, zij waren overal. Maar ook door een ingehouden gevoel van verwachting. Alles leek een belofte te zijn van iets wat komen zou, iets groots, een mysterie dat zich misschien voltrok op het moment dat ik keek. Mogelijk was het de vervulling van het kijken zelf, het in mij opnemen van de schilderijen en fresco’s waarop jonge vrouwen in wapperende gewaden door open ruimtes snelden, ruimtes die nauwelijks nog architectuur maar eerder de ervaring daarvan waren en die in het modernisme van de twintigste eeuw pas echt ontworpen en gebouwd zouden worden. Achter dun geschilderde, open pleinen en tempels strekten zich harmonische landschappen en stadsgezichten uit – gelegen in de paradijselijke tuin van het eeuwige Jeruzalem. Naar de hemel reikende cipressen, watervallen die van terras naar terras vielen en de sferische, vergelegen bergen hieven het onderscheid tussen hemel en aarde op.

Dit was de efemere stof waaruit de wolkachtige draperieën en sjaals van die vrouwen geweven waren. Zij bewogen de wereld en maakten haar wezen zichtbaar. Ook zijn donkere kanten, de duistere krachten die tegen het licht ingingen maar toch, zo leek het, met diezelfde belofte van vervulling en reiniging: Judith met loskrullende haren, het zwaard in haar ene hand en een kruik wijn in de andere die zich op weg begeeft naar Holofernes om hem in zijn tent het hoofd af te hakken, bosgodinnen die in maannachten met saters en dieren verkeren.

==

In de kiosken van kerken, kapellen en musea kocht ik elke ansichtkaart van deze zich in vele verschijningsvormen openbarende ziel: in dienstmaagden, profetessen, nimfen, engelen, godinnen, bacchanten. Hun ragfijne peploi wapperden zelfbewust en transparant, onthulden sierlijke lichaamsdelen, stileerden hun bewegingen en riepen bovenal het gevoel op dat hier iets zichtbaar werd gemaakt wat al eeuwen bestond en waar ook Dionysos en Orpheus hun staf over hadden gezwaaid.

==

#1821. Terug in Berlijn bekoelde mijn ervaring, ook omdat iedereen die ik erover sprak zijn schouders ophaalde. Tot ik onlangs toevallig een lang artikel over Aby Warburg las dat inging op zijn studie Ninfa Fiorentina. Mijn aandacht werd in eerste instantie getrokken door het onscherpe beeldfragment van dezelfde nimf die mij in Florence op het spoor van de voortvluchtige ziel had gebracht en waar ik in volledige overgave achteraan was gerend. Het fragment, begreep ik, had Warburg op de doos geplakt waarin hij zijn ongepubliceerde manuscript over de Florentijnse nimfen had opgeborgen. Het was voldoende om wat ook in mijzelf lag opgeslagen weer tot leven te wekken.

Het was niet zomaar een fragment maar het sleutelbeeld uit Domenico Ghirlandaio’s fresco De geboorte van Johannes de Doper. De nimfachtige verschijning kwam door de deuropening vanuit een daarachter liggende, verborgen wereld naar binnen, een schaal met vruchten op haar hoofd. Haar gewaad wervelde als een guirlande om haar lichaam en leek met die beweging de naam van de kunstenaar eer aan te doen. Zij vloog bijna de kamer binnen waar Elisabeth in haar kraambed lag en naar haar plotselinge verschijning keek. Tussen hen in stond een groepje vrouwen stil.

==

Het tafereel leek een tableau vivant of het bevroren moment dat de fotograaf nodig heeft om een foto met lange sluitertijd te maken. De verschijning van buiten, de ogenblikkelijk herkenbare vreemde in deze statische ruimte, trok zich hier niets van aan, zij was het filmische beeld dat vrij over de foto heen liep. Net iets groter en anders gekleed was zij een vrouw uit een andere tijd, een revenant, een gevaar voor de orde. Zij danste. Wie was zij, een filmster, de godin van de vruchtbaarheid, een bronnimf?

Warburg, las ik tot mijn opwinding, verbleef in 1888 in Florence om onderzoek te doen voor zijn dissertatie over Botticelli en werd door deze verschijning gegrepen, net als ik honderd jaar later. Ook hij had die overal zien opduiken, op Griekse vazen, Romeinse fresco’s en sarcofagen, in de schilderijen van Ghirlandaio’s tijdgenoten, in het werk van kunstenaars uit het noorden zoals Albrecht Dürer. Het betekende voor hem het begin van een levenslange toewijding en studie van beweging, van het vreemde in het vertrouwde, van de overlevering van beelden en hun activering door kunstenaars. Hij muntte daarvoor stroeve begrippen als Pathosformeln, gevoelsmallen, en Nachleben, het voortleven van beelden.

Hij ontdekte sporen die voorbij de gevierde klassieke oudheid naar nog oudere voorbeelden uit India en Arabië liepen. Zijn onderzoek bracht hem tot het inzicht dat ook magische en occulte elementen het onderwerp van de renaissancekunstwerken waren en dat hun rationele ruimte een chaotisch kruispunt bleek te zijn van overstekende opvattingen, geschiedenissen en wereldbeelden. Hij besefte dat deze kunstwerken te eenzijdig waren geïnterpreteerd en gaandeweg door kenners gezuiverd om als ideaal beeld van de renaissance hun voorgeschreven werking te doen.

Warburg doorzag het inherente collagekarakter van een kunstwerk. De ogenschijnlijke eenheid van het beeld verraadt bij minutieuze beschouwing de lijmranden van de delen en brokstukken waaruit een kunstwerk per definitie is opgebouwd. Het zijn de contourlijnen van de onopgeloste tegenstellingen en onbevattelijke onhelderheden die elke tijd uiteen doen vallen. Zij maken de wondranden van de tijd zichtbaar, ook al wil het kunstwerk zich daaraan onttrekken.

En als dat niet zo is, als er geen breuklijnen zichtbaar zijn, is het kunstwerk niet meer dan een bidprentje, esthetische kitsch om je geweten te sussen. Warburg zag het als zijn opdracht kunstwerken op deze wijze te duiden, als de gevoelige, seismografische tekens van sociale en psychologische spanningen.

Hij verzamelde foto’s van de nimfen, monteerde ze naast elkaar op panelen en doorsneed die met beelden van andere bewegingen, van krullend haar en arabesken, van opgeheven armen en wapperende vedertooien, van luchtwezens en slangen, van de banen van planeten en het plafond van zijn bibliotheek. Hij zocht naar patronen en hun betekenissen. Misschien leed hij aan betrekkingswaan – maar niets menselijks was hem in zijn zoektochten vreemd.

==

Toen Warburg in zijn laatste levensjaren deels in Rome werkte, vergezelde zijn medewerkster Gertrud Bing hem. Zij was meer dan aan hem gewaagd en gaf zijn denken een ruimte zoals hij niet eerder had meegemaakt. Op enkele foto’s zie je hen in de voorname ambiance van een luxehotel bij elkaar zitten, omringd door boeken aan de wanden en op de tafel. Zij kijkt helder en streng voor zich uit, Warburg schuilt achter zijn dunne en toch bovenlipbrede snor. Op een foto staat hij achter haar stoel alsof zij het centrum is. Beleefde hij achter deze onbeweeglijke fotofaçades zijn langgekoesterde nimfendroom? Die van het vlugge denken dat de ‘bange lucht doorsnijdt’ – en het licht mee naar binnen veegt.

==

Ik ging onmiddellijk naar mijn berging, zocht de ansichtkaarten en legde die zonder speciale bedoeling naast de Rolodex.

==

#1802. Vanmorgen vroeg kreeg ik een anoniem telefoontje. Ik heb daar een hekel aan. Het is alsof iemand met een bivakmuts over zijn hoofd getrokken op de deur bonst en vraagt of die binnen mag komen – ook al weet ik dat het vaak om niet meer dan een telefonische enquête gaat of een aanbieding voor ‘u als vaste gebruiker’.

Het kan ook zijn dat het de onaangename periode opriep die ik het liefst vergeet. Op de meest ongelukkige momenten werd ik in die tijd anoniem gebeld door een man die mij elke keer hetzelfde toebeet: Ik maak je kapot, klootzak, je schrijft gif. Of het voor hem een zin met komma’s was, betwijfel ik. Zodra hij mij zijn zin had toegebeten verbrak hij de verbinding. Ik was niet de enige die hier last van had, verschillende schrijvers werden door waarschijnlijk dezelfde man gebeld. De zich uitbreidende bedreiging had de aandacht van enkele kranten getrokken en een journalist was op onderzoek uitgegaan.

Hij had niet veel gevonden, ook ons werk had volgens hem niets gemeenschappelijks of schokkends wat een verklaring voor het gedrag van de beller kon opleveren. Na vele leesuren concludeerde hij dat ons werk op zichzelf staat – en dat, zei hij, is toch wel het minste wat je van kunst en literatuur mag verwachten. Hij had net zo goed de conclusie kunnen trekken dat dit de verontwaardiging van de beller opriep. Boos omdat hij de weg kwijt was geraakt of zich alleen gelaten voelde. Maar niet lang daarna bleven de zwarte telefoontjes uit en vroegen weer andere onderwerpen om de publieke aandacht.

==

Omdat verkooptelefoontjes zich meestal later op de dag aandienen, nam ik het anonieme gesprek aan. Het bleek dr. Frederike Gerlach te zijn, ik herinnerde me haar met-een. Een intelligente, kordate vrouw die mij gastvrij in Dresden had ontvangen. Op haar uitnodiging had ik daar in het voorjaar van 2002, berekende ik snel, een discussie over Wald und Gewalt geleid. Wat opgezet was als een ‘activerend gesprek’ liep geheel uit de hand. Daarna heb ik nooit meer iets van haar gehoord.

==

Destijds had zij zichzelf in haar eerste en met vloeiende hand geschreven brief geïntroduceerd als ecologe en directrice van de non-profitorganisatie Heimverein Dresden. Zij had, schreef zij toen, met instemming mijn stukken Van de boom en de tuin in Literatur Anno 2000 gelezen evenals Boomscript ‘het interessante en tot de verbeelding sprekende vervolg’.

Na deze korte opening ging zij zonder overgang direct op haar doel af en vroeg of ik bereid was in de geest van die stukken een alternatieve denkmiddag in te leiden en te modereren voor haar team en de grote groep vrijwilligers.

Heimverein Dresden, lichtte zij toe, monitorde in opdracht van Dresden de staat van de bossen in Saksen. Daartoe brachten zij en haar team, bijgestaan door de vrijwilligers, de conditie van een duizendtal bomen in kaart. Zij werkten hier al meer dan vijftien jaar aan, min of meer sinds de gitzwarte berichten over de zure regen. Hoewel het wetenschappelijk gezien te vroeg was om nu al definitieve conclusies te trekken was het voor haar en haar team zonneklaar dat de bossen er slecht bij stonden. Zij waren schrikbarend ongezond, een afbraak die werd versterkt door de zich steeds duidelijker aftekenende klimaatverandering, versneld en verhevigd door de mens.

Een lastig punt, schreef zij toen in 2001, omdat dit nog lang geen onderwerp binnen het grotere publieke debat is maar dat, zoals u weet, in diverse wetenschappelijke disciplines bediscussieerd wordt en voor velen een bewezen en onontkoombaar feit is. Wij van de Heimverein Dresden delen dit. Wij zien hoe van dag tot dag de gevolgen van de klimaatverandering zich in de bomen aftekenen. Wij lezen niet hun binnenringen maar wel hun buitenranden: stam, blad en kruin. Het was mij onduidelijk of dit bedoeld was als een geestige formulering of een vorm van gezinstaal, de manier waarop zij en haar team uitdrukking aan hun werkelijkheid gaven.

Zij vroegen zich al langer af hoe zij hun bevindingen naar buiten konden brengen zonder het publiek van zich te vervreemden en daarmee het risico te lopen dat de mensen zich van de Verein afkeerden. En er vervolgens niets zou veranderen. Wij hebben er baat bij, schreef zij letterlijk, dat de mensen de ernst van de situatie inzien en begrijpen dat wij hier een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid in hebben.

Mijn artikelen over boom, taal en handeling hadden haar op het idee gebracht een prikkelende middagsessie te organiseren om te beproeven of de mensen inderdaad tot handelen te bewegen waren zoals het in processie dragen van bomen, ‘een inspirerend en prikkelend voorstel van u’.

Mocht ik hiervoor open staan dan wilde zij graag een afspraak met mij maken om haar nu nog losse gedachten samen met mij handen en voeten te geven.

==

#1612. Ik verblijf graag in parken en tuinen, de in stukken uiteengevallen hemel op aarde, al geef ik toe dat verblijven voor mij het vrij zijn van werkzaamheden impliceert. Tuinieren doe ik bij voorkeur niet, ik kijk liever dan dat ik knip, snoei, spit of maai. Al heb ik daar eens anders over gedacht, ik zag mijzelf als kleine boer een autarkisch leven leiden met vooral veel tijd voor het lezen van onvergankelijke meesterwerken onder schaduwrijke bomen.

De moestuin die ik als voorbereiding voor die toekomst een tijdje onderhield, had mij tot mijn teleurstelling uit de droom geholpen. Alleen al het glasvrij maken van de grond, het was de plaats waar een grote kas had gestaan, kostte oneindig meer tijd dan ik bereid was te besteden. Ook de niet-aflatende strijd tegen het onkruid, het geroof van dieren en het onvoorspelbare groeigedrag van de planten ontnamen mij mijn arcadisch perspectief.

Sindsdien bezoek ik tuinen als de zuivere plaats voor beschouwing en reflectie, de vrije wijkplaats van het door Vergilius opgehemelde werkende landleven. De landschapsarchitect Frederik Law Olmsted bekende in een van zijn vele brieven dat hij als kind al wist dat hij een natuurlijke aanleg had voor luiheid en dagdromen, en dat zijn grootste genoegen bestond uit het louter kijken en het gedachteloos verzonken zijn in het landschap. Het gaf hem de ruimte om niet alleen Amerika’s grootse parken en landschappen te ontwerpen maar ook om zijn gedachten over de betekenis van parken voor steden onovertroffen op papier te zetten.

Het is jammer dat Vergilius in zijn Georgica schrijft dat ruimtegebrek hem dwingt de vereeuwiging van tuinen aan anderen na hem over te moeten laten. Ik ga ervan uit dat hij daarmee ‘na zijn dood’ bedoelde en dat was meer dan vooruitziend want sindsdien is er een oneindige schatkamer van literatuur over de tuin ontstaan, een geschreven paradijs waarin je eeuwig kunt verkeren – met ook nog oudere teksten dan Vergilius zich voor kon stellen.

Vergilius beperkt zich in zijn Georgica tot wat ik het ‘buitenparadijselijke’ noem: het werken op het land. In het leerdicht bezingt hij wat het graan doet groeien, hoe je je koeien moet verzorgen, pluimvee moet houden en bijen – die, schrijft hij, volgens sommigen geen dood kennen maar levend vliegen tot de status van sterren en opstijgen naar de hemel.

Eeuwen na Vergilius en nog maar honderd jaar geleden maakte Thomas Hardy een eenvoudig gedicht over de tuin van zijn grootmoeder. Hoge beuken stonden er, wilde kamperfoelie klom tegen de muur op en reikte naar de appelbomen. Rode rozen bloeiden en seringen, ernaast groeiden de groentegewassen en kruiden. Verder weg lag een bont bloemenveld en sleepten boomtakken als sluiers over de daken van houten schuurtjes. En daarachter werd het ruig: heide en doornstruiken kropen over ongecultiveerde gronden, uit een droge kuil groeide een eik, opgeschoten uit zaad daar honderd jaar eerder door een vogel gedropt.

Tijdens een wandeling, Hardy was nog een kleine jongen, vroeg hij haar hoe het eruit had gezien toen zij daar gingen wonen. Alles, verhaalde zij, is sindsdien, alweer vijftig jaar geleden, veranderd, change has marked the face of all things. De boomgaarden, de moes- en siertuinen waren nog woeste hellingen, ondoordringbaar overwoekerd door braambossen, gaspeldoorn en lijsterbes. Wat nu de weg is, was een smal pad omsloten door manshoge varens die je het zicht ontnamen. Het huis lag er alleen en de naaldbomen en beuken waren nog niet geplant. Op warme dagen ritselden slangen en hagedissen om het huis en ’s nachts vlogen de vleermuizen rond de slaapkamer. De wilde pony’s die op de heuvels graasden waren hun enige vrienden.

So wild it was when first we settled here – en zo kortgeleden was het nog maar.

==