Stephan Sanders

Godschaamte

Een eigentijdse expeditie op zoek naar God

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 STEPHAN SANDERS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1088 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voor Delano Paul Mac Andrew.

Voor mijn kerkvrienden.

Woord vooraf

Dit is gebeurd, dit moet sowieso geboekstaafd worden: de langdurige en soms omslachtige expeditie die in dit boek wordt beschreven kent niet één duidelijk begin- of eindpunt.

Wat mij voor ogen staat – en wat de lezer hopelijk ook leest – is een herinneringstocht die verhaalt van mijn tastende en groeiende geloof. Je moet ergens beginnen, en ik begin bij mijn eerste kerkgang als volwassen man. Geloofsvragen hadden zich vóór die tijd al aangediend: ik begon erover te praten met mensen die ervaring hadden met geloof en kerk, ik nam steeds vaker het grote Godwoord in de mond, zonder ironie of scepsis. Deze aanzwellende zucht naar geloof vormde de aanleiding om naar de kerk te gaan, en die kerkgang vormde op zijn beurt weer de noodzakelijke ondersteuning om te blijven geloven in God en Christus, op zeer volwassen leeftijd. Ik zou ook kunnen spreken van een ‘terugkeer’, want in mijn jeugd, tot mijn dertiende, bezocht ik met mijn ouders en zusje zeer regelmatig de rk-kerk in Noord Deurningen. Een katholieke opvoeding dus, met H. Communie en al en de Bijbelverhalen die op school tijdens de godsdienstles werden verteld door de plaatselijke pastoor. Er waren ook praktische redenen om naar de kerk te gaan – later zelfs naar meerdere kerken, soms ook naar Nederlands Hervormde. Net als mijn zusje zong ik in het kinderkoor, en zo vanaf mijn tiende speelde ik blokfluit en dwarsfluit tijdens Missen en Diensten. Meestal ging het om de eer, maar ik kan me herinneren dat ik ook weleens een zakcentje kreeg toegestopt.

De kerk stond voor mij als jongmens vooral in het teken van musiceren, van het zingen, spelen. Ik moest iets praktisch doen, een werkje verrichten – kennelijk had ik toen al behoefte aan een alledaags alibi, dat het simpele maar ook onbegrijpelijke geloofsfeit minder schaamtevol moest maken, gewoner. Toch moet ik in die tijd veel hebben opgevangen aan preken, evangelielezingen en gebeden.

Toen ik na veertig jaar geloofs- en kerkstilte mij weer bekende tot het rooms-katholicisme, en zelfs na enige tijd een trouw kerkganger werd, waren er veel herinneringen die alleen maar geactiveerd hoefden worden. Ik kende een aantal gebeden nog uit mijn hoofd (‘Heer, ik ben niet waardig dat Gij tot mijn komt, maar spreek en ik zal gezond worden’ – in mijn tijd was de tekst stelliger: ‘maar spreek slecht één woord, en ik zal gezond worden.’ Ik houd me mompelend aan die oude tekst, want die is beslister en in zijn onvoorwaardelijke vertrouwen bezwerender en daarom beter).

Ik begreep als vanouds bij die herhaalde kerkgang wanneer ik moest staan en zitten. Maar er waren ook zaken veranderd: in meer algemene zin leek het mij dat de Amsterdamse kerk die ik bezocht en nog steeds bezoek orthodoxer is dan mijn jeugdkerk, waar niet in het Latijn werd gezongen, en waar minder werd geknield. De kerk uit mijn jeugd was een kerk op drift, een kerk die een eigentijdse weg zocht na het Tweede Vaticaans Concilie: het Kyrie Eleison en het Agnus Dei waren er ingeruild voor een zogenaamde ‘beatmis’, met drums en al. Ik kan me bijvoorbeeld ook niet heugen dat ik ooit heb gebiecht in die tijd, of dat iemand mij daartoe heeft aangespoord.

Na mijn dertiende is het geloof bij mij weggezakt – ik zoek naar een niet-dramatische omschrijving, omdat er geen sprake was van een scherpe breuk, maar veel meer van een langzaam afwenden.

Een gebeurtenis springt eruit: midden jaren zeventig werd mijn moeder gediagnosticeerd met kanker; zij lag lang in het ziekenhuis in Oldenzaal en Enschede, en na een van de bezoekjes die ik haar bracht, fietste ik naar het rk-kerkhof in Oldenzaal, waar ik ook naar de middelbare school ging: ik pakte een steen, en smeet die met grote overtuiging naar het grote, vier meter hoge Christusbeeld, dat in het middenpad onder de bomen stond opgesteld. Ik wist toen al wel dat ik mijn naam (Stefan/Stephan) te danken heb aan de Heilige Stefanus, de eerste christelijke martelaar die de stenigingsdood vond. Niet lang daarna heb ik mijn naam eigenhandig verandert in Stephan: tel de letters, en met mijn achternaam zijn het er evenveel. Mijn theatrale daad was een blasfemische omkering van dat verhaal. Ik was de steniger, ik bekogelde het Christusbeeld en – bedacht ik achteraf – indirect ook mijn eigen naam. Er moet op dat moment toch meer geloof in mij gezeten hebben dan ik wist, gezien de felheid van mijn reactie. Je kan de scène het sluitstuk noemen van een gestage geloofsafval die met kracht werd afgerond.

Daarna was God voor mij niet definitief dood, maar het geloof wel ernstig beschadigd.

In die agnostische sferen heb ik een paar decennia voluit geleefd, zonder God en kerk en vooral ook zonder het idee te hebben daar veel aan te missen. Uiteindelijk werd het in mijn leven belangrijk weer God te zeggen, om te bidden tot Jezus Christus en vooral ook tot de Heilige Maagd Maria. Ik moest mij aanvankelijk naar mijn Amsterdamse kerk slepen, dwars door mijn eigen schaamte heen. Ik begreep wel meteen dat het sologeloof mij niet gegeven was, God-zeggen in mijn eigen flat op drie hoog met een kop kruidenthee voor mijn neus. Die kerkgang was absurd maar essentieel.

Een paar maanden daarna wílde ik per se naar die kerk op zondagochtend en op Hoogfeesten, omdat ik de week zonder kerkbezoek een dooie week vond, een niet voluit geleefde week.

Zo traag als ik in mijn jeugd van het geloof was afgegleden – met uitzondering van die markante steniging – zo langzaam gleed ik er na mijn vijftigste ook weer naartoe.

==

Voor u ligt een geloofsmemoir, in twee snelheden: vanaf mijn eerste kerkbezoek in 2016 heb ik aantekeningen gemaakt, en ook stukken geschreven, die een paar jaar geleden gepubliceerd werden in het dagblad Trouw.

Ik heb dat materiaal gebruikt om terug te blikken op de nieuwe, actieve geloofsperiode. Want anders dan ik lang meende, is het geloof en de praxis daarvan nooit af; de aantekeningen van vier, vijf jaar geleden heb ik later weer bekeken met iets oudere ogen die nog steeds de mijne zijn, maar ook ogen die in retrospectief weer andere dingen zien dan toen. Geest en hart hebben zich ontwikkeld, zijn over de eerste verbazing heen, over de op hol slaande hartslag. Want het (opnieuw) beginnen aan een geloofspraktijk was voor mij niet alleen vaak schaamtevol, maar ook opwindend, als de aanzet van een nieuwe liefde. Nu ik erop terugkijk, weet ik dat ik er vol van was. Ik wilde twee dingen: 1) er niet over praten en 2) er vooral over praten.

Het Godvertrouwen is er inmiddels niet alleen in geïnspireerde periodes, maar overleefde ook de (niet-kerkse) coronatijd. Soms is dat vertrouwen groot, soms wankel, maar als ik mij nu de denkoefening opleg: ‘Je doet het maar weer eens zonder God, gebed, kerk, en eucharistie’, voel ik vooral een groot verlies. Bij voorbaat.

Ik zal het vaak over mijzelf hebben, of beter gezegd, over dat Zelf van mij, dat zo’n zestig jaar werk heeft gekost en dat toch niet van mij is. Daarom heb ik in dit boek ook mijn commentaar opgenomen op het Apostolicum, een tekst die haar oorsprong vindt ergens in de eerste of tweede eeuw na Christus. Want in geloofszaken spreekt naast het persoonlijke ook altijd iets Zeer Ouds & Algemeens mee.

Ik ben het inmiddels gewoon gaan vinden dat ik gelovig ben, mijn religieuze zelf is mij in de loop van de jaren vertrouwd geworden. Het nieuwe is eraf, de explosieve ontdekking van het verliefde, hernieuwde begin, en daarvoor in de plaats is een veel rustiger zelfbeeld gekomen. Ja, ik: van etnisch gemengde afkomst, cisgender-man, homoseksueel, 1.74 meter, academicus, schrijver en gelovig dus.

Toch zijn er in die jaren momenten geweest die eruit sprongen in die voortgaande stroom van gedachten, gevoelens en een zich oprichtend geloof. Via de stippellijntjes heb ik geprobeerd die expeditie te traceren. De eerste aantekeningen staan nog vol ongeloof over mijn geloof, in de latere overdenkingen is die verbazing geweken, en is het land dat ik sinds jaar en dag bezoek geen Buitenland meer.

‘Een eigentijdse expeditie op zoek naar God’: ik wil alvast verklappen dat gaandeweg het toeristische aspect verdwijnt.

Mijn Godsboek

Februari 2016

Met een lichte kater naar de kerk. Ik weet dat het me nooit eerder is overkomen, want in de tijd dat ik nog weleens naar de kerk ging dronk ik niet, en vice versa.

Amsterdam op zondagochtend is een joggersparadijs, de strevende mens houdt hartslag en kilometers bij. Hij wil vooral ver, niet zozeer diep of hoog. De rennende mens in fluorescerend goed is een vertrouwd onderdeel geworden van het stadsbeeld. De kerkganger – die oogt nu vreemd. Ik fiets naar de kop van de Zeedijk, het ruikt naar hasj en verschaald bier, om de hoek zet ik mijn fiets neer en loop om 10.15 uur de Sint Nicolaaskerk binnen. Er lopen meer mensen de Sint Nicolaaskerk binnen. Deze ‘kerkjoggers’ hebben kennelijk zo hun eigen routine ontwikkeld. Ik ben de enige die schichtig achterom kijkt. (Wie mag mij niet zien?)

Moet ik wijwater, moet ik knielen, een kruis slaan? Ik ga achterin zitten, een vrouw knikt me bemoedigend toe. Iemand hoor ik fluisteren over ‘opnames’. Ik zag buiten al wat kabels de kerk in lopen. Nu vallen me binnen ook de camera’s op. Wegduiken, kom hier nooit, en zeker meteen op de tv. Later, bij thuiskomst, lees ik: ‘Op zondag 21 februari wordt de Hoogmis van 10.30 uur in de Nicolaasbasiliek rechtstreeks uitgezonden op tv via NPO2’.

Het koor zet in, niet vals, mooi: ‘Ik zal u geven een nieuw hart / en stort in uw binnenste een nieuwe geest.’ Ik voel nog een lichte hoofdpijn, ik kan die tekst goed volgen.

Dan de eucharistie; de kapelaan en de acolieten zijn bezig rond het altaar, met wierook, gebeden en gebaren, om zo dadelijk het brood te breken. Dat breken krijgt door de microfoons elektronische bijval, het klinkt elektriserend, echter dan echt, tv-echt. Ik raak in de war van de snelle overgang van het profane naar het heilige. Net nog de hasjlucht in mijn neus, nu het brood dat tijdens de consecratie (knerpend elektrisch) wordt gebroken en gezegend: het is veranderd in het lichaam van Christus.

==

Ik weet uit de biografie van Huub Oosterhuis, auteur Marc van Dijk, dat de in ongenade gevallen katholieke priester en theoloog dit de ‘truc der trucs’ van de kerk noemt. Dat is wel erg bitter en weinig muzisch gedacht. René Magritte mag al een eeuw in kunstzinnige kring volop meedoen met zijn ‘Ceci n’est pas une pipe’. Want, vond Magritte, wat we zien is geen pijp maar een afbeelding van een pijp, ditmaal gemaakt van olieverf. Het idee van de pijp bestaat in onze voorstelling; de aloude transformatierite, waarbij de acteur op het toneel niet langer de zoon van de slager van het dorp is, maar Geert uit Heijermans’ Op hoop van zegen. De kerkgangers geloven, net als theaterbezoekers, dat het ene kan veranderen in het andere, en dat de ongedesemde tarwe in handen van de priester de belichaming wordt van Christus. Dus ís het nu ook zo. Het heet geen fysica of chemie, het heet geloof.

De kunsten kennen the willing suspension of disbelief, het vrijwillig opschorten van de scepsis. Dat gebeurt in het aangezicht van het werk (roman, toneelstuk, schilderij). Ook hier, terwijl kapelaan Jim Schilder de heilige handelingen verricht, wordt zijn werk waargekeken door ons, mensen in de kerk. Gelovigen? Zeker op dit moment, in het bijzijn van anderen die je de hand reiken en ‘de vrede van’ toewensen. Ik verstond het eerst niet. De vrede van? Enfin, zoveel mogelijkheden zijn er niet. ‘Van Christus.’ Dat fysieke contact, die handen die rondzoeken, het moet relatief nieuw zijn, want ik ken het niet uit mijn vroegste jeugd.

En toen ik bezig was die lichte kater op te lopen, een half etmaal geleden, waar was God toen? Ik heb hem daar in het café niet opgemerkt.

Er zijn mensen, waarschijnlijk ook hier in de kerk, die weten dat ze gelovig zijn, altijd, niet alleen op een moment van inspiratie, maar ook tijdens al die dagelijkse beslommeringen die ons leven uitmaken. Onwankelbaar geloof. Je kan ze midden in de nacht aantikken, ook als die nacht woelig is geweest, en ze zeggen: ‘Ja. God. Ik geloof.’

Ik weet niet of ik ooit zo zeker zal zijn. Ik weet niet eens of ik dat wel wil.

Thuis heb ik de Hoogmis opnieuw bijgewoond, nu via Uitzending Gemist. Het moet gezegd, net als bij sport en opera, je ziet alles veel beter op de televisie, het koor waar ik nauwelijks een blik op kon werpen, de gebaren rond het altaar, en het ongedesemde brood: close-up in beeld.

Maar niemand reikte me de hand door het tv-scherm heen.

Ik zag mezelf ook, in een flits van een seconde: de man helemaal achterin die niet in beeld wil komen, maar die door een schampschot van de camera toch even wordt aangeraakt.

==

November 2020

O, wat was ik bang met het geloof ook mijn intellectuele geloofwaardigheid te verliezen.

Niet van de straat, dat wilde ik duidelijk maken, maar nu wel van het rk-geloof, het zogeheten Volksgeloof, met z’n laatjes vol superstitie. Ik moest mijn intellectualiteit zien veilig te stellen.

==

Het regende trouwens, dat weet ik, die eerste keer op weg naar de Sint Nicolaas in 2016. Ik trok het regenpak aan en ging op de fiets naar de Amsterdamse kerk. Aan dat regenpak had en heb ik een gruwelijke hekel, nog steeds. Jarenlang vond ik dat ik me moest laten natregenen, omdat de esthetische bezwaren tegen pofbroek en fladderende cape groter waren. Maar ik zou naar de kerk, dat had ik met mezelf afgesproken en trouwens ook met een krant, want ik ging er meteen maar verslag van doen.

Een man gaat na zo’n veertig jaar weer voor het eerst naar de kerk, alleen – niet om iemand de laatste eer te bewijzen, geen noemenswaardige, familiare redenen. Ik ging om te bidden en te zingen, en vooral toch om er te zijn. Die man zal daar later een stukje over schrijven. Dat is niet vanzelfsprekend, er zijn vast meer mensen die na lange afwezigheid de kerk weer bezoeken, maar achteraf ben ik blij dat er ook zoiets bestond als een journalistieke noodzaak. Prachtig alibi, ik ging naar de kerk omdat het toch ook bij mijn werk hoorde, en de deadline was al afgesproken. Dat regenpak maakte duidelijk dat het geen pretje was. Ik zou observeren, participeren, maar vooral denken in aantekeningen.

En toen werd ik zelf gefilmd. De observant wordt zelf geobserveerd. Ik kon mezelf op heterdaad betrappen.

En er was schaamte, meteen al toen ik de kerkdeur doorging en via het tochtportaal ineens in die grote religieuze ruimte stond, die ik alleen van de buitenkant kende. Ik moet honderden keren langs de Sint Nicolaaskerk in Amsterdam zijn gelopen en gefietst, zeker in mijn studentenjaren toen ik er om de hoek woonde, op de Zeedijk.

Ik was binnen en ik werd gevolgd, achtervolgd zelfs, door mijn eigen wantrouwige zelf. Wat deed ik hier, wat zocht ik, wat dacht ik nou helemaal te vinden? En wat te maken van die aanstellerige gewoonte die zich al maanden daarvoor had gevormd, om op zondagochtend naar Missen te kijken, uitgezonden door het Rooms Katholiek Kerkgenootschap (RKK) op tv, soms vol afgrijzen, als de zelfgenoegzaamheid en het triomfalisme me te veel werden, maar ook geboeid: ik bleef vaak besluiteloos hangen, keek naar de kerkgangers die in een rijdend shot gefilmd werden, en ik probeerde me voor te stellen dat ik daar zat. Zo’n willekeurige, anonieme gelovige. Kon je het eigenlijk zien aan de kleren van de mensen, dat gelovige? Altijd gedacht dat ik ze er moeiteloos zou uitpikken, maar nu zag ik: lang niet altijd.

De schaamte bij binnenkomst van de kerk, zo zonder kunsthistorische of toeristische reden, had te maken met mijzelf en met mijn vrienden en bekenden en met al diegenen in wier ogen ik graag gunstig wordt weerspiegeld. Die kerkgang, hoorde ik het koor der kennissen honen, was geen opsteker. Eerder een teken van zwakte; ging ik uiteindelijk toch door de knieën voor de hocus pocus van de godsdienst, van de rooms-katholieken nota bene. Kan kennelijk niet leven zonder een hemels beetje troost. Niet zo autonoom, niet erg onafhankelijk.

Zoals bijna altijd was mijn zelfkritiek bij voorbaat heel wat narriger dan de kritiek van derden, wanneer ik ze voorzichtig vertelde over ‘mijn religieuze neigingen’. De meeste mensen hebben wel wat anders aan het hoofd dan iemand anders. Een paar vrienden keken ervan op, een of twee reageerden afkeurend, er waren er die er het zwijgen toe deden en dat was zo ongeveer het gehele tribunaal dat ik doorstond.

Ik was vooral mijn intellectuele, agnostische zelf zo tegengevallen.

Schaamte vooral, omdat ik ging buigen, knielen zelfs voor het ‘irrationele’. Want er valt al redenerend geen sluitend Godsbewijs rond te breien, hoe vaak het door de eeuwen heen ook is geprobeerd. God is geen wetenschap, hooguit is het systematisch denken over God wetenschap, want theologie. In principe hoeft een theoloog niet gelovig te zijn, maar ik stond dus op het punt mij te bekennen tot het geloof, niet omdat ik dat verstandig of juist vond, maar omdat ik op een punt was gekomen in mijn leven dat het verloochenen van het geloof een onleefbare leugen zou betekenen. Het Godsbesef was sterker dan de Rede, al hing rond God schaamte – een vijftiger die zich met meer dan een half leven achter de rug dan toch geroepen voelt. Aansteller.

Die eerste mis: ik was blij dat ik een kater had, ik was tevreden het ‘wereldse leven’ nog volop te voelen. En toch heb ik ook meegebeden – alleen de stukken tekst die ik ‘verantwoord’ vond, vooruit lezend in het blaadje dat me door een mevrouw was uitgereikt. Ik kende de liederen niet, maar ik kan noten lezen, dus ik zong mee – alleen, nogmaals, als ik kon ‘instemmen’ met tekst. En geknield heb ik ook, dat kostte geen moeite, en terwijl ik het deed, realiseerde ik me dat ik die houding gemist had. Wanneer knielt een mens gewoonlijk? Keukenkastjes schoonmakend? Dat doe ik eigenlijk nooit.

Die eerste keer naar de kerk was ik niet meteen vervuld of uit mijn alledaagse hengsels getild. De kapelaan van dienst Jim Schilder vond ik ingetogen preken en spreken. Ik zag veel zwarte mensen, gekleurde mensen. Ik meende wat homoseksuelen te herkennen. Ook dat was een geruststelling, omdat de rooms-katholieke leer zo’n lange traditie kent van afwijzing van letterlijk de homo-seksualiteit: nog steeds heet de seksuele praxis ‘zondig’ te zijn, al werd het mij al snel duidelijk dat in de Nicolaasbasiliek tal van homo’s en lesbo’s actief zijn als vrijwilligers. Voor een niet onbelangrijk deel drijft de kerk ook op hen.

De tweede keer meende ik in ieder geval niet verrast te worden door wat komen ging. En toen hoorde ik de voorbede: ineens klonk er een stem die ik kende, een stem die ik weleens had gesproken en geïnterviewd. Ik kon de voorbidder niet zien, want ik zat weer achteraan en mensen en pilaren ontnamen me het zicht.

Maar het was de stem van Willem Jan Otten, de schrijver die ik toen al kende: hij bad voor mensen die deinsden op de drempel van het geloof, en dat ze de moed mochten vinden verder te gaan.

Die korte voorbede, in een kerk vol vreemden leek speciaal voor mij te zijn. Zo in het begin en meteen al een wonder.

Ik giechelde, zoals ik wel vaker deed als ik God zei.

Lang heb ik het grote G-woord met een of twee flessen wijn moeten doorspoelen, het kwam er altijd licht aangeschoten uit, op late avonden, bij wijze van hypothese: ‘Stel nu eens, stel dat ik gelovig word.’ Sowieso is drankzucht lang een probleem voor me geweest, en dat verschilt niet eens zoveel van Godszucht. Al vanaf jonge leeftijd weet ik dat ik ‘gevoelig’ ben voor alcohol, er zijn periodes geweest dat ik het geheel uit mijn leven bande: daar werd ik gezond van en sportief maar niet per se gelukkig. De licht-extatische ervaring die wijn, veel wijn, mij kan bezorgen is op het moment zaligmakend en achteraf bijna altijd zeer schaamtevol. Dat ik pas God kon zeggen na flink wat te hebben gedronken zegt iets over de moed die ik moest vinden, de dronkenmansmoed om wat voor mij onbereikbaar was toch onder woorden te brengen. Ik moest de innerlijke censor misleiden. Die bewuste grensoverschrijding ging gepaard met een ‘giechel’ – het excuus vooraf van een dronken man.

Maar toen daar, in de kerk, tijdens de voorbede van Willem Jan Otten, hield ik alles binnensmonds. Het was geen ongemak dat me toen trof, het was de verwonderde, niet-hoorbare giechel over het onwaarschijnlijke dat mij overkwam. Ik heb Willem Jan Otten toen niet meteen aangesproken, omdat het wonder alleen maar minder kon worden. Dacht ik.

Vier jaar later concludeer ik anders: het wonder kan ook groeien. Door de jaren is er met Willem Jan, met zijn vrouw Vonne van der Meer, met Ronald Klamer, Maarten Klok, Christel Grimbergen en een paar andere kerkgangers een vriendschap opgebloeid die tijdens en na de mis beleden wordt. Eerst de eucharistie, Zijn Lichaam en Bloed. Daarna, prozaïsch, koffie en tosti’s in het koffiehuis, de zogenaamde hostietosti.

Het is het wonder van de nieuwe vriendschap op latere leeftijd. Het wonder van de vriendschap die gedragen wordt door een gezamenlijke zoektocht naar geloof. Dat is een intiem uitgangspunt, zo’n expeditie, die toch weer dieper reikt dan de gezamenlijke sportafspraak of de borrel in het café. Alleen al het vrijelijk kunnen spreken over God, over de eigen twijfels of de herwonnen geestdrift is een luxe die ik me niet permitteer in gezelschappen waar God een mogelijke stoorzender is, met sociale kortsluiting tot gevolg. En omdat de mogelijkheid er is, hoef ik in het hostietostigroepje niet alleen over God en geloof te praten. Wie daar ook zijn wenkbrauw fronst, wie je er ook ongelovig of geschrokken aankijkt – het is niet vanwege je religieuze inspanningen. Van de weeromstuit opent zich ook de alledaagse en niet zo heilige ruimte van de pijnlijke anekdotes en de roddel.

==

Het katholicisme is, zoals de naam al zegt, gelukkig zeer algemeen en universeel van aard (katholikós, Oudgrieks) maar al pratend en mailend en discussiërend durven de kerkvrienden en ik het te verpersoonlijken. Op intieme maat te snijden – zonder dat het nu meteen onze ‘eigen maat’ wordt. Het geloof in een persoonlijke God en Godmens is toch weer anders dan een persoonlijk geloof in God. De persoonlijke God laat zich aanspreken, ook als de Aangesprokene zich niet laat kennen. Maar de spreker zelf, de bidder, moet wel bij zichzelf te rade gaan. Geloven is in die zin onpersoonlijk, dat het vooral te maken heeft met opschorting van eigenbelang en ego. Maar zonder Ik, zonder introspectie kan het geloof niet ontvangen worden. Eigen bevinding is het begin van God. Ik moet vaak ‘ik’ zeggen om het Totaal Andere te erkennen.

Ergens in die niet-godvruchtige jaren tachtig las ik als student (en liefhebber) de boeken van Renate Rubinstein. Zij was ook niet gelovig, maar tegelijkertijd was ze zelf naar eigen zeggen ‘net als God, want dol op alle godsdiensten’. Zo haalt ze in de bundel over haar echtscheiding Niets te verliezen en toch bang de Amerikaanse dichter Paul Goodman aan (1911–1972).

‘Hij (Goodman) heeft God uit de grond gestampt,’ schrijft Rubinstein. ‘Hij gelooft niet in hem, maar hij behandelt hem met respect en zonder ironie, omdat hij zo iemand is en omdat hij hem zelf verzonnen heeft. Meteen is er iemand om tegen te praten en prompt is er een stroom van gedachten en een reden om oprecht te zijn. (...)’

‘“De naam van God is,” zegt Goodman, “Spoken-to” – een antwoord heeft hij nooit gehad.’ Als twintiger werd ik direct getroffen door dat ‘Spoken-to’.

Alles wat Renate Rubinstein te berde bracht in haar wekelijkse stukjes in Vrij Nederland was balsem voor mijn onrustige geest (zij zou mijn grote columnistenvoorbeeld worden, toen ik later zelf ging publiceren). Vooral Rubinsteins beschrijving van Goodmans behandeling van God ‘met respect en zonder ironie’ betrok ik op mijzelf. Want God zeggen, zonder ironie of zelfs regelrechte hoon, dat lukte me niet.

Rubinstein zelf (‘ik ben net God’) had er kennelijk ook moeite mee.

Bovendien, God als ‘Spoken-to’, dat kende ik allang. Ik weet niet beter of ik steek lange monologen af tegen een onzichtbaar publiek, een onzichtbaar iemand, zodra ik even alleen in huis ben. In die studentenjaren was ik veel alleen in een klein, van de gemeente gehuurd flatje. Ik sprak tegen de keukentegels, ik sprak voor het gesloten raam met uitzicht op de toen nog verloederde Zeedijk. Ik sprak al mijn zorgen en onzekerheden uit, over anderen, over vrienden en geliefden en over mijzelf. Fantasieën, schrikbeelden, visioenen en vergezichten.

Het kwam niet in me op dat ‘bidden’ te noemen.

En buitenshuis behandelde ik God als een zeer vage kennis, over wie het aardig roddelen was, want in mijn kringen was laatdunkend spreken over God zo’n beetje etiquette.

Dat tweesporenbeleid begon me naarmate ik ouder werd, veertig, vijftig, steeds meer te irriteren. Was ik nu weer bezig, net zoals ik als tiener had gedaan, een geheim kastje in elkaar te knutselen, toen nog voor mijn seksualiteit; zo’n kastje met slot, waarvan hooguit drie of vier mensen de sleutel kregen?

Had ik als volwassen homo een nieuwe schaamte gevonden, de Godschaamte, waar ik in het openbaar voor boog?

Die Goodman (zelf actief biseksueel, in de tijd dat zoiets banen, vrienden en opdrachten kostte) heeft me al vroeg bij de kladden gegrepen. Via het seksuele tot God. Het schaamtetraject had ik als middelbare scholier al eens afgelegd. Ik wilde dat als middelbare man niet nog eens herhalen.

April 2016

De man in de supermarkt, die ken ik lang en oppervlakkig. Gelegenheidspraatje. Ja, alles goed. Hij vraagt: ‘En, ben jij al geweest?’ Het duurt drie seconden voordat ik het begrijp. Niet van de kerk, ik ken de man van de sportschool. Ik zeg: ‘Nou, ik denk niet dat ik ga, vandaag.’ Waarna verwarring aan zijn kant. ‘Doe je dat zó?’ Want hij neemt niet iedere keer weer de beslissing – ‘vandaag wel/niet naar de gym’ – hij heeft een dagelijkse routine opgebouwd, en het bezoek aan de sportschool is een van de ankers in zijn bestaan, zoals opstaan om 7.00 uur, ontbijt en 20.00 uur het NOS Journaal. Dat riekt naar sleur, maar ik citeer nu even de Belgische filosoof Ignaas Devisch, die tegen NRC Handelsblad zei: ‘Er zijn mensen die koken saai vinden. Ik kijk ernaar uit. (...) De routine ervan maakt deel uit van mijn leven. Het is de dagorde die mij gelukkig maakt.’

Ook ik ben bezig een routine te ontwikkelen, voorzichtig, want kennelijk ben ik bang dat de godsdienstwaanzin toeslaat. Sinds kort ga ik wekelijks naar de kerk. In de Goede Week zat ik er drie keer. Dit klinkt als de tevreden sporter die zichzelf heeft overtroffen en zijn grenzen heeft verlegd. Maar het kost mij betrekkelijk weinig moeite om naar de kerk te gaan, zoals ik ook niet iedere ochtend twijfel of ik mijn tanden zal poetsen. Ook daar kan je een existentieel drama van maken, als je flink je best doet.

Lang heb ik dit motto gekoesterd, van een existentialistische filosoof, die ik niet meer kan achterhalen: ‘Elke ochtend moet ik weer kiezen tussen mijn tandenborstel en mijn revolver.’ Leven of zelfmoord, als de grote, individuele keuze die ‘de bewuste mens’ zich dient te stellen nog voordat hij zich de ogen uitwrijft. Ik vond het mooi, dat Hooglied van de Autonomie, onbarmhartig was het, en nog waar ook. De meeste mensen doen de dingen uit gewoonte, maar ik nam elk moment de cruciale beslissing, ik zelf-beschikte me een slag in de rondte. Nu denk ik: wat een hysterie, wat een zelfoverschatting ook. Wat te doen met de vrachtauto die ongezien van rechts komt? En onderwerp ik mij iedere dag opnieuw aan het kruisverhoor of de geliefde naast me in bed ook deze ochtend weer de waarachtige Liefde is?

Wat ik allang weet van sporten en schrijven, namelijk dat je het vooral veel en vaak moet doen, waarna zin en betekenis als vanzelf volgen, wilde er bij mij niet in wanneer het om geloven ging. Ora et labora: bij bidden begon ik mij iets voor te stellen, hoe ongericht mijn allenig uitgesproken monologen ook waren, maar het doende, arbeidende en handelende deel sloeg ik gemakshalve over.

Ik wilde best aannemen dat er mensen waren die zichzelf religieus noemden, alla. Maar waar hadden ze die kerk in Godsnaam voor nodig, dat geloven was toch een puur geestelijke aangelegenheid die ze konden beleven waar en wanneer ze maar wilden? Quod non, want geestelijke acrobatiek is niet de automatische vervanging van lichamelijke oefening of fysieke actie.