Maarten Pieterson

De voorslag

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 MAARTEN PIETERSON

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1089 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Prelude

Na een scherpe bocht duikt het asfalt omlaag naar de rivier, geen slagboom, geen stoplicht, alleen een vaalwitte streep, dwars over de weg. Wachten op de pont, uitstappen, het zou kunnen. Aan de waterlijn staan, het zachte klotsen van de rivier horen en dan opeens mijn eigen auto langs zien rollen, een traag glissando. Erachteraan lopen, tot mijn knieën in het water, aan de deur rukken. Het zwarte dak van de auto nog net boven water, als de bodem van een omgeslagen boot. Zien hoe hij langzaam van de kant wegdrijft en dan verdwijnt in de diepte.

Ik trek de handrem stijf aan, doe het portier open en loop naar de waterlijn, die niet echt een lijn is maar het grensgebied tussen droog en nat, asfalt dat iets verderop onder water verdwijnt. Zou de weg op de bodem van de rivier doorlopen, helemaal tot aan de overkant? Ik rits mijn gulp open en kijk naar de kringen die ik in het water maak. Every little bit helps... Een stompzinnige limerick die altijd foutloos uit het zwart van mijn geheugen tevoorschijn springt als ik in open water plas. Maar herinneringen die ik echt op wil vissen, glibberen half gezien weg naar de bodem.

Aan de overkant beweegt iets, de veerpont komt los van de oever. Ik hoor de diepe brom van een dieselmotor en even later schuurt de laadklep over het asfalt. Op de boot rinkelt een bel en de slagboom draait open voor twee fietsers en een wandelaar. Dan mag ik oprijden, achter mij nog een paar auto’s die later zijn aangekomen.

De pont vaart alweer en ik sta aan de reling, als enige. Ik begrijp dat niet, op een pont gewoon in je auto blijven zitten, alsof het helemaal geen pont is, alsof je eigenlijk gewoon verder jakkert over die weg op de bodem van de rivier. Netjes tussen de witte strepen blijven dan komt het wel goed. Koplampen springen automatisch aan, maar veel is er daar beneden niet te zien. Water zie je niet als je er middenin zit. Hierboven, onderuitgezakt achter het stuur, zien zij het water trouwens ook niet.

Als we bijna bij de andere oever zijn bel ik snel even naar moeder, maar ze neemt niet op. Straks nog maar eens proberen, als ik toch moet tanken.

==

Terug op de snelweg vis ik op de tast een cd uit de box die op de stoel naast me staat. Alle pianosonates van Mozart, gespeeld door Klára Würtz, wie koopt er zoiets? Wat me over de streep getrokken heeft weet ik niet meer, ik herinner me alleen een beeld, het zal wel een internetfilmpje geweest zijn: Klára Würtz, die met piano en al op een grote bakfiets door de stad gereden wordt, een rijdend recital. En hoe mooi ze was, dat weet ik ook nog.

Een paar van die sonates heb ik vroeger zelf weleens geprobeerd, toen ik nog les had, maar het was te moeilijk. Mozart moet perfect zijn, anders beter niet.

Ik draai de muziek wat harder om het geluid van de motor te overstemmen. Een nieuwe sonate zet in en al bij de eerste tonen schiet ik vol, alsof uit de strakblauwe hemel zomaar een hoosbui losbarst. Ik laat het gas los, zwaai bruusk af naar de rechterbaan en schrik van de vrachtwagen die nu opeens wel heel dicht achter me zit, boos getoeter, sissende remmen. Een dot gas en hup, in één keer door naar de vluchtstrook, die hier gelukkig breed en leeg is. Met twee wielen in de berm stop ik, val achterover in de stoel en zet de motor uit. Meteen stopt ook de muziek en ik veer overeind, zet het contact weer aan, klik terug naar het begin van de sonate. Tranen, alleen maar tranen tot het eind van het eerste deel. Als het tweede deel begint is het verdriet op slag verdwenen, ergens is een schakelaar omgezet.

Terug naar het begin, nog eens en nog eens. Pas na een paar keer kan ik echt naar de muziek luisteren. Het eerste deel staat in mineur, het tweede in majeur, zo simpel kan het toch niet zijn? Weer naar het begin. Daar gebeurt iets bijzonders, nog vóór het begin eigenlijk, een voorslag vóór de eerste noot, ta-dám. De voorslag is een halve toon lager, hij wringt en waarschuwt: let op, er is iets aan de hand!

Het verdriet verslijt wel met een paar keer luisteren, maar er blijft iets in de lucht hangen, een dreiging die ongrijpbaar onder de noten ligt. Opeens hoor ik waar het zit, een stuk verderop in het eerste deel, waar een variant van het thema terugkomt, maar nu in de linkerhand. De stem van de dood, denk ik in een flits, en tegelijk: wat een vreemde gedachte.

De cd loopt door en het tweede deel van de sonate kabbelt langs, Mozart in majeur, daar is niets mee aan de hand. Bij de inzet van het derde deel is het weer raak, een nieuw thema in mineur, nieuwe tranen. Ook hier komt iets van het thema later terug in de linkerhand, hier nog lager dan in het eerste deel. Weer die stem, het idee heeft zich in mijn hoofd vastgezet.

Ik zet het contact uit en nu pas hoor ik het verkeer dat langs me heen zoeft. Als die vrachtwagen harder gereden had – nee, dat heeft er niets mee van doen.

==

Opeens staat er iemand naast me in de berm, een man met grijs haar en een grote vierkante bril. Hij tikt op de ruit en zegt iets wat ik niet versta. In de spiegel zie ik dat er nu ook een auto achter mij staat. Speciaal voor mij gestopt, hoezo dat? Ik doe het rechterraampje omlaag. De man staat te stralen achter zijn grote bril.

‘Kan ik u helpen? Als het de benzine is: ik heb altijd een jerrycan bij me, u rijdt niet op diesel, geloof ik?’

‘Nee, nee, het is al goed, geen probleem.’ De man steunt met zijn handen op de rand van het portier.

‘Ja, nou.’ Hij blijft besluiteloos in zijn gebukte houding staan. ‘Meestal is het de benzine, weet u zeker dat u genoeg hebt tot de volgende pomp?’

Ik klem mijn lippen stijf op elkaar, een zorgjunk, ook dat nog. Die jerrycan met benzine is alleen maar een aanleiding, de man heeft vast nog kisten vol medeleven, tonnen liefde, alles waar de wereld behoefte aan heeft, en hij kan het zomaar weggeven. Niet kán, maar móét! Laat hij zichzelf lekker helpen.

‘Voelt u zich wel goed?’ De man kijkt me indringend aan. ‘Pijn op de borst misschien? Daar schrik je van, zo midden op de snelweg, dat kan ik goed snappen, het is geen schande, ik heb gelukkig ook een bloeddrukmeter in de auto, als u wilt...’

‘Geen probleem, zei ik toch.’ Het komt er scherper uit dan ik wilde, de man moet wel een bord voor zijn kop hebben dat hij gewoon blijft staan.

‘Sommige mensen schieten opeens in een depressie, ik kan erover meepraten...’ Hij staat er nog steeds, een beetje voorovergebogen, handen op het portier.

Gelukkig zitten de schakelaars voor de ramen altijd onder handbereik van de bestuurder. Ik druk op de knop; laat die idioot zijn handen maar op de ruit houden tot hij zelf hulp nodig heeft.

Au!

Oh jee, uw vingers afgeklemd, wat vervelend nu.

Maar hij heeft zijn handen op tijd teruggetrokken. Als ik de motor start schalt de volgende Mozart uit de luidsprekers.

‘Alles functioneert weer normaal, hoort u wel?’ roep ik boven de muziek uit en dan is het raampje dicht. De man zwaait en roept nog iets, onverstaanbaar nu, maar ik kan het van zijn lippen aflezen: Voorzichtig met oprijden, hè.

==

Bij Westerkimme kan ik mooi voor de deur parkeren. De schuifdeuren zien mij al aankomen, gaan slissend open. U wordt verwacht... Jaja, vertel mij wat.

In de hal loop ik Antsje tegen het lijf.

‘Hoe is het vandaag met de koningin?’

‘Ach meneer, zo moet u toch niet over uw moeder prat’n. Het is een lief mens en ze zit al heel de tijd op u te wacht’n.’

Antsje is een van de allerbesten hier, daar heeft moeder gelijk in.

Ik loop door naar achter en zie dat er voor de lift een rood lint hangt: ONDERHOUD. Hoelang zou dit huis zonder lift kunnen? De serveerwagentjes met koffie en eten moeten de hele dag door omhoog, de transportkarren met vuile was omlaag en zo nu en dan een karretje met een kist. Die kan desnoods over de trap als je hem schuin houdt, maar je wilt niet weten wat er dan in de kist gebeurt.

Ik neem de trap, die rond de liftkoker omhoog spiraalt. Ergens tussen twee verdiepingen hangt de lift stil, op zijn dak zit een man in overall een boterham te eten. Ik zwaai naar hem, maar hij ziet het niet. Door maar, naar de bovenste verdieping, waar een mistroostige gang begint, roodachtig tapijt op de vloer, links en rechts dichte deuren.

Alleen de deur van mevrouw Boonstra staat altijd open – als ze thuis is. Bij haar ben ik vaak even binnengewipt om te vragen hoe het gaat. Ach, wat zal ik zeggen, z’n gangetje hè. Mevrouw Boonstra heeft zelf ook een zoon, maar die komt zelden. Ze hebben het te druk, hè, ik snap het wel, de kinderen, het werk, ik moet mezelf vermaken. Een paar maanden geleden vertelde ik haar iets over mijn reis naar Japan en daar veerde ze van op. Zij was ook in Japan geweest, als meisje van twintig. Dat moet ergens eind jaren veertig geweest zijn, bedacht ik, toen Japan nog echt Japan was, of in elke geval stukken traditioneler dan wat ik ervan gezien heb. Bovendien is mevrouw Boonstra er in haar eentje geweest, wat het allemaal nog spannender maakt. Ik had beloofd een keertje terug te komen om er meer over te horen.

Nu staat haar deur niet open. Opeens zie ik dat haar naamkaartje weg is. Te laat, alweer ben ik te laat voor het verleden. Even blijf ik besluiteloos staan, dan klop ik op de deur aan de overkant en doe hem in één moeite door open. Daar zit mijn eigen moeder op de bank. Alleen haar hoofd steekt boven het lage tv-kastje uit. Ik zie haar opgetrokken wenkbrauwen, die ergens tussen vraag en verwijt zweven.

‘Daar ben ik dan. Antsje zei al dat je op me zat te wachten.’

‘Jongen toch, ik was zo ongerust, Antsje heeft vanmorgen even bij mij gezeten. Zo’n dappere vrouw, wat die allemaal niet heeft moeten doormaken in haar leven.’

‘Ik hoor het al, je hebt weer een goed gesprek gehad.’

‘Ja, we konden voor het eerst echt de diepte in gaan – maar wat zit ik nu toch over Antsje te kletsen terwijl jij er bent, geeft me eens een zoen.’

‘Zal ik even koffiezetten?’

‘Hè ja, dat is veel lekkerder dan het slootwater dat ze hier rondbrengen.’

Ze kijkt me stralend aan, de teleurstelling is alweer vergeten. Terwijl ik in de keukenhoek beetje bij beetje de koffie opschenk, schiet haar plotseling iets anders te binnen.

‘Weet je dat ik laatst de hele avond in het donker gezeten heb, dat was zo afschuwelijk, ze waren vergeten het licht voor me aan te doen en ik kan er zelf niet bij. Ik zit hier toch al de hele dag een beetje te zitten en dan ook nog eens in het donker.’

‘Je hebt toch een knop om je hals, je kunt ze gewoon oproepen, vragen of ze even licht voor je maken.’

‘Ach nee, die meisjes hebben het zo verschrikkelijk druk hier, het personeel wordt afgeknepen, het is gewoon schandalig, ik ga echt niet bellen voor zo’n kleinigheid.’

‘Ik kan ook wel iets voor je maken, een knop bij de bank, dat je het zelf kan doen, alles in één keer aan- of uitzetten.’

‘Nee, nee, jij zorgt al zo goed voor mij, wat je allemaal doet, een speciale knop hoeft echt niet.’

Ik neem de koffie mee naar de bank en als ik haar kopje neerzet zie ik dat ze de telefoon in het glas limonade geparkeerd heeft. In de keuken spoel ik het ding af onder de kraan en zet hem in het afdruiprek. Het is de derde al, maar deze is waterdicht.

Zou ze de Mozart-sonate kennen? Ja, nee, natuurlijk kent ze hem, maar ze zal direct begrijpen dat het verhaal over mij gaat, niet over Mozart.

Naast haar op de bank gaan zitten en mijn gevoel delen, dat zou ze fijn vinden. Alsof je een taartje in tweeën deelt, of misschien één bordje met twee vorkjes, en dan kijken wie de meeste trek heeft. Achter mij hoor ik dat ze probeert een sigaret aan te steken.

‘Geef maar even.’ Ik pak de aansteker over en geef haar vuur. Ze inhaleert diep en begint dan opeens enthousiast te vertellen.

‘Vanmorgen zijn die soldaten weer langs geweest.’

‘Soldaten?’

‘Ja, drie soldaten, in uniform, heel keurig, ze hadden chocolaatjes meegenomen en sigaretten.’ Ze wijst naar het pakje dat naast de asbak op de bank ligt. ‘Mijn merk nog wel.’

‘Stonden er zomaar opeens drie soldaten voor de deur?’

‘Nee, niet voor de deur, ze zijn door het raam gekomen, daar.’ Ze wijst naar het raam dat op een kier staat.

‘Waren het soms Engelse soldaten?’

‘Nee, Canadezen, dat weet je toch wel.’

Ja natuurlijk, Canadezen, de bevrijders van Doetinchem, jongens die in mei ’45 nog maanden moesten wachten voor ze terug naar huis konden. Eén groepje was al een paar keer langs dat ene huis gelopen, ze hadden telkens naar binnen gekeken en dat schattige jonge moedertje gezien met haar baby. Ten slotte de stoute schoenen aangetrokken en domweg aangebeld. Zo was het tóén. Nu zijn ze van het dak af door het raam naar binnen geklauterd, gewoon, voor de gezelligheid.

In een keukenlade vind ik tussen koekjes en crackers zowaar een plak chocola, die ik in stukjes breek en op een schoteltje leg, maar ze heeft geen trek.

Uw moeder gaat wel achteruit de laatste tijd. Ja, dat kan waar zijn, maar ze laat toch maar mooi bezoek aanrukken als ze eenzaam is, niet zomaar bezoekers, maar drie leuke jongens, die ieder wel met haar hadden willen trouwen, driekwart eeuw geleden, dat hebben ze echt gezegd en misschien hebben ze nog wel meer gezegd, maar dat is niet in het verhaal terechtgekomen, alleen de bloemen die ze de laatste keer meenamen, een zee van bloemen, de enige bloemenwinkel van het kleine stadje hadden ze voor haar leeggekocht.

Ik maak nog een paar boterhammen voor haar klaar en dan ben ik weg; het is nog een heel eind rijden naar huis. Voor ik de auto start zet ik de box met cd’s veilig op de achterbank.

==

==

Caroline

Karel Maurits Hinlópen probeert het verslag te lezen dat zijn procuratiehouder uit Soerabaja heeft opgestuurd. Wat een pietlutterij, wat een eindeloze opsommingen van zaken die hij allang weet, dingen die na zijn vertrek helemaal niet veranderd zijn. Het lukt hem niet zijn aandacht erbij te houden. Achter de deur van zijn werkkamer hoort hij de meisjes trap op trap af rennen, een en al gefladder en gekwetter met daarbovenuit de stem van juf, die de kinderen tot kalmte maant. Het is de dag van de familiefoto, iets waar de meisjes al weken naar uitzien.

Zo aanstonds zullen ze naar Wollrabe gaan, op het Noordeinde. Men zegt dat hij degelijk is, maar toch ook met een artistiek oog. Karel Maurits was vorige week in de winkel gaan kijken en de man had een goede indruk op hem gemaakt. Hij stelde direct een Indisch decordoek voor, inderdaad zeer fijnzinnig geschilderd, maar het was toch niet wat Karel Maurits zelf voor ogen had. Indië lag nu achter hem, ook voor de meisjes, hoopte hij, hun toekomst zouden zij hier vinden, op vaderlandse bodem. Hij dacht eerder aan een klassiek Hollands boslandschap als decor. Wollrabe trok er direct een tevoorschijn en bezwoer dat het een uitstekende keus was, ook de Koninklijke Hoogheden kozen vaak voor die achtergrond.

In een opgewekte stemming was hij naar huis gewandeld. Die foto zou het begin zijn van een nieuw tijdperk, voor het gezin misschien nog meer dan voor hemzelf. Zo had hij het zich in Indië voorgedacht en later, toen ze in Napels twee dagen moesten wachten op de boot naar Marseille, had hij Maria aangespoord een paar el van de fijnste tafzijde te kopen om voor de meisjes elk eenzelfde jurk te laten naaien.

Ook vandaag had hij erheen willen lopen, maar Maria vond dat niet passend, al was het Noordeinde maar een kwartier gaans. Ze was soms een beetje... Hij breekt zijn gedachte af. Maria verdient zijn achting. Een dropje Indisch bloed is goed voor de vruchtbaarheid, dat had vader gezegd, en zo was het ook. Vier kinderen in zes jaar, allemaal meisjes. Hij had graag ook nog een zoon gekregen, maar Maria wilde niet meer. Het verschil tussen een zoon en een dochter, hij heeft dat vroeger altijd sterk gevoeld, maar misschien is het al niet meer van deze tijd.

In een Engels tijdschrift had hij afbeeldingen gezien van jongetjes die op hun pakjes grote witte kantkragen droegen. Dat leek hem voor zijn meisjes ook een mooi idee. Maria vond het opzichtig, maar hij had zijn plan rustig doorgezet. Niet dat hij zelf zo veel belang aan kleding hecht, maar kleren kunnen symbool staan voor wezenlijker zaken. Wat die Multatuli over de emancipatie van de vrouw geschreven had was zeer verstandig, ook al had de man over Indië veel onzin beweerd. In elk geval zullen zíjn kinderen hun talenten mogen ontplooien, jongens of meisjes om het even. Maar voor meisjes zal dat in Nederland eenvoudiger zijn, ook daarom wil hij niet weer terug naar Indië. En talenten hebben de meisjes zeker; Tine kan nu al zo vaardig tekenen en wat Line in Soerabaja op de pianino liet horen was verbazend voor een kind van haar leeftijd.

Zijn gedachten dwalen terug naar hun aankomst in Napels, nog maar een paar maanden geleden, toen Line hun allen de weg gewezen had in die stad, hoewel zij er nooit eerder geweest was. Een onbegrijpelijk déjà vu, en dat voor een kind van vijf. Allemaal waren ze verbijsterd geweest en zelf had hij koude rillingen over zijn rug gevoeld. Zes jaar eerder was hij er ook geweest met zijn gezin, op weg naar Holland voor zaken, maar vooral ook om hulp te zoeken voor een raadselachtige verzwakking van hun oudste dochtertje, iets waar de artsen ginds geen raad mee wisten. Helaas waren de Hollandse specialisten even onmachtig geweest als hun collega’s in Indië. Uiteindelijk was het meisje hier in Den Haag in zijn armen stil gestorven. Zijn verdriet had hij diep in zichzelf begraven. Maria wilde er niet over praten, omdat het ongeluk zou brengen, zei ze. Het leek zelfs wel of ze het gestorven kind helemaal wilde uitwissen toen er een jaar later nog een meisje geboren werd en zij opnieuw had gekozen voor de namen van het overleden kind. Die tweede Caroline Cornelia was het die in Napels de weg kende alsof het kind onbewust in de voetsporen van haar overleden zusje liep. Hij had gehuiverd toen het gebeurde, en gezwegen.

Door het raam ziet hij een zwarte berline aankomen. Precies voor het huis haalt de koetsier de teugels aan. De kinderen rennen naar buiten en Phiet klimt direct op de bok. Hoofdschuddend loopt Karel Maurits de hal in, maar bij de voordeur blijkt Maria hem al voor te zijn.

‘Kom daar onmiddellijk af, Sophia.’

‘Maman, in Indië mocht ik ook op de bok en de koetsier vindt het goed.’

‘Geen sprake van, je gaat fatsoenlijk op de bank zitten, naast je zusjes.’

‘Dan hoef ik ook niet op de foto.’ Phiet springt woedend van de bok en wil het huis weer in rennen, maar Karel Maurits vangt haar op in zijn wijd gespreide armen. Even spartelt het kind tegen, maar als hij iets in haar oor fluistert kijkt ze hem verbaasd aan.

‘Echt waar niet?’

Als Karel Maurits knikt, klimt ze zonder morren in de koets en gaat naast Tine en Line op de bank zitten, gedrieën met hun rug naar de koetsier.

In het fotoatelier heeft Wollrabe alles al in gereedheid gebracht en hij neemt ruim de tijd om het tableau te arrangeren. Ten slotte verdwijnt de man onder zijn zwarte doek en voor het eerst zijn de drie meisjes tegelijk stil. Na de klik barst het gekwetter direct weer los. Wollrabe komt met een rood hoofd van onder zijn doek tevoorschijn en bromt dat het opnieuw moet. De meisjes moeten hun hoofdjes stijf tegen de steun drukken die achter elk van hen onzichtbaar is opgesteld. Wollrabe schuift een nieuwe plaat in zijn camera en deze keer gaat alles goed. Hij belooft dat de foto’s volgende week bezorgd zullen worden.

==

*

==

Karel Maurits loopt naar de eetkamer en doet de klep van de piano open. Hij weet dat Maria het niet prettig vindt, of eigenlijk is prettig niet het goede woord. Ze vind het niet passend dat een man zoals hij, een solide koopman, zich zo laat meevoeren door zijn gevoel voor muziek. Gelukkig stond er een piano toen ze hier introkken. Maria’s broer had werkelijk overal voor gezorgd, een huis, de inrichting, en dus ook deze piano. Niet te vergelijken met de prachtige Pleyel die hij in Soerabaja had moeten achterlaten, maar toch, een piano.

Hij zet een stuk in dat hij uit het hoofd kan spelen, ta-dam-dam-dam, en struikelt al na een paar maten. Niet zo slordig, jongen, de stem van zijn moeder, zij heeft hem les gegeven totdat – hij zat nog op het gymnasium toen ze overleed, maar als hij aan de piano zit hoort hij haar gewoon doorpraten, aandacht jongen, vanaf de eerste noot. Hij zet de muziek op de lessenaar en begint opnieuw.

==

Maria kijkt naar de hoge ramen, waar regen in vlagen tegenaan klettert. Het moeilijkste van Holland is het weer, je zit altijd maar binnen. Trouwens, je kunt ook helemaal niet buiten zitten bij dit huis, dat ingeklemd staat tussen de gracht en een achterstraatje. Zouden de meisjes daarom zo lastig zijn? Maar nee, het is natuurlijk de leeftijd, en de stad ook, het lijkt wel of ze denken dat hier in Den Haag alles is toegestaan. Juf zegt dat ze nog moeten wennen. Zij heeft al eerder bij een gezin gediend dat terugkwam uit Indië en misschien heeft ze ook wel gelijk. Achter de dubbele schuifdeuren hoort ze Karel Maurits pianospelen. Hij is hier veel meer thuis dan ginds, en de kinderen weten dingen van hem gedaan te krijgen, die eigenlijk... als ze bedenkt hoe haar eigen vader... Haar gedachten breken af als de deur opengaat. Karel Maurits kust haar luchtig op het voorhoofd en gaat zitten met het Soerabaijasch Handelsblad, dat nummer moet toch al van maanden terug zijn.

‘Kijk, de aankondiging van de vendutie van onze boedel.’ Hij leest hardop: ‘...alsmede een nog zeer goede pianino Pleyel Wolff.’ Hij zucht.‘Ik hoop dat daar een echte liefhebber voor gevonden wordt.’

Aaltje komt binnen met een pakje.

‘Mijnheer, mevrouw, van Wollrabe, het is net afgegeven.’

Karel Maurits legt zijn krant opzij en trekt het touw open waarmee het dichtgeknoopt zit. Vier foto’s, in vloeipapier gewikkeld en apart in bruin papierkarton een vijfde, die keurig is ingelijst. Hij gaat naast zijn vrouw op de sofa zitten.

‘Kijk toch eens, een prachtige familie, en zo goed gelijkend allemaal.’ Maria kan het niet ontkennen, het is allemaal heel keurig, maar wat was het een soesa voor ze daar in het fotoatelier zaten.

‘Wat heb je Phiet eigenlijk beloofd, dat ze zo snel weer inbond?’

Karel Maurits kijkt verbaasd op.

‘Beloofd? Wat bedoel je?’

‘Je weet best wat ik bedoel, toen ze plotseling niet meer mee wilde voor de foto.’

‘Ah, dat, ja, niets eigenlijk, het was niet nodig iets te beloven, ik heb alleen gezegd dat de familiefoto niet door kon gaan als zij er niet bij was.’

‘Dat meen je niet, ze denkt toch al dat alles om haar draait.’

‘Het zijn gewoon de feiten, Maria, bij een familiefoto kan niemand gemist worden. Dat vind jij toch ook?’ Hij pauzeert even en als Maria geen antwoord geeft zegt hij: ‘Ik vind trouwens dat de jongenskragen in het geheel niet misstaan. Daar naast mij op de bank...’ Hij tikt even op de foto, ‘Daar is zowaar nog wel plek...’ Een jongetje, denkt hij bij zichzelf, Jelmer, hij proeft de naam in stilte en legt dan even een hand op Maria’s been. Tot zijn verrassing legt zij haar eigen hand erbovenop.

==

*

==

‘Maman, maman, ik heb vanavond een extra pianoles.’ Opgewonden komt Line de salon binnen. Haar moeder zucht en legt het handwerkje waar ze aan bezig is in haar schoot.

‘Zou je niet eerst even...’

‘Excusez, bonjour maman, het is vanavond om zeven uur, mijnheer Textor heeft speciaal tijd voor mij gemaakt.’

‘Wat haalt die jongeman zich in zijn hoofd, ik kan je in de avond toch niet alleen over straat laten gaan?’

‘Maman, ik ben zestien, ik kan alles alleen.’

‘En waar is dat voor nodig, een extra les, je hebt dinsdag ook al les gehad.’

‘Mijnheer Textor vindt... Hij zegt...’ Line aarzelt even. ‘Hij zegt dat ik me moet voorbereiden voor het conservatorium.’

‘Geen tinka’s, meisje, je bent nog veel te jong voor het conservatorium.’

Line klemt haar lippen op elkaar.

‘In elk geval heb ik vanavond om zeven uur les.’

‘Ja, ja, nou, als het dan niet anders kan moet Aaltje je maar even wegbrengen.’

‘En dan weer teruglopen en me later weer komen ophalen omdat...’

‘Dat weet je toch.’

‘Ja dat weet ik, maman, maar waarom mag Aaltje wel alleen over straat ’s avonds?’

‘Dat is iets heel anders.’

‘Wat is daar anders aan? Aaltje is ook zestien, net als ik.’

‘Nu is het genoeg. Het gebeurt zoals ik gezegd heb. Ga je maar verkleden voor het diner.’

Aan het hoektafeltje bij het raam zit haar kleine broertje stilletjes te tekenen. Opzij geleund, met een arm op het tafelblad en zijn hoofd schuin, lijkt hij helemaal verdiept in zijn werkje, maar als Line wegloopt draait hij zich snel om.

‘Wil je zien wat ik getekend heb, Line?’ Natuurlijk wil ze dat zien.

‘Wat een mooi koetsje, Jem, maar waar is het paard?’

‘Het is geen koetsje, het is een automobiel, die kan helemaal vanzelf rijden. Ik heb er nog meer, wil je die ook zien?’ Jelmer begint in zijn schetsboek te bladeren, maar Line legt een hand op zijn arm. Ze heeft nu eerst iets anders te doen.

Als ze de trap oploopt naar de meisjeskamer komt Tine net naar beneden. Ze moet lachen om het hele verhaal.

‘Zo was het ook toen ik vier jaar geleden naar de tekenacademie ging, een heleboel soesa over de avondklassen, maar uiteindelijk ging ik er toch alleen heen. Maman leeft in een andere tijd, ze moet er nog aan wennen dat vrouwen gewoon mensen zijn.’

‘Ik zal blij zijn als pappa weer terug is, die had het vast direct goedgevonden. Weet je...’ Line buigt zich voorover naar haar zuster. ‘Eigenlijk heb ik zelf om die extra les gevraagd, ik wil pappa verrassen met Schumann als hij terugkomt.’

‘Oh, heb je dat van het conservatorium ook gewoon verzonnen?’

‘Ja, nee, niet helemaal verzonnen. Pappa zegt ook dat ik naar het conservatorium moet. Zal ik je laten horen wat ik nu studeer?’

De twee meisjes lopen terug naar beneden en gaan de grote salon in. Even later is in de hal gedempt de inzet van Schumanns Kinderszenen te horen.

==

*

==

‘Pappa, kijk eens wat ik heb.’ Line houdt haar vader een foto voor waarop niet veel meer te zien is dan een paar bomen langs een grachtje, met achterin vaag nog een brug naar een dwarsstraat.

‘Ach, kijk toch, waar mag dat wel zijn?’ Karel Maurits lacht. Natuurlijk heeft hij het beeld direct herkend, het is de kade voor hun huis, met de brug naar het Maliestraatje.

‘U lacht me uit, maar ik ben zo blij met mijn verjaarscadeau. Met deze foto zal ik later altijd weten dat ik hier zelf heb gestaan toen ik hem maakte, hier op de stoep van ons huis.’

‘Heb je nu al een hele rol volgemaakt? Waar zijn je andere kiekjes?’

Line lacht geheimzinnig.

‘Dat zult u straks nog zien, als u zelf jarig bent.’

Terwijl Line de foto terugneemt kijkt Karel Maurits van opzij naar zijn dochter. Van al zijn meisjes is Line hem het meest dierbaar. Soms denkt hij dat het overleden kind, de eerste Caroline, in haar voortleeft, maar zijn nuchtere verstand verwerpt die gedachte altijd weer snel. Het zal er eerder aan liggen dat Line zijn voorliefde voor de piano heeft geërfd. In Soerabaja had hij voor zichzelf een pianino aangeschaft, maar Line was er al door gefascineerd toen ze nog maar net kon lopen.

Het was hem zwaar gevallen, vijf maanden van huis om in Indië zijn zaken af te handelen. Vlak voordat hij in Batavia weer inscheepte, trof het dat op de Harmonie een verkoop gaande was en daar had hij à l’improviste die kleine Kodak-camera gekocht met enkele ‘waarloze’ rollen. Wat een raar woord was dat toch, alsof je een leeg schetsboek waarloos papier zou noemen. Daar in Batavia had hij eerst nog aan Tine gedacht, omdat ze op de tekenacademie zit. Maar uiteindelijk leek hem dat toch niet goed samen te gaan, fotografie en de vrije tekenkunst. Daarom had hij het apparaat aan Line gegeven, die vlak na zijn terugkeer zeventien werd. Eigenlijk is de camera niet het cadeau waar hij de meeste eer in stelt, maar het Diligentia-concert waar hij deze avond met Line heen gaat, vooral vanwege het programma na de pauze, als Teresa Carreño soleert, een pianiste die Line zeker naar het hart zal zijn.

Om zeven uur gaan vader en dochter samen de deur uit. Op de stoep voor het huis houdt Line hem even staande.

‘Kijk...’ Ze maakt een cirkeltje met duim en wijsvinger, houdt dat voor haar oog en klakt met haar tong. ‘Zo simpel eenvoudig maak je een foto.’

In de smalle Maliestraat moeten ze even achter elkaar lopen, maar eenmaal op de Lange Voorhout begint Karel Maurits te vertellen over mevrouw Carreño, die nu voor de eerste keer in Nederland optreedt.

‘Oorspronkelijk was ze met een Amerikaanse componist getrouwd, en nu met een Duitser, Eugen d’Albert. Het schijnt dat die haar verboden heeft ooit nog iets van de Amerikaan uit te voeren. We zullen vanavond in elk geval van het eerste pianoconcert van die d’Albert mogen genieten.’

‘En als die Amerikaan nu ook een goed pianoconcert geschreven heeft? Liefde voor de muziek moet voorrang krijgen boven alles.’ Line zegt het met een ingehouden verontwaardiging waar Karel Maurits om moet glimlachen.

‘Is het je werkelijk zo grote ernst met de piano, meisje?’

Nu is Line echt boos. Hij weet toch wel dat het haar ernst is, waarom zo’n onzinnige vraag? Ze wil iets zeggen, maar Karel Maurits snijdt haar snel de pas af.

‘Stil maar, ik weet heel goed wat je wilt, en als ik het niet wist zou ik het kunnen raden uit je spel. Ik heb onlangs met je pianoleraar gesproken, een zeer innemende jongeman en een uitnemend pianist, hij heeft mij een paar stukjes...’

‘Pappa...’ Line blijft van schrik stilstaan. ‘U hebt hem toch niet zomaar gevraagd wat voor te spelen, hij is een beroemd solist, dan kan je niet...’

‘Toch wel, een handelaar moet nu eenmaal weten wat voor vlees... Nu ja, hij bood het mij zelf aan, maar daar gaat het niet om. Hij sprak zeer lovend over het conservatorium van Berlijn, is overtuigd dat jouw talent het verdient... Hoe dan ook, dat jij daar zo snel mogelijk heen moet. Maar het dunkt mij dat je dan wel eerst achttien moet zijn.’

Line valt bijna flauw van geluk. Berlijn! En haar achttiende verjaardag is al over een jaar, iets minder zelfs.

==

*

==

Het is nog donker als Jelmer wakker wordt. De jongen probeert te raden hoe laat het is, maar het streepje zwarte lucht dat hij tussen de gordijnen kan zien geeft weinig houvast. Achter de deur van zijn kamer hoort hij gedempt de slagen van de grote Friese staartklok die op de overloop staat. Waren het er zeven of toch pas zes? Eigenlijk maakt het niet uit hoe laat het nu is, want vandaag moet hij in bed blijven liggen tot hij geroepen wordt voor zijn verjaarsontbijt. Tien wordt hij, en dan krijgt hij zeker een plechtige toespraak van pappa. Net als vorig jaar zal maman zeggen dat hij eigenlijk nog niet jarig is, dat zegt ze altijd op zijn verjaardag, met het hele verhaal dat hij bijna een maand te vroeg geboren was, en hoeveel angsten ze om hem hebben uitgestaan. Het ergert hem dat hij elk jaar weer die geschiedenis aan moet horen. Maar misschien stopt het nu, omdat hij tien is. In elk geval zal hij een groot cadeau krijgen. Hij hoopt op een Amerikaans boek over uitvindingen, in dat land worden elke dag nieuwe dingen bedacht. Hij hoort hoe zijn zussen zachtjes pratend de trap af lopen en daardoorheen de stem van pappa die heel hard fluistert: stilte. Jelmer doet zijn ogen stijf dicht en wacht.

Als maman de kamer binnenkomt zegt hij met een slaapstem: hè, wat? Maar dan springt hij in één keer zijn bed uit en terwijl zijn moeder alvast naar beneden gaat trekt hij snel de kleren aan die op een stoel klaarliggen. Halverwege de trap, op de overloop waar de grote klok staat, heeft iemand al een krukje voor hem klaargezet, zodat hij bij de wijzers kan. Het is eigenlijk een grapje van oom Jan Jelmer, die op de bovenverdieping bij hen inwoont. Als oom soms iets te vroeg voor het diner de trap af komt, duwt hij de grote wijzer een klein stukje vooruit. Omdat een cavalerist altijd op tijd is, daarom. Jelmer klimt op de stoel, doet het glazen raampje voor de wijzerplaat open en duwt heel voorzichtig de grote wijzer naar de twaalf. In het binnenwerk van de klok begint iets te ratelen, een snorrend geluid, en dan opeens slaat hij, een, twee, drie... Beneden zet Line op de piano het ‘Lang zal ze leven’ in, maar de jongen kan het niet laten eerst nog even met de klok mee te tellen, hij móét gewoon meetellen als er iets te tellen is. Tine komt al uit de eetkamer om te kijken waar hij blijft, en met vijf grote stappen is hij beneden, vliegt haar om de hals en krijgt zijn eerste verjaarskus.

Het gaat precies zoals hij al dacht. Pappa houdt zijn toespraak, dat dit een bijzonder feestjaar is, met over een maand het grote bal in Des Indes voor Lines achttiende verjaardag en nu het eerste kroonjaar van de stamhouder. Pappa snuit luidruchtig zijn neus na dat woord en begint over het belang van de koophandel voor de wereld en dan roept maman snibbig dat de jongen pas tien is.

Jelmer kijkt naar de doos, inderdaad een grote, die midden op tafel staat, en hoopt dat pappa een beetje opschiet. Eindelijk is het zover dat hij mag uitpakken. Zijn adem stokt als hij ziet wat het is: een echte kleine stoommachine en nog veel meer, een zaagbank en een smidshamer, alles kan met drijfriemen worden aangedreven, het is bij elkaar een hele werkplaats. Jelmer pakt de apparaten een voor een even vast en dan opeens houdt hij er een omhoog, zijn ogen schitteren.

‘Kijk, er zit ook een generator bij, dan kunnen we elektrische verlichting maken voor het bal van Line.’ Iedereen moet lachen om zijn onbesuisde enthousiasme. Karel Maurits wijst naar de gaslamp die boven de eettafel hangt. ‘Kijk maar eens goed, Jem, het licht van de toekomst is er al. Des Indes hangt er vol mee en binnenkort zal gaslicht het duister uit de huizen van alle mensen verdrijven.’

==

*

==

Als Line later aan die dag terugdenkt is alle vrolijkheid uit het beeld getrokken, zoals bij sommige van de kiekjes die ze vorig jaar met haar camera gemaakt had. De tekening is er al helemaal uit verdwenen en van de mensen rest niet veel meer dan geelbruine silhouetten. Waarom heeft ze toen, op de verjaardag van Jem, niet beter opgelet? Want ze had het wel gezien: hoe pappa na zijn toespraak plotseling was gaan zitten, als door een maagkoliek overvallen. ‘Nee, nee, het is niets’, had hij gezegd, en iedereen had het maar al te graag geloofd.

In de weken daarna was hij vaak bleek, ze had het gezien en niet gezien, had er vooral niets achter willen zoeken. Er waren ook zo veel andere dingen om over na te denken. Het huis stond op z’n kop door de voorbereidingen voor haar eigen verjaardag. Maman was in alle staten over de uitnodigingen voor het bal. Stiekem moest Line erom lachen, die hele vertoning als een meisje achttien wordt, de huwbare dochter die aan de wereld getoond wordt, ging dat echt over haar? Zij zou die hele Haagse wereld achter zich laten zodra ze achttien werd. Het conservatorium in Berlijn, dát zou haar wereld worden. Eerst moest ze natuurlijk nog toelating doen, daar behuizing vinden, maar dat alles zou in het voorjaar zijn beslag krijgen, en dan, eindelijk, Berlijn!

==

Line is niet de eerste debutante in de familie voor wie een bal in Des Indes gegeven wordt. De achttiende verjaardag van Tine en daarna die van Phiet waren op dezelfde manier gevierd.

Deze keer bemoeit Karel Maurits zich met allerlei kleinigheden die ook zonder hem wel tot een goed einde gekomen waren. Hoewel de afspraken met het hotel al maanden geleden gemaakt zijn is hij toch nog even naar de Lange Voorhout gelopen om zeker te zijn dat alles tot in de details klopt.