Imme Dros

Gisterland

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 IMME DROS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1090 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Toen ik hei ho van die kleine kleertjes droeg,

Bij wind en regen en tegenslag,

Was niets als speelgoed gek genoeg,

Want de regen regent iedere dag.

De regen regent iedere dag.

==

William Shakespeare, Twelfth Night

1

Vroeger duurden dagen lang. De wereld was mijn speeltuin vol vreemde nieuwe dingen, te veel om op te noemen.

‘Praat ze nog niet?’ vroegen mensen, meestal vrouwen, hun oordeel klaar.

‘Och, ze kan nog lang genoeg praten,’ was mama’s antwoord. Maar ik voelde haar ergernis toen buurvrouw Trump, die alles altijd beter wist, mij vastgreep.

‘Toe, Anne, zeg mama. Toe dan. Ma. Ma. Mama!’ Ze rook vies, voelde raar. Aan haar hand zat als verdwaald een ring met een grote paarse steen. Ik wrong me los en kroop bij mama op de grond, waar speelgoed lag.

‘Er is toch niet iets mis met haar?’ vroeg buurvrouw Trump. ‘Mijn Martha is niet veel ouder dan jouw Anne, en die zegt nu al weken mama en hap en poeze opa, poeze opa. Poes zit graag op schoot bij opa, zie je.’ Mama prees de woordenschat van Martha en begon over iets anders.

Toen buurvrouw Trump naar huis ging, zei ik zonder op te kijken: ‘Mama heeft ook zo’n amethist.’ De kamerdeur viel met een klap dicht. Mama trok me naar zich toe. ‘O Anne,’ zei ze. ‘O Anne, je bent me er eentje.’

De dagen duurden lang maar ze gingen voorbij. Ik groeide uit de kleren net als mijn broertje Bart. Hij spaarde eieren en liet me zien hoe hij die uitblies.

‘Je maakt een gaatje met een naald. Kijk zo, aan elke kant, zie je wel, Anne? En dan goed blazen. Wel uitkijken dat je niet in de dop knijpt, hè?’ Ik knikte. Nog steeds zei ik niet veel, maar soms vond ik het nodig mijn mond open te doen.

Ik zei: ‘Goed, maar geen eieren van merels, die moeten zingen. Merels zingen het mooist van alle vogels.’ Bart lachte me uit. ‘Ach kind, wat weet jij daarvan. Nachtegalen zingen veel mooier dan merels.’

We vochten erom. Bart won. Hij was jonger maar sterker, en als ik onderlag en hij mijn polsen achter mijn hoofd hield en zijn knieën in mijn bovenarmen duwde, kon hij me alles laten zeggen. En toch bleef ik, terwijl ik zei wat hij maar wilde, koppig denken wat ik vond. Merels zongen wél het mooist van alle vogels. Ik was de baas van wat ik wilde denken. Dat kon wel waar zijn, maar het zou me nog geen baas over mijn eigen leven maken, geen baas over mijzelf. Daar kwam ik achter toen ik weer eens meeging met Bart. We klommen door de velden omhoog tot aan de bovenwei toen Bart zei: ‘Later is dat allemaal van mij. Het land, het huis. De hele boel.’ Hij stond daar, een paar stappen hoger dan ik, torende boven me uit, wijdbeens en machtig, zwaaiend met zijn arm. ‘Heel Hewlands.’

Over mijn schouder keek ik naar ons huis, dat half verborgen lag tussen bomen en bloeiende struiken. Waar had Bart het over? Was ons huis dan later niet van ons?

‘Je bent gek. En waar is mama dan? En waar is papa?’

‘Dood of zo,’ zei Bart. Hij liep al door.

‘En ik, waar ben ik dan?’

‘Jij bent een meisje. Meisjes trouwen.’

‘Nee!’ riep ik. ‘Nee, ik doe het niet! Niet! Niet! Nooit van mijn leven!’

‘Hou op met dat stomme gekrijs. Je praat later wel anders. Dan mag je in je handen knijpen als een vent jou hebben wil, zo’n kreng als jij.’ Ik spuugde naar hem, rende weg, de heuvel af naar mama. Hij kon stikken met zijn stomme leugens. Maar mama zei me dat het waar was.

‘Ja, Anne, Bart heeft gelijk.’

‘Maar... maar ik ben de oudste.’

‘Jij bent geen jongen. Bezit gaat altijd naar de oudste zoon. Papa erfde Hewlands als oudste zoon van opa en papa laat het ook na aan zijn oudste zoon, aan Bart. Zo gaat dat.’ En meisjes trouwden. Of niet, dat kon ook nog, dan moesten ze maar net als Nell, de melkmeid, uit werken gaan en op de zolder slapen.

Die nacht had ik een droom waaruit ik rillend wakker werd. Niets was zeker. Ik kon wel denken dat de dingen hetzelfde zouden blijven, dat mama of papa nooit dood of zo zou zijn en dat ik altijd in ons huis kon blijven wonen, het zou niet helpen. De zon kwam op, de zon ging onder en elke dag kwam dat verschrikkelijke later dichterbij.

Het land rond Hewlands – papa noemde het zijn grond – was uitgestrekt. Achter de boomgaard lagen door begroeide muurtjes omringde weiden en uitgestrekte akkers. Je kon verdwalen op het land van papa. Ik niet, want ik verdwaalde nooit, ook niet wanneer ik in mijn eentje doorklom naar de afgesloten bovenwei, verwilderd en onveilig door verraderlijke kloven, waar Bart en ik toch stiekem zochten naar eieren en af en toe een schaap achter ons aan kwam als we vergeten waren om het hek achter ons dicht te binden.

Schapen zijn niet dom. Op een van mijn bezoekjes aan de bovenwei ontdekte ik een oude drinkkolk uit de tijd dat er geen hek was. Daar stond een schaap, het balanceerde op een strookje grond half in de kolk en bukte naar het snuitje van een lam dat tot de flanken in het water stond. Ik wilde naar beneden rennen om een van de mannen te gaan halen, maar het schaap had me gehoord, zag me, bewoog zich als een koorddanser stapje voor stapje achteruit en maakte plaats voor mij. Het lam maakte kermende geluidjes, het schaap wachtte met gebogen kop. En ik deed wat het schaap van mij verwachtte, ik liep de kolk in, stak mijn armen in het water en trok het lammetje mee naar de kant. Het schaap begon meteen haar jong te likken en keurde me geen blik meer waardig.

Met natte mouwen rende ik naar beneden om de hele wereld te vertellen wat er was gebeurd. De eerste die ik zag was papa. Hij stond in de benedenwei en beukte met een moker op een paal.

‘Papa, papa! Schapen zijn niet dom, ik heb...’

‘Wie zegt dat?’ onderbrak mijn vader zonder op te houden met slaan. ‘Wie zegt dat schapen dom zijn?’ Ik bleef staan.

‘Nou. Iedereen toch?’

‘Iedereen. Iedereen kan zo veel zeggen. Iedereen zegt ook dat Thom West gek is,’ zei hij met een extra harde mokerslag. ‘Dan is het nog niet zomaar waar. Denk liever na, voordat je met een mening komt.’ Hij zag me niet eens staan, net als het schaap. Maar ja, hij had gelijk. Thom West was helemaal niet gek. Als iemand dat heel zeker wist was ik het wel. Thom woonde bij zijn ouders op de kleine boerenplaats die grensde aan de grond van onze buurman, Stephen Brown. Daar werd hij soms vanaf de weg gezien met op zijn hoofd een kistje met twee kijkgaatjes erin. Wij van Hewlands wisten waarom Thom er op zijn erf zo bij liep: hij was een verre achterneef van mama en leed aan schele hoofdpijn, een familiekwaal, twee tantes van mijn oma wisten ervan mee te praten. Maar hoe vaak we ook aan iedereen vertelden dat Thomas last van hoofdpijn kreeg van te veel licht, de mensen uit het dorp bleven heel zeker weten dat een vent die met een kistje op zijn kop liep, gek, mismaakt of mensenschuw moest zijn.

Thom had in ons dorp Shottery geen vrienden en ook in Stratford op de Grammar School liet iedereen hem links liggen. Maar hij was slim en haalde het examen, hoe vaak hij ook verzuimen moest. Ik noemde hem heer Thom, omdat voor mij zijn kistje veel leek op een ridderhelm zonder de pluim.

‘Ik ga later met je trouwen, heer Thom,’ zei ik. Want sinds ik wist dat het mijn lot was om te trouwen leek dat de beste oplossing. Thom maakte dadelijk een hoofse buiging.

‘Dat zal me dan een eer zijn, jonkvrouw Anne,’ zei hij.

‘Je hand erop?’

‘Mijn hand erop.’ We sloegen onze handen drie keer in elkaar, zoals de boeren bij de verkoop van een koe of van een paard. Dat was dus geregeld. Een hele opluchting. Een handslag was zo goed als een belofte. Of een eed.

Als Thom ons opzocht in de schemering kwam het huis tot leven, want hij had altijd zoveel te vertellen, wist overal van af, las alle boeken die hij maar kon krijgen. Mijn vader maakte er een kunst van om zo weinig mogelijk te zeggen, maar Thom was gul met woorden.

‘Dat heb je meer bij lui die veel alleen zijn,’ zuchtte papa. ‘Die kletsen je de oren van je kop.’ Toen ik na mijn ervaring op de bovenwei en de reactie van mijn vader door de achterdeur het huis in kwam, vond ik daar Thom en mama aan de keukentafel. Ik leefde op en riep: ‘Heer Thom, moet je eens horen.’ En ik vertelde weer over het schaap.

‘Dat is iets heel bijzonders, Anne,’ zei Thom. ‘Iets heel bijzonders en dat moet je goed onthouden.’ Daarna vertelde hij ons over Wolly, een verstoten lammetje op het bedrijf van opa West dat door de jachthond werd gezoogd tussen haar puppy’s. Wolly gedroeg zich daardoor als een hond. Hij rende als een hond, sprong over hekken als een hond, viel vreemdelingen aan zoals een hond. De mensen schrokken meer van hem dan van een echte hond. Hij zag er met die gele ogen bijna duivels uit als hij in volle vaart over een hek sprong.

‘Was hij een ram?’ vroeg ik met grote ogen.

‘Nee, een schaap,’ zei Thom. ‘En je hebt het goed gezien, Anne, schapen zijn niet dom. Schapen passen zich aan. Bij mensen wordt dat slim gevonden.’ Ik riep weer dat ik met hem trouwen wilde als ik groot was.

‘Afgesproken,’ zei Thom met zijn bekende scheve lachje. Hij lachte met één mondhoek wat omhoog en ook viel er bij hem altijd een haarlok schuin over zijn voorhoofd. Als ik aan Thom denk – dat is vaak – zie ik die lok en de manier waarop hij naar me lachte. Ik kende hem zo goed. Wanneer ik hem alleen al hoorde praten wist ik hoe hij keek en wat hij dacht, ook in het donker. Als ik had moeten zeggen wie behalve mama het belangrijkst in mijn leven was, zou ik als eerste Thom hebben genoemd. Hij was het die me leerde lezen. Toen Bart naar school mocht en ik niet, werd ik hysterisch, dol van razernij, ik sloeg en beet en trapte om me heen. Mijn vader ging ten einde raad naar Thom. Hij kwam direct.

‘Anne,’ zei hij alleen maar.

‘Ik wil ook leren lezen,’ hijgde ik toen ik weer praten kon. ‘Ik wil ook leren rekenen, net zo goed als Bart.’

‘Je kunt niet alles krijgen wat je wil,’ riep papa. ‘Vraag maar aan Thom. Die weet er alles van.’ En ik vergat waar ik om huilde.

‘Waarvan?’

‘Ach,’ zei Thom met een achteloos gebaar. Maar wat mijn vader niet had weten te bereiken met zijn dreigementen, kreeg hij voor elkaar met die paar woorden over Thom.

‘Waarvan?’

‘We zouden het nu even over rekenen en lezen hebben,’ zei Thom. ‘Daar kwam ik voor. Ik leer het je, Anne. Dan ben jij over een paar weken even ver als Bart.’

‘Waar weet jij alles van, heer Thom?’

‘O, dat vertel ik je nog weleens, jonkvrouw.’

‘Nee, nu! Nu! Nu!’

‘Hou daarmee op, Anne. Stop.’

‘Vertel het dan.’ En hij vertelde het als een verhaaltje.

‘Er was er eens een jongen, Thomas West. Hij wilde wiskunde studeren, daar was hij goed in. Altijd al. Zijn vader had veel voor hem over, wilde zelfs stukken grond verkopen om de studie te betalen. Maar dat hoefde niet, want Thomas kreeg een beurs. Zo goed was hij. Alleen had hij in Oxford na het eerste jaar steeds vaker en steeds erger last van die vervloekte hoofdpijn. Hij kon daar moeilijk met een kistje op zijn kop naar de colleges of naar een tentamen. Een aanval duurde dagenlang. De pijn was zo ondraaglijk dat hij soms van wanhoop met zijn hoofd tegen de muur sloeg. Dus Thomas gaf zijn droom op, hij kwam weer naar huis en hij werd boer. Eind goed al goed.’

‘Heb je gehuild, heer Thom?’ vroeg ik.

‘Van huilen krijg ik hoofdpijn,’ zei hij. ‘Dingen zijn zoals ze zijn, Anne. En gelukkig is de boerderij er nog. Ik kan op mijn manier toch dingen onderzoeken die ik de moeite waard vind, ik kon alleen niet worden wat ik had gewild. Maar wie zegt dat ik goed genoeg geweest zou zijn? Misschien ben ik veel beter af hier met mijn schapen en af en toe een kort artikel in een tijdschrift dat door anderen de moeite waard gevonden wordt. Je weet misschien wel hoe je bent, maar niet hoe je nog wordt en wat je dan zou kiezen.’ Ik keek hem wat onzeker aam. Kon je niet weten hoe je later werd en wat je dan zou willen? Je bleef toch altijd wie je was?

‘En hoelang duurt het dan nog voor ik zeker weet dat ik wil kunnen lezen en schrijven? Soms als het al te laat is om het nog te leren?’ Zijn mondhoek ging omhoog, het scheve lachje kwam op zijn gezicht.

‘We gaan beginnen met het alfabet, Anne Hathaway. Alles begint met taal, ook rekenen.’ Hij leerde me eerst letters overtrekken, daarna cijfers. Mijn vader liet ons hoofdschuddend begaan, aan alles zat een goede kant, vond hij.

‘Dan kan ze later in haar bijbel lezen.’ hoorde ik hem tegen mama zeggen. Als vurig protestant was dat voor hem het enige wat telde. Dat Anne zou kunnen lezen in haar bijbel.

==

2

Een halfjaar ongeveer na de geboorte van ons zusje Catharina werd mama ziek, maar zo geleidelijk dat het eerst niet eens opviel. Ze bleef elke dag haar bed uit komen om het ontbijt te maken voor papa en de knechten, kookte de pap en bakte eieren met spek.

‘Mannen die hard werken moeten goed eten,’ zei ze als ik protesteerde. Maar steeds vaker nam ik dingen van haar over, stuurde haar terug naar bed. De pannen waren eigenlijk te zwaar voor mij, de walm van vet maakte me zo vroeg op de dag onpasselijk. Tot mama ziek werd, was ik nog een mollig kind geweest met een gezonde eetlust. Dat veranderde, ik werd mager als een jongen, en dat net in de tijd dat ik me voor het eerst een meisje voelde en droomde van de dag dat ik gearmd met onze blonde paardenknecht door het knuffellaantje lopen zou. Niemand leek erop te letten of ik genoeg te eten kreeg; mama at trouwens nog veel minder dan ik en op een ochtend zakte ze voor het haardvuur in elkaar. Het was een wonder dat ze zich niet had gebrand. De dokter praatte lang met papa, er kwam een bed beneden in de kamer en een kindermeisje uit het dorp voor Catharina. En elke middag als ik bij het bed van mama voor het open raam zat, wilde ze vertellen van voeger, van gisterland.

‘Waarom noem je het gisterland?’ vroeg ik, want er was niemand anders die dat woord gebruikte.

‘Omdat al onze gisterens daarheen gaan,’ zei ze. Ik luisterde, dat weet ik zeker, even graag als zij vertelde. Over haar vrolijke familie bij het bos van Arden toen daar kleine dorpen waren, voordat die zomaar moesten verdwijnen omdat het bos werd opgeëist door sir Thomas Lucy, de gehate heer van Charlecote. Over mensen die ze vreemd of bijzonder had gevonden. Over dingen die haar waren bijgebleven. Als ze iets hoorde wat haar trof, onthield ze opvallende zinnen, soms hele gesprekken. Accenten en intonaties kon ze feilloos imiteren en hoe ziek ze ook werd, voor mij deed ze de melkmeid na, of Martha, die net als haar moeder (de buurvrouw met de amethist) alles beter wist en overal verstand van dacht te hebben. Dan lag ze te genieten van mijn schaterlach, alleen bij mama kon ik zo hard lachen, en we vergaten dat ze ziek was en pijn had. Als ik wilde opstaan – er was altijd zo veel te doen in huis – hield ze me tegen.

‘Niet weggaan.’

‘Maar de melk moet nog...’

‘Niet weggaan.’ Dan bleef ik zitten tot de mannen van het veld kwamen en papa mijn plaats innam. Met hem hoefde ze niet te praten, hij nam haar koude hand tussen zijn warme handen en ze viel in slaap, een korte, rusteloze slaap, waaruit ze aan het einde van de zomer niet meer wakker werd.

==

Ik weet niet wat ik had gedaan als Thom er niet geweest was. Mijn droom over de blonde paardenknecht kon me gestolen worden, zo vaak mogelijk was ik bij Thom. We hoorden bij elkaar, hij was mijn beste vriend, de enige die ik vertrouwde en later ging ik bij hem wonen. Dat stond bij handslag vast.

Papa rouwde een jaar en trouwde toen met Joan: iemand moest voor de kleine Catharina zorgen. Mijn stiefmoeder nam, wat ik al verwacht had, mama’s werk niet over. Er kwam een hulpje bij en Joan begon, zodra ze zwanger werd, steeds vaker steeds meer taken aan mij op te dragen, terwijl ik daar in feite nog te jong voor was. En dat bleef doorgaan tot en met de dag waarop ik zou gaan trouwen met William Shakespeare Johnszoon, bijna acht jaar jonger dan ik, de achtentwintigste november 1582.

Het was een grijze, kille dag. De hele weg tot aan de kerk zat ik te rillen. Natuurlijk voelde ik me al beroerd genoeg: zodra ik ’s morgens opstond, gaf ik over tot er niets meer kwam dan gal, maar ook daaraan raak je gewend.

‘Je had niet moeten opstaan met een lege maag,’ zei Martha, ongeveer zo oud als ik, maar al een jaar of acht getrouwd en moeder van twee jongens.

‘Je moet iets eten en iets drinken voor je uit bed komt in jouw toestand. Iets warms.’

‘Ik kan mezelf toch moeilijk iets op bed gaan brengen,’ zei ik. ‘En zeker niet iets warms.’

‘Je wil me toch niet zeggen dat jij nog steeds... Dat jij vanochtend ook nog eten hebt staan maken?’

‘Natuurlijk. Mannen die hard werken moeten goed eten.’

Ze sloeg haar handen in elkaar.

‘Anne Hathaway! Heb jij vanochtend eieren met spek...’

‘Niertjes.’ Ik begon weer te kokhalzen.

‘Maar Anne, het is je trouwdag!’ Ja. En wat dan nog? Ik keek naar Martha’s verontwaardigde gezicht. Wat wist die vrouw, verwend door moeder, schoonmoeder en echtgenoot van mij? Mijn moeder was al jaren dood, mijn vader sinds september ook, mijn stiefmoeder bemoeide zich alleen met haar eigen kinderen, mijn schoonmoeder, die volgens zeggen haast van adel was en bij wie ik in hetzelfde huis moest wonen, liet niet over zich lopen en Will... Maar als ik dacht aan Will, moest ik lachen.

‘Will brengt me morgen wel ontbijt op bed,’ zei ik. ‘Hij is van alle markten thuis.’ En Martha vond het nodig ook haar mening over Will te geven: ‘Hij is erg jong, Anne.’

‘Maar wel lang,’ zei ik. De man van Martha kwam tot aan haar kin.

‘Lengte helpt iemand niet aan werk,’ snoof Martha en ze hielp me in mijn beste kleren.

‘Je bent weer magerder geworden, we moeten het lijfje innemen. Ik had er al op gerekend.’ Ze toonde me haar naaigerei. Alsof we zelf zoiets niet hadden. Maar Martha vond haar naald en schaar natuurlijk beter dan wat ik te bieden had. Snel naaide ze de stof langs de twee naden aan elkaar – haar grove, overhandse steken zouden Wills moeder niet ontgaan – maar de japon zat goed.

‘Zo dan,’ zei Martha keurend, met het hoofd scheef. ‘Doe er wel iets over aan, iets warms. Het is haast winter.’ Ja, het was haast winter en wie trouwt er in de winter, als alles kaal is en dor en vreugdeloos? Die gekke Anne van wijlen Richard Hathaway. Maar die gekke Anne kon niet tot juni wachten, want wat komen moet dat komt. Martha wuifde me uit en wenste me nog maar eens veel geluk.

Toen we het erf af reden, keek ik om naar Hewlands, vanaf vandaag niet meer mijn thuis. Het lag daar zo vertrouwd tussen de bomen, de trots van papa, die een jaar voordat ik trouwde ziek werd en wegkwijnde. Hij had nog opgenomen in zijn testament dat ik, wanneer ik trouwde, ruim zes pond zou krijgen. Joan vond het te veel.

‘Dat is het jaarinkomen van een knecht!’

‘Te veel voor al die jaren dat ik hier gewerkt heb als een onbetaalde dienstmeid?’ vroeg ik koel. Daar zei ze niets op.

Een heel ander punt in papa’s testament was dat Bart, als oudste zoon, Hewlands niet zonder meer zou erven. Joan kreeg tot aan haar dood het vruchtgebruik en bleef er wonen met haar vier kleine kinderen en Catharina. Bart werd geacht zijn stiefmoeder te helpen als beheerder van Hewlands en ontving de helft van wat het jaarlijks opbracht. Wanneer dat al een schok voor mij was, dan toch zeker voor Bart. Hij werkte zelf al jarenlang op een bedrijf bij Tysoe, maar hij had er altijd op gerekend te verhuizen naar Hewlands als papa kwam te overlijden. Hoe anders liep het allemaal dan hij en ik verwachtten toen we vogelnesten zochten op de bovenwei. Hij werd beheerder van zijn Hewlands en ik zou toch trouwen.

Will en ik waren genoodzaakt in te trekken bij zijn ouders in Henley Street. Will had geen inkomen om iets te kunnen huren voor onszelf. We trouwden in een dorpskerk ongeveer acht kilometer ver van Stratford, te ver voor op schandaal beluste kennissen en buren. Er was genoeg gekletst toen bekend werd dat de jonge Will van handschoenmaker John ging trouwen met Anne Hathaway.

‘Met Anne Hathaway? Je meent het niet.’

‘Met Anne Hathaway.’

‘Maar die is jaren ouder dan Will Shakespeare.’

‘Acht jaar.’

‘Acht jaar? Acht?’

‘Als het niet meer is.’

Ja, ik, Anne Hathaway, was acht jaar ouder dan mijn bruidegom. Niet echt zo ongewoon als al die kletskousen het deden voorkomen. Vaak bleken vrouwen met de grootste bek wel tien jaar ouder dan hun man, en haast de helft van al de bruiden die ik heb gekend, moest bij het altaar met een fors boeket haar bolle buik verbergen. Maar Will was nog geen negentien en ik was zesentwintig, dat viel niet te ontkennen.

Voor mijn schoonvader vooral kwam het geroddel slecht uit. Het hele leven van John Shakespeare was erop gericht geweest zijn vrouw, een meisje Arden – dat nog zou afstammen van de Ardens van Park Hall, een adellijke, heel belangrijke familie in Warwickshire – te kunnen geven wat haar toekwam. Het was voor hem, toen hij de boerderij in Twitterton nog pachtte van haar vader, een wonder dat Mary Arden zijn aanzoek aannam. Onvermoeibaar zette John zich in om zijn geliefde recht te doen. Van leerling-handschoenmaker werkte hij zich op tot een van de geziene burgers van Stratford, hij zat in de gemeenteraad en droomde van een titel en een wapen. Maar door tegenslagen raakte hij zo diep in de schulden dat hij in korte tijd het ene erebaantje na het andere verloor. Toch zou hij ondanks alles zijn droom nooit opgeven.

‘Een titel en een wapen, daar leeft mijn vader voor,’ zei Will.

‘En jij, Will?’ vroeg ik. ‘Waar leef jij voor?’

‘Ik? Voor woorden,’ zei hij. ‘Woorden, woorden, woorden.’ Hij had altijd een oud, beduimeld boekje bij zich waarin hij dingen opschreef om ze te onthouden. Nu zag ik lettertje na letter in zijn handschrift op papier verschijnen wat hij had gezegd. Mama had geen boekje nodig, dacht ik.

Will was verrast dat ik kon lezen en schrijven. In de regel leerden meisjes hoogstens wat ze moesten weten als huisvrouw. Voor de meesten nog een hele toer. Een huishouding ging niet alleen om schoonmaken en handwerken en eten koken. Mama had me uitgelegd dat ieder huisgezin weer anders was en in ieder huwelijk andere eisen konden gelden, het beste was op alles voorbereid te zijn. Niet elke jongen had verstand van geld, al zaten jongens ook op school. Een huisvrouw moest dus kunnen rekenen, zodat ze zich niet op de markt liet afzetten en ook wanneer het nodig was haar man met geldzaken kon helpen.

‘Natuurlijk op een tactvolle manier. Een man voelt zich niet graag de mindere. Mannen hebben zo hun trots.’

‘Vrouwen zeker niet,’ riep ik opstandig als ik dat soort dingen hoorde. Het viel me niet gemakkelijk mijn mond te houden als ik vond dat ik gelijk had, ik was beter in verstellen en boter karnen dan in zwijgen en ging nogal eens in discussie. Toevallig hield mijn vader, zelf eigenzinnig, zo veel van mij dat hij niet woedend werd als ik hem tegensprak.

‘Je had een jongen moeten zijn, Anne,’ zei hij dan. ‘Je lijkt op mij.’ Toch vond hij het indertijd niet nodig dat ik zou kunnen lezen en schrijven. Dat ik het leerde was alleen aan Thom te danken. Hij gaf me les en liet me boeken lezen die hij leende of voor me kocht als hij wat geld had. Dat deed hij tot zijn dood, die bijna ook mijn dood zou worden.

Wat kan ik zeggen over Thom? Of over Thom en mij. Hij was zolang ik leefde mijn beste vriend. Wat ik aan niemand kon vertellen, vertelde ik aan Thom. Hij troostte me toen mama stierf en later, toen papa trouwde met Joan en alles anders werd. Mijn verdriet om mama werd langzaam minder heftig, zo gaat dat met verdriet, maar wat erna kwam, maakte dat ik niet meer wilde leven. Ik kon niet hebben dat die Joan de plaats had ingenomen van mijn moeder, ik verafschuwde en haatte elke nieuwe dag, was ziek van de geestdodende eentonigheid, de peilloze verveling. Was ik maar dood, dood en van alles af.

Maar doodgaan deed ik niet, ik werd alleen maar ouder. Toen zomaar op een dag – mijn stiefmoeder was weer eens zwanger – hield ik het niet meer uit en vluchtte naar het huis van Thom. Hij gaf me iets te drinken, kalmeerde me, en liet me praten over alles wat me dwarszat sinds Joan op Hewlands woonde. Ik huil niet vaak, maar in die oude, vertrouwde kamer, die ik zo goed kende – ik speelde er als mama bij Thoms moeder op bezoek was – barstte ik van machteloze woede in snikken uit. Thom sloeg zijn armen om me heen, probeerde me zo goed hij kon op alle mogelijke manieren te kalmeren en door een van die manieren belandden we op het vervuilde vloerkleed (een man alleen die veegt niet veel), waarna ik op mijn beurt Thom moest kalmeren.

‘O Anne! Dit had nooit, nooit mogen gebeuren. Hoe kon ik dit... Wat heb ik nu... O Anne.’

‘We kunnen trouwen, ik ben oud genoeg, en dan ben ik meteen van Joan en alles af.’

‘Ach Anne, je weet niet wat je zegt.’

‘Ik wilde al van toen ik klein was met jou trouwen,’ zei ik. ‘Alleen met jou, heer Thom. Weet je nog wel?’

‘Ach dat was kinderpraat, zoiets wil je toch nu niet meer.’ Ik streek de losse haarlok van zijn voorhoofd. ‘Kom je er soms op terug, Thom West? Is dat het? Laat je me zitten? We zijn, als ik me goed herinner, verloofd bij handslag, waarde vriend. Ik kan je aanklagen. Je kunt veroordeeld worden.’

‘Anne! Kijk toch naar me. Kijk. Je kunt het niet echt menen. Ik ben...’ En daarna moest ik Thom tegen me aan trekken en troosten.

‘Ik wil nog altijd met je trouwen,’ zei ik. ‘Alleen met jou. Jij bent de enige voor mij, Thom West. En dat zal nooit veranderen.’

De tweede keer met Thom, in zijn door mij verschoonde bed, was het wat minder pijnlijk, maar weer kneep ik met mijn nagels in mijn handen. Ik moest dan denken aan de ruzies met Bart en hoe hij met zijn knieën in mijn bovenarmen duwde tot ik me overgaf. En aan hoe ik me nu overgaf aan Thom zonder bedenkingen. Thom, die me zijn liet wie ik echt was, die bij me hoorde voor altijd. Mijn heer Thom.

Maar Thom ging dood, en ik trouwde met Will Shakespeare, die me ook weer van alles leerde. Hij liet me horen hoe door klank en metrum muziek ontstaat in woorden, zodat ze blijven zingen in je hoofd, een diepere betekenis gaan krijgen. Dat deed hij al toen Thom nog niet lang dood was. Ik vluchtte weg als iedereen net had gegeten en in de schaduw wat bij zat te komen van het middagmaal. Joan had me graag teruggeroepen. Ze probeerde het de eerste keer.

‘Waar ga je heen, Anne?’

‘Even weg, naar buiten.’

‘Ja, maar er is zoveel te doen, je kunt misschien beter beginnen met...’

Papa was in de buurt. Hij hoorde haar en daarop had ze niet gerekend. Voor ik iets zeggen kon stond hij al achter me.

‘Anne kan naar buiten gaan wanneer ze wil, vrouw, haar werk zal er niet onder lijden. Ze is al uren eerder op dan wie ook hier in huis.’

Joan beet op haar lippen. Wat kon ze zeggen? Zij kwam pas uit haar bed als iedereen al op was. Mama had dat voor haar ziekte nooit gedaan. Dat wist Joan. En ze wist dat ik wist dat haar man dat ook wist.

Sinds die dag ging ik er weg als het mij uitkwam. Dan rende ik het bos door naar de Beek, want de beweging van het water maakte me rustig en ik kon huilen of hardop praten over alles wat me dwarszat. Er was daar nooit iemand.

==

3

Maar op een dag lag er toch iemand bij de Beek. Een lange jongen met een boekentas, zo te zien een spijbelende schooljongen. Hij schrok van mij, ik schrok nog meer van hem. Dit was mijn plek.

‘Heb jij geen school vandaag, meneertje, en spijbel je wel vaker?’ vroeg ik nijdig.

‘En moet jij niet eens kippen voeren?’ vroeg hij.

‘Dat zou een beetje laat zijn,’ zei ik minachtend. ‘En waarom zit jij niet op school?’

‘Het stinkt er,’ zei hij.

Ik ging zitten in de hoop dat hij dan weg zou gaan. ‘Zijn dat je boeken?’ vroeg ik.

Hij schopte naar de tas. ‘Ja. Wees maar blij dat jij geen jongen bent. Meisjes hoeven niet naar dat stinkhok toe.’

‘Meisjes mogen niet naar dat stinkhok toe,’ zei ik. ‘En meisjes mogen dus niet leren lezen, moeten meisjes daar soms blij om zijn?’

‘O ja,’ zei hij. ‘Meisjes leren niet lezen. Dat is zo.’ We keken naar de golven in het water, ik werd doezelig. Het was een warme middag.

‘Wil je het leren?’ vroeg hij.

‘Wat leren?’

‘Lezen. Wil je graag leren lezen? Joan, mijn zusje, mocht ook niet naar school maar die heeft van mijn moeder leren lezen.’

‘Ik kan lezen, maar bedankt. Ik zou alleen meer boeken willen hebben. Andere boeken.’ Er viel niet veel te lezen in mijn kamertje op Hewlands: mijn bijbel en Thoms studieboeken en artikelen, niet te begrijpen, maar met zijn hand geschreven, in woorden die ik hem had horen zeggen. Voor ik het wist begon ik met de spijbelende jongen een gesprek dat mijn leven drastisch zou veranderen.

Die eerste keer daar aan de Beek praatten we al over alles, het ging vanzelf. Hij wist niet eens mijn naam, maar ik herkende hem aan de manier waarop hij af en toe zijn haar wegveegde van zijn voorhoofd. Hij was dat zoontje van John Shakespeare. Als kind was hij nogal eens met zijn vader bij ons thuis geweest. Pas de tweede of derde keer dat we elkaar weer ergens tegenkwamen, vroeg hij hoe ik heette.

‘O, jij bent die Anne Hathaway, dat kwaaie meisje met de lange, zwarte haren. Nu weet ik het weer...’

‘Zwart? Mijn haar is toch niet zwart? Donker misschien, niet zwart.’

‘Donker dan. Maar het leek zwart, en als je rende waaide het zoals een zwarte, sorry, donkere onweerswolk achter je aan. Waar is dat allemaal gebleven? Zit het in dat knotje? Hoe bestaat het. Ik geloof je niet, laat zien.’ En waarom niet? Ik trok mijn haren los, en ja, zei Will met grote ogen, ja, het was er nog. Lang en donker als een donderwolk.

‘Gezien?’ Ik draaide snel mijn haar weer in een wrong terwijl we verder praatten. Maar ik dacht thuis nog aan wat hij had gezegd bij de Beek. Voor hem was ik nog altijd ‘die’ Anne Hathaway. En bij het kneden van de broden schreef ik die avond in het meel dat op de tafel lag: Anne Hathaway. Mijn naam. Ikzelf. Anne Hathaway.

Dat zag ik voor me, die letters in het meel, toen we van Hewlands door de velden reden naar de kerk waar ik de vrouw zou worden van Will Shakespeare en niet langer Anne Hathaway zou zijn, dat ik ging trouwen met een man die me – terwijl ik toch zijn kind droeg – vreemd was. We zagen elkaar veel, praatten veel, zeiden elkaar de waarheid over alles, voelden elkaar haast met een half woord aan, maar de daad die hem aan mij en mij aan hem bond, leek volkomen los te staan van onze samenkomsten in het bos of aan de Beek. We zochten iemand, Will zowel als ik, die naar ons wilde luisteren wanneer we iets te zeggen hadden, meer ook niet. Misschien is dat altijd wel het begin van vriendschap en vertrouwen.

Er kwam een avond waarop we toevallig allebei buiten onszelf van wanhoop vluchtten naar de plek waar we ons veilig voelden en daar liepen we elkaar tegen het lijf. Een gevoel van machteloosheid over ons uitzichtloze leven dreef ons bij gebrek aan beter tot iets wat weinig op kon leveren dan de voor mij verrassende ontdekking dat dit niet altijd pijnlijk, maar zelfs aangenaam kon zijn. Ik had na al die keren met Thom klakkeloos aangenomen dat ik geen kinderen kon krijgen. Langzaamaan werd het de gewoonte voor Will en mij dat wij wanneer we hadden afgesproken, wat steeds vaker voorkwam, meer vrijden dan praatten, al bleef dat laatste belangrijk. We stortten bij elkaar ons hart uit. Ik wilde vrij zijn, hij wilde schrijven. Hij gaf me een sonnet.

‘Het is wel een sonnet, maar anders. Want eigenlijk heeft een sonnet twee keer vier regels en dan twee keer drie, maar ik vind het zo mooier.’

‘Hoe zó?’

‘Nou zo.’ Hij wees op het papier. ‘Drie keer vier regels met aan het eind twee regels die rijmen op elkaar.’ Ik gaf geen commentaar, en las.

==

Haar lippen die god Amor schiep

Ademden zacht de klank: ‘Ik haat...’

Naar mij die smachtend naast haar liep.

Ik wist me star van schrik geen raad.

Zij – medelijden trof haar hart –

Beteugelde haar zoete tong,

Die woorden zei als inkt zo zwart,

Waardoor ze hem op tijd bedwong.

‘Ik haat’ smolt weg, sneeuw voor de zon.

De helse nacht week al voor licht

Nog voor hij goed en wel begon.

Ze keek in mijn ontzet gezicht,

En redde me, ze zei, en liet

de haat voor joker staan: ‘jou niet.’

==

‘Nou?’ drong hij aan. Ik verslikte me, waardoor ik bijna stikte.

‘Heb jij dit gemaakt? Ik wist niet dat je zoiets kon. Het lijkt wel iets zoals een psalm, een echt gedicht...’

‘Het ís een echt gedicht. Sonnetten zijn gedichten, wat anders? En dit sonnet is helemaal voor jou, Anne Hathaway. Hier aan het einde staat: En redde me, dat klinkt toch als: Anne redde me? Of niet?’

‘O. Ja. Nu je het zegt. Nou bedankt.’ Hij lachte met zijn armen om me heen.

‘Je kwam niet uit je woorden, hè? Je zat verlegen om een antwoord, hè? Je wist het even niet meer, hè? Victorie! Een unicum! Ik heb Anne Hathaway de mond gesnoerd. Dat leg ik uit als een prestatie.’ Waarin ik hem alleen maar groot gelijk kon geven, maar ik zei wrevelig: ‘Ik vind het jammer steeds die hoofdletter aan het begin van elke regel. Erg onduidelijk. Net of er steeds een nieuwe zin begint.’

‘Ja, dat is de gewoonte bij gedichten. Je went eraan.’

‘Ik blijf het jammer vinden.’

‘Als je evengoed maar gezond bent dan.’

Toen ik hem moest vertellen dat ik misschien zwanger was, schrok hij. Maar veel drukte zou hij er niet over maken.

‘Het is niet anders,’ zei hij. Daar bleef het bij. We overlegden samen wat we moesten doen. Eerst zou ieder van ons het thuis gaan opbiechten en dan zagen we wel verder. Het werd een raar, kort gesprek. Wat viel er ook te zeggen, we wisten immers alles van elkaar?

Bijna alles. Ik had hem nooit verteld van Thom – in elk geval niets wat niet iedereen in Stratford en Shottery wel wist – dat Thomas West een eigenaardig fenomeen was, dat hij soms met een kistje op zijn hoofd liep, dat hij in Oxford wiskunde had gestudeerd, dat hij na zijn vaders dood terugkwam naar de boerderij en dat hij toen hij van een ladder viel zijn nek brak. Vooral dat laatste was iets waarvan iedereen nog wekenlang de mond vol had gehad.

‘Thomas West?’

‘Ja, Thomas West.’

‘Dat rekenwonder?’

‘Ja, dat rekenwonder. Maar een ladder haaks onder een afdak plaatsen, dat kon hij niet! Hoe stom kan iemand zijn?’

Misschien had Will toen ook een door mijzelf verspreid gerucht gehoord dat Thomas West al op het punt stond te gaan trouwen met Anne van Richard Hathaway. Daar werd nog vaker en nog langer over doorgepraat dan over al dat andere. Ik had ons voorgenomen huwelijk in het ‘diepste geheim’ aan onze kwebbelzieke melkmeid Nell verteld, die het diezelfde avond nog had doorverteld aan iedereen die oren had. Het moest zo gauw het kon bekend zijn dat Thom en ik op trouwen stonden, zodat ik rechten op kon eisen om ervoor te zorgen dat alles zou verlopen zoals Thom het had gewild. Ik was de enige op wie hij kon vertrouwen. Daarom moest ik degene zijn die hem zou vinden toen hij zich had opgehangen.

De avond voor zijn dood vertelde hij bijna terloops dat hij bij een bekende arts in Oxford was geweest en dat er vooralsnog geen hoop was op behandeling tegen de pijn die hem steeds vaker overviel. ‘Ja, ze kunnen je kop eraf hakken, dat is waar het op neerkomt.’

‘Was je naar Oxford? Wanneer dan?’

‘Donderdag. O, Anne, ik moest en zou het nog één keer proberen. Je weet niet hoe vaak ik, wanneer ik gek van de pijn was, op het punt heb gestaan er een einde aan te maken. Maar zelfmoord is bij de kerk verboden en ik wil niet in ongewijde aarde worden begraven. Dat kan ik mijn ouders niet aandoen, ook niet nu ze allebei dood zijn. Ik kan het niet, Anne. Maar laten we over iets anders beginnen, kijk liever eens wat je ouwe Thom heeft gemaakt.’

Hij liet een tijdschrift zien met een artikel van hem (Th.D. West) en een map met alles erin waar hij ooit mee bezig geweest was.

‘Ik koesterde altijd nog hoop dat ik door kon gaan met de studie als de hoofdpijn minder zou worden...’

‘Waarvoor staat die D?’ vroeg ik.

‘Voor Damian. Mijn moeder was katholiek zolang dat nog kon.’ En hij praatte verder over zijn ouders. Ik luisterde.

Bij het afscheid vroeg hij me dringend de volgende dag even langs te komen. ‘Graag zo vroeg mogelijk. Even maar, Anne, ik heb je ergens bij nodig.’

Ik beloofde het en kwam prompt tegen zonsopgang, het uur waarop de wereld nieuw lijkt en alles nog mogelijk, naar zijn huis. De schuurdeur stond open...

En daar vond ik hem. Alles lag ordelijk klaar naast de trap: het mes om hem los te snijden, een deken om hem de schuur uit te slepen naar de ladder, die al in de juiste hoek onder het keukendak lag. Een briefje, opgerold in zijn moeders trouwring – de ring die hij na haar dood aan zijn pink droeg – zat aan de deken gespeld naast zijn map met artikelen. Half versuft las ik het briefje.

==

Jij bent de enige die ik vertrouw, Anne.

Sleep me op de deken de schuur uit.

zie tekening A.

Leg me neer bij de ladder achter het huis,

zie tekening B.

Gooi de hamer niet te ver van mijn hand,

zie tekening C.

Gooi het touw weg, wis alle sporen.

Ik wil bij mijn ouders worden begraven.

De ring en de map zijn voor jou.

==

Er volgden nog een paar praktische punten. Ik schoof de te wijde ring om mijn duim, sleepte Thom voorover naar de ladder, legde de hamer een eindje van zijn hand en ging met de map terug naar Hewlands, waar ik ontbijt maakte voor de mannen en het briefje met het touw in het vuur verbrandde. Iemand uit het dorp, die Thom met het dak zou helpen, sloeg ’s middags alarm, overstuur, maar vooral verontwaardigd. ‘Waarom wachtte hij niet tot ik kwam?’

Ik legde Thom af, samen met de oude Jane Banks uit het dorp. Meestal werd ze geholpen door een familielid van de dode, en als het om een man ging in elk geval door een getrouwde vrouw. Ik weerde iedereen af door de ring van Thoms moeder te tonen.

‘Als hij was blijven leven, waren we over een halfjaar getrouwd. En ik ben de enige die precies weet hoe Thomas het wilde hebben.’ Dat was maar al te waar. En niemand kreeg de sporen te zien in zijn hals, niet de man die hem vond naast de ladder (ik had Thom een halsdoek omgedaan), niet de man van de kerk met zijn argusogen, niet de halfblinde Jane. Niemand behalve ik. En Thomas West werd in gewijde aarde bij zijn ouders begraven.

==

Het grote verschil tussen Thom en William had niet met hun leeftijd te maken – Thom was veertien jaar ouder dan ik, Will acht jaar jonger – maar met hun passie. Thom leefde voor de schoonheid van een elegant wiskundig bewijs, en Will voor de kracht van taal en theater. Hij was als jong kind al niet weg te slaan bij de plaatselijke toneelspelers, die in de kerk mysteries opvoerden van de geboorte in Bethlehem en de dood op Golgotha, of mirakelspelen met figuren als de Hoogmoed, de Duivel en de Hebzucht. Ook mocht hij mee naar voorstellingen in de Guild Hall. Zijn vader had als hooggeplaatst lid van het stadsbestuur niet alleen gratis toegang maar ook een zitplaats vooraan, omdat hij alles wat er werd opgevoerd van tevoren diende te toetsen op eerbaarheid. In de Guild Hall speelden vaste gezelschappen die met brieven konden aantonen dat ze optraden voor de eigenaars van kastelen en landhuizen. Daar fungeerden ze half als bedienden en half als toneelspelers, maar dat laatste vooral in de winter: ’s zomers ging de adellijke familie naar het buitenland. Dan kregen de spelers verlof om te spelen waar ze wilden: op pleinen, in openbare gebouwen, op boerenerven of op straat. Bij zo’n gewichtig gezelschap kostte een staanplaats wel drie keer zo veel als bij Toneelgroep Stratford! Will werd niet moe over toneel te praten. Hij had vooral herinneringen aan slot Kenilworth, waar hij met zijn vader heen gereisd was toen de graaf van Leicester, ter ere van koningin Elizabeth, spektakelstukken op liet voeren.

‘O, dat was zo geweldig. O, Anne, je gelooft het niet. Een heel meer werd daar gebruikt voor een zeeslag met échte schepen. En in een ander meer lag een schip met drie rijen roeiers boven elkaar – dat was een Griekse trireem, zei Hunt – waarop een beroemde Griekse zanger die door de valse zeelui beroofd was – hij heette Arion, zei Hunt – eerst nog zijn eigen doodslied mocht zingen voordat ze hem overboord gooiden. Maar de god Apollo zorgde voor een dolfijn om Arion te redden. En toen ging hij al zingend en tokkelend op zijn lier het meer rond op de dolfijn. Hoe ze dat gedaan hebben weet ik nog steeds niet. En in zalen van Kenilworth speelden de beste acteurs. Nooit heb ik zoiets moois meer gezien. En ze droegen de meest fantastische kleren. Mantels van rood fluweel. Kanten kragen. Japonnen glanzend als echt satijn, als echte zij...’

‘Alleen niet gedragen door echte vrouwen,’ zei ik.

‘Op het toneel is niets echt. Een koning is geen koning, een kroon is niet van goud, een vrouw is niet een vrouw. Het lijkt alleen maar zo. Daar gaat het om. Daar gaat het trouwens meestal om, niet alleen daar.’

‘En wie is Hunt?’ vroeg ik.

‘Hunt? De rector van de Grammar School, onze leraar Latijn en Grieks. Maar moet je kijken, Anne.’ En hij deed voor hoe de spelers bewogen, hoe ze dansten, hoe ze vochten en welke handgebaren ze maakten om hun woorden kracht bij te zetten. ‘Die handgebaren liggen vast, die zijn overal hetzelfde, zegt Hunt, hier in Stratford en in Oxford en ook in Londen.’

Ik luisterde net als bij Thom soms maar half naar wat hij vertelde, mijn aandacht werd vaak in beslag genomen door andere dingen, gewone dingen.