Patrick Dassen

DE WEIMARREPUBLIEK

1918–1933

Over de kwetsbaarheid van de democratie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 PATRICK DASSEN, DRIEHUIS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1091 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

WOORD VOORAF

Dit boek is een vervolg op mijn vorige boek, Sprong in het duister. Duitsland en de Eerste Wereldoorlog. Inhoudelijk gaat het verder waar het vorige ophield, namelijk in 1918, toen duidelijk werd dat Duitsland de oorlog had verloren en de Weimarrepubliek, te midden van een revolutie, werd geboren. Deze republiek heeft weliswaar slechts iets meer dan 14 jaar bestaan (van november 1918 tot januari 1933), maar vormt een ongekend rijke en boeiende periode van de Duitse – en Europese – geschiedenis, juist door zijn vele gezichten op talloze terreinen. Ook qua benadering is dit boek een vervolg op Sprong in het duister, omdat het, opnieuw, en misschien nog wel consequenter, uitgaat van het idee dat je de geschiedenis niet zozeer moet schrijven naar de ‘uitkomst’ toe (de machtsovername door Hitler in 1933), maar vanuit de ervaringen en verwachtingen die de tijdgenoten toen hadden.

Maar er zijn dwingender redenen geweest om dit boek te schrijven. Sprong in het duister verscheen in september 2014. Sindsdien werd de wereld geplaagd door diverse crises. De vluchtelingencrisis van 2015, de Brexit van 2016, het rechts-populisme van Trump (met als dieptepunt het verbijsterende schouwspel van de bestorming van het Capitool in januari 2021), de toename van nationalisme, xenofobie en polarisatie in diverse landen, de klimaatcrisis en de uitbraak van de coronacrisis in 2020 die onder meer leidde tot complottheorieën en een dalend vertrouwen in de politiek en de overheid – het zijn verschijnselen waardoor de laatste jaren veelvuldig de vraag werd gesteld of we misschien weer terug zijn bij de ‘Weimartoestanden’ van het Interbellum: kan het opnieuw misgaan? Ik heb de verleiding niet kunnen weerstaan om in een Epiloog in te gaan op de lessen van de Weimarrepubliek voor de huidige tijd. Een boek over ‘de kwetsbaarheid van de democratie’ lijkt in deze turbulente tijden geen overbodige luxe.

Daarmee is dit boek niet alleen geschreven voor vakgenoten, maar zeker ook voor een breder publiek dat geïnteresseerd is in de lotgevallen van de democratie in het algemeen, en in die van de Weimarrepubliek in het bijzonder – in Nederland voor velen een betrekkelijk onbekend terrein.

==

Bij het schrijven van dit boek heb ik de afgelopen jaren de onmisbare hulp en steun gehad van veel mensen. Allereerst wil ik de studenten van de Universiteit Leiden bedanken voor hun vele vragen en de discussies die we de afgelopen jaren over de Weimarrepubliek en ‘de democratie’ hebben gevoerd. De discussies naar aanleiding van de Abelpapers (levensbeschrijvingen waarin Duitsers uitlegden waarom ze al vóór 1933 lid waren geworden van de NSDAP) behoren tot de leukste en levendigste colleges die ik ooit heb mogen geven.

Dit boek was er nooit gekomen als ik in de periode van het schrijven (van februari 2019 tot eind 2020; herzien in de eerste helft van 2021) niet twee keer een half jaar een sabbatical had gehad. Het Instituut voor Geschiedenis van de Universiteit Leiden wil ik bedanken voor het eerste sabbatical. Het is een groot voorrecht om aan een instituut te werken waar de collegialiteit zo groot is. Diverse collega’s hebben de laatste jaren intensief met me meegeleefd. Van hen wil ik in het bijzonder Joost Augusteijn, Jeroen Duindam, Rebecca Wensma, Henk Kern en Eric Storm bedanken. Het tweede sabbatical heb ik te danken aan de generositeit van het Geert Mak Fonds, dat ik voor zijn financiële steun zeer erkentelijk ben.

Mijn dank gaat verder uit naar Menno Hartman, redacteur bij uitgeverij Van Oorschot, voor het vertrouwen dat hij vanaf het begin in dit – nogal groot uitgevallen – project heeft gehad, en vooral voor de vrijheid en ruimte die hij me bij het schrijven altijd heeft gegeven. Ook wil ik Marko van der Wal, Wilbert Surewaard en in het bijzonder Jaap Blansjaar bedanken voor alle belangrijke praktische hulp bij de productie van het boek.

Bij het schrijven heb ik kunnen profiteren van het even scherpe als opbouwende commentaar dat diverse mensen op bepaalde hoofdstukken hebben gegeven. Mijn dank gaat uit naar Leen Spruit, Aris Gaaff, Bernhard Rieger, Arnold Labrie, Hanco Jürgens, Hans van Wijk en Eugène Houben. Ook mijn goede vrienden Pieter Vijfhuizen en Margreet Penning wil ik graag bedanken voor alle steun de laatste jaren.

Twee mensen wil ik in het bijzonder bedanken. In de eerste plaats Bart van der Boom, die enthousiast grote delen van het boek heeft gelezen, maar ook nooit te beroerd was om met zijn scherpe blik fijntjes op zaken te wijzen die niet helemaal consistent waren. Daarnaast wil ik Joes Segal bedanken, met wie ik nu al meer dan 25 jaar bevriend ben; zijn verhuizing naar de Verenigde Staten in 2014 heeft daar gelukkig niets aan veranderd. Ook op afstand kon ik altijd om zijn wijze raad en inhoudelijke hulp vragen – en die kwam dan altijd met bakken tegelijk de oceaan over, hoe druk hij het ook had.

Financiële en andere steun is belangrijk, maar dit boek was er al helemáál nooit gekomen als ik mijn leven niet had kunnen delen met zulke geweldige mensen om me heen: met mijn vrouw, Anne Marie Reuzenaar, en met onze kinderen Eva en Joris (ook al waren zij fysiek soms ver weg). Anne Marie heeft me ook nu weer gesteund waar ze maar kon – en dat bleek onmisbaar. Dit boek is voor haar.

==

==

##

‘Men moet erover nadenken wat had kunnen gebeuren wanneer men wil begrijpen wat er werkelijk is gebeurd’.

==

Fritz Stern

==

INLEIDING

De vele gezichten van de Weimarrepubliek

Laten we beginnen bij het einde. Het is 30 januari 1933, een maandag. Die dag, rond twaalf uur in de middag, heeft rijkspresident Paul von Hindenburg de 43-jarige Adolf Hitler tot rijkskanselier van Duitsland benoemd. Al de hele middag zijn nieuwsgierige mensen naar de Wilhelmstrasse in het centrum van Berlijn getrokken, waar de rijkskanselarij en Hitlers hotel, de Kaiserhof, zijn gevestigd. Grote trucks parkeren in de straat zodat in het bioscoopjournaal verslag gedaan kan worden van het grote moment. In de vroege avond verzamelen zich leden van de paramilitaire nazi-organisaties, de SA en SS, en ook van de nationalistische Stahlhelm in het nabijgelegen park Tiergarten. Van daaruit willen ze in vol ornaat en met veel fakkels een parade houden, en via de Brandenburger Tor en de Wilhelmstrasse verder naar het centrum trekken. Jongens klimmen in bomen en op standbeelden om alles beter te kunnen zien. Om zeven uur precies zet de stoet zich in beweging, toegejuicht door grote aantallen burgers. Het is het begin van een indrukwekkende, geïmproviseerde massabetoging die tot lang na middernacht zal duren. Hindenburg slaat de fakkeloptocht vanuit het raam op de eerste verdieping van zijn officiële residentie met goedkeuring gade; een paar ramen verderop staat een al even vergulde Hitler. Beiden, van buiten beschenen door felle lampen, worden enthousiast toegejuicht, Hitler net iets meer dan de stokoude, 85-jarige Hindenburg.

De Franse ambassadeur, André François-Poncet, die de tocht vanuit het raam van zijn ambassade op de Pariser Platz voorbij zag trekken, beschreef het tafereel als volgt:

==

De toortsen waarmee werd gezwaaid vormden een rivier van vuur, een rivier met [..] onblusbare golven [..]. Van deze gelaarsde bruinhemden, zoals ze in perfecte discipline [..] marcheerden, van hun goed op elkaar afgestemde stemmen met oorlogsachtige liederen, gingen een buitengewoon enthousiasme en dynamiek uit. De toeschouwers aan beide zijden barstten uit in een enorm geschreeuw.1

==

De diplomaat en mecenas Harry graaf Kessler, woonachtig in Berlijn, had het in zijn dagboek over een ‘zuivere carnavalsstemming’ in de hoofdstad.2 De inschatting van het aantal betogers zou sterk variëren, van 700.000 volgens een pro-nazikrant tot 20.000 volgens een veel kritischer bron.3 Joseph Goebbels had het in zijn dagboek zelfs over ‘een miljoen mensen’. Hij was door het dolle heen: ‘Een ontwaken! Een spontane explosie van het volk. Onbeschrijflijk. Steeds weer nieuwe massa’s. Hitler is in vervoering. Zijn volk juicht hem toe’.4 De sluwe toekomstige minister van Propaganda van het Derde Rijk had het voor elkaar gekregen dat er van de massabetoging op de staatsradio rechtstreeks verslag werd gedaan. Hijzelf en Hermann Göring hielden redevoeringen die door bijna alle radiozenders werden uitgezonden. Göring vergeleek de stemming met die in augustus 1914, het begin van de Eerste Wereldoorlog, toen er ‘ook een natie [was] opgestaan’. De ‘schaamte en schande van de laatste veertien jaar’ – die van de Weimarrepubliek – waren nu uitgewist. Het zou niet lang duren of de nazipropaganda zou 30 januari tot ‘Dag van Nationale Verheffing’ uitroepen.5

Met de kennis achteraf weten we dat 30 januari 1933 inderdaad een enorme breuk was in de geschiedenis van Duitsland – en zelfs in die van Europa en de wereld.6 Men kan zonder overdrijving stellen dat zonder Hitlers machtsovername de geschiedenis anders zou zijn verlopen. De nieuwe rijkskanselier en de nazi’s zouden in Duitsland een ware revolutie ontketenen. Hitler heeft er zelfs over gedacht, beweerde hij later, om de kalender te veranderen, zoals ook de revolutionairen in de Franse Revolutie hadden gedaan. Op die manier zou duidelijk worden gemaakt dat er een ‘nieuwe wereldorde’ was ontstaan.7

Maar op 30 januari zelf hadden velen een ander perspectief. Er waren nogal wat mensen verrast, ook nazi’s zelf, en zelfs iemand als Goebbels, die toch dicht bij het vuur stond, beleefde 30 januari als een ‘sprookje’ dat hij nauwelijks kon geloven.8 Sommige tegenstanders van de nazi’s waren bang en vreesden voor hun leven – terecht, zoals al snel zou blijken –, maar veel anderen leken zich vrij weinig om het nieuws te bekommeren. Volgens de Britse ambassadeur in Berlijn, Horace Rumbold, reageerde men overal in het land zelfs onverschillig op het nieuws; mensen die geen uitgesproken aanhangers of tegenstanders van de nazi’s waren, gingen gewoon door met hun leven, in de veronderstelling dat de zoveelste regering die nu was aangetreden geen groot verschil zou maken. Opvallend is dat velen niet in de gaten hadden wat hun boven het hoofd hing, vaak vanuit een fatale onderschatting van Hitler. Zo schreef de prominente protestantse theoloog Karl Barth in een brief aan zijn moeder op 1 februari: ‘Ik geloof niet dat dit op enige wijze het begin is van grote veranderingen’.9 En de veelgelezen sociaaldemocratische krant Vorwärts schreef op 8 februari. ‘Berlijn is niet Rome. Hitler is niet Mussolini. Berlijn zal nooit de hoofdstad van een fascistenrijk worden. Berlijn blijft rood’.10 Dat bleek een grote illusie – al binnen zeer korte tijd zou de staatsterreur tegen (onder meer) de SPD, de sociaaldemocratische partij, ernstige vormen aannemen.11 Ook de meestal zo scherpzinnige publicist Sebastian Haffner schreef dat de nazi’s 30 januari ‘ten onrechte’ vierden als de dag van hun revolutie. Die dag bracht in zijn ogen ‘geen revolutie, maar een regeringswissel’. Er zaten immers maar twee nazi’s in de regering en Hitler had trouw gezworen aan de grondwet. Toen Haffner ’s avonds met zijn vader het nieuws besprak, schatte hij in dat de ‘zwart-reactionaire regering met Hitler als mondstuk’ weinig kans zou maken om lang te regeren. Bovendien had de regering een ‘duidelijke meerderheid van de bevolking’ tegen zich. En hij concludeerde: ‘Nee, al met al was deze regering geen reden tot bezorgdheid’.12 Het zou anders lopen.

Met andere woorden, dat wat wij nu weten, kan nogal eens verschillen van de manier waarop de tijdgenoten tegen hun eigen tijd aankeken. Dat geldt niet alleen voor het inschatten van de betekenis van 30 januari 1933, maar ook voor de machtsovername van Hitler zelf. Dat hij aan de macht zou komen, lijkt misschien onvermijdelijk, maar dat was allesbehalve het geval. Daarvoor waren er einde 1932 te veel tekenen die ongunstig voor hem waren. De NSDAP was bij de verkiezingen in juli 1932 weliswaar de grootste politieke partij van Duitsland geworden (37,4%), maar in november 1932, bij de volgende landelijke verkiezingen, had zij alweer twee miljoen stemmen verloren (33,1%; van 230 naar 196 zetels). Bovendien dreigde de partijkas leeg te raken, had de NSDAP in de herfst van dat jaar in de ogen van velen een te ‘links’ imago gekregen en bovenal waren er grote interne spanningen binnen de partij. Het succes van Hitler was alweer over zijn hoogtepunt heen, zo leek het, en dat vreesden ook tal van nazi’s zelf, zoals Goebbels. Ook werden aan het einde van dat jaar de eerste tekenen zichtbaar dat het dieptepunt van de zware economische crisis misschien wel voorbij was, de crisis waarvan de NSDAP zo had weten te profiteren. De tegenstanders van de partij – en dat waren er, toen nog, steeds heel veel – kregen daardoor weer hoop. ‘We hebben, denk ik, het ergste gehad’, schreef de op dat moment beroemdste Duitse schrijver Thomas Mann op 22 december 1932 aan Hermann Hesse. En de Frankfurter Zeitung schreef op 1 januari 1933 zichtbaar opgelucht: ‘De vreselijke nationaalsocialistische aanval op de democratische staat is afgeslagen’.13

==

Uit de schaduw van 1933

En toch was Hitler een maand later rijkskanselier van Duitsland. Dat was geenszins vanzelfsprekend of onvermijdelijk, het had ook anders kunnen lopen, zoals we zullen zien.14 Dit boek is geschreven vanuit het centrale idee dat we de Weimarrepubliek niet moeten bezien in het licht – of beter: de schaduw – van januari 1933 en het Derde Rijk. Daarmee gaat het in tegen de opvatting van uiterst invloedrijke (veelal oudere) historici als Hans-Ulrich Wehler die het idee van een Duitse Sonderweg formuleerden.15 Zij bezagen de Duitse geschiedenis vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw vooral in de schaduw van ‘1933’, waardoor het Tweede Keizerrijk (1871–1918) en de Weimarrepubliek grotendeels verengd werden tot een voorgeschiedenis van het Derde Rijk – met een sterke nadruk op militarisme, autoritair nationalisme, antisemitisme en de dominantie van een conservatieve bureaucratische, agrarische en militaire elite. Maar de Weimarrepubliek was veel meer dan een voorspel tot Hitler en het Derde Rijk, en zij was ook niet gedoemd om ten onder te gaan. Daarom wordt de republiek in de vele pagina’s die hier volgen niet zozeer benaderd vanuit haar eindpunt – de ondergang in 1933 –, zoals nog steeds zoveel gebeurt, maar ook vanuit haar kansen, vitaliteit en potentie.16 Immers, de Weimarrepubliek was ook voorgeschiedenis van de democratische Bondsrepubliek, en niet alleen van het nazisme.17 Het kan niet anders dan dat de uiterst succesvolle democratisering van Duitsland na 1945 ook wortels heeft in de Duitse geschiedenis vóór 1933 – en de Weimarrepubliek heeft zeker haar bijdrage aan die democratische ontwikkeling en open samenleving geleverd: niet alles leidde naar Hitler.18

Er zijn zowel theoretische als concrete historische argumenten voor deze ‘open’ benaderingswijze van de Weimarrepubliek. Het belangrijkste theoretische argument behoort misschien wel tot de kern van de geschiedwetenschap: een historicus moet de verschijnselen die hij wil begrijpen en verklaren niet benaderen vanuit het eindpunt – dat hij wél kent, maar de tijdgenoten die hij bestudeert niet. Dat vernauwt de blik. In het geval van de Weimarrepubliek is dat ook nog eens zo’n overduidelijk – en politiek en moreel zwaarbeladen – eindpunt: de machtsovername in 1933 van Hitler, de man die de wereld in een genadeloze wereldoorlog zou storten en een volkerenmoord in werking zou zetten waarvan vele miljoenen mensen het slachtoffer zouden worden. Dat maakt het zo moeilijk om ‘uit de schaduw van Hitler’ te treden, zijn dictatuur is als het ware het zwarte gat dat alles naar zich toe trekt. Er zal in dit boek dan ook veel aandacht aan worden besteed, want het is natuurlijk een vraag die om een antwoord schreeuwt, steeds weer opnieuw: hoe was het mogelijk dat deze man, die zijn land, Europa en de wereld aan de rand van de afgrond bracht, in Duitsland in de jaren dertig zo populair werd en aan de macht kon komen? (zie vooral hst. 11).

Maar toch is dat een eenzijdig en ‘onhistorisch’ perspectief, want het redeneert naar de uitkomst van de geschiedenis toe (‘teleologie’). Geïnspireerd door het werk van vooral de Duitse historicus Thomas Nipperdey en de Engelse historicus David Blackbourn ben ik zelf de geschiedenis steeds meer gaan zien als ‘open’ en niet-gedetermineerd.19 Het gaat dan om het – ‘historistische’ – uitgangspunt dat ieder tijdperk naar zijn eigen maatstaven en vooral in zijn volle breedte beoordeeld dient te worden en niet slechts gezien kan worden als het voorportaal van een ander tijdperk: de toekomst is open en wordt voor een deel ook bepaald door toeval (‘contingentie’).20

Dat lijkt misschien heel theoretisch en abstract, maar het is goed aanschouwelijk te maken aan de hand van onze eigen tijd. Anno 2021 kan men zich de vraag stellen in hoeverre de democratie wereldwijd en ook in de westerse wereld steeds meer onder druk komt te staan van een almaar sterker wordend rechts-populisme en nationalisme. Hoe gaat deze strijd verlopen? Het blijkt bijzonder moeilijk daar iets zinnigs over te zeggen, omdat het van zoveel factoren afhankelijk is, zoals van een financiële crisis of van een economische opleving. Of juist van toeval, zoals een pandemie die plotsklaps uitbreekt, en de hele wereld op zijn kop zet – een pandemie die niemand heeft zien aankomen maar die wel een immense invloed heeft (zoals op de verkiezingsuitslag in de Verenigde Staten in november 202021). Hoe dan ook, zowel de democratische als autoritaire en nationalistische tendensen zijn aanwezig, en het is aan de toekomstige historicus – zeg in 2050 – om te bepalen hoe die twee zich in onze tijd tot elkaar hebben verhouden. Hoe de balans in de toekomst ook zal uitpakken, die historicus zal oog moeten hebben voor beide krachten, ook voor de kracht die minder dominant is geworden. Dat maakt de geschiedenis een stuk rijker en realistischer, als een vat vol mogelijkheden: er is nooit één richting waarin zij zich ontwikkelt. Ook wij weten anno 2021 niet welke kant het opgaat en gaan moeizaam tastend de toekomst in.

Nog een ander voorbeeld. De val van de Berlijnse Muur in 1989, symbolisch voor de ondergang van het communisme, lijkt achteraf bezien onontkoombaar en het is, met de wijsheid achteraf, ook niet heel ingewikkeld om die ondergang te verklaren (economisch falen, gering draagvlak bij de bevolking, de hervormingspolitiek van Gorbatsjov met haar onbedoelde gevolgen etc.). Maar toch hebben in de tweede helft van de jaren tachtig slechts heel weinig mensen de val van het communisme zien aankomen. Daarvoor leken de machthebbers veel te vast in het zadel te zitten en waren de belangen te groot. Het systeem leek muurvast (eerdere opstanden in het Oostblok, zoals in 1953, 1956 en 1968, waren ook met grof geweld onderdrukt). Men begrijpt pas echt hoe bijzonder – en onvoorspelbaar – de val van de Muur was wanneer men het verhaal vertelt aan de hand van het perspectief dat de mensen toen hadden: ze konden zich de val van het communisme niet of nauwelijks voorstellen, gevangen als ze vaak al hun hele leven waren in dictaturen achter het IJzeren Gordijn of de Berlijnse Muur. Dan komt men dichter bij het kleine wonder dat toen heeft plaatsgevonden (dat zich bovendien vrijwel zonder geweld voltrok). Daardoor wordt de geschiedenis een stuk rijker – en ook realistischer en spannender. Het had heel anders kunnen verlopen, veel hing af van concrete beslissingen van mensen van vlees en bloed, er waren, steeds opnieuw, meerdere opties.

Precies dat geldt ook voor de Weimarrepubliek. Deze eerste democratie op Duitse bodem heeft iets langer dan veertien jaar bestaan, van november 1918 tot januari 1933. Zij kwam aan haar einde door de machtsovername van Hitler, maar men doet de werkelijkheid geen recht door deze als de enig mogelijke uitkomst van de geschiedenis te zien. De Weimarrepubliek was meer dan de opkomst van de nazi’s. Sterker nog: in 1928 hadden veel mensen nog nauwelijks of niet van Hitler gehoord, bij de verkiezingen dat jaar had de NSDAP slechts 2,6% van de stemmen behaald; niemand had zich kunnen voorstellen dat hij vijf jaar later rijkskanselier van Duitsland zou worden. De democratische aanhangers van de republiek konden op dat moment tevreden zijn, althans dat dachten ze.

De geschiedenis opvatten als open toekomst betekent dat men oog moet hebben voor de volle rijkdom van de verschijnselen, voor de vele nuances en ambivalenties, en ook voor discontinuïteiten. Het maakt het verleden een stuk boeiender, met een oog voor de mogelijkheden van verschillende ontwikkelingen: de toekomst is open – soms meer, soms minder.22 Ja, er was in de Weimarrepubliek sprake van een giftig antisemitisme, maar tegelijkertijd bloeide de Joodse cultuur in de jaren twintig als nooit tevoren en waren veel Joden succesvol geïntegreerd, zeker in vergelijking met veel andere landen; de meeste Joden voelden zich Duits en piekerden er niet over om Duitsland te verlaten. Hoe dan ook was de vervolging van de Joden vanaf 1933, laat staan de Holocaust, eind jaren twintig nog heel ver weg. Dat betekent dat er geen rechte lijn loopt van 1918 naar 1933 en van daar naar eind 1941, toen de Holocaust begon. En ja, er was sprake van een emancipatie van de Duitse vrouw, die in de Weimarrepubliek kiesrecht kreeg, meer ging werken, zich steeds vrijer bewoog en zich ook seksueel bevrijdde, maar aan de andere kant riep haar emancipatie ook veel verzet op, zeker in de reactionaire sfeer aan het begin van de jaren dertig, toen de polarisatie hand over hand toenam. Maar tegelijkertijd zijn er ook dan nog verrassende details, zoals de bijzonder populaire film met uitsluitend vrouwen, Mädchen in Uniform (1931), waarin een lesbische scène voorkomt waarin vrouwen elkaar kussen. Niemand minder dan Goebbels en Hitler bezochten de film en zij waren nog heel enthousiast ook (zie hst. 7). Enzovoorts, enzovoorts. Het betekent dat in dit boek ambivalenties en nuances een grote rol spelen, vaker dan eenduidige verhalen. De lezer zal kennismaken met een buitengewoon fascinerende periode in de Duitse geschiedenis van 1918 tot 1933, die in Nederland overigens zo slecht bekend is en waarover, verrassend genoeg, nauwelijks (Nederlandstalige) boeken beschikbaar zijn.23 Het is een verhaal vol drama’s en mislukkingen, maar ook vol kansen en hoop. Het is de grootste opgave van dit boek om die ‘vele gezichten’ van de Weimarrepubliek te laten zien, niet alleen in de theorie maar vooral ook in de praktijk. Waarschijnlijk is het boek daarom ook wel zo dik geworden.

Behalve theoretische argumenten zijn er duidelijke concreet-historische argumenten om met een meer open blik naar de Weimarrepubliek te kijken dan zo vaak gebeurt. Natuurlijk, de republiek was extreem zwaar belast: door de verloren Eerste Wereldoorlog, de revolutie van 1918/19, het vernederende Verdrag van Versailles, de hyperinflatie van 1923, het verzet van de communisten en nazi’s, de Grote Depressie enzovoorts. Dat verhaal zal in dit boek ruimschoots aandacht krijgen. Maar: er was ook nog een andere, minder bekende kant, waarvoor in de internationale geschiedschrijving de laatste jaren meer aandacht is gekomen, vooral in het uitstekende werk van (vaak wat jongere) historici, zoals Benjamin Ziemann, Matthew Stibbe of Christopher Clark.24 De Weimarrepubliek was, anders dan het cliché wil, geen ‘republiek zonder republikeinen’. Pruisen bijvoorbeeld, de veruit grootste en belangrijkste deelstaat waar zo’n 60% van de bevolking woonde, ontwikkelde zich na de rechtse Lüttwitz-Kapp-putsch (1920) verrassend genoeg juist tot een stabiel bolwerk van de democratie tot 1932 (zie hst. 2), een belangrijke factor waarom de republiek het überhaupt zo lang heeft volgehouden. En wat was de belangrijkste en grootste organisatie van oorlogsveteranen in de Weimarrepubliek? Dat was niet de rechts-nationalistische Stahlhelm, zoals zo vaak wordt gedacht, maar juist de – veel minder bekende – sociaaldemocratische Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold, die met zijn meer dan één miljoen leden zeer actief was in het verdedigen en versterken van de Weimar-democratie (zie hst. 7). De in 1924 opgerichte Reichsbanner is een typisch voorbeeld van een organisatie die haaks staat op het – nog altijd dominante – beeld van de Weimarrepubliek die door ultrarechtse troepen overspoeld dreigde te worden.25

Maar het allerbelangrijkste argument tegen het beeld van een ‘gedoemde’ Weimarrepubliek is dat, na de chaotische beginjaren 1918–1923, vanaf 1924 een politiek en economisch herstel inzette dat tot 1929 duurde. Toen in oktober van dat jaar in New York de beurs instortte, trok de Grote Depressie als een orkaan over Europa, en werd juist ook Duitsland zeer zwaar getroffen. Maar in de zes jaren daarvoor had het land laten zien over een grote veerkracht te bezitten en was de Weimarrepubliek, mede door toedoen van de staatsman Gustav Stresemann, bezig met een opmerkelijk herstel. Duitsland was door een verzoeningspolitiek in de internationale arena geen paria meer en trad in 1926 zelfs weer toe tot de Volkenbond. En ook in de binnenlandse politiek en economie leek een toenemend vertrouwen gerechtvaardigd. De economie trok vanaf 1924 weer aan, er werden miljoenen nieuwe huizen gebouwd en er ontstond een verzorgingsstaat die draagvlak onder de bevolking creëerde; het hoogtepunt daarvan was de werkloosheidsverzekeringswet in 1927. Er waren in deze jaren geen opstanden van extreemlinkse of extreemrechtse groepen meer, zoals in de jaren 1918–1923, er was sprake van meer politieke stabiliteit, en de NSDAP was nog steeds niet meer dan een volstrekt marginale partij. Er ontwikkelde zich een rijk cultureel leven, er waren prominente liberale kranten, en mensen in Berlijn en daarbuiten genoten weer van al het fraais dat het leven te bieden had. Kortom, de republikeinen zagen de toekomst met vertrouwen en optimisme tegemoet. Ook dat was de Weimarrepubliek.

In dit boek wordt daarom uitgegaan van wat ik ook in mijn vorige boek – over Duitsland en de Eerste Wereldoorlog – ‘twee Duitslanden’ heb genoemd.26 Aan de ene kant staat het militaristische, antisemitische en nationalistische Duitsland, met zijn vele völkische bewegingen, zoals de NSDAP, en de groep van reactionaire nationaalconservatieven. Het was vooral de oude conservatieve elite die tijdens de Eerste Wereldoorlog zo’n grote rol had gespeeld, die na 1918 een belangrijke ondermijnende kracht vormde: oud-legerleiders, grootindustriëlen, hoge ambtenaren, de adel en partijdige rechters – zij allen wilden een einde aan de Weimarrepubliek en een herstel van het oude Keizerrijk.27 Maar aan de andere kant stonden de talloze verdedigers van de democratische republiek, de eerste rijkspresident, de sociaaldemocraat Friedrich Ebert voorop. Zij wilden een democratische en sociaal rechtvaardige staat stichten die het vertrouwen van de bevolking genoot. Daar komt de naam van de Weimarrepubliek ook vandaan. Toen Berlijn in januari 1919 het decor vormde van gewelddadige en burgeroorlogachtige toestanden – bekend onder de naam ‘Spartakusopstand’ –, week de Constituerende Nationale Vergadering uit naar het plaatsje Weimar, in het midden van Duitsland, waar maandenlang gedebatteerd zou worden over de nieuwe Duitse grondwet (die in augustus klaar zou zijn). Men koos daarmee niet alleen voor een veel rustiger plek, maar vooral ook voor een andere traditie: niet meer voor militarisme en een autoritaire staat, maar voor een culturele plaats waar begin negentiende eeuw twee grote Duitse geesten hadden gewoond, Friedrich Schiller en Johann Wolfgang von Goethe, die model stonden voor wat men kosmopolitisch humanisme zou kunnen noemen. Daarmee stond ‘Weimar’ voor het andere, ‘betere’ Duitsland, dat óók tot de Duitse traditie en geschiedenis behoorde.

Die ‘twee Duitslanden’ waren ook al aanwezig vóór de Eerste Wereldoorlog, alleen lag toen het conservatief-autoritaire Duitsland boven en het meer democratische Duitsland – van sociaaldemocraten en links-liberalen – onder. Vanaf 1918/19 was dat precies omgekeerd. Maar de eersten zouden zich niet zomaar gewonnen geven, integendeel. Daardoor ontspon zich in de Weimarrepubliek een uiterst fascinerende strijd tussen deze twee Duitslanden.

De centrale vraag van dit boek luidt nu hoe deze twee Duitslanden zich in de loop van de geschiedenis van de Weimarrepubliek tot elkaar hebben verhouden. Dat wisselde in die roerige jaren sterk. Deze vraag wordt aan de orde gesteld in drie duidelijk van elkaar te onderscheiden perioden (overeenkomend met de drie delen van dit boek): 1. 1918–1923, toen Duitsland werd geteisterd door politieke en economische chaos, honderden politieke moorden en linkse en rechtse opstanden; 2. 1924–1929, toen Duitsland een opmerkelijk politiek en economisch herstel liet zien, zoals hierboven al kort beschreven; 3. 1930–1933, toen de Grote Depressie haar tol eiste, de NSDAP ineens spectaculaire verkiezingswinsten boekte – toen pas – en de polarisatie razendsnel toenam.28 Daarmee is in dit boek gekozen voor een chronologische opzet (hoewel in een aantal hoofdstukken soms ook sprake is van een meer thematische keuze, voor onderwerpen die zich over de hele periode van de Weimarrepubliek uitstrekken, zoals het antisemitisme, de vrouw of de eugenetica). Bij het beantwoorden van deze centrale vraag wordt er veel aandacht besteed aan de volgende thema’s, die als een rode draad door het boek lopen: de erfenis van de Eerste Wereldoorlog, de enorme politieke en sociale verdeeldheid van de Weimarrepubliek – en de gevolgen daarvan – en de vraag in hoeverre het Derde Rijk al dan niet een breuk vormde met de Weimarrepubliek. Het antwoord op die laatste vraag zal per terrein verschillend blijken te zijn. Eenduidige of gemakkelijke antwoorden op de complexe vragen van de Duitse geschiedenis zijn er niet.

==

Het bronnenmateriaal en de Abelpapers

Dit is een boek over ‘de’ Weimarrepubliek in de volle breedte – zij het met een nadruk op de politieke kant van het verhaal. Om zoveel mogelijk recht te doen aan het perspectief van de tijdgenoten zelf heb ik veelvuldig gebruikgemaakt van allerhande primaire bronnen: dagboeken, brieven, kranten, tijdschriften, redevoeringen, partijprogramma’s, politieke pamfletten, herinneringen, reportages, wetenschappelijke en filosofische werken, films en niet in de laatste plaats romans. Daarmee gaat dit boek ook over de manier waarop – vaak ‘gewone’ – mensen de republiek hebben ervaren. Zo wordt de Weimarrepubliek van binnenuit en van vele kanten belicht, vanuit de beelden en de verwachtingen die de tijdgenoten toen hadden. Bovendien krijgt de lezer via de romans van bijvoorbeeld Alfred Döblin een goed beeld van de bruisende artistieke energie van de Weimarrepubliek (zie m.n. hst. 7 en 8). Want dat is natuurlijk ook een aspect van de Weimarrepubliek dat volop aandacht verdient: dat van een ongekend rijke cultuur – de prachtige bouwwerken van Bauhaus, de shockerende schilderijen van George Grosz of de unieke muziek van de Dreigroschenoper van Kurt Weill. In dit boek zal het daarbij vooral gaan om de manier waarop die cultuur samenhangt met de politiek en samenleving van de Weimarrepubliek.

Uiteraard maak ik ook gebruik van primaire bronnen van het nationaalsocialisme. In dat verband is er één primaire bron die hier, in de inleiding, al speciale aandacht en korte uitleg verdient, en dat zijn de zogenaamde Abelpapers. Deze papers, die nauwelijks bekend zijn maar zeer rijk materiaal bevatten, zijn vernoemd naar Theodor Abel (1896–1988), een van oorsprong Poolse socioloog die van 1929 tot 1951 hoogleraar was aan de Columbia University in New York. Begin 1934, een jaar na de machtsovername door Hitler, vroeg Abel zich af wie die vele miljoenen Duitsers waren die zo enthousiast waren over Hitler en de NSDAP. Abel kwam op het lumineuze idee om het die mensen in Duitsland zelf te vragen. Hij nodigde, in de vorm van een prijsvraag, leden van de NSDAP uit om een essay te schrijven over hun ‘persoonlijke levensverhaal over de Hitlerbeweging’, waarin ze uitlegden wat hen in de beweging zo aantrok. Een belangrijke restrictie was dat zij NSDAP-lid geworden moesten zijn vóór de machtsovername (uiteraard om het aantal opportunisten dat na januari 1933 lid was geworden zoveel mogelijk te weren). In totaal was er 400 mark aan prijzengeld te verdelen (dat Abel overigens uit eigen zak betaalde). De prijzen zouden gaan naar ‘het meest gedetailleerde en betrouwbare verslag’ van hun persoonlijke leven, vooral dat van na de Eerste Wereldoorlog.29

De prijsvraag, uitgeschreven in juni 1934, bleek een gouden greep. Er werden 683 autobiografische essays ingezonden, waarvan er 593 bewaard zijn gebleven. De essays varieerden van een handgeschreven velletje tot stukken van wel twintig of meer pagina’s; de gemiddelde lengte van de – meestal getypte – essays bedroeg zo’n zes pagina’s. De meeste verslagen waren van mannen, maar er reageerden ook 36 vrouwen. Ook al kunnen de levensbeschrijvingen niet gezien worden als representatief voor de leden van de NSDAP, het materiaal geeft wel een ongekend interessante en unieke inkijk in de ‘ziel’ van vroege leden (of aanhangers) van de partij – en bovendien: van ‘gewone’ mensen, zoals fabrieksarbeiders, boeren en bankmedewerkers.30 Dat maakt ze zo levensecht. Zij schreven in meestal heel levendige en goedgeschreven verhalen over gekrenkte nationale trots, gebroken carrières, de teleurstelling en woede over de ‘door Joden en marxisten gedomineerde Weimarrepubliek’ of de Franse bezetters – maar ook over de hoop die ze hadden, de hoop op eenheid en een herboren Duitsland in een nieuwe Volksgemeinschaft waarin iedereen gelijk was. Op basis van dit rijke sociaalpsychologische materiaal schreef Abel zelf het boek Why Hitler Came into Power, dat nog in 1938 verscheen, maar al gauw in de vergetelheid raakte toen een jaar later de Tweede Wereldoorlog uitbrak. In 1986 verscheen echter bij Harvard University Press een nieuwe editie, en intussen zijn de essays ook digitaal te raadplegen.31 In dit boek zullen de Abelpapers een grote rol spelen omdat ze – van onderop – onthullen hoe deze interessante en belangrijke groep van vroege nazi’s de Weimarrepubliek heeft beleefd en waarom ze uiteindelijk in het kamp van Hitler terechtkwamen. Het gaat hier niet om een objectieve beschrijving van de werkelijkheid, maar om de subjectieve ervaring daarvan.

Men kan natuurlijk tegenwerpen dat de NSDAP het materiaal wellicht heeft gecensureerd en dat de schrijvers van de essays de inhoud misschien hebben aangepast om indruk te maken op bijvoorbeeld hogere (plaatselijke) partijleiders.32 Ongetwijfeld is dat gebeurd. Maar vrijwel iedereen die de Abelpapers heeft gelezen, inclusief ikzelf, is het erover eens dat de inhoud onverwacht eerlijk overkomt en vaak onbedoeld onthullend is, met bijvoorbeeld soms weinig vleiende portretten van individuele nazi’s. Zoals Thomas Childers terecht schrijft: ‘Als de partij de essays heeft gecensureerd, dan heeft ze dat heel slecht gedaan’.33 Dat de essays zijn geschreven in 1934 maakt ze extra waardevol: de auteurs wisten toen nog niet dat de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust zouden plaatsvinden, en bezagen het nog prille Derde Rijk in een ander, minder beladen licht dan ze bijvoorbeeld in 1945 of 1950 gedaan zouden hebben.34 Dat is precies het uitgangspunt van dit boek.

==

==

DEEL I

1918–1923

Revolutie, chaos – en veerkracht

==

==

==

INLEIDING

Oorlog na de oorlog. De problemen van de
Weimarrepubliek vanuit internationaal perspectief, 1917–1923

Op 2 mei 1919 noteerde de intellectueel Victor Klemperer (1881–1960) in zijn dagboek:

==

[..] vandaag tot in de late namiddag, als ik deze regels schrijf, is een heuse veldslag aan de gang. Een heel eskader vliegtuigen vliegt boven München, vuurt en wordt zelf onder vuur genomen, werpt lichtkogels af; [..] voortdurend knallen mijnen en granaten, waardoor de huizen beven, op de inslagen volgt een stortregen uit machinegeweren, infanterievuur ratelt. Steeds nieuwe troepen marcheren of rijden door de Ludwigstrasse met mijnenwerpers, kanonnen, voerwagens voor vee en veldkeukens [..].1

==

Victor Klemperer, die later beroemd zou worden vanwege zijn dagboeken die hij als vervolgde Jood in het Derde Rijk schreef, deed hier geen verslag van een veldslag tijdens de Eerste Wereldoorlog – al had het daar alle schijn van –, maar van een keiharde strijd tussen linkse revolutionairen (de ‘Roden’) en contrarevolutionaire troepen (de ‘Witten’). In april 1919 was München in de greep geweest van eerst anarchisten en daarna communisten die een Radenrepubliek hadden gesticht. Na twee weken werd er door legertroepen en vrijkorpsen (paramilitaire troepen) meedogenloos ingegrepen waarbij zeker zeshonderd, misschien wel duizend doden vielen.2 Dagenlang was er sprake van een orgie van geweld. Zo werd de anarchist Gustav Landauer naar de Stadelheim-gevangenis gebracht waar soldaten op zijn gezicht met geweerkolven insloegen, twee keer op hem schoten en hem daarna zo lang schopten tot hij dood was.3 Ook de anarchist Ernst Toller werd naar deze gevangenis gebracht. Volgens zijn verslag was op de poort van de gevangenis met wit krijt geschreven: ‘Hier wordt uit Spartakistenbloed bloed- en leverworst gemaakt. Hier worden Roden gratis om zeep gebracht’. Even later zat hij in zijn cel, waarin de communist Eugen Leviné was geëxecuteerd:

==

Ik zie de muur waartegen zesendertig mensen terechtgesteld werden. Hij zit nu vol kogelgaten en uitgedroogde stukjes vlees en er kleven haren aan. De grond voor de muur vertoont ingetrokken bloedvlekken. Ik tel de gaten in de muur. De bewaker vertelt mij waarom ze zo laag zitten. ‘Beschonken Württemberger soldaten mikten eerst op de buik en de knieën van de slachtoffers. “Jij mag niet dadelijk creperen, Spartakushond, eerst een paar schoten in je buik”, zeiden zij’.4

==

We kunnen niet met zekerheid vaststellen hoe betrouwbaar het verslag van Toller is. Wat we wel weten is dat de strijd in en om München in 1919 genadeloos was en ook dat, net als tijdens de Eerste Wereldoorlog, de grens tussen soldaten en burgers niet duidelijk was. Er kwamen ook veel onschuldige personen om, zelfs meer dan de helft. Zo werden 53 Russische krijgsgevangenen die niets met de Radenrepubliek te maken hadden in een steengroeve standrechtelijk geëxecuteerd.

Het voorbeeld van het geweld en de strijd in München in het voorjaar van 1919 is typerend voor de directe naoorlogse periode in Duitsland, toen er in een burgeroorlogachtige sfeer enkele duizenden dodelijke slachtoffers vielen: alleen al in maart 1919 niet minder dan zo’n 1200 (onder wie vrouwen en kinderen) in Berlijn, dat net als München was veranderd in een oorlogsgebied, compleet met de inzet van artillerie, handgranaten en zelfs vliegtuigen die bommen afwierpen.5 Ook al was er door het sluiten van de wapenstilstand op 11 november 1918 een officieel einde gekomen aan de Eerste Wereldoorlog, het geweld en de strijd waren daarmee verre van voorbij en hielden nog jaren aan, tot zeker 1923: er was een oorlog na de oorlog, op vele terreinen. Dat gold voor Duitsland – maar zeker ook voor andere delen van Europa.6

==

Een internationaal perspectief

Laten we, voordat we ons in de komende hoofdstukken op de Weimarrepubliek richten, eerst eens uitzoomen op Duitsland en een blik werpen op Europa als geheel. En dan is het zinvol om eens niet zozeer aandacht te besteden aan het Westen, aan het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, de belangrijkste overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog, zoals zoveel gebeurt; voor deze landen vormde het sluiten van de wapenstilstand in november 1918 inderdaad het begin van een betrekkelijk vreedzame en stabiele periode. Maar wanneer men de blik richt op Centraal-, Oost- en Zuidoost-Europa, dan ontstaat een compleet ander beeld.7 Hier ging de oorlog na 1918 in alle hevigheid door. De cijfers spreken boekdelen. In het naoorlogse Europa zijn er in deze gebieden tot 1923 maar liefst meer dan 4 miljoen dodelijke slachtoffers gevallen als gevolg van gewapende conflicten – meer dan alle slachtoffers van Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten in de gehele Eerste Wereldoorlog bij elkaar.8 Daarmee was Europa tussen november 1918 en juli 1923, toen het Verdrag van Lausanne (met Turkije) werd gesloten, zelfs de meest gewelddadige plek ter wereld.9

Hoe valt dit te verklaren? Het geweld werd voor een belangrijk deel veroorzaakt door de chaos die ontstond na het ineenstorten van de drie grote multinationale rijken: het Ottomaanse Rijk, Oostenrijk-Hongarije en Rusland, die alle behoorden tot de verliezers van de Eerste Wereldoorlog.10 De gevolgen van de desintegratie van deze rijken waren immens. Met het trekken van de nieuwe grenzen na 1918 zag de kaart van Centraal-, Oost- en Zuidoost-Europa er compleet anders uit, waarbij etnische minderheden in die nieuwe staten het vaak zwaar te verduren hadden. Vele miljoenen verarmde vluchtelingen zochten een veilig heenkomen, weg van de landen die verscheurd werden door een revolutie of een wrede burgeroorlog, zoals één miljoen Russen die vaak naar Duitsland trokken, maar verder ook onder meer Balten, Polen en Duitsers die uit oostelijk Europa werden verjaagd en 350.000 Armeniërs.11

Politiek gezien was de situatie in Centraal-, Oost- en Zuidoost-Europa tussen 1917 en 1923 dus uiterst instabiel en chaotisch. Dat bleek op minstens drie terreinen. In de eerste plaats waren er nog altijd internationale oorlogen tussen reguliere legers. Zo voerden Polen en het bolsjewistische Rusland tussen 1919 en 1921 een keiharde strijd waarbij een kwart miljoen mensen omkwam of vermist werd. En in het Ottomaanse Rijk kwam de Eerste Wereldoorlog pas in 1923 aan zijn einde na een felle strijd tegen Griekenland vanaf 1919, waarbij massale etnische zuiveringen en gruwelijke moordpartijen plaatsvonden. Zo slachtten de Turken in 1922 naar schatting 30.000 Grieken en Armeniërs af in Smyrna, een stad aan de Turkse westkust (nu Izmir); daarna werden ook nog eens de christelijke wijken van de stad in brand gestoken. Het optreden is symbolisch voor het genadeloze naoorlogse geweld – waarbij overigens, zoals zo vaak, de ene wraakactie de andere opriep en vaak etnische minderheden het slachtoffer werden.12

In de tweede plaats waren er tussen 1917 en 1923 talrijke burgeroorlogen. In het revolutionaire Rusland, waar de bolsjewieken in oktober 1917 aan de macht waren gekomen, werd van 1918 tot 1921 de hevigste burgeroorlog van Europa in de twintigste eeuw uitgevochten. Hier was sprake van een meedogenloze Rode en Witte Terreur die uiteindelijk aan meer dan 3 miljoen mensen het leven zou kosten.13 Door de ontwikkelingen vanaf 1917 ontstond er in een groot deel van Europa – en zeker ook in Duitsland, zoals we zullen zien – angst dat vanuit Rusland het bolsjewisme verspreid zou worden en er een burgeroorlog zou kunnen ontstaan. Een groep die het in Rusland bijzonder zwaar te verduren had, waren de Joden: aan het einde van de burgeroorlog hadden pogroms in het zuiden van Rusland en Oekraïne maar liefst 120.000 levens geëist.14 Ook in Hongarije volgde op een communistische revolutie, in maart 1919 onder leiding van de radicale Béla Kun, een burgeroorlog waarbij extreemlinkse en extreemrechtse krachten elkaar bijzonder fel bevochten en er een golf van antisemitisme door het land trok waarbij zo’n 3000 Joden werden vermoord.15 Maar er waren ook burgeroorlogen in Finland, in delen van Duitsland, en in – wat vaak over het hoofd wordt gezien – het enige nieuwe West-Europese land, Ierland. Hier werd tijdens de Ierse Onafhankelijkheidsoorlog (1919–1921) extreem geweld gebruikt, onder meer door de Britse paramilitairen, de ‘Black and Tans’. Zij bestonden uit ongeveer 9000 oud-frontsoldaten, aangevuld met 2200 agenten van de ‘Auxiliary Division’, die martelden, plunderden en verkrachtten. De hieropvolgende burgeroorlog (1922–1923) was kort, maar zo mogelijk nog bloediger dan de onafhankelijkheidsstrijd.16

Als derde – en laatste – vorm van politiek geweld waren er de revoluties die in alle verslagen staten aan het einde van de oorlog plaatsvonden. Alleen al tussen 1917 en 1920 vonden er in Europa niet minder dan 27 gewelddadige politieke machtswisselingen plaats.17 De revoluties waren vaak sociaal-politiek van aard, zoals in Rusland en Duitsland, waarbij het ging om het herverdelen van macht, rijkdom en land; maar daarnaast waren er ook ‘nationale’ revoluties waarbij de net opgerichte staten streefden naar nationale zelfbeschikking of uitbreiding van het grondgebied. Zo streefde het sinds het einde van de achttiende eeuw opgedeelde en daardoor getraumatiseerde Polen, meteen na zijn heroprichting in 1918, niet alleen naar ‘soevereiniteit’, maar ook naar een aanzienlijke gebiedsuitbreiding (‘Groot-Polen’), vooral naar het oosten. Onder leiding van zijn oorlogsheld Jozef Piłsudski was Polen tussen 1918 en 1921 in een voortdurende staat van oorlog. Dit ging ten koste van onder meer de Oekraïense bevolking en, zoals zo vaak, de Joden, zoals bij een pogrom in Lvov in november 1918.18

Door deze ontwikkelingen was er in het naoorlogse Europa een zone van geweld van Finland en de Baltische staten via Rusland en Oekraïne, Polen, Oostenrijk, Hongarije en Duitsland, naar de Balkan, Anatolië en de Kaukasus, gebieden dus die grotendeels behoorden tot de voormalige grote multinationale imperia.19 Het is geen toeval dat het hier gaat om rijken of landen die in de Eerste Wereldoorlog waren verslagen. In de landen die de oorlog hadden gewonnen nam het geweld na 1918 namelijk niet substantieel toe.20 Een belangrijke uitzondering daarop vormt, behalve het Ierse deel van het Verenigd Koninkrijk, Italië. De verklaring hiervoor is dat veel Italianen vonden dat er sprake was van een vittoria mutilata (‘verminkte overwinning’): het land voelde zich na de oorlog zwaar tekortgedaan met de slechts karig toegekende gebieden. Daarbij kwam nog dat ernstige arbeidsonrust de vrees voor een bolsjewistische revolutie aanwakkerde – ook hier. Zoals bekend heeft de fascist Mussolini hiervan kunnen profiteren, en kon hij in oktober 1922 de macht grijpen. De mate van fascistisch geweld in de aanloop naar de machtsovername, toen tussen 1920 en 1922 ruim 2.500 mensen omkwamen, was daarbij enorm.

==

De zware last van de Weimarrepubliek

Ook Duitsland behoorde in 1918 tot de verslagen landen. De Weimarrepubliek werd in november 1918 inderdaad geboren te midden van een revolutie, die een einde maakte aan het Keizerrijk en diepe sporen zou nalaten. De jonge, eerste republiek van Duitsland was in haar beginjaren uiterst zwaar belast, niet alleen met de nederlaag van de Eerste Wereldoorlog en een daarmee samenhangend vernederend Verdrag van Versailles, maar ook met de chaos, het geweld en de grote verdeeldheid die de revolutie, uiteindelijk, zou veroorzaken. Zoals we zullen zien, waren de nederlaag en de revolutie voor veel inwoners van de Weimarrepubliek vaak onontwarbaar met elkaar verknoopt. Van groot belang was dat de verantwoordelijkheid voor de nederlaag en de revolutie vaak werd toegeschreven aan het optreden van laffe burgerpolitici en – in toenemende mate – aan ‘de’ Joden. Deze Dolkstootlegende zou sterk bijdragen aan een virulent antisemitisme, dat na 1918 niet alleen gedragen zou worden door een veel groter deel van de bevolking dan vóór 1914, maar ook gepaard zou gaan met fysiek, en soms zelfs dodelijk, geweld.

De betekenis van de Eerste Wereldoorlog voor de prille republiek kan nauwelijks worden overschat. Hitlers boodschap van haat en ressentiment zou zonder de Eerste Wereldoorlog, de nederlaag en de revolutie zeer waarschijnlijk geen gehoor hebben gevonden bij de Duitse bevolking.21 Sommige experts op het gebied van het fascisme en nazisme zijn van mening dat de Eerste Wereldoorlog zelfs ‘doorslaggevend’ was voor het ontstaan van het fascisme en nazisme.22 Ook al verlangde het veruit grootste deel van de teruggekeerde soldaten na 1918 vooral naar rust, dat neemt niet weg dat er in Duitsland tegelijkertijd ook een ‘brutalisering’ van de samenleving na 1918 is te zien: door de ervaring van de Eerste Wereldoorlog aan het front waren veel soldaten getraind in het dehumaniseren van de vijand en was de drempel voor het gebruik van geweld duidelijk verlaagd.23 De meer dan 350 politieke moorden in de beginjaren van de Weimarrepubliek en het vele fysieke geweld op straat illustreren dat. In het Keizerrijk was het gebruik van geweld als politiek overtuigingsmiddel ondenkbaar geweest. Na 1918 lag dat anders. De oorlog ging door in de hoofden van veel mensen24, zoals bij vele vrijkorpssoldaten. Het intense geweld tijdens het neerslaan van de Radenrepubliek in München in het voorjaar van 1919 is slechts één voorbeeld daarvan (zie hierboven).

Zo werd de Weimarrepubliek vanaf het begin geteisterd door een bijna ondraaglijke hoeveelheid problemen. Behalve met de erfenis van de nederlaag en de revolutie werden de verantwoordelijke politici, rijkspresident Friedrich Ebert voorop, ook geconfronteerd met zware economische vraagstukken, culminerend in een hyperinflatie, en verder met talrijke couppogingen, opstanden en afscheidingsbewegingen. Dit alles kwam samen in het crisisjaar 1923, toen de Weimarrepubliek bijna bezweek onder haar loodzware last. Men kan zich de – terechte – vraag stellen waarom de Weimarrepubliek ten onder ging in 1933, maar eigenlijk is het een wonder dat zij niet al veel eerder is bezweken.25

==

In het eerste deel van dit boek wordt in detail vooral het verhaal verteld van de grote problemen en de vijandelijkheden waarmee de Weimarrepubliek in haar beginjaren (1918–1923) werd geconfronteerd. Maar tegelijk is het ook het verhaal van de democratische krachten die er alles aan hebben gedaan om van de eerste democratische republiek op Duitse bodem een succes te maken – want die krachten, gesteund door een groot deel van de bevolking, waren er wel degelijk. Zo was de uitslag van de verkiezingen voor de constituerende Nationale Vergadering in januari 1919, opvallend genoeg, zeer gunstig voor de democratische krachten van de Weimarcoalitie (maar liefst 76,1%), en kwam er in datzelfde jaar een vooruitstrevende grondwet tot stand. En typerend is dat de rechtse Lüttwitz-Kapp-putsch van 1920 uiteindelijk een flagrante mislukking werd, mede omdat maar liefst 12 miljoen arbeiders uit protest tegen de coup dagenlang hun werk neerlegden. Het was de grootste staking uit de Duitse geschiedenis. Zeker vanuit een internationaal perspectief bezien vertoonde de Weimarrepubliek een grote veerkracht en creëerde zij, als verslagen land, een politieke orde die tot de sterkste van Centraal- en Oost-Europa behoorde.26 Zelfs op haar dieptepunt in de herfst van 1923 was de geschiedenis van de Weimarrepubliek open.

==

==

HOOFDSTUK 1

De revolutie van 1918–19

Inleiding

Op 10 november 1918 schreef de prominente publicist en redacteur Theodor Wolff in het hoofdartikel van het links-liberale Berliner Tageblatt:

==

De grootste van alle revoluties heeft als een plotseling losbarstende stormwind het keizerlijk regime met alles [..] wat daarbij hoorde, ten val gebracht. Men kan haar de grootste van alle revoluties noemen, omdat nog nooit eerder zo’n stevig gebouwde en ommuurde Bastille in één keer werd ingenomen.1

==

Op 9 november was het Tweede Duitse Keizerrijk (gesticht in 1871) ten val gebracht, de eerste Duitse republiek was geboren. Dat was inderdaad een ‘revolutie’, maar de vraag wat deze nu precies inhield en hoe ‘groot’ zij was, is niet bepaald gemakkelijk te beantwoorden. De revolutie kende immers vele verschillende gezichten en fasen. Het begon eind oktober met muiterij onder matrozen, daarna werd keizer Wilhelm II afgezet en begon er een fase van democratische hervormingen onder leiding van Friedrich Ebert. Begin januari ontspoorde de revolutie, toen radicale socialisten, tijdens de zogeheten Spartakistenopstand, Eberts Voorlopige Regering ten val wilden brengen en er na keihard optreden van regeringstroepen en vrijkorpsen een dramatische splijting van de arbeidersbeweging plaatsvond. In de maanden en jaren hierna waren er voortdurend linkse opstanden die vaak bloedig werden neergeslagen, zoals in München in april en mei 1919. Waardoor ontstond de revolutie? Welke fasen kan men precies onderscheiden en wat waren de belangrijkste groepen en personen die erbij betrokken waren? Wat was de invloed van de revolutionaire ontwikkelingen buiten Duitsland? Waardoor vond er een radicalisering van de revolutie plaats, welke rol speelde geweld daarbij en hoeveel doden zijn er eigenlijk in totaal gevallen? Omdat de revolutie zo fundamenteel is voor een goed begrip van de Duitse geschiedenis na 1918 wordt er hier uitvoerig aandacht aan besteed (tot en met het voorjaar van 1919). Daarbij wordt ook ingegaan op het debat en de grote betekenis van de revolutie voor de latere geschiedenis van de Weimarrepubliek: wat heeft zij tot stand gebracht – en wat niet? Was het eigenlijk wel een echte revolutie, of bleef veel bij het oude, zoals de kritische Kurt Tucholsky bijvoorbeeld in 1919 beweerde, of is zij zelfs ‘verraden’, zoals sommige historici van mening zijn?2

==

1. Voorspel: de erfenis van de Eerste Wereldoorlog

==

In de revolutie die begin november 1918 als een veenbrand door Duitsland trok, komen alle politieke en sociale spanningen tot uitbarsting die zich in de loop van de Eerste Wereldoorlog hadden opgehoopt, het was een doorbraak van de dijken.3 Het veruit grootste deel van de soldaten en de bevolking wilde in de herfst van 1918 nog maar één ding, en dat was een einde aan de oorlog die jarenlang zoveel menselijke en materiële offers had gevraagd.

Een van de belangrijkste erfenissen van de Eerste Wereldoorlog voor Duitsland was de immense interne verdeeldheid, die veel sterker was dan in bijvoorbeeld Frankrijk of Groot-Brittannië. In het Keizerrijk vóór augustus 1914 waren de sociale en politieke spanningen en tegenstellingen al groot geweest, maar de Eerste Wereldoorlog heeft deze nog eens verder versterkt, op allerlei niveaus4: die tussen arm en rijk, de stad en het platteland, Pruisen en Beieren, het oorlogs- en thuisfront. Een districtsgeneraal oordeelde in juli 1918: ‘In het arme deel van de bevolking heeft zich tegen de rijken en de zogenaamde oorlogswinstmakers een [..] haat opgehoopt, waarvan men slechts kan wensen dat deze niet een keer tot een vreselijke ontlading komt’.5 Ongetwijfeld droegen de arbeiders de zwaarste last van de oorlog en was de ‘kleine man’ het meest de dupe, zowel aan het oorlogs- als aan het thuisfront.6 Tussen 1914 en 1918 werden de al bestaande grote klassentegenstellingen in Duitsland verder op scherp gezet.

Ronduit dramatisch – en voor de Duitse geschiedenis van de jaren twintig en dertig van nauwelijks te overschatten betekenis – was dat door de oorlog de Duitse arbeidersbeweging zelf werd gespleten.7 Op 4 augustus 1914 had de sociaaldemocratische partij van Duitsland, de SPD, de oorlogskredieten nog goedgekeurd. De fractievoorzitter, Hugo Haase, had de gedenkwaardige woorden gesproken: ‘Nu maken wij waar wat we altijd hebben benadrukt. Wij laten in het uur van het gevaar het eigen vaderland niet in de steek’.8 Gedurende de hele oorlog zou de SPD zich achter de politiek van de regering scharen. Maar dat ging bepaald niet zonder problemen. Veelzeggend was dat al in december 1914 Karl Liebknecht als eerste de partijdiscipline van de SPD doorbrak en tegen de oorlogskredieten stemde. In de jaren daarna zouden er nog veel meer dissidenten volgen. Omdat de oorlog veel langer duurde dan de meesten hadden voorzien en het rechts-annexionistische kamp steeds sterker werd, nam de spanning tussen de gematigde en radicale vleugel binnen de SPD toe. Uiteindelijk splitsten zich in april 1917 ‘onafhankelijke socialisten’ af van de partij. Zij heetten nu de Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands (USPD); de SPD werd sindsdien vaak Mehrheitssozialdemokratische Partei Deutschlands (MSPD) genoemd. De – allesbehalve homogene – USPD onder leiding van de pacifist Hugo Haase wilde in de eerste plaats een direct einde aan de oorlog als voorspel van sociale en politieke hervormingen. De partij groeide razendsnel en zou in oktober 1917 al 120.000 leden hebben, terwijl de MSPD terugzakte naar 243.000 leden.9

Verbonden met de USPD was de orthodox-marxistische ‘Spartakusgruppe’ (de bekendere naam ‘Spartakusbond’ werd formeel pas in november 1918 aangenomen). Zij was genoemd naar de leider van de grootste slavenopstand in Rome en werd vertegenwoordigd door links-radicale figuren als Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. Zij maakten er bepaald geen geheim van dat zij streefden naar een bolsjewistische revolutie, naar een ‘dictatuur van het proletariaat’, zoals het in goed marxistisch jargon heette. De Spartakusgruppe hield vast aan de revolutionaire klassenstrijd en keerde zich tegen de oorlog die zij bestempelde als een imperialistisch conflict. Onder behoud van haar organisatorische zelfstandigheid, sloot zij zich in april 1917 weliswaar aan bij de USPD, maar zou daar geen wezenlijke invloed op kunnen uitoefenen. De Spartakusgruppe was zeer klein, schattingen gaan uit van hoogstens enkele duizenden leden.10 Toch zou zij tijdens de revolutie die vanaf november 1918 door Duitsland trok wel degelijk een grote rol spelen, zoals we zullen zien.

Cruciaal voor een goed begrip van de revolutie van 1918 is dat er door de Eerste Wereldoorlog niet alleen een kloof was ontstaan tussen verschillende bevolkingsgroepen, maar ook tussen het gros van de bevolking en de overheid. In de loop van de jaren nam het vertrouwen in de staatsautoriteiten steeds meer af, vooral omdat zij niet in staat waren gebleken om de grote alledaagse vraagstukken, zoals de voedselproblemen, op te lossen. Geschat wordt dat tijdens de oorlog bijna een half miljoen Duitsers zijn gestorven als gevolg van zware ondervoeding, waarbij kinderen de grootste slachtoffers waren.11 Ook gaven de autoriteiten geen gehoor aan de wens tot sociale en politieke hervormingen, zoals de afschaffing van het gehate Pruisische drieklassen-kiesrecht. Daarmee nam de legitimiteit van de bestaande orde snel af, zowel bij de bevolking als de soldaten.12

De groeiende onvrede aan het thuisfront was onder meer af te lezen aan de toename van (voedsel)rellen, stakingen en demonstraties. Zo was er op 1 mei 1916 een belangrijke antioorlogsdemonstratie, georganiseerd door Karl Liebknecht, die prompt werd gearresteerd en in juni tot vier jaar gevangenisstraf werd veroordeeld. Naar aanleiding van zijn arrestatie vond op 28 juni 1916 de eerste grootste staking van nationale betekenis plaats, gesteund door 55.000 Berlijnse arbeiders. De stakingen zouden een steeds politieker karakter krijgen. Eind januari 1918 vond de grootste staking van de gehele oorlog plaats die in Duitsland één miljoen en alleen al in Berlijn 400.000 arbeiders op de been bracht. De USPD speelde hierin een hoofdrol. De eisen waren, behalve hogere lonen, ook een vrede zonder annexaties en herstelbetalingen, de democratisering van de Duitse staten enzovoorts.13 Maar het leger riep al snel de noodtoestand uit en sommige linkse politici werden gearresteerd; er werden harde maatregelen genomen en iedere staking werd aangemerkt als ‘landverraad’. Friedrich Ebert, leider van de MSPD, zou het weten. Hoewel de MSPD slechts aarzelend was toegetreden tot de leiding van de stakingen, zou Ebert vele jaren later, in december 1924, als rijkspresident inderdaad beschuldigd worden van landverraad – en een slepend proces voeren dat uiteindelijk, vanwege de verwaarlozing van zijn gezondheid, zou leiden tot zijn dood in 1925.14 Ebert stierf volkomen uitgeput. Zijn opvolger was Paul von Hindenburg, de rijkspresident die Hitler in januari 1933 tot kanselier zou benoemen.

Hindenburg was samen met Erich Ludendorff sinds augustus 1916 de nieuwe Duitse legerleiding gaan vormen, de 3e Oberste Heeresleitung (3e OHL). Hierdoor vond er een radicalisering van de oorlog plaats en werd de Eerste Wereldoorlog steeds meer een ‘totale oorlog’ met oeverloze annexatieplannen. De kloof tussen de legerleiding en de gematigder burgerlijke politici (zoals kanselier Bethmann Hollweg) werd steeds groter. Met name de hyperactieve Ludendorff, de laatste twee jaar van de oorlog de veruit machtigste man van Duitsland, zou zich ontpoppen als een meedogenloze figuur die maar één doel voor ogen had, en dat was een ‘zege tegen iedere prijs’.15 In dat licht moet ook het grote offensief in Frankrijk gezien worden dat in het voorjaar van 1918 door hem werd ingezet. Mede door de inbreng van steeds nieuwe Amerikaanse soldaten zou Ludendorffs gok op een grote mislukking uitlopen. In het laatste oorlogsjaar sneuvelden er buitenproportioneel veel Duitse militairen, eind juni al 915.000.16 Daarbij kwam nog dat de Spaanse griep zijn tol zou gaan eisen en de Duitse soldaten aanvankelijk veel zwaarder trof dan de geallieerde troepen (een verhouding van 7:1).17 Tussen mei en juli 1918 waren er meer dan 1 miljoen Duitse soldaten ziek; in de eerste helft van juli ging het om 10.000 nieuwe gevallen per dag.18 Hierna nam ook het moreel van de Duitse troepen snel af. Daarmee speelde de epidemie een zeer grote – en vaak onderschatte – rol in de militaire nederlaag van Duitsland en in de revolutie die daarop volgde. In totaal zouden er in de jaren 1918/19 350.000 mensen in Duitsland overlijden als gevolg van de Spaanse griep, die wereldwijd meer dan 50 miljoen dodelijke slachtoffers zou eisen.19

Op 8 augustus was de ‘zwarte dag’ van het Duitse leger, toen een tweede Duits tegenoffensief bij Amiens mislukte. Toen begon zelfs bij de in illusies levende legerleiding het besef door te dringen dat de oorlog verloren was, zeker toen de geallieerden in september nog eens een derde groot offensief inzetten en Duitslands bondgenoot Bulgarije op 29 september uit de oorlog stapte. Daarna ging het ineens heel snel. Op die dag eiste de 3e OHL een ‘parlementarisering’ van de Rijksregering en tevens dat deze een verzoek tot vrede en wapenstilstand zou indienen op basis van de – gematigde – Veertien Punten van Wilson (januari 1918). Ludendorff wilde hiermee vooral voorkomen dat het leger verantwoordelijk werd gehouden voor het verlies van de oorlog. Die last kwam nu op de schouders te liggen van de burgerpolitici. Het was de geboorte van de uiterst invloedrijke Dolkstootlegende.20 Op 1 oktober deelde Ludendorff zijn officieren mee dat hij de keizer had verzocht ‘nu ook díe groepen in de regering op te nemen, waaraan we het in hoofdzaak te danken hebben dat we zover gekomen zijn [..]. Zij moeten nu de vrede sluiten die gesloten moet worden. Laat hen de soep eten die ze voor ons gemaakt hebben’.21

Door deze cynische ‘revolutie van boven’ kwam op 3 oktober 1918 de eerste, parlementair gebonden burgerregering tijdens de oorlog tot stand. Zij stond onder leiding van prins Max von Baden, een 51-jarige liberale intellectueel, die een voorstander was van een snelle ‘toenaderingsvrede’ en hervormingen. De nieuwe regering werd gedragen door de drie partijen die in juli 1917 – tevergeefs – een vredesresolutie hadden ingediend: de MSPD, de katholieke Zentrumpartei, en de links-liberale Fortschrittliche Volkspartei. Er kwam nu ministeriële verantwoordelijkheid, parlementaire controle over de buitenlandse politiek, en eindelijk werd nu ook het Pruisische drieklassenkiesrecht afgeschaft, de zo vurig verlangde hervorming. Een probleem voor de nieuwe regering was echter dat president Wilson als voorwaarde voor het sluiten van een wapenstilstand eiste dat de keizer zou opstappen. Maar Wilhelm II weigerde dat, de keizer die in de loop van de oorlog in de schaduw van Paul von Hindenburg was komen te staan en bijna iedere steun bij de Duitse bevolking en soldaten had verloren.22 Om zich zoveel mogelijk aan het gezag van de civiele regering te onttrekken, vluchtte de keizer eind oktober ook nog eens van Berlijn naar het keizerlijk hoofdkwartier in Spa – het leek op de vlucht van de Franse koning Lodewijk XVI naar Varennes in 1791. Het zou sterk afbreuk doen aan het toch al ernstig aangetaste prestige van Wilhelm II.

Zo was in de herfst van 1918 een situatie ontstaan waarbij vrijwel ieder draagvlak voor het voeren van de oorlog was verdwenen. De bevolking was uitgeput en ook de soldaten waren oorlogsmoe: in het leger was er, zeker na juli, steeds meer desertie en een gebrek aan discipline. De situatie kon ieder moment tot uitbarsting komen. De lont in het kruitvat werd uiteindelijk ontstoken in de Duitse vloot – en dat was geen toeval.

==

2. De revolutie in november en december 1918

==

Behalve de keizer weigerde ook de vloot zich te onderwerpen aan het gezag van de nieuwe burgerregering. Dat bleek op 28 oktober toen de leiding van de keizerlijke marine, buiten medeweten van de regering, het bevel gaf om in de Noordzee nog een slag te leveren tegen de Britse Royal Navy. De Duitse vloot had tijdens de hele oorlog nauwelijks een rol van betekenis gespeeld, en juist nu de nederlaag onvermijdelijk leek, wilde men toch nog een keer ten strijde trekken. Dat was vooral een kwestie van eer – voor de marineleiding dan. De matrozen voelden er in deze fase van de strijd niets meer voor om nog hun leven op het spel te zetten voor een oorlog die eigenlijk al verloren was. Het samenleven in een kleine ruimte, het eentonige leven aan boord van de schepen en vooral het grote contrast tussen de leefomstandigheden van de matrozen en hooghartige officieren hadden in de loop der jaren tot veel frustratie en agressiviteit geleid.23 Het bevel om uit te varen – een Endkampf, die eigenlijk een ‘zelfmoordmissie’ was – was de spreekwoordelijke druppel.

De muiterij begon op 28 oktober, toen matrozen in Wilhelmshaven het bevel weigerden om uit te varen. Daarop werden zo’n duizend matrozen gearresteerd. In de marinebasis in Kiel eisten matrozen op 1 november de vrijlating van de gearresteerden; arbeiders in de scheepswerven sloten zich bij hen aan. De opstand kreeg een politieker karakter toen de opstandelingen een vrede tegen elke prijs en de troonsafstand van Wilhelm II eisten. Toen op 3 november een demonstratie van soldaten en arbeiders niet uit elkaar ging, werd er met scherp geschoten. Volgens de Kieler Zeitung waren er 8 doden en 29 gewonden te betreuren; in totaal zouden er in Kiel 19 doden vallen.24 Op de avond van 4 november was Kiel echter in de handen van de opstandige matrozen en soldaten, die intussen soldatenraden hadden opgericht. De militaire leiding was de situatie niet meer meester, en was bereid om tegemoet te komen aan de eisen van de opstandelingen, zoals een onmiddellijke wapenstilstand. Van belang zijn ook de ‘Kieler 14 punten’ die de soldatenraad op 4 november had geformuleerd.25 Opvallend is de gematigde toon ervan en het streven om verder bloedvergieten te voorkomen. Trots werd aan de ‘kameraden’ meegedeeld dat de politieke macht nu in handen was van de soldaten. De soldatenraad eiste onder meer de vrijlating van de gearresteerden en politieke gevangenen, de volledige vrijheid van meningsuiting en het voorkomen van het uitvaren van de vloot; de bescherming van privé-eigendom werd gegarandeerd en ook de ‘onbeperkte persoonlijke vrijheid’.

Aanvankelijk was alleen Kiel in handen van de matrozen, maar op 6 november gold dat ook voor andere havensteden als Lübeck, Hamburg en Bremen. Garnizoenssoldaten, fabrieksarbeiders en vrouwen sloten zich bij hen aan. Al improviserend werden er ook hier arbeiders- en soldatenraden gevormd. Opmerkelijk was dat het militaire en politieapparaat overal capituleerde zonder noemenswaardig verzet. Al snel verspreidde de opstand zich nu ook naar de rest van het land. Op 7 november was Hannover aan de beurt, op 8 november volgden Keulen, Braunschweig, Düsseldorf, Leipzig en Frankfurt.26 De revolutie was niet strak van boven gepland, en werd slechts zelden geleid door de raden, het waren met name soldaten en gewone burgers die de oorlog moe waren en spontaan in opstand kwamen. Men was vooral bang dat de leiders van de marine onderhandelingen over een wapenstilstand wilden uitstellen.

In de nacht van 7–8 november sloeg de aanvankelijke muiterij van de matrozen om in een revolutie, toen in Beieren koning Ludwig III zijn paleis ontvluchtte en de eerste troon viel, die van de Wittelsbach-dynastie. Kurt Eisner, een pacifistische intellectueel en USPD’er, die pas net was vrijgelaten uit de gevangenis vanwege zijn ‘aanzet tot oproer’ bij de staking van januari 1918, werd de eerste minister-president van de Beierse republiek en voorzitter van de Münchense arbeiders- en soldatenraad. Al snel hierna zouden ook de vorstenhuizen in andere Duitse deelstaten vallen: in totaal 22 koningen, prinsen en hertogen.27

Op 9 november, een zaterdag, kwam er ook een einde aan het regime van de machtigste vorst van Duitsland, Wilhelm II, koning van Pruisen en keizer van Duitsland. Op die dag bezocht de revolutie Berlijn – toen pas.28 Opvallend is dat de revolutie in november 1918 dus niet uitging van Berlijn, maar vanuit de kust en de provincie naar de hoofdstad trok. Zoals de liberale diplomaat, mecenaat en graaf Harry Kessler op 7 november in zijn dagboek noteerde: ‘[..] olievlek, door de muitende matrozen vanuit de kust. Ze isoleren Berlijn, dat spoedig nog slechts een eiland zal zijn. Omgekeerd als in Frankrijk revolutioneert de provincie de hoofdstad, de zee het land [..]’.29 Op 9 november trokken er grote stoeten demonstranten door de straten van Berlijn, waarbij soldaten vanuit de kazernes zich aansloten. Prins Max von Baden was intussen al sinds de vroege ochtend koortsachtig bezig geweest om de keizer over te halen om af te treden. Rond het middaguur nam hij de vlucht naar voren en verkondigde hij de troonsafstand van de keizer, zonder diens toestemming af te wachten. Dat was een ware revolutie! Aan de eeuwenoude Hohenzollern-dynastie was een einde gekomen.

Max von Baden vroeg aan Friedrich Ebert om het kanselierschap op zich te nemen. Hij had groot vertrouwen in Ebert vanwege diens gematigde standpunten. In zijn ogen was hij de enige die een sociale revolutie zou kunnen afwenden. Ebert had hem eerder die dag laten weten: ‘Ik haat de revolutie zoals de zonde’.30 Intussen riepen de demonstranten op straat op tot de oprichting van een republiek. Philipp Scheidemann, samen met Ebert voorzitter van de MSPD, kwam hieraan tegemoet door niet veel later vanuit een raam van het Rijksdagsgebouw de oprichting van een republiek af te kondigen. ‘Het Duitse volk heeft over de hele linie gezegevierd. Het oude, vermolmde [‘Morsche’] is in elkaar gestort; het militarisme is uitgeput!’, sprak hij. ‘De Hohenzollerns hebben troonsafstand gedaan! [..] Ebert heeft de opdracht gekregen om een nieuwe regering samen te stellen. Tot deze regering zullen alle socialistische partijen behoren. Rust, orde en veiligheid, dat is wat we nu nodig hebben. [..] Leve de Duitse republiek!’31 De verklaring van Scheidemann was vooral bedoeld om een vergelijkbare proclamatie van de radicalere socialisten voor te zijn. Inderdaad riep slechts zo’n twee uur later iets verderop in Berlijn Karl Liebknecht, vanaf een balkon van het Berlijnse Slot waarop een grote rode vlag hing, de socialistische republiek uit. ‘De dag van de revolutie is gekomen. [..] Het oude is voorbij [..]. De heerschappij van het kapitalisme, dat Europa heeft veranderd in een veld vol lijken, is gebroken [..]. We moeten alle krachten inspannen om de regering van de arbeiders en soldaten op te bouwen en een nieuwe staatsordening van het proletariaat te creëren. Wij roepen onze broeders op tot de voltooiing van de wereldrevolutie’.32 Ook al was Liebknechts intermezzo zonder staatsrechtelijke gevolgen, het symboliseerde wel de breuk binnen de arbeidersbeweging.33

Het uitroepen van de republiek op 9 november betekende het tragische einde van Wilhelm II. Generaal Wilhelm Groener, de opvolger van Ludendorff, had hem laten weten: ‘Het leger zal kalm en ordelijk naar huis keren, maar niet op uw orders, Majesteit, want het staat niet langer achter u’.34 Toen zag zelfs Wilhelm II in dat zijn einde gekomen was. De volgende dag vluchtte hij vanuit Spa naar Nederland, waar hij zijn ledige leven zou slijten in huize Doorn. Duitsland zou hij nooit meer terugzien. Karl Fliethmann, auteur van een Abelpaper, schreef dat voor hem de ‘grootste teleurstelling’ van de revolutie was dat Wilhelm II ‘binnen een paar uur de grens overging. Wij soldaten beschouwden dat als de grootste smaad die men ons kon aandoen’.35

==

De reacties op de revolutie

De reacties op de revolutie in Duitsland varieerden sterk. Het oude regime had zóveel aanzien verloren dat het in veler ogen niet meer verdiende om verdedigd te worden. Daarom juichte het grootste deel van de bevolking het einde van de monarchie en het uitroepen van de republiek van harte toe.36 Ongetwijfeld speelde daarbij een rol dat de revolutie, althans in haar beginfase, opmerkelijk rustig en vrijwel zonder bloedvergieten verliep. Thomas Mann bijvoorbeeld, die tijdens de revolutiemaanden in zijn reacties overigens zeer ambivalent was, noteerde op 9 november vanuit München goedkeurend in zijn dagboek:

==

[..] Voor het overige lijkt alles zeer ordelijk toe te gaan – tot mijn tevredenheid, kan ik wel zeggen. [..] Vrijheid van persoon en veiligheid van eigendommen wordt telkens weer gegarandeerd. [..] Revoluties komen pas wanneer ze in het geheel geen tegenstand meer ontmoeten (ook bij deze was dat zo) en juist dit afwezig zijn van tegenstand bewijst dat ze natuurlijk en gerechtvaardigd zijn. In het algemeen kijk ik trouwens met tamelijke opgewektheid en een zekere sympathie tegen de gebeurtenissen aan. De zuivering en opfrissing van de politieke atmosfeer is tenslotte goed en weldadig. [..] De stad volkomen rustig. De aangeplakte bekendmakingen van de ‘regering’ prediken niets dan orde en rust.37

==

Maar uiteraard waren er ook talrijke tegenstanders van de revolutie, vooral bij de oude elite. Een sociale groep die zwaar onder de nederlaag en revolutie gebukt ging was de adel.38 De oude wereld van de Junkers was definitief voorbij. Zo schreef Elard von Oldenburg-Januschau dat hij geen woorden had om zijn ‘pijn’ over het gebeuren van november 1918 weer te geven, om te beschrijven wat in hem ‘brak’. Hij voelde ‘een wereld in elkaar storten’, ‘onder het puin werd alles begraven’ wat de inhoud van zijn leven had uitgemaakt.39 Ook speelde angst voor de ‘rode terreur’ bij de adel een grote rol.40 En legerleider Wilhelm Groener treurde, terwijl hij de Dolkstootlegende in zijn verhaal bevestigde: ‘Vier jaar lang was het Duitse volk ongebroken tegen een wereld van vijanden, nu laat het zich als een lijk omverwerpen door een handvol matrozen, bij wie het Russische gif [..] was ingespoten. Maar wie zijn de figuren achter de schermen? Joden zowel hier als daar’.41 Anderen waren ten einde raad, zoals de mediëvist Karl Hampe, hoogleraar in Heidelberg: ‘De meest ellendige dag van mijn leven! Wat is er geworden van de keizer en van het Rijk!’, schreef hij op 10 november in zijn dagboek. Duitsland stond ‘verminking, willoosheid en een soort lijfeigenschap te wachten; en in het binnenland de meedogenloze heerschappij van één klasse, onder een bedrieglijke schijn van vrijheid, burgeroorlog, hongersnood en chaos’.42 Albert Ballin, een Joodse vriend van Wilhelm II en hoofd van de immense scheepvaartmaatschappij HAPAG, zag de toekomst blijkbaar zó vreselijk somber in dat hij met een overdosis slaappillen zelfmoord pleegde.43

Hoe reageerden de soldaten? Veruit de meeste soldaten waren blij dat ze de oorlog hadden overleefd en hoopten dat er nu snel vrede zou komen, hetgeen inderdaad al op 11 november het geval was. De meeste soldaten wilden vooral terug naar huis, wensten een rustig bestaan en sommigen werden zelfs pacifist44 – de verschrikkingen van de oorlog wensten ze nooit meer mee te maken.45 ‘Wij willen naar huis’, liet de schrijver Erich Maria Remarque een van zijn hoofdpersonen zeggen in zijn roman Der Weg zurück (1931). Remarque verwierf wereldfaam met zijn antioorlogsroman Im Westen nichts Neues (1928/29), die in Duitsland een enorm succes werd, maar hierna schreef hij het minder bekende maar zeker even interessante Der Weg zurück. Ook in deze roman staat een verloren generatie – de jeugd – centraal, maar het (goed verkochte) boek begint waar Im Westen nichts Neues ophield, namelijk direct na de oorlog. Het vertelt het verhaal van de zeer moeizame integratie van door de oorlog getekende soldaten in een ‘normaal’ bestaan. Als de hoofdpersoon, Ernst Birkholz, terugkeert in zijn geboortestad wapperen daar de rode vlaggen. De revolutie wordt vooral door soldaten gemaakt, die hoopvol zijn: in hun blik was de ‘verwachting van een ander leven’ te zien. Ook al zou later de teleurstelling volgen, aan het begin van de revolutie ging er nog ‘een ademloze hoop door de colonnes: alsof wij nu regelrecht een bestaan van vrijheid en rechtvaardigheid binnentrokken’.46

Natuurlijk waren er echter ook soldaten die de revolutie vanaf het begin verafschuwden, zoals de vrijkorpssoldaten die alles haatten wat maar in de buurt kwam van ‘socialisme’, in welke vorm dan ook. Sommige soldaten voelden zich ronduit verraden door de revolutionaire gebeurtenissen. Eén van hen was Bernhard Rostmann (geboren 1883), die zich in 1932 zou aansluiten bij de NSDAP. In zijn essay voor de Abel-prijsvraag schreef hij dat hij verbijsterd was geweest door het ‘verraad aan volk en vaderland’ dat hij thuis had aangetroffen. De revolutie van november 1918 noemde hij een ‘misdaad’. Hadden hiervoor de afgelopen jaren zoveel jonge mensen hun leven gegeven? ‘Mijn soldateneer was door deze “Heimkriegern” door het slijk gehaald, oppervlakkige pacifisten bliezen zichzelf op en hadden het hoogste woord. Mannen zonder ruggengraat [..] triomfeerden over het fatsoenlijke en eerlijk gebleven deel van de bevolking’.47

Ook andere soldaten herinnerden zich de diepe ‘haat’ die ze jegens de revolutionairen hadden gevoeld.48 Een van hen was de toen nog volkomen onbekende soldaat Adolf Hitler. Nog in oktober 1918, vlak voor het einde van de oorlog, was de toen 29-jarige korporaal tijdelijk verblind geraakt door gifgas. Toen hij op 10 november in een militair ziekenhuis in Pasewalk ontwaakte en te horen kreeg wat er was gebeurd, kreeg hij volgens zijn latere omschrijving in Mein Kampf een complete inzinking: ‘[..] nu was alles vergeefs geweest. [..] Ellendige en verdorven misdadigers! [..] Wat nu volgde waren verschrikkelijke dagen en nog ergere nachten. Ik wist nu dat alles verloren was. Op de genade van de vijand hopen, dat konden hooguit dwazen klaarspelen, of – leugenaars en misdadigers. In deze nachten groeide mijn haat, de haat jegens de aanstichters van deze daad’.49 En hij liet er geen misverstand over bestaan wie die boosdoeners waren: de marxisten en de Joden (door hem vaak over één kam geschoren). Tot aan zijn dood in 1945 zou Hitler erop gebrand zijn om een volgende nederlaag van Duitsland door verraderlijk verzet van binnenuit te voorkomen. De ‘misdaad’ van november 1918 – dat mocht nooit meer gebeuren.

==

Friedrich Ebert en de daden van zijn regering

Nu de republiek was uitgeroepen moest zo snel mogelijk worden gehandeld. Al op 10 november kwam een Raad van Volkscommissarissen (‘Rat der Volksbeauftragten’) tot stand, een voorlopige regering met een revolutionaire titel, gekozen door de raden. De Raad moest de belangrijkste besluiten nemen en bestond uit zes leden: drie van de MSPD (Friedrich Ebert, Philipp Scheidemann en Otto Landsberg) en drie van de USPD (Hugo Haase, Wilhelm Dittmann en Emil Barth). De partijen die in april 1917 uit elkaar waren gegaan, zouden nu dus weer samenwerken – al zou het slechts tot eind december 1918 duren. Ebert en Haase werden beiden voorzitter van de Raad, maar het was duidelijk dat de veel energiekere Ebert, de vorige dag benoemd tot kanselier, de primus inter pares was.50

Friedrich Ebert zou tot aan zijn dood in 1925 een zeer grote rol spelen in de Weimarrepubliek, eerst als leider van de Raad van Volkscommissarissen en vanaf februari 1919 tot 1925 als rijkspresident van de Weimarrepubliek, een positie met zulke grote bevoegdheden dat hij de machtigste man van Duitsland werd. Toch geniet hij slechts een zeer geringe bekendheid, laat staan populariteit, ook in Duitsland zelf. Toen in 2003 door de televisiezender ZDF aan de kijkers de vraag werd voorgelegd wie zij zagen als de grootste Duitser aller tijden, eindigde Konrad Adenauer op de eerste plaats (gevolgd door Martin Luther en Karl Marx), maar Ebert kwam op de lijst van tweehonderd personen zelfs niet eens voor.51 Hoeveel – terechte – kritiek men ook op hem kan hebben, zijn grote verdienste is niet alleen dat hij Duitsland tijdens de uiterst moeilijke beginjaren van revolutionaire onrust en chaos bij elkaar heeft weten te houden, maar ook dat hij het fundament heeft gelegd voor een parlementaire democratie.

==

==

De Raad van Volkscommissarissen in november 1918, de linkse Voorlopige Regering van de Weimarrepubliek. Van links naar rechts: Emil Barth (uspd), Otto Landsberg (spd), Friedrich Ebert (spd), Hugo Haase (uspd), Wilhelm Dittmann (uspd), Philipp Scheidemann (spd).

==

Friedrich Ebert werd in 1871 in Heidelberg geboren in een weinig bemiddeld katholiek gezin, als zevende kind van een kleermaker.52 Hij deed een opleiding tot zadelmaker, een studie aan een gymnasium of universiteit zou hij nooit volgen. Daarmee had Ebert dus, als eerste regeringsleider in Duitsland, een echte arbeidersachtergrond. Al vroeg streed de autodidact Ebert voor de rechten van arbeiders, aanvankelijk in de vorm van vakbondswerk. Maar ook toen hij in de jaren negentig de uitbater werd van een goedlopende herberg in Bremen, wijdde hij zich aan sociaal-politieke activiteiten en gaf hij zijn klanten raad op allerlei terreinen. Praktische zaken interesseerden hem duidelijk meer dan de marxistische theorie – ronkende socialistische retoriek was niet aan hem besteed. Sinds 1893 stond hij in dienst van de SPD en al snel bleek hij een uitstekend organisator. Uiteindelijk werd hij in 1912 verkozen in de Rijksdag, toen de SPD de grootste partij werd in de Duitse Rijksdag. Na de dood van August Bebel in 1913 werd hij, samen met de radicalere Hugo Haase, gekozen tot partijleider van de SPD.

De nuchtere en gematigde Ebert was in de allereerste plaats geïnteresseerd in de concrete verbetering van het dagelijks leven van de arbeiders. Daarbij stelde hij zich altijd op als een pragmaticus, die deze verbetering wilde bereiken via geleidelijke hervormingen – en zeker niet via een bolsjewistische revolutie (ondanks Eberts marxistische achtergrond). Toen hij in november 1918 benoemd werd tot kanselier wilde hij van Duitsland primair een parlementaire democratie maken, die steun zou genieten van brede lagen van de bevolking: het volk diende door zijn vrij gekozen vertegenwoordigers zijn eigen lot te kunnen vormgeven. Daarom was Ebert dan ook woedend geweest toen Philipp Scheidemann op 9 november op eigen houtje de republiek had uitgeroepen: daarover moest niet hij, maar een democratisch gelegitimeerde volksvertegenwoordiging beslissen. Er dienden dan ook zo snel mogelijk verkiezingen te worden uitgeschreven – verkiezingen die er inderdaad ook al snel, op 19 januari 1919, zouden komen.

Hoe dan ook moest, te midden van de revolutionaire woelingen, zoveel mogelijk rust en orde bewaard blijven. De plotseling benoemde Ebert was een revolutionair tegen wil en dank, die vanaf dag één moest improviseren. De praktische en mentale uitdagingen van de nieuwe, onervaren regering waren groot: een vredesverdrag voorbereiden, het verwerken van de nederlaag, de demobilisatie van niet minder dan 8 miljoen terugkerende soldaten, het voorkomen van het in elkaar storten van de economie en de voedselvoorziening verzorgen van een hongerende bevolking – het waren geen geringe opgaven.

Het laatste wat de regering-Ebert daarbij kon gebruiken was interne onrust. In dat verband waren de voortdurende dreigingen, voor en na 9 november, vanuit de Spartakusbond onder leiding van Karl Liebknecht om een ‘wereldrevolutie’ te beginnen en de ‘dictatuur van het proletariaat’ te vestigen buitengewoon ongewenst. Ook al weten we nu, met de kennis achteraf, dat Ebert die dreiging heeft overschat (waarover later meer), deze was er wel degelijk. Zo riep de Spartakusbond al op 10 november, de dag na de revolutie, op tot een einde aan de macht van Scheidemann en de zijnen: ‘Met het aftreden van een paar Hohenzollern is het niet klaar. En het is nog veel minder klaar nu een paar regeringssocialisten aan de top komen. Zij hebben vier jaar lang de bourgeoisie ondersteund, ze kunnen niet anders [..]. Er mag geen “Scheidemann” meer in de regering zitten [..]. Er is geen gemeenschap met hen die jullie vier jaar hebben verraden. Weg met het kapitalisme en zijn agenten! Leve de revolutie! Leve de Internationale!’53 Die boodschap was duidelijk genoeg. Ebert was vanaf het begin vastbesloten om een bolsjewistische revolutie tegen te gaan, omdat daar niets dan chaos en geweld van te verwachten viel, en bovendien het binnentrekken van geallieerde troepen. Vaak verwees hij naar het geweld waarmee de ontsporing van de Russische Oktoberrevolutie in een wrede burgeroorlog in 1918 gepaard was gegaan. Zo’n burgeroorlog moest in Duitsland per se voorkomen worden.

In dat verband moet ook het verdrag gezien worden dat hij meteen al op 10 november sloot met de opperbevelhebber van het leger, generaal Wilhelm Groener: het Ebert-Groener-pact. Ebert wilde vanaf de eerste dag zeker zijn van de zo belangrijke steun van het leger voor het prille regime. Groener zegde de loyaliteit van de gewapende troepen toe, en in ruil daarvoor beloofde Ebert dat de regering actie zou ondernemen tegen links-radicale opstandelingen, zoals de Spartakisten. Dit verdrag zou een zware hypotheek leggen op de Weimarrepubliek.54 Ook in een ander verdrag werd samengewerkt met de oude machthebbers, namelijk het Stinnes-Legien-pact, afgesloten op 15 november. Het ging hier om de samenwerking van de vakbonden (Carl Legien) met de industriëlen (Hugo Stinnes). Ook nu moesten onderhandelingen voorkomen dat er een radicale verdeling van bezittingen of gewelddadige omwentelingen zouden plaatsvinden. Overeengekomen werd onder meer de invoering van een achturige werkdag, vertegenwoordiging van arbeiders in bedrijven met meer dan vijftig werknemers, en overleg tussen werkgevers en werknemers op het gebied van lonen en arbeidsvoorwaarden.55 Beide overeenkomsten kunnen worden gezien als het resultaat van de betrekkingen tussen de legerleiders, de industrie en de arbeiders die zich al tijdens de oorlog hadden ontwikkeld. Hierdoor hebben het officierskorps en de grootindustriëlen hun gezag en invloed weten veilig te stellen en de revolutie sterk kunnen indammen.56

Van groot belang voor de Voorlopige Regering en de rust in het land was dat de Eerste Wereldoorlog zo snel mogelijk werd beëindigd. Al op 11 november tekende een Duitse delegatie de wapenstilstandsovereenkomst in een treinwagon in Compiègne. Enkele belangrijke voorwaarden van het verdrag waren dat Duitse troepen de Franse en Belgische gebieden zouden verlaten en dat Elzas-Lotharingen zou worden teruggegeven aan Frankrijk, dat ook de linker-Rijnoever zou bezetten. Veel wapens moesten overgedragen worden, en om ‘goed gedrag’ af te dwingen, handhaafden de Britten hun zeeblokkade, waardoor er voorlopig nog geen einde kwam aan de honger van grote delen van de bevolking. De delegatie stond onder leiding van de katholieke Zentrum-politicus Matthias Erzberger. De sluwe Ludendorff had zo zijn zin gekregen: de schande van de nederlaag werd op deze manier afgewenteld op burgerpolitici, en niet op het leger. Erzberger, die ook nog eens in juni 1919 ervoor zou pleiten om het Verdrag van Versailles aan te nemen wegens een gebrek aan alternatieven, zou deze ‘schande’ met de dood moeten bekopen. In augustus 1921 werd deze ‘novembercrimineel’ tijdens een wandeling vermoord door rechts-radicalen.57

De Raad van Volkscommissarissen was vanaf het begin uiterst actief. Alweer de dag na de wapenstilstand kwam de oproep ‘An das deutsche Volk!’ tot stand. De oproep, een soort ‘grondwetverklaring’, kan gezien worden als de belangrijkste wet van de revolutionaire overgangsperiode en als de ‘stichtingsoorkonde’ van de nieuwe republiek.58 In de sterk democratisch getinte oproep werd de staat van beleg (1914) opgeheven, verder was er weer recht op vereniging en vergadering, werd de censuur afgeschaft, en was er vrijheid van meningsuiting en godsdienst. Ook werden er concrete sociaal-politieke maatregelen aangekondigd, zoals een ziekteverzekering, het herstel van de werkgelegenheid, de ondersteuning van werklozen en de aanpak van de woningnood. Tot slot werd duidelijk gemaakt dat het eigendom en de vrijheid van de persoon beschermd werden, en dat er gelijk, geheim, direct en algemeen kiesrecht kwam op basis van het proportionele kiessysteem voor alle mannen en vrouwen vanaf 20 jaar. Het waren uiterst belangrijke stappen die hier werden gezet – en die als basis konden dienen voor de grondwet die in augustus 1919 tot stand zou komen.

Hoe zagen de machtsverhoudingen in de prille republiek eruit? De uitvoerende macht lag duidelijk bij de Raad van Volkscommissarissen. Maar daarnaast waren vanaf het begin van de revolutie natuurlijk de verschillende ‘arbeiders- en soldatenraden’ actief geweest. Over die raden bestaat veel misverstand.59 De raden in Duitsland hadden doorgaans weinig gemeen met de bolsjewistische arbeiders- en soldatenraden in Rusland. Kenmerkend voor Duitsland is dat de opvattingen van de raden in het algemeen vrij gematigd waren, zoals de ‘veertien punten’ van de soldatenraad in Kiel, begin november, al meteen hadden laten zien. Anders dan in Rusland eisten de raden niet alle macht op (de ‘radendictatuur’), zij wilden slechts voor een overgangsperiode de autoriteiten controleren.60 De raden waren veelal spontaan ontstaan op lokaal niveau of dat van bedrijven, als bewegingen van niet alleen arbeiders, soldaten en burgers, maar ook van bijvoorbeeld boeren en kunstenaars.61 Het was een vorm van democratie van beneden af, met brede politieke participatie. De raden werden gekozen op massabijeenkomsten van stakende arbeiders en soldaten, waarna de afgevaardigden gingen onderhandelen met de gevestigde orde. Ebert wilde geen ongecontroleerde radenheerschappij, maar kon tegelijkertijd niet om hen heen, vanwege de opvattingen van de USPD en delen van zijn eigen MSPD.

Omdat het een tijdje duurde voordat de raden bovenregionaal waren georganiseerd, nam de Berlijnse arbeiders- en soldatenraad het recht om te spreken in naam van alle Duitse raden. En zo werd op 10 november een Berlijnse Vollzugsrat gevormd, die de Voorlopige Regering moest controleren. De Vollzugsrat, ook paritair bezet met leden van de MSPD en USPD, zag het als haar taak om de verworvenheden van de revolutie te behouden en was duidelijk meer revolutionair gezind dan de Raad van Volkscommissarissen. Deze laatste zou echter in de loop van de tijd steeds sterker worden, niet alleen omdat zij de uitvoerende macht had, maar ook omdat zij een groot deel van de oude elite aan haar zijde had en een breder draagvlak had onder de bevolking.

==

De dreiging van Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht en de Spartakisten

Zo was de macht in de vroege Weimarrepubliek dus primair verdeeld tussen de Raad van Volkscommissarissen en de arbeiders- en soldatenraden, die vertegenwoordigd waren door de Vollzugsrat. Maar er was nog een derde partij, en dat was de groep van radicale Spartakisten, die vanaf het begin liet blijken geen genoegen te nemen met wat de regering-Ebert tot stand bracht. De Spartakusbond stond onder leiding van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. Zij beiden waren de gezichtsbepalende figuren van radicaallinks in Duitsland – en beiden zouden in januari 1919 vermoord worden.

Rosa Luxemburg werd in 1871 geboren in Russisch Polen. In veel opzichten zou ze in Duitsland een buitenstaander zijn, met een toen weinig benijdenswaardige combinatie van hoedanigheden: ze was Joods, ze was een vrouw, ze was half buitenlandse – en nog marxistisch activiste ook. Luxemburg was een begaafde vrouw, een meeslepend spreker en uiterst scherpzinnig denker, die zich al op jonge leeftijd inzette voor de revolutie. Na een ballingschap in Zürich verhuisde ze in 1898 naar Berlijn, waar ze het Duits staatsburgerschap verkreeg door te trouwen met een Duitser; daarnaast onderhield ze een relatie met de communist Leo Jogiches (die twee maanden na Rosa Luxemburg vermoord zou worden). Tussen 1904 en 1906 belandde ze niet minder dan drie keer in de gevangenis vanwege haar pleidooien voor de revolutie. Ook de jaren van de Eerste Wereldoorlog zou ze deels in de gevangenis doorbrengen. Dat belette haar niet haar kritiek op de ‘imperialistische’ oorlog en haar ideeën over de noodzaak van een revolutie op schrift te stellen en buiten de gevangenismuren te smokkelen. Begin november 1918 kwam dit schrikbeeld van de bourgeoisie op vrije voeten. Samen met Liebknecht zette ze zich opnieuw met veel energie in voor de revolutionaire zaak door haar vele scherpe redevoeringen en de talrijke stukken die ze schreef voor het partijblad van de Spartakisten, Die Rote Fahne (waarvan ze samen met Liebknecht ook hoofdredacteur was). Voortdurend lieten ze – luidkeels – blijken dat er na 9 november een ‘tweede revolutie’ moest komen, en dat Ebert en Haase verraders waren van de ‘ware’ revolutie.62

==

==

De socialistische Rosa Luxemburg spreekt een menigte toe. Luxemburg zou een grote rol spelen in de eerste maanden van de revolutie in Duitsland. Op 15 januari 1919 werd zij op brute wijze door leden van een vrijkorps vermoord.

==

Karl Liebknecht, geboren in 1871, was de zoon van een van de grondleggers van de Duitse sociaaldemocratie, Wilhelm Liebknecht, maar hij was veel radicaler dan zijn vader. Karl Liebknecht was meer een hartstochtelijke en dappere persoon dan een scherpzinnig denker of groot organisator. Al vóór de Eerste Wereldoorlog, in 1907, werd de toen nog onbekende Liebknecht gearresteerd vanwege zijn antimilitarisme; tijdens de Eerste Wereldoorlog zelf was hij de eerste dissident van de SPD in de Rijksdag. In de zogenaamde Spartakusbrieven riepen Liebknecht en zijn medestanders op tot een einde van de oorlog en een communistische revolutie. Nadat hij in mei 1916 was gearresteerd, kwam hij op basis van een algehele amnestie op 23 oktober 1918 weer op vrije voeten. Typerend voor zijn hartstochtelijke activisme was dat hij al meteen op de dag van zijn vrijlating een rede hield voor een verzamelde menigte waarin hij opriep om het ‘heroïsche’ voorbeeld van de Russische bolsjewieken te volgen. Daarna leidde hij een anti-oorlogsdemonstratie die – symbolisch – uitmondde in een mars naar de Russische ambassade in Berlijn waar bolsjewistische afgezanten zaten. De volgende dag bezocht Liebknecht de ambassade opnieuw. Daar dronk hij uit kristallen glazen en liet hij zich de voortreffelijke maaltijd goed smaken (terwijl een groot deel van de Berlijnse bevolking, iets verderop, honger leed). In de gesprekken met de Russische revolutionaire veteraan Adolf Joffe werd hun vriendschap gevierd en beloofd dat er in Duitsland een revolutie volgens bolsjewistisch model zou plaatsvinden.63 Liebknechts vrijlating kreeg veel aandacht in Duitsland, onder meer in kranten. De mediëvist Karl Hampe was woedend, en noteerde in zijn dagboek dat hij bang was voor ‘chaos’.64

Toch speelden de Spartakisten geen rol van betekenis in de revolutie die leidde tot de troonsafstand van Wilhelm II op 9 november. Het ging in de dagen daarvoor om – niet-gecentraliseerde – protesten tegen de oorlog en om een pleidooi vóór de democratie, waarbij de radicale stem van Liebknecht nauwelijks gehoor vond. Zijn aanhang in de Berlijnse arbeidersklasse was nu eenmaal klein. Daarom is het des te opvallender dat deze betrekkelijk marginale figuur gedurende de eerste twee maanden van de revolutie toch zo’n grote rol zou gaan spelen. Karl Liebknecht was, meer dan Rosa Luxemburg, het symbool van een in Duitsland breed gedeelde angst voor toekomstige chaos en revolutionair geweld.65 Hoe valt dat te verklaren? De Ierse historicus Mark Jones heeft in een recente, zeer gedetailleerde en goed gedocumenteerde studie laten zien dat angst en vooral geruchten een cruciale rol speelden in de revolutie – angst en geruchten die soms nauwelijks ergens op gebaseerd waren en slechts in de verbeelding bestonden of gebaseerd waren op ‘horen zeggen’. Maar ze waren er wel degelijk, en hebben daarom reële invloed gehad.66 Terwijl er in de maand november juist opvallend weinig bloed vloeide, was er toch een grote angst dat de revolutie zou kunnen ontsporen. Ernst Troeltsch bijvoorbeeld, een gezaghebbende hoogleraar in Berlijn, schreef op 30 november: ‘Men kan nauwelijks bedenken hoe overweldigend de gebeurtenissen waren [..]. Niemand kan de toekomst van Duitsland en de wereld voorzien, men heeft nauwelijks rust om erover na te denken. Wanneer je het huis verlaat, ben je verbaasd dat de huizen en bomen er nog staan’. Troeltsch was ook bang voor zijn persoonlijke veiligheid: op 11 november mocht hij van zijn vrouw hun huis slechts verlaten wanneer hij een revolver meenam. ‘Maar in werkelijkheid’, ontdekte hij toen hij het centrum van Berlijn naderde, ‘was alles absoluut rustig’. Ook bij Victor Klemperer zien we deze tegenstelling tussen de uiterlijke rust en de angst voor chaos terug. Zo schreef hij op 30 november in zijn dagboek: ‘We leven volkomen rustig en normaal. [..] En toch zien we in de kranten dat de chaos overal toeneemt en dat het desalniettemin mogelijk, zelfs waarschijnlijk is, dat we binnenkort een burgeroorlog zullen hebben met al zijn mogelijke wreedheden, hier en overal in Duitsland. [..] De meeste dingen spelen ondergronds, degene die er middenin staat, ziet en weet het minst’.67 Sommigen verwezen naar de Parijse Commune van 1871, waarbij 10.000 à 20.000 doden waren gevallen68, en ook was er een constante stroom van nieuws over de ineenstorting van de oude orde in Europa en over de gruwelen van de Russische burgeroorlog, die op dat moment nog in volle gang was. De prille Weimarrepubliek moet ook in dit verband gezien worden in de internationale context van chaos en revolutie elders in Europa (zie de Inleiding van deel I) – en de grote angst die dat veroorzaakte. Zo schreef Thomas Mann, die de revolutie op 9 november nog had verwelkomd, al op 19 november in zijn dagboek: ‘De burgeroorlog lijkt onvermijdelijk, ieder ziet hem aankomen. Met dat al staat Duitsland, zoals altijd, op de meest zonderlinge wijze tussen Oost en West. Ik word van ontzetting vervuld als ik denk aan de anarchie, de heerschappij van het gepeupel, de proletariërsdictatuur à la russe [..]’.69

==

==

Karl Liebknecht, medeoprichter van de communistische Spartakusbond in 1915, spreekt in Berlijn een menigte toe aan het begin van de revolutie van 1918. Liebknecht vervulde tijdens de Januari-opstand van 1919 een hoofdrol. Net als Rosa Luxemburg werd hij niet lang daarna vermoord. Beiden zouden in de Weimarrepubliek martelaren worden van radicaallinkse krachten.

==

Veel angst voor chaos en het in elkaar storten van de gehele sociale en politieke orde kwam samen in de vrees voor het bolsjewisme. En het was Karl Liebknecht die daarin een absolute hoofdrol vervulde. Liebknecht – dat was voor velen het vleesgeworden bolsjewisme dat Duitsland in wanorde en revolutionair geweld dreigde te storten. De revolutionair werd door velen gehaat, ook door een groot deel van de Duitse pers, die een fundamentele rol speelde bij de verspreiding van de angst: Duitsland zou op de rand staan van een gevaarlijke ‘afgrond’, en geweld zou Duitsland ‘bevrijden’ van ‘Spartakistische terreur’.70 Zo waarschuwde de ultranationalistische en antisemitische krant Reichsbote op 7 december dat als Liebknecht de macht zou grijpen er ‘onbeperkte terreur’ zou komen, vergelijkbaar met de ‘junidagen’, een van de meest gewelddadige fasen van de Franse Revolutie. Duitsers zouden ‘massaal in bloed ondergedompeld worden’.71 Er verschenen aanplakbiljetten tegen Liebknecht op reclamezuilen, en organisaties als de ‘Antibolsjewistische Liga’ riepen zelfs op tot moord. Op een aanplakbiljet stond: ‘Het vaderland is bijna aan zijn einde. Red het! De dreiging komt niet van buiten, maar van binnen, van de Spartakistengroep [..] Dood Liebknecht!’72 Begin december was de vrees voor Liebknecht en ‘Russische toestanden’ intussen zo groot dat zijn persoon mythische vormen had aangenomen. Zo deden geruchten de ronde dat hij een geheim leger had met duizenden volgelingen die zijn bevelen om de macht te grijpen ieder moment zouden kunnen opvolgen; begin december zou het leger volgens geruchten al uit zo’n 100.000 soldaten bestaan.73

Waarom is dit alles van belang? In de huidige tijd waarin nepnieuws, vaak via sociale media, een grote rol speelt, is het interessant om te zien hoe ook een eeuw geleden het aantal overdreven of onjuiste verhalen waarin angst en haat werden gezaaid groot en invloedrijk was. Maar belangrijker nog is dat deze angst een verklaring kan bieden voor het geweld, sinds januari 1919, tegen radicale socialisten. De moord op Liebknecht en Luxemburg in januari 1919 moet gezien worden tegen de achtergrond van de spiraal van verbaal geweld, paranoia en grote spanningen en angsten die voorafgingen aan de Spartakusopstand. De tweede fase van de revolutie, die van de gewelddadige radicalisering waarbij eerst honderden en later zelfs een paar duizend doden vielen, ontstond in dit klimaat van angst. Ebert en de meeste andere MSPD’ers waren daadwerkelijk bang voor ‘Russische toestanden’, en daarom werd er nauw samengewerkt met het leger en grepen ze keihard in. Natuurlijk gaven Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg vanaf november zeer opruiende redevoeringen waarin tot de wereldrevolutie werd opgeroepen en waren er tientallen demonstraties van Spartakisten tegen de nieuwe regering die als ‘doodsvijand van de revolutie’ werd weggezet. Maar we weten nu pas, achteraf, dat er een grote discrepantie bestond tussen de vrees voor Liebknecht en de werkelijke macht en invloed van de Spartakisten, die nooit heel groot is geweest.74 Ebert en de zijnen hebben het bolsjewistische gevaar overschat. Het veruit grootste deel van de Duitse arbeidersbevolking was gematigd en zeker niet te porren voor een bolsjewistische revolutie, zelfs de soldaten- en arbeidersraden waren in overweldigende meerderheid sociaaldemocratisch georiënteerd, zoals op een belangrijk congres in december zou blijken. Van de andere kant kan men stellen dat er in Duitsland sprake was van een heuse revolutie waarvan de uitkomst, op dat moment, zeer ongewis was (zoals van alle revoluties). Per slot van rekening was het ook in Rusland een – bolsjewistische – minderheid geweest die in oktober 1917 de macht had gegrepen. Als de meest verantwoordelijke politicus was Ebert als de dood voor een machtsgreep van de Spartakisten, niet alleen omdat dit ongetwijfeld tot een burgeroorlog zou leiden (met hongersnood en economische chaos als gevolg75), maar ook omdat dit het verslagen en daardoor onmachtige Duitsland in internationaal opzicht in een onmogelijke positie zou brengen.

==

Geweld op 6 en 24 december

Terug naar de gebeurtenissen in de eerste revolutiemaanden. Zoals gezegd was er in november opvallend weinig bloed gevloeid.76 Maar in december zou dat al enigszins veranderen. Allereerst werd er op 6 december, de meest dramatische dag na 9 november, voor de eerste keer in de revolutie met machinegeweren geschoten, waarbij er vele doden en gewonden vielen, ook onder gewone burgers. Het belang van deze – nauwelijks bekende – ‘bloedige vrijdag’ is dat toen de vrees werd bevestigd dat revolutie gelijkstond aan geweld. De aanleiding voor het geweld was dat Ebert op die dag door een groep zwaarbewapende soldaten en matrozen gedwongen werd de Rijksdag te verlaten. Eenmaal op straat werd hem verteld dat het de hoogste tijd was dat de Voorlopige Regering zich zou ontworstelen aan de wurggreep van de Vollzugsrat, en ook dat de verkiezingen voor de Nationale Vergadering vervroegd moesten worden naar 20 december. De soldaten waren bang dat de arbeiders- en soldatenraden te veel beïnvloed zouden worden door gedelegeerden uit bolsjewistisch Rusland. Ebert zou in hun ogen een soort dictator moeten worden, die de volledige steun zou krijgen van de bewapende troepen. Bijna tegelijkertijd drongen 25 gewapende soldaten een vergadering van de Vollzugsrat binnen en verklaarden dat iedereen gearresteerd was – hetgeen mislukte. Deze poging tot een staatsgreep mislukte ook omdat Ebert voet bij stuk hield en verklaarde dat de verkiezingen pas zouden kunnen plaatsvinden wanneer alle soldaten waren teruggekeerd van het front; bovendien zouden de Voorlopige Regering en de Vollzugsrat naar zijn stellige overtuiging wél dienen samen te werken.77

Toen het nieuws van deze twee gebeurtenissen bekend werd, vonden er in Noord-Berlijn drie kleine demonstraties van Spartakisten plaats. Zij kwamen te staan tegenover zo’n zestig soldaten onder bevel van de nieuwe stadscommandant van Berlijn, Otto Wels. Honderden nieuwsgierigen waren toeschouwer. Toen een tram naderde werd plots het vuur geopend.78 Verschillende mensen in de tram werden gedood of gewond. Het jongste slachtoffer was een 16-jarig meisje. In totaal waren er 16 dodelijke slachtoffers en 80 gewonden, van wie 12 ernstig. Veel slachtoffers waren onschuldige omstanders. De paniek was enorm.

De gebeurtenissen op 6 december kregen veel aandacht in de pers. De boodschap dat Liebknecht en de Spartakisten verantwoordelijk waren voor het verlies van levens werd breed gedragen. De situatie was zeer gespannen, en dat werd niet bepaald minder toen volgelingen van Liebknecht de dagen erna met machinegeweren in trucks over de Siegesallee reden en Liebknecht de woorden sprak: ‘Het Duitse proletariaat moet de macht terugwinnen die het met zijn bloed op 9 november heeft verworven’.79 De weken hierna zouden de rol van de straat – ‘straatpolitiek’ – en het belang (en bezit) van de publieke ruimte steeds groter worden: dáár werd de politiek grotendeels bepaald, veel meer dan in bijvoorbeeld de kanselarij. Dagenlang waren er vele demonstraties voor en tegen de regering, maar die van de sociaaldemocraten trokken de meeste mensen. Zo hield Ebert op 9 december een rede voor niet minder dan 20.000 mensen in de Berlijnse Lustgarten: ‘Iedere dag roepen Liebknechts fanatieke volgelingen op tot geweld, iedere dag verdelen ze wapens [..] Wij zijn geen regering van geweld. Onze legitimiteit berust volledig en alleen op de legitimiteit van het volk’.80

==

Van 16 tot 21 december was er in Berlijn het belangrijke Congres van de Arbeiders- en Soldatenraden, waar over de toekomst van Duitsland en de revolutie werd gesproken. De afgevaardigden kwamen uit heel Duitsland. Van belang voor de machtsverhoudingen was dat de MSPD hier beschikte over een ruime meerderheid: van de 514 afgevaardigden waren er ruim driehonderd MSPD-aanhangers, zo’n honderd aanhangers van de USPD, en de rest was links-liberaal of partijloos. De Spartakusbond was hier met slechts een dozijn aanhangers (onder wie Eugen Leviné) zwaar ondervertegenwoordigd.81 Een verzoek om Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg als gasten met stemrecht toe te laten werd met een grote meerderheid afgewezen. Liebknecht zag zich gedwongen om buiten de muren van het Congres zijn niet-aflatende boodschap te verkondigen van de aanstaande wereldrevolutie, terwijl hij een handreiking deed aan de ‘Russische broeders’. Op het Congres zelf waren de radicale socialisten tot machteloosheid veroordeeld. De linkse USPD’er Ernst Däumig pleitte nog wel voor een ‘vernietiging’ van de oude en de opbouw van een nieuwe wereld met als basis het radensysteem, maar de ideeën van zijn tegenstander, Max Cohen-Reuss die tot de rechtervleugel van de MSPD behoorde, kregen veel meer steun. Cohen-Reuss verwees wederom naar het afschrikwekkende voorbeeld van Rusland, en op het belang van orde en discipline. Tegelijk wees hij op de belofte van democratie in Duitsland, en op het belang van samenwerking. Slechts een vrij gekozen, grondwetgevende Nationale Vergadering kon Duitsland bij elkaar houden en op de goede weg helpen, en niet de arbeiders- en soldatenraden. De geallieerden zouden bovendien alleen samenwerken met een legitieme regering.82

Op het congres werden twee belangrijke beslissingen genomen. Ten eerste zouden er spoedig verkiezingen komen voor de Nationale Vergadering, en wel op 19 januari 1919. Ten tweede werd een ‘zuiver radensysteem’ afgewezen, omdat dat oncontroleerbaar en veel te weinig democratisch werd geacht. Om beide besluiten te begrijpen, moet men bedenken dat Duitsland toen, anders dan Rusland, al bijna een halve eeuw het algemeen kiesrecht had, en dat liet het veruit grootste deel van de arbeiders zich niet zomaar afnemen: de revolutie moest niet minder maar juist meer democratie brengen. ‘Alle macht aan de raden!’, zoals de Spartakisten wilden, dat was vele bruggen te ver. Toch werden door het congres ook meer ‘linkse’ voorstellen aangenomen, bijvoorbeeld de socialisering van de industrieën die daarvoor rijp waren, zoals de mijnbouw. Belangrijker nog was het voorstel tot hervorming van het leger. Als symbool van de vernietiging van het militarisme en van de afschaffing van de ‘kadaverdiscipline’ zouden alle rangonderscheidingstekens afgeschaft moeten worden en zou het dragen van wapens buiten dienst verboden moeten worden; de soldaten zouden voortaan zelf hun leiders kiezen; en een volksleger zou de parate troepen moeten vervangen. In de praktijk zou van deze ‘Hamburger Punkte’ echter later niets terechtkomen door een onwelwillende houding van zowel de sociaaldemocratische leiders als de legerleiding.83

Al met al was het congres een grote overwinning voor de MSPD. Ebert kon tevreden zijn. De belangrijkste beslissingen waren genomen door het hoogste vertegenwoordigende orgaan van de raden. De USPD daarentegen was verzwakt uit het congres gekomen, en de positie van gematigden als Hugo Haase binnen de partij was er niet bepaald sterker op geworden. Dat was onder meer gebleken toen op het congres was besloten tot de oprichting van een Zentralrat, die voortaan de Raad van Volkscommissarissen zou controleren. Deze nieuwe raad werd geboycot door linkse USPD’ers, waardoor hierin alleen nog maar MSPD’ers zitting zouden hebben (zeventien in totaal). Het was een duidelijk teken dat de samenwerking tussen de coalitiepartners sinds 10 november onder steeds grotere druk kwam te staan.

==

De spanningen in de coalitie zouden al snel verder oplopen door de gebeurtenissen in Berlijn aan de vooravond van Kerstmis, de zogenaamde ‘Weihnachtskämpfe’.84 Voor de tweede keer in december nam de revolutie een gewelddadige wending. De aanleiding was een al twee weken durend conflict over onder meer de hoogte van de soldij van de zogenaamde Volksmarinedivision. Deze matrozen hadden in november de opdracht gekregen om de Voorlopige Regering en de regeringsgebouwen te beschermen, maar hadden nu uit protest het Berlijnse stadsslot bezet. Op 23 december gijzelden de rebellerende matrozen de Berlijnse stadscommandant, Otto Wels (MSPD), en twee van zijn collega’s in het paleis. Toen Ebert in de nacht van 23–24 december hoorde dat Wels mishandeld zou zijn en zijn leven in gevaar was, maakte hij een einde aan zijn terughoudendheid en verzocht hij legerleider Groener om tegen de matrozen militair op te treden. Zo trad het Ebert-Groener-pact van 10 november in werking – toen pas. In de vroege ochtend van 24 december leden de regeringstroepen echter, verrassend genoeg, een gevoelige nederlaag tegen de opstandige matrozen. Pas na onderhandelingen tegen een hoge prijs werd Wels vrijgelaten. Bij de strijd waren weliswaar minder dodelijke slachtoffers gevallen dan in de geschiedschrijving lang is beweerd (het aantal van rond de 70 doden lag veel lager, waarschijnlijk rond de 1085), maar de strijd was er niet minder bloedig om, en zou de opmaat zijn naar burgeroorlogachtige toestanden in januari.

Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg waren beiden niet betrokken geweest bij de strijd aan de vooravond van Kerstmis 1918. Maar het is kenmerkend voor het klimaat van angst en paniek dat Liebknecht toch door velen verantwoordelijk werd gehouden voor de gebeurtenissen en chaos. Op het hoofdkwartier van het leger in Kassel was de vrees voor Liebknecht zelfs zó groot, dat enkele officieren vroegen of de Oberste Heeresleitung ontbonden kon worden zodat ze naar huis konden gaan om hun gezinnen te beschermen.86 Ook Friedrich Ebert bleek deze dagen in de ban van de angst. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat hij in zijn eigen kanselarij zelfs ladders had laten plaatsen, zodat hij en zijn collega’s via het dak konden vluchten. Ebert verwachtte dat hij en zijn gezin ieder moment gegijzeld konden worden – of erger, zoals hij zich later, in 1925, zou herinneren: ‘Ik verwachtte toen iedere nacht gedood te worden’.87 Vaak sliep hij voor zijn eigen veiligheid ook op andere adressen, omdat hij meerdere keren door Spartakisten bedreigd was. Zijn angst voor het bolsjewisme was daarmee ook zeer reëel, en geen overdrijving van een bange man. Pas door dit soort – ook persoonlijke – ervaringen valt het latere harde optreden van Eberts regering tegen radicale socialisten beter te begrijpen (wat iets anders is dan goedpraten).

De strijd aan de vooravond van Kerstmis leidde tot toenemende polarisatie tussen het gematigde en radicale linkse kamp. Zo schreven op 27 december de sociaaldemocratische leiders in hun eigen Vorwärts over Liebknecht en Luxemburg: ‘[..] het enige woord dat zij nog kennen is “bloedhond”. Zij pretenderen te vechten voor de revolutie maar willen slechts anarchie, destructie, terreur! Voor hen zijn de Russische woestenij en haar stervende bevolking niet genoeg, zij streven ernaar een andere woestenij te creëren: Duitsland! Ze prediken wereldrevolutie maar ze zullen slechts één ding bereiken: het einde van de wereld!’88

De strijd rond Kerst had nog twee andere belangrijke gevolgen. Ten eerste had Ebert geen vertrouwen meer in het hoofd van de Berlijnse politie, Emil Eichhorn, die geweigerd had om op bevel van de drie MSPD-Volkscommissarissen troepen in te zetten en zich zelfs achter de matrozen had geschaard – met grote gevolgen in januari. Ten tweede stapten op 28 december de drie USPD-leden uit de Raad van Volkscommissarissen, uit protest niet alleen tegen het schietbevel van Ebert en de dodelijke slachtoffers rond Kerst, maar ook zeker vanwege het feit dat ze bij het besluit volkomen waren gepasseerd. Het betekende het pijnlijke einde van de regeringscoalitie MSPD-USPD. Naast Rudolf Wissel werd nu ook Gustav Noske opgenomen in de Raad van Volkscommissarissen, die nu alleen nog maar uit MSPD’ers bestond en daardoor sterk naar rechts opschoof – zoals veel arbeiders door de gebeurtenissen rond Kerst naar links waren opgeschoven. De rechtse MSPD’er Noske (1868–1946) was een hard-liner die verantwoordelijk werd voor de militaire zaken. Vanwege de nederlaag van de regeringstroepen op 24 december gelastte hij de versterking van de inzet van vrijkorpsen om binnenlandse opstanden de kop in te drukken. Ook benoemde hij generaal Walther von Lüttwitz tot stadscommandant van Berlijn.89 Deze adellijke reactionair zou in de eerste helft van 1919 niet alleen betrokken zijn bij het bloedig neerslaan van twee grote opstanden in Berlijn en bij de moord op Liebknecht en Luxemburg, maar ook een hoofdrol spelen in de mede naar hem genoemde Lüttwitz-Kapp-putsch van maart 1920.

De Spartakisten gingen eind december bij zichzelf te rade wat er nu moest gebeuren. Een poging, half december, om de USPD achter hun eis van ‘alle macht aan de raden’ te krijgen, was mislukt. Met enige moeite namen de leiders van de Spartakisten toen het besluit om zich af te scheiden van de USPD en een eigen, zelfstandige partij te stichten. Zo werd tijdens een congres van 30 december 1918 tot 1 januari 1919 in Berlijn de KPD opgericht, de communistische partij van Duitsland. De meeste afgevaardigden van de KPD waren gekwalificeerde arbeiders en intellectuelen, die vaak nog jong waren. De stemming tijdens de partijdagen van de KPD was zeer radicaal en antiparlementair. De Duitse historicus Arthur Rosenberg, zelf KPD-lid tot 1927, sprak van de ‘geest van een fanatiek utopisme’ en, meer recent, Heinrich August Winkler van een ‘sekte’ die zich van de arbeidersklasse had afgekeerd.90 Van de leiding probeerde vooral een moedige Rosa Luxemburg, die een rede hield over het programma van de KPD, nog om het voorstel tot de boycot van de verkiezingen in januari 1919 tegen te houden. Maar het was vergeefs: met 62 tegen 23 stemmen was zij, net als de andere partijleiders, kansloos.91

Dit betekent dat er in Duitsland begin januari 1919 drie partijen waren die de arbeidersklasse vertegenwoordigden: de gematigde, steeds meer naar rechts neigende MSPD, daar recht tegenover de toen nog kleine, radicaal-linkse KPD, en iets rechts daarvan de veel grotere USPD, die nog steeds verre van homogeen was. De USPD was weliswaar voorstander van de verkiezingen van januari 1919, maar bleef tegelijkertijd aanhanger van het radensysteem. In december 1920 zou de linkervleugel van de USPD zich aansluiten bij de KPD, die daardoor sterk groeide en – toen pas – een massapartij werd; in september 1922 besloot het overgebleven, gematigder deel van de USPD op te gaan in de SPD.92

==

3. Radicalisering van de revolutie in 1919

==

De Januari-opstand

Vanaf januari 1919 zou de revolutie haar tweede, gewelddadige fase ingaan. Op 4 januari 1919 werd het hoofd van de Berlijnse politie, Emil Eichhorn, die tot de linkervleugel van de USPD behoorde, ontslagen. Nu de Raad van Volkscommissarissen en ook de Zentralrat volledig in handen waren van de sociaaldemocraten was Eichhorn, als hoofd van de politie, een van de weinigen die nog voor oppositie kon zorgen. Omdat hij op 24 december niet alleen geweigerd had om de regering te beschermen, maar ook nog eens uit was geweest op de val van de regering-Ebert was Eichhorns positie niet langer houdbaar.93 Zijn ontslag werd door radicaal-links gezien als een grote provocatie, en als een einde van de revolutie. Daarom besloot nog diezelfde avond het bestuur van de Berlijnse USPD samen met revolutionaire vakbondsvertegenwoordigers94 uit Berlijn om de volgende dag een demonstratie tegen het ontslag van Eichhorn te organiseren. Pas daarna werden de Spartakisten gevraagd om mee te doen aan de demonstratie. Zij zegden toe. Het bleek het begin van de Spartakusopstand – waarvan de naam eigenlijk onjuist is omdat dus ook vele anderen dan Spartakisten eraan deelnamen en de opstand bovendien vanaf het begin zonder leiding verliep, en al helemaal niet van de kant van de Spartakisten, die op dat moment meer met interne problemen bezig waren.95 Daarom is de meer neutrale benaming ‘Januari-opstand’ eigenlijk beter.

==

==

Straatgevechten in Berlijn, tijdens de revolutie van 1918/19. In de Januari-opstand van 1919 kwam het tot een bloedig treffen tussen de Voorlopige Regering en opstandelingen die een communistische Radenrepubliek wilden oprichten. De regering-Ebert trad keihard op en maakte gebruik van vrijkorpsen; er vielen tussen de 150 en 200 doden, vooral aan de kant van de opstandelingen.

==

Het aantal deelnemers aan de demonstratie op 5 januari overtrof ruim de verwachtingen. Graaf Harry Kessler liep die dag door Berlijn en was getuige van een toespraak van Liebknecht tot een grote menigte: ‘[..] rode vlaggen bewogen zich, duizenden handen en hoeden vlogen in de lucht. Hij [Liebknecht] was als een onzichtbare priester van de revolutie, een geheimzinnig [..] symbool waartegen de mensen opkeken’.96 Al snel werd opgeroepen tot actie en verloor men de controle: demonstranten die wapens hadden weten te bemachtigen, bezetten nu de drukkerijen van de sociaaldemocratische krant Vorwärts en het links-liberale Berliner Tageblatt, maar ook van de uitgeverijen van Mosse, Ullstein en Scherl. Diezelfde avond nog werd een ‘Revolutionair Comité’ gevormd. Toen daar – ten onrechte – het verhaal de ronde deed dat soldaten ook op veel andere plaatsen in Duitsland bereid zouden zijn om de opstand te steunen, riep te midden van de plotselinge revolutionaire euforie Karl Liebknecht op om de regering Ebert-Scheidemann ten val te brengen97 – een oproep tot niets minder dan een staatsgreep dus! De hartstochtelijke Liebknecht gaf toe aan de druk van beneden. Ook hier speelden – onjuiste – geruchten, op een moment van extreme spanning en onzekerheid, dus weer een rol. Liebknechts partijgenoot Rosa Luxemburg zat in een lastig parket. Op het stichtingscongres van de KPD, een week daarvoor, had zij nog stellig verkondigd dat de tijd voor een communistische machtsovername nog lang niet was aangebroken. Maar nu handelde de massa spontaan – en moest zij dan juist nu op de rem gaan staan, terwijl zij altijd had beweerd dat de spontaneïteit van de massa de drijfkracht was van de geschiedenis? Uiteindelijk ging ook Rosa Luxemburg schoorvoetend overstag.98

De twee hoofddoelen van de opstandelingen waren de oprichting van een communistische Radenrepubliek en de verhindering van de aanstaande verkiezingen voor de Nationale Vergadering. Het is niet heel verrassend dat Ebert dit niet wilde laten gebeuren: een kleine minderheid die de meerderheid zijn wil wilde opleggen, dat leek wel verdacht veel op wat er in Rusland in januari 1918, precies een jaar daarvoor, was gebeurd, toen de bolsjewieken de grondwetgevende vergadering hadden weggejaagd – terwijl die in Duitsland nog niet eens was gekozen!99

Wat moest de regering-Ebert doen? Eerst werd er nog met de opstandelingen onderhandeld, maar zonder succes. Toen werd vanaf 7 januari begonnen met het neerslaan van de opstand en het heroveren van de bezette gebouwen. Dat was een begrijpelijke reactie op een overduidelijke en agressieve aanslag op de democratie.100 Maar iets heel anders is de buitengewoon wrede en buitenproportionele manier waarop dat gebeurde, hetgeen een niet te overschatten betekenis heeft gehad voor de nu snel verslechterende verhoudingen binnen de Duitse arbeidersbeweging, en daarmee voor het lot van de Weimarrepubliek. Het was Gustav Noske die op 7 januari het opperbevel kreeg over de regeringstroepen. Hij sprak toen zijn berucht geworden woorden: ‘Voor mijn part! Iemand moet de bloedhond zijn, ik loop niet weg voor de verantwoordelijkheid’.101 Noske was vastbesloten een voorbeeld te stellen, orde ging voor hem boven alles. Voor de excessen van geweld tegen de – kansloze – opstandelingen droeg hij de grootste verantwoordelijkheid.102 Wat zijn optreden nog omstredener maakte, was dat hij ook nog eens ultrarechtse vrijkorpsen inzette, die alles haatten wat ‘links’ was en woest tekeergingen. Een sociaaldemocratische regering die extreemrechtse troepen het gezag gaf om keihard op te treden tegen opstandige radicale socialisten (ooit ‘bloedbroeders’) – het was een wanhopige situatie.

Op 11 januari was de slecht voorbereide en geïmproviseerde opstand, die niet eens een week had geduurd, alweer voorbij. In totaal waren er tussen de 150 en 200 dodelijke slachtoffers te betreuren, vooral onder de opstandelingen.103 Het geweld tegen hen was extreem geweest. Een goed voorbeeld daarvan is het bloedbad in de Berlijnse ‘Garde-Dragoner-Kaserne’. Na de moeizame bestorming van het Vorwärts-gebouw in de ochtend van 11 januari werden zeven opstandelingen naar deze kazerne gebracht. Zij zouden geen proces krijgen maar werden allen vrijwel meteen gedood. Sommigen van hen werden standrechtelijk geëxecuteerd, waarbij ‘Russenschweine’ werd gebruld (ook al bevond zich onder de gevangenen geen enkele Rus). Anderen moesten eerst naar dit gruwelijke schouwspel kijken, in het pijnlijke besef dat ze daarna hetzelfde lot zouden ondergaan. Een ooggetuige vertelde: ‘De eerste man werd staand neergeschoten; twee of drie mannen zijn liggend doodgeschoten, en wel door meerdere kogels, zodat de gezichtshelften volledig verwoest waren. Van het gezicht van een lijk was nog slechts een klein deel over. Men had in het wilde weg daarop ingeslagen’. Een andere getuige vertelde dat het schieten ‘zó vreselijk was, dat de hersenen van de mensen op de grond lagen, alsof men hersenen in een slachtwinkel koopt’. Bij andere lijken werden diepe steekwonden aangetroffen (waarschijnlijk van een bajonet), of bijna geheel afgerukte oren.104 De sfeer van haat en paranoia bleek diezelfde dag ook uit een ander voorval bij de bestorming van het Vorwärts-gebouw. Soldaten geloofden, opnieuw na geruchten, dat het Rosa Luxemburg in persoon was die een machinegeweer op hen had gericht – ‘Das ist die Rosa, da habt ihr die Rosa!’ – terwijl het in werkelijkheid om een andere, veel jongere vrouw ging (en die zich daarom beledigd had gevoeld).105

In werkelijkheid was Rosa Luxemburg, net als Karl Liebknecht, op verschillende plekken ondergedoken om aan het geweld te ontkomen. Honderden soldaten maakten gericht jacht op hen. Hun laatste schuilplaats was een flat in de Berlijnse voorstad Wilmersdorf. Daar schreven ze wat hun laatste artikelen voor Die Rote Fahne zouden zijn. Liebknechts gaf in ‘Trotz alledem!’ de nederlaag weliswaar toe, maar riep zijn volgelingen op om ‘ondanks alles’ vol te houden. Ook Rosa Luxemburg beweerde in een artikel, met de cynische titel ‘Orde heerst in Berlijn’, dat uit deze ‘nederlaag’ de toekomstige overwinning zou opbloeien. Noske werd op één lijn gesteld met niemand minder dan de meedogenloze Ludendorff. Het artikel eindigde met de zinnen: ‘Jullie afgestompte beulskechten! Jullie “orde” is op drijfzand gebouwd. De revolutie zal zich morgen al “met luide galm verheffen” en tot jullie afschuw met veel bazuingeschal verkondigen: “Ik was, ik ben, ik zal zijn”’.106

Het zouden haar laatste zinnen zijn die ze aan het papier toevertrouwde. De volgende dag werden zij en Liebknecht uit hun flat gehaald en naar hotel Eden gebracht. Daar vielen beiden ten prooi aan het contrarevolutionaire geweld van het vrijkorps ‘Garde-Kavallerie-Schützen-Division’, dat onder leiding stond van de antibolsjewiek Waldemar Pabst. Hun moord kwam niet uit de lucht vallen, gezien het klimaat van haat en angst en de vele oproepen die er in de loop van de laatste weken waren gedaan om hen te doden. Karl Liebknecht werd bespuugd en met geweerkolven neergeslagen. In het park Tiergarten werd de bewusteloze Liebknecht met drie kogels van dichtbij doodgeschoten. Een halfuur later werd ook Rosa Luxemburg met geweerkolven in haar gezicht geslagen en in een auto gegooid. Daar werd ze in haar hoofd door één schot dodelijk getroffen. Haar ontzielde lichaam werd in het Landwehr-kanaal gegooid. Pas ruim vier maanden later werd het teruggevonden.107 Liebknecht en Luxemburg zouden de martelaren worden van radicaallinks.

Maar de gifbeker was nog niet helemaal leeg. Enkele van de officieren die bij de moord betrokken waren, werden in mei 1919 door een militaire rechtbank vrijgesproken; twee andere daders kregen slechts milde straffen. Friedrich Ebert was weliswaar verontwaardigd geweest over de moorden, maar had de inzet van een civiel gerechtshof afgewezen.108 Daardoor kwam er geen onafhankelijk onderzoek. Ook Waldemar Pabst werd niet veroordeeld. Het gerechtelijk vonnis was ondertekend door uitgerekend Gustav Noske. Dit alles deed zwaar afbreuk aan het aanzien van de SPD; in de regering ontbrak het blijkbaar aan ieder gevoel voor de stemming bij de arbeiders.109 Bovendien was het een van de eerste voorbeelden van partijdige rechtspraak in de Weimarrepubliek – in het sterke voordeel van rechts-nationale krachten – dat we nog vaker zullen zien. De boodschap van dit uiterst belangrijke proces in 1919 zou niet misverstaan worden: rechters konden – en zouden – het zien als een vrijbrief om personen te beschermen die verdacht werden van anticommunistische activiteiten.110 Adolf Hitler, die tijdens zijn proces in 1924 bepaald geen geheim maakte van zijn antimarxistische standpunten, zou er slechts één van zijn.

De Januari-opstand en het bloedige neerslaan daarvan leidde tot grote bitterheid en een extreme verdeeldheid binnen de arbeidersbeweging. In dit verband is over de Januari-opstand wel gesproken als ‘de slag aan de Marne van de revolutie’111: zoals het Duitse leger de nederlaag in september 1914 de hele oorlog niet meer had kunnen goedmaken, zo had de Januari-opstand geleid tot een onoverbrugbare kloof binnen de arbeidersbeweging (was het toeval dat er na de nederlaag bij de slag aan de Marne ook loopgraven waren gekomen die tot het einde van de oorlog bleven bestaan?).

Hoe heeft het zover kunnen komen? De regering-Ebert wilde met zijn keiharde optreden in januari een duidelijk voorbeeld stellen en een signaal afgeven. In dit verband is de term ‘pedagogisch geweld’ wel gebruikt112: de nieuwe, pas gevestigde regering wilde aan de bevolking de boodschap overbrengen dat zij sterk genoeg was om de orde te herstellen en te zorgen voor de veiligheid van haar burgers. Ongetwijfeld hing dit samen met een sterk gevoel van crisis en onzekerheid, dat vooral voortkwam uit de angst voor ‘Russische toestanden’. Maar uiterst problematisch was dat bij het optreden buitenproportioneel geweld was gebruikt, de benaming ‘bloedhond’ zou Noske nooit meer kwijtraken.113 Wat het geheel nog erger maakte was dat hij een verbond was aangegaan met de ultrarechtse vrijkorpsen, die niet zozeer vochten vóór de Weimarrepubliek als wel tégen de gehate bolsjewieken. Dat maakte de SPD alleen maar afhankelijker van rechtse krachten.114 In dit gepolariseerde klimaat werden Ebert, Scheidemann, Noske en anderen door hun optreden in toenemende mate gezien als ‘contrarevolutionairen’ of als ‘verraders van het proletariaat’, niet alleen door links-radicalen maar ook door meer gematigde USPD’ers. Het hielp daarbij niet dat bijvoorbeeld Philipp Scheidemann al een dag na de moord op Liebknecht en Luxemburg suggereerde dat Duitsland zonder de Spartakusleiders eigenlijk misschien wel beter af was. Een paar weken voordat hij de eerste minister-president van de Weimarrepubliek zou worden, zei hij in een – nauwelijks bekende, maar toen breed verspreide – toespraak voor een SPD-publiek in Kassel: ‘[..] Zij hebben dag voor dag het volk onder de wapenen geroepen en aangespoord tot de gewelddadige val van de regering. [..] ze hebben ons in hun kranten en vergaderingen iedere dag als moordenaars en bloedhonden uitgescholden. Zo zijn zij zelf slachtoffers geworden van hun eigen bloedige terreurtactiek’.115 Dat getuigde niet echt van een kritische houding tegenover de moordenaars. Hoe wrang en kenmerkend voor het gepolariseerde klimaat van de beginjaren van de Weimarrepubliek was het dat uitgerekend deze Scheidemann drie jaar later zelf aangevallen zou worden door rechts-radicalen die hem, tijdens een wandeling met zijn dochter, blauwzuur in zijn gezicht gooiden. Scheidemann overleefde de aanslag. De sociaaldemocraat, die op 9 november de republiek had uitgeroepen, werd door rechts-radicalen gezien als de belichaming van het gehate ‘Weimar-systeem’.

Hoe dan ook was de revolutie in januari ontspoord en haar tweede, gewelddadige fase ingegaan. In de eerste, vrijwel geweldloze, fase ging het vooral om politieke democratisering, waartoe, naast vele arbeiders, ook grote groepen van de burgerij zich aangetrokken hadden gevoeld. In de tweede fase daarentegen werden de eisen radicaler en ook materiëler – economischer – en werd het draagvlak van de revolutie versmald tot vrijwel alleen delen van het industriële proletariaat.116 De polarisatie nam verder toe en nog jarenlang, tot zeker 1923, zou de Weimarrepubliek te maken hebben met arbeidersonrust en revolutionaire opstanden. Dat was zeker in de eerste helft van 1919 het geval. En opnieuw zou Gustav Noske een hoofdrol spelen en zich niet van zijn gevoeligste kant laten zien.

==

Berlijn, maart 1919

Al op 10 januari was, als reactie op de ontwikkelingen in Berlijn, ook in Bremen een communistische Radenrepubliek uitgeroepen. Net als in Berlijn wilde Noske hier een voorbeeld stellen. Begin februari trokken vrijkorpsen de stad binnen, met opnieuw een bloedbad als gevolg.117 Vrijkorpsen marcheerden ook andere havensteden binnen. Het Ruhrgebied, waar een Congres van Arbeiders- en Soldatenraden op 18 februari een algemene staking uitriep, werd militair bezet; in Halle kwam het op 1 maart tot bloedige botsingen.118 In Midden-Duitsland eisten stakers de nationalisering van de mijnbouw.

De onrust in de industriële kerngebieden van de Ruhrvallei en Midden-Duitsland was groot, maar was nog kinderspel vergeleken met de ontwikkelingen in, opnieuw, Berlijn. Deze keer vielen er bij hevige onlusten in de eerste helft van maart 1919 niet minder dan zo’n 1200 doden (van wie slechts 75 regeringssoldaten).119 Niet voor niets schreef graaf Harry Kessler op 6 maart in zijn dagboek dat er sprake was van een ‘veel ernstiger oorlog dan de Spartakusopstand’. Maart 1919 was het meest bloedige hoofdstuk in de hele geschiedenis van Berlijn tot aan de Tweede Wereldoorlog, dat ook in Duitsland zelf nauwelijks bekend is. In Berlijn was in maart 1919 sprake van burgeroorlogachtige toestanden. Kessler noteerde in zijn dagboek op 8 maart: ‘Alle gruwelen van de meedogenloze burgeroorlog zijn aan beide kanten aan de gang’. En hij voegde er profetisch aan toe: ‘De haat en verbittering die nu worden gezaaid, zullen vruchten dragen’.120

De onrust in de hoofdstad begon op 4 maart met een grote staking, die politieker van aard was dan in andere delen van Duitsland. De eisen waren onder meer de erkenning van de arbeiders- en soldatenraden, het doorvoeren van de ‘Hamburger punten’ (de legerhervorming), en het aanknopen van politieke en economische betrekkingen met Sovjet-Rusland. Nadat de MSPD en de USPD zich, na onderhandelingen, uit de staking hadden teruggetrokken, bleven slechts de communisten over. Gustav Noske, die sinds februari de kersverse minister van Defensie (‘Reichswehrminister’) was, zag de staking als een aanval op het gezag van de staat. Hij vertrok daarom van Weimar (waar de Nationale Vergadering sinds februari bij elkaar kwam) naar Berlijn, en kondigde daar de staat van beleg af. Al snel daarna arriveerden er per trein 30.000 vrijkorps-soldaten, die onder bevel stonden van generaal Lüttwitz.121 Het geweld zou al snel ontsporen. Eerst waren er op en rond de Alexanderplatz gevechten tussen regeringssoldaten en rebellen (onder wie leden van de Volksmarinedivision). Toen de opstandelingen zich terugtrokken naar proletarische wijken van Oost-Berlijn werden er barricades opgeworpen en radicaliseerde de strijd. Terwijl het leven in West-Berlijn gewoon zijn gang ging, werd tegen de ingesloten opstandelingen in het oostelijk deel van de stad mortiervuur gebruikt, artillerie, machinegeweren, handgranaten en zelfs vliegtuigen die bommen neerwierpen. Daarbij kwamen ook enkele honderden onschuldige burgers om het leven.122 In de pers werd expliciet de vergelijking gemaakt met de Eerste Wereldoorlog, toen aan het begin van de oorlog ook gewone burgers in Oost-Pruisen het slachtoffer waren geworden van het geweld van de Russen.123 De oorlog na de oorlog bleek in maart 1919 in Oost-Berlijn nog niet voorbij.

Cruciaal in de ontwikkeling van het geweld was het – berucht geworden – executiebevel dat Noske op 9 maart afkondigde: ‘De wreedheid en beestachtigheid van de tegen ons strijdende Spartakisten dwingen me tot het volgende bevel: iedere persoon die met een wapen in de hand tegen regeringstroepen strijdend wordt aangetroffen, moet meteen worden doodgeschoten’.124 Dit betekende dus dat soldaten nu iedereen met een wapen konden oppakken en ter plekke konden executeren. Ze konden zelfs de lijken spoorloos laten verdwijnen, wat in enkele gevallen ook gebeurde. Noske was bij zijn bevel bewust misleid door Waldemar Pabst, die verantwoordelijk was geweest voor de moord op Liebknecht en Luxemburg in januari. De vrijkorpsleider had laten weten dat Spartakisten in de Berlijnse wijk Lichtenberg in koelen bloede 60 politiemannen gedood zouden hebben (de ‘Lichtenberger Greuel’).125 Het gerucht bleek zwaar overdreven, maar deed ook nu weer zijn werk. Binnen drie tot vier dagen werden op basis van dit bevel minstens 177 en misschien wel meer dan 200 personen geliquideerd.126 Na dagen van bruut geweld zwegen op 12 maart eindelijk de wapens. Regeringstroepen hadden de ‘orde hersteld’.

Een prominent slachtoffer van de wraak die volgde op het executiebevel was Leo Jogiches, de minnaar van Rosa Luxemburg die na haar dood de leider van de KPD was geworden en haar ook was opgevolgd als redacteur van Die Rote Fahne. Na zijn arrestatie werd hij in de onderzoeksgevangenis Berlijn-Moabit vermoord door een ambtenaar van de gerechtelijke politie, ook al had Jogiches niet eens aan de gevechten deelgenomen. En er werden ook oude rekeningen vereffend: op 11 maart werden 29 onbewapende leden van de Volksmarinedivision vermoord, de divisie die het regeringsleger aan de vooravond van Kerstmis zo’n vernederende nederlaag had toegebracht.127

Opmerkelijk is dat Noske’s executiebevel in de dagen na het neerslaan van de opstand werd goedgekeurd door een grote meerderheid van de afgevaardigden van de Nationale Vergadering en ook door een overweldigende meerderheid van de Duitse pers werd verwelkomd.128 In Weimar werd hij bij zijn terugkeer op 13 maart gevierd als een grote held. De USPD was de enige partij die Noske aanviel. Maar Noske betoonde geen enkele spijt: ‘Wanneer in de straten van Berlijn duizenden mensen de wapens opnemen tegen de regering van Berlijn, moordenaars en plunderaars orgieën vieren, bestaat er een toestand buiten ieder recht. De noodzaak van de staat [‘Staatsnotwendigkeit’] maakte het nodig om zo te handelen dat de rust en veiligheid weer zo snel mogelijk werden hersteld’.129 Vooral dit handelen ‘buiten de wet om’ viel bijzonder slecht bij de USPD, maar voor de overgrote meerderheid bleek het belangrijkste dat de rust weer was wedergekeerd.

==

De revolutie in Beieren en München

Er moet, tot slot, nog één ontwikkeling van de revolutie van 1918/19 worden genoemd die voor de Weimarrepubliek zo belangrijk was, en dat is de revolutie in Beieren. Het uitgerekend zo conservatieve en traditionele Beieren en München vormden van november 1918 tot en met het voorjaar van 1919 het toneel van een revolutie en, aan het einde van die periode, zelfs van een kortstondige communistische Radenrepubliek.130 Vooral dat laatste heeft voor velen een niet te overschatten invloed gehad met verreikende gevolgen. Het ontstaan van radicaal-rechtse bewegingen na 1918, zoals Hitlers NSDAP, valt zonder deze Beierse context niet te begrijpen.

Op 7 november 1918 had Kurt Eisner in Beieren een socialistische republiek uitgeroepen. Eisner (1867–1919), getooid met een imposante lange baard en een klein brilletje, was een Joodse journalist en intellectueel die bij de splitsing van de SPD in 1917 de politiek leider was geworden van de USPD in Beieren. Tijdens de stakingen in januari 1918 was hij als organisator gearresteerd, waarna hij bijna negen maanden gevangen had gezeten. Onder een algemene amnestie die in oktober 1918 was afgekondigd was hij weer vrijgelaten. De revolutie in november begon op de Theresienwiese met een grote groep vredesdemonstranten die door Eisner waren toegesproken. München was oorlogsmoe en toen de demonstrerende menigte optrok naar de kazernes werd de monarchie door het leger niet verdedigd. Nog diezelfde nacht namen de zieke koning Ludwig III en zijn familie de vlucht, waarmee plotsklaps een einde was gekomen aan de meer dan zevenhonderd jaar oude Wittelsbach-dynastie (1180–1918). Bij de omwenteling was niet één dode gevallen.

In de door Eisner uitgeroepen ‘vrijstaat Beieren’ vormde zich een arbeiders-, boeren- en soldatenraad die onder zijn leiding kwam te staan. Maar deze – gematigde, niet-communistische – Voorlopige Regering, bestaande uit MSPD en USPD, was wankel en kampte met talloze problemen, zoals de voedselvoorziening. De beoogde landhervorming werd weer ingetrokken, omdat daarvoor geen steun was van het aartsconservatieve platteland. Ook Eisner zelf was niet geliefd: hij was uit Berlijn afkomstig, hij was een linkse pacifist, excentriek en nog Joods bovendien – een verre van ideale combinatie voor draagvlak onder de conservatieve Beierse bevolking. Voor velen was nog het ergst dat Eisner als minister-president staatsdocumenten had gelekt die naar zijn oordeel aantoonden dat de Eerste Wereldoorlog in 1914 was ontstaan door een ‘kleine horde krankzinnige Pruisische militairen’ en door een ‘combine’ van industriëlen, kapitalisten, politici en vorsten.131 In februari 1919 zou hij de regering van Ebert aanvallen omdat die niet wilde erkennen dat Duitsland schuldig was aan het ontstaan van de oorlog in 1914. Deze boodschap bracht hij naar buiten terwijl in Parijs net de vredesconferentie van start was gegaan. Zowel de inhoud van de boodschap als de wel heel ongelukkige timing ervan werd hem door nationalistische kringen zeer kwalijk genomen, en wat zeker niet hielp was dat hij ook nog eens belangrijke passages had weggelaten.132

De impopulariteit van Eisner bleek bij de verkiezingen op 12 januari 1919, toen de USPD een schamele 2,5% behaalde. De partijen van de Weimar-coalitie (SPD, DDP en Zentrum) daarentegen behaalden maar liefst 82%. Toen Eisner op 21 februari met zijn ontslagbrief op weg was naar een zitting van het Beierse parlement, werd hij van achteren neergeschoten door de radicaal-rechtse adellijke ex-officier en student Graf Anton von Arco-Valley, die een vijand was van de linkse revolutie.133 Eisner was op slag dood. Het was een van de eerste politieke moorden van de Weimarrepubliek. Direct na de moord werd door een linkse radicaal een aanslag gepleegd op de Beierse SPD-leider Erhard Auer, die door radicale kringen voor de moord op Eisner verantwoordelijk werd gehouden. Bij de aanslag raakte Auer zwaargewond en verloren twee afgevaardigden het leven.134

Hierna begon ook in Beieren een tweede fase van de revolutie. In het machtsvacuüm dat was ontstaan werd in maart weliswaar een coalitiekabinet tot stand gebracht onder leiding van de SPD’er Johannes Hoffmann, maar dat had niet veel gezag en kampte met grote praktische problemen. Intussen had het nieuws van de communistische revolutie van Béla Kun, die op 21 maart in Hongarije een sovjetrepubliek had opgericht, Beieren bereikt en het revolutionaire enthousiasme opnieuw aangewakkerd. De revolutionaire situatie in Hongarije heeft aantoonbaar invloed gehad op het oprichten van de Radenrepubliek in München in april 1919. ‘Het nieuws uit Hongarije sloeg in München in als een bom’, schreef de anarchistische dichter Erich Mühsam, die bij de Radenrepubliek betrokken was.135 In Parijs, waar de geallieerden onder leiding van Wilson druk onderhandelden, hield men het hart vast. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Robert Lansing, verklaarde op 4 april: ‘In Centraal-Europa woedt de anarchie; de mensen zien geen hoop; de Rode Legers van Rusland marcheren naar het westen. Hongarije is in de greep van de revolutionairen; Berlijn, Wenen en München wenden de neus naar de bolsjewieken. [..] We mogen niet langer rondlummelen terwijl de wereld in brand staat’.136

De steun voor een Beierse Radenrepubliek kwam vooral van de kant van de USPD en van anarchisten. Maar zelfs de conservatieve schrijver Thomas Mann noteerde op 22 maart in zijn dagboek: ‘Mijn sympathie groeit voor datgene wat aan het spartakisme, communisme, bolsjewisme gezond, menselijk, nationaal, anti-ëntentistisch, antipolitiek is. Het gerucht betreffende mijn “toetreding tot de USPD” is niet van grond ontbloot’.137 Op 7 april riepen de USPD-leden van de ‘Centrale Raad van de Beierse Republiek’, onder leiding van Ernst Niekisch, de ‘Münchense Radenrepubliek’ uit (de ‘eerste’). De Joodse dichter, toneelschrijver en anarchist Ernst Toller zou hierin kortstondig niet alleen een grote rol spelen, maar er ook uitvoerig – en even gekleurd als bijtend-hilarisch – verslag van doen in zijn autobiografie Eine Jugend in Deutschland.138 De SPD en de communisten weigerden mee te doen aan deze ‘schijnradenrepubliek’, die gedoemd was om te mislukken. Zij legde niet veel realiteitszin aan de dag en werd bevolkt door ‘koffiehuisanarchisten’ die soms een verwarde indruk maakten. Zo verstuurde een ‘krankzinnig geworden’ Franz Lipp het ene absurde telegram na het andere, waarin hij zich bijvoorbeeld druk maakte over gestolen wc-sleutels139; universiteiten zouden bestuurd moeten worden door studenten en om het kapitalisme uit te bannen moest ‘gratis geld’ worden verstrekt.

De regering-Hoffmann vluchtte naar Bamberg, in Noord-Beieren, en zond daarvandaan op 13 april (paaszondag) een geïmproviseerde troepenmacht naar München om Tollers radenrepubliek te verdrijven. Maar omdat dit jammerlijk mislukte, werden de radicale linkse figuren in München verder aangemoedigd: nu achtten ook de communisten de tijd rijp om de tweede, en in hun ogen enige ‘echte’ radenrepubliek te stichten, en wel naar het voorbeeld van het bolsjewistische Rusland. Dat was een heel ander verhaal.140 Al na een week zetten communisten, onder leiding van de in Rusland geboren bolsjewieken Max Levien en Eugen Leviné – beiden Joods –, Toller en de zijnen grotendeels aan de kant en vestigden in München een bolsjewistisch regime. Vol hoop werd verkondigd: ‘De zon van de wereldrevolutie is opgegaan! Leve de wereldrevolutie! Leve de Beierse Republiek! Leve het proletariaat!... Leve het communisme!’141

Nu werd het menens. Daarom deed de aanvankelijk nog wat terughoudende Hoffmann een publieke oproep aan alle antibolsjewistische krachten in Beieren om de orde te herstellen:

==

Inwoners van Beieren! Landgenoten! In München woedt een Russische terreur, ontketend door buitenlandse elementen. Deze belediging aan het adres van Beieren mag geen dag langer duren, zelfs geen uur. Alle Beieren moeten onmiddellijk te hulp schieten, ongeacht hun politieke opvattingen [..]. München roept u om hulp. Sta op! Kom in actie! Nu! De schande van München moet worden uitgewist.142

==

Hoffmanns oproep had succes: zo’n 15.000 mannen uit Beieren gaven er gehoor aan, en vormden een strijdmacht van vrijkorpssoldaten. Het beroemdste vrijkorps stond onder leiding van de Beierse generaal-majoor Franz Ritter von Epp, die later voor de NSDAP in de Rijksdag zou zitten. Ook was de Marine-Brigade van Hermann Ehrhardt actief, waaruit later de harde kern van de ultrarechtse Organisation Consul zou voortkomen, die verantwoordelijk zou zijn voor de moord op Matthias Erzberger en Walter Rathenau.143 Deze vrijkorpsen werden nog eens ondersteund door zo’n 15.000 reguliere manschappen, toegekend door minister-president Philipp Scheidemann. Intussen was ook het ‘Rode Leger’ uitgebreid tot zo’n 20.000 goedbewapende mannen onder leiding van de 23-jarige matroos en ‘veteraan’ van de muiterij in Kiel, de KPD’er Rudolf Egelhofer. Omdat deze van geen wijken wilde weten en ook de regering in Bamberg zich, op advies van Noske die ook in München weer een voorbeeld wilde stellen, onverzettelijk opstelde, was een keiharde strijd onvermijdelijk.144

De tweede Radenrepubliek zou slechts twee weken standhouden. Maar zij zou wel een onuitwisbare indruk achterlaten, zeker ook door de uiterst bloedige gevechten tussen de ‘Roden’ en ‘Witten’. En ook nu fungeerden geruchten weer als een katalysator voor de escalatie van geweld. Max Levien had van niemand minder dan Lenin instructies gekregen om leden van de aristocratie en de hogere middenklasse in gijzeling te nemen. Aldus geschiedde. Er werden mensen gevangengenomen en als gijzelaars vastgezet in een school, het Luitpoldgymnasium. Toen ‘witte troepen’ in een buitenwijk van München gewelddadig optraden, werd dit door leden van het Rode Leger gewroken op deze gijzelaars. Tien gevangenen werden op 30 april in koelen bloede doodgeschoten, onder wie leden van de Thulegesellschaft, een uiterst rechtse, antisemitische völkische sekte.145 Een van de slachtoffers was een vrouw, een aristocratisch familielid van een van de vrijkorpscommandanten die volgens de geruchten voorafgaand aan haar executie seksueel misbruikt zou zijn.146 De geruchtencarrousel deed opnieuw zijn werk. Het nieuws over de dood van de gijzelaars en de vrouw verspreidde zich als een lopend vuurtje door de stad en zorgde voor een radicalisering van de contrarevolutionaire troepen. Thomas Mann noteerde op 1 mei rond het middaguur in zijn dagboek: ‘De stad [..] in rep en roer: ’s nachts zijn de in het Luitpold-gymnasium geïnterneerde burgerlijke en adellijke gijzelaars, men kent hun namen niet, het zouden er tien zijn, vermoord en daarbij verminkt. [..] Geweldige woede bij de burgerbevolking. Alle rode mouwbanden plotseling verdwenen’.147

Een paar dagen lang vond er in München een orgie van geweld plaats, vooral uitgeoefend door de ‘witte garde’. Tijdens de burgeroorlog werden vlammenwerpers, tanks, zware artillerie en zelfs enkele vliegtuigen ingezet. De soldaten die de stad binnentrokken oefenden een ware terreur uit. Gezichtsbepalende revolutionairen als Rudolf Egelhofer en de anarchist Gustav Landauer werden door vrijkorpssoldaten gruwelijk vermoord. Eugen Leviné werd aangeklaagd wegens ‘hoogverraad’ en in juni, onder groot protest, ter dood veroordeeld. Ernst Toller kreeg een gevangenisstraf van vijf jaar, en kwam, volgens eigen zeggen, in een cel terecht met bloedvlekken en met een muur ‘vol kogelgaten en uitgedroogde stukjes vlees’ (zie de Inleiding van deel I). Ook onschuldige burgers werden het slachtoffer van het genadeloze geweld, zoals 21 mensen van een genootschap van katholieke ambachtslieden die werden vermoord omdat men hen had hen aangezien voor Spartakisten.148

Toen München op 3 mei was ‘bevrijd’, waren er tussen de 600 en 1000 doden te betreuren, onder wie niet minder dan 335 burgers. Het aantal dodelijke slachtoffers aan de kant van de regeringstroepen bedroeg slechts 58.149 Rechtbanken spraken tegen de aanhangers van de Radenrepubliek straffen uit van in totaal 6000 jaar. Van de aangeklaagden werden er 65 veroordeeld tot dwangarbeid, 1737 tot gevangenisstraf en 407 tot een lichtere vorm van hechtenis.150 Soldaten van de vrijkorpsen kwamen, niet onverwacht, weg met veel lagere straffen.

De revolutionaire gebeurtenissen in München, en zeker de laatste periode van de neergeslagen tweede Radenrepubliek, maakten een verpletterende indruk. In de avond van 1 mei schreef Thomas Mann, die nu weer duidelijk aan de kant stond van de contrarevolutionaire troepen, opgelucht in zijn dagboek:

==

De communistische episode in München is voorbij; er zal weinig animo leven om die nog eens over te doen. Een gevoel van bevrijding en verlichting kan ook ik niet ontkennen. De druk was afschuwelijk. Hopelijk grijpt men de gewetenloze ‘massa’-helden, die ook de misdadige botheid van de moord op de gijzelaars op hun geweten hebben, in de kraag en worden zij exemplarisch berecht.151

==

Ook veel andere inwoners van München waren opgelucht. Mensen zouden zich de chaos, de honger en de stakingen herinneren, maar, mede onder invloed van de rechtse propaganda, toch vooral het ‘rode schrikbewind’, uitgeoefend door lieden die in verband werden gebracht met het Russisch communisme. Bolsjewistische en – opvallend veel – Joodse krachten hadden zich daadwerkelijk van München meester weten te maken en een ‘dictatuur van de minderheid’ weten te vestigen, hoe kort ook. In geen enkele andere Duitse stad zou de haat jegens het bolsjewisme en marxisme fanatieker vormen aannemen dan in München.152 Het was dit naoorlogse klimaat van geweld, wraak, verdachtmakingen, antibolsjewisme en antisemitisme dat een vruchtbare voedingsbodem zou vormen voor Hitlers ideeën: zijn verblijf in München in het voorjaar van 1919 was cruciaal voor zijn ontwikkeling.153

Met het neerslaan van de Tweede Radenrepubliek in München eindigde de tweede fase van de revolutie van 1918/19. Na de revolutie woei in Beieren de politieke wind uit een compleet tegengestelde hoek. Beieren zou een bolwerk worden van rechts-conservatisme, waar vijanden van de republiek en radicaal-rechtse figuren een veilig heenkomen vonden, zoals vrijkorpsleider Waldemar Pabst.154 Van de 73 völkische organisaties in heel Duitsland na 1918 vonden er alleen al 15 hun onderdak in Beieren.155 Hitlers NSDAP was er slechts één van.

==

4. Het debat en de betekenis van de revolutie

==

Het debat

Al vele decennia is er een – vaak politiek en moreel beladen – debat over de vraag of de revolutie van 1918/19 wel een echte revolutie was. Wat was er sinds november 1918 eigenlijk wezenlijk veranderd, en wat niet? In hoeverre heeft de revolutie gezorgd voor een echte breuk tussen het Tweede Keizerrijk en de Weimarrepubliek? Kan men spreken van ‘gemiste kansen’ of zelfs van ‘verraad’ van de revolutie omdat deze er niet in geslaagd was om een stabiel en progressief hervormd politiek systeem tot stand te brengen? De discussie spitst zich vooral toe op de vraag of de Voorlopige Regering onder leiding van Ebert vanaf november 1918 niet meer had kunnen – of moeten – doen om ervoor te zorgen dat de machtspositie van de oude elite daadwerkelijk werd gebroken. Dat gold met name voor het officierskorps en de industriëlen, maar ook voor de top van de bureaucratie en de Pruisische Junkers, kortom, voor de oude elite. Als dat was gebeurd, dan had Duitsland vanaf november 1918 een werkelijk nieuwe start kunnen maken en een echte democratisering van het bestuur kunnen doorvoeren, is de redenering – en dan had misschien voorkomen kunnen worden dat de nazi’s in 1933 de macht grepen, is vervolgens de meer of minder uitgesproken gedachte. Nu kwam er weliswaar een nieuwe Voorlopige Regering onder leiding van een sociaaldemocraat tot stand, maar was Ebert niet te gematigd en voorzichtig geweest? Had hij niet radicaler met het oude bewind moeten afrekenen en meer zijn kans moeten grijpen om vergaande hervormingen door te voeren die de Weimarrepubliek stabieler hadden gemaakt?156

Het zijn even belangrijke als lastige vragen. Voor een historisch gefundeerd antwoord is het belangrijk dat men Ebert en de zijnen niet beoordeelt met de kennis en wijsheid achteraf, maar zoveel mogelijk vanuit het perspectief dat zij toen hadden. Toen Ebert op 10 november 1918 het pact met de legerleider Groener sloot, had hij niet zo heel veel keuze. Het was, een dag na de troonsafstand van de keizer, een onoverzichtelijke situatie en de plotseling benoemde Ebert stond onder grote druk. Om de revolutie te beschermen tegen de sterk gevoelde dreiging van radicaal-links en om chaos en misschien zelfs een burgeroorlog te voorkomen, had hij nu eenmaal de zo belangrijke steun van het leger nodig. Dat was zijn machtsbasis. En om de discipline in het leger in stand te houden, moest de bevelsbevoegdheid van de officieren gehandhaafd blijven.157 Daarom was het pact met Groener een pragmatische beslissing – politiek gevoelig, maar wel nodig. Meer in het algemeen wilde Ebert de oude organisatiestructuren behouden om anarchie te voorkomen. Daarom riep hij ook bijvoorbeeld de ambtenaren op om op hun posten te blijven.158 En ook het pact dat de vakbonden op 15 november met de industriëlen sloten was ingegeven door pragmatisme. De nationalisatie die de USPD wenste was moeilijk te verenigen met de economische belangen van gewone vakbondsleden. De vakbondsleiders wilden het vooral hebben over korter werken, hogere lonen en het recht om te staken – doelen die al langer werden nagestreefd. De MSPD en de vakbonden waren bereid tot onderhandelen, en die onderhandelingen slaagden, en waren geen ‘verraad’ of een buiging voor de oude machten. De werkgevers deden in het verdrag belangrijke concessies aan de arbeiders, zoals een achturige werkdag. Er bleek weinig draagvlak voor een socialistische economie, en al helemaal niet op het platteland. Daar zouden pogingen om het socialisme op te leggen of vergaande landhervormingen niet succesvol zijn geweest – daarvoor was de weerstand veel te groot. En ook in de steden was, zoals hierboven is gebleken, de grote meerderheid van de Duitse arbeiders gematigd en niet bolsjewistisch ingesteld. Zelfs de arbeiders- en soldatenraden waren in 1918 overwegend sociaaldemocratisch georiënteerd; de links-radicalen waren ook daar duidelijk in de minderheid en vormden geen daadwerkelijk gevaar. In zoverre toonden de verkiezingen van januari 1919 Eberts gelijk aan: hier behaalden de gematigde partijen veruit de meeste stemmen, en kreeg hij de brede steun die hij altijd had gewild.

Maar men kan het ook omdraaien: juist omdat ook de raden bestonden uit overwegend gematigde sociaaldemocraten, kan men het als een ‘gemiste kans’ zien dat de voorlopige regering-Ebert niet sterker met deze raden heeft samengewerkt om enkele van hun belangrijke eisen te realiseren, zoals hervormingen van het leger, personele hervormingen in het bestuur of grotere deelname van arbeiders in de leiding van privéondernemingen. Dat zou heel wat spanning en onvrede hebben weggenomen. Wat extra olie op het vuur heeft gegooid is de inzet van de ultrarechtse vrijkorpsen, die zulk extreem en buitenproportioneel geweld gebruikten – en dat onder de verantwoordelijkheid van een SPD’er, de houwdegen Noske, die bij de arbeiders zoveel kwaad bloed heeft gezet. De regering-Ebert werd hierdoor afhankelijk van rechtse troepen, die, in hun haat jegens alles wat links was, eigenlijk het liefst de Weimarrepubliek omver hadden geworpen. Dat was een uiterst ongemakkelijk pact. En ook het leger behield een sterk autonome positie, die de positie van Ebert, ook als rijkspresident, zou verzwakken. Het leger zou zich in de Weimarrepubliek als een nauwelijks controleerbare ‘staat binnen de staat’ ontwikkelen, en ook het Duitse militarisme behoorde allesbehalve tot de verleden tijd.

Het handelen van Ebert en de zijnen kan grotendeels verklaard worden door de angst dat er in Duitsland, in navolging van Rusland, een bolsjewistische revolutie zou kunnen uitbreken. Die angst werd echt zo ervaren. Symbool daarvoor staat de ladder in Eberts kanselarij om ieder moment te kunnen vluchten. En die angst heeft zijn handelen vergaand beïnvloed, en zoals we nu weten: meer dan eigenlijk nodig was. Daarom werd er nauw samengewerkt met het leger, en daardoor waren ten tijde van de Weimarrepubliek in bijvoorbeeld Oost-Pruisen grote delen van het ambtenarenapparaat antirepublikeins gezind; voor het leger gold hetzelfde. De oude elite, die Hitler uiteindelijk in het zadel zou helpen, behield uiteindelijk op veel plaatsen haar machtspositie. Zoals Erich Maria Remarque een van zijn hoofdpersonen liet zeggen: ‘De meest vooruitstrevende minister moet altijd schipbreuk lijden als hij een reactionair korps geheimraden tegen zich heeft. En de geheimraden zijn in Duitsland hun posities blijven innemen. Deze Napoleons der bureaus zijn onaantastbaar’.159 Op sleutelposities veranderde er in dat opzicht niet zo veel. Daarom kan men stellen dat ‘de’ Duitse revolutie van 1918/19 geen echt keerpunt was in de Duitse geschiedenis.160 Daarvoor bleven de oude politieke en sociale structuren te veel intact en waren ook het gezag en de structuur van het leger niet echt aangetast. De betekenis van de revolutie was er echter niet minder om.

==

De betekenis van de revolutie

De betekenis van de revolutie van 1918–19 voor de Weimarrepubliek kan nauwelijks worden overschat. Het verloop van de revolutie was bijzonder tragisch en zou een zware erfenis blijken voor de Weimarrepubliek. Dat geldt op minstens drie terreinen. Allereerst leidden de Januari-opstand van 1919 en het gewelddadige neerslaan daarvan tot een definitieve breuk binnen de arbeidersbeweging. De relatie tussen de sociaaldemocraten en radicaallinkse krachten was al sinds de Eerste Wereldoorlog zeer gespannen, maar na januari 1919 zou het tussen hen niet meer goed komen. Daarvoor waren de verhoudingen sindsdien te zeer vergiftigd, zoals we hebben gezien. Niet alleen zouden communisten er vanaf 1919 alles aan doen om de Weimarrepubliek ten val te brengen – er zouden nog talrijke coups volgen –, maar belangrijker was nog dat de SPD en de KPD in een latere fase niet gezamenlijk zouden optrekken in hun strijd tegen Hitler en de NSDAP. De KPD weigerde dat, en zou de SPD vanaf einde jaren twintig zelfs bestempelen als ‘sociaalfascisten’. We zullen het nooit zeker weten, maar als beide partijen een gemeenschappelijk front tegen Hitler hadden gevormd, was de geschiedenis wellicht anders verlopen. Een vergelijking met Frankrijk is in dit opzicht interessant, waar in het Volksfront van Léon Blum (1936–1938), opgericht uit bezorgdheid over het fascisme, socialisten en communisten wél samenwerkten.161 De breuk binnen de Duitse arbeidersbeweging kan gezien worden als een onderdeel – en misschien wel symbool – van een breder fenomeen in de Weimarrepubliek, namelijk dat van grote verdeeldheid en polarisatie. Voor veel bewoners van Duitsland waren de revolutie en de grote chaos waarmee die gepaard was gegaan de slechtst denkbare start van de nieuwe republiek. Het zou de Weimarrepubliek tot op het bot verdelen.

In de tweede plaats ging de revolutie vanaf zijn tweede fase in januari 1919 gepaard met buitensporig geweld, waarbij veel meer doden vielen door het geweld van de staat dan als gevolg van het geweld van radicaal-links. De overheid wilde hiermee een duidelijke boodschap aan zijn tegenstanders en bevolking overbrengen en zijn macht demonstreren. Op de lange termijn bezien was het een keerpunt in de moderne Duitse geschiedenis, omdat er voor de eerste keer op grote schaal geweld werd gebruikt tegen de eigen bevolking. Anders dan Rusland, het Ottomaanse Rijk, maar ook Frankrijk en Italië hadden sinds het midden van de negentiende eeuw Pruisen en het Tweede Keizerrijk nooit spectaculair geweld gebruikt tegen de eigen bevolking. Dat was nu sinds de winter van 1918–19 dus veranderd.162 En het tragische was dat dat geweld nu werd ingezet door uitgerekend een sociaaldemocratische regering, die voor het eerst in de Duitse geschiedenis aan de macht was. Mede door het ontsporen van de revolutie in geweld, heeft zij bijgedragen aan het ontstaan van een gewelddadige – en sterk gepolariseerde – politieke cultuur in de Weimarrepubliek waarbij geweld, en soms zelfs moord, een politiek overtuigingsmiddel werd. Dat was in het Keizerrijk ondenkbaar geweest. Hier is dus, ironisch genoeg, wél sprake van een grote breuk. Tussen 1930 en 1933, toen het straatgeweld tussen nazi’s en communisten sterk toenam, zouden vergelijkbare patronen van geweld terugkeren. Net als in 1919 werd in 1933 het gebruik van geweld gerechtvaardigd door de boodschap dat Duitsland te gronde kon gaan door een communistische staatsgreep.163

Ten derde heeft de revolutie bijgedragen aan een klimaat van angst voor en haat jegens het bolsjewisme – en alles wat ‘links’ was. De concrete ervaring van de communistische Radenrepubliek in München is exemplarisch daarvoor. Hitler en de NSDAP hebben vanaf het begin zeer sterk van dat antibolsjewistische sentiment kunnen profiteren. Daarnaast konden ze met veel succes de mythe van de Dolkstoot propageren: Duitsland had de oorlog verloren door de verraderlijke revolutionairen, de ‘novembercriminelen’. Met groot gemak werden daarbij de sociaaldemocraten en de bolsjewieken op één hoop gegooid. Ebert of Liebknecht – dat waren vóór alles verraders. Dat zij elkaar in werkelijkheid keihard hadden bestreden, deed niet ter zake. Ook wanneer men de Abelpapers leest, ziet men in veel verhalen van de vroege nazi’s dat er op een negatieve manier werd gesproken over ‘de’ revolutie van 1918–19, die vaak werd gereduceerd tot de opstand van links-radicalen of tot een oproer waarbij sociaaldemocraten en communisten op één lijn werden gesteld. Karl Schlee bijvoorbeeld had het over de ‘dolkstoot [in de rug van het leger] door volksverraders (KPD, SPD en Joden)’.164 In de ogen van Hermann Reinhardt was in november 1918 een ‘marxistische revolutie’ uitgebroken, waardoor Duitsland vijftien jaar lang gebukt zou gaan onder een vreselijk bewind.165 Hoe dan ook was ‘de’ revolutie een ‘schande’ voor Duitsland, dat ‘verraden’ was. Zo schreef de ex-marinier Karl Fischer dat hij zich door zijn nieuwe leven na de oorlog bewust werd van de ‘chaos’ waarin Duitsland door ‘de revolte van 1918’ was gestort.166 De soldaat Gottfried Klinger, die in de oorlog meerdere keren gewond was geraakt, onder meer in de slag bij Verdun, schreef over de ‘treurige beelden van de rode heerschappij’ tijdens hun terugtocht in Duitsland, begin december 1918. Hij kon en wilde niet begrijpen dat alle strijd en ontberingen gedurende 4,5 jaar vergeefs waren geweest.167 En Hertha von Reuss, die tijdens de Eerste Wereldoorlog Duitse soldaten had verzorgd, schreef dat ze, eenmaal weer thuis in Berlijn, ‘tandenknarsend rode hordes’ zag, en daarom begin 1919 naar München vertrok, waar ze in mei de troepen van Epp met open armen zou ontvangen.168 Opvallend is ook dat ‘de’ revolutie en de nederlaag van de Eerste Wereldoorlog steeds meer in elkaar werden geschoven, als één groot, onontwarbaar complex: ‘de’ socialisten of ‘de’ Joden hadden ‘het’ gedaan – feiten deden er steeds minder toe. Het heeft een grote actualiteitswaarde. De democraat Friedrich Ebert zou zich hier nauwelijks tegen kunnen verdedigen.

==

Maar toch is ook hier een andere kant aan het verhaal. Men moet niet vergeten dat de revolutie voor Duitsland ook indrukwekkende resultaten heeft opgeleverd, zeker in haar beginfase.169 De revolutie verliep aanvankelijk vrijwel zonder bloedvergieten, en maakte op korte termijn een einde aan de oorlog en daarmee aan een strijd die eigenlijk al verloren was. Een dreigende hongersnood werd afgewend. De revolutie maakte ook een einde aan een autoritair regeringssysteem dat de ontwikkeling van de parlementaire democratie lang had tegengehouden; zo kwam er een wettelijke erkenning om te staken en een einde aan het gehate drieklassenkiesrecht in Pruisen.170 Duitsland zou een moderne constitutionele republiek worden waarin mannen én vrouwen stemrecht kregen, en waarin de fundamenten van de welvaartsstaat verder werden uitgebouwd. Bovendien bleef de Duitse eenheid bewaard – bepaald geen vanzelfsprekendheid. Zeker vanuit een vergelijkend internationaal perspectief is de revolutie ook een succes te noemen. Het zou te makkelijk zijn om de ondergang van de Weimarrepubliek in 1933 als een noodzakelijk gevolg te zien van de revolutie van 1918–19.171 Daar zitten nog heel veel stappen tussen.

==

==

HOOFDSTUK 2

De dragende krachten van de Weimarrepubliek

1. Waarom Weimar?

==

Vandaag de dag is Weimar een idyllisch cultureel stadje van zo’n 65.000 inwoners, gelegen in het fraaie glooiende landschap van de deelstaat Thüringen. Nadat het in de DDR veertig jaar een vrij armoedig bestaan had geleid, is Weimar na de val van de Muur flink opgeknapt – in 1999 was het de Culturele Hoofdstad van Europa die 7 miljoen bezoekers trok.

In Weimar komen de uitersten van de Duitse geschiedenis samen.1 Aan de ene kant staat Weimar symbool voor de Duitse Klassieken en de enorme bloei van de Duitse cultuur rond 1800, die voor een groot deel te danken is aan haar beroemdste inwoners Friedrich Schiller en Johann Wolfgang von Goethe. Het veelzijdige genie Goethe (1749–1832) – dichter, schrijver, filosoof, politicus, onderzoeker van de natuur en heel veel meer –, kwam in 1775 aan in het toen slechts 6.000 inwoners tellende stadje en zou er vrijwel de rest van zijn gehele leven blijven wonen. Zijn fraaie huis kan nog steeds worden bezocht. Ook al herbergde Weimar na Goethe nog vele andere beroemdheden – zoals de componist Franz Liszt, de filosoof Friedrich Nietzsche of de architect Henry van de Velde –, de roem van Weimar is toch vooral verbonden met de naam van Goethe, auteur van Faust, en een van de grootste geesten die ooit heeft geleefd. Weimar staat daarmee voor schitterende cultuur, humaniteit en een kosmopolitische geest. Maar rijdt men nog geen tien kilometer vanuit Weimar richting het bosrijke noorden, dan komt men terecht in concentratiekamp Buchenwald, dat in 1937 zijn poorten opende en een van de grootste concentratiekampen van het Derde Rijk zou worden. Hier zaten tot 1945 onder erbarmelijke omstandigheden bijna een kwart miljoen gevangenen van het naziregime opgesloten, waarvan meer dan 50.000 mensen het einde niet levend haalden.2

Weimar als symbool voor de twee uitersten van de Duitse geschiedenis is het perspectief dat we na 1945 hebben. In 1919 had men dat perspectief nog niet. Toen stond Weimar nog alleen model voor de klassieke, humanistische Duitse cultuur – de verschrikkingen van het Derde Rijk waren nog ver weg, al zou de nazibeweging hier een sterke aanhang krijgen en werd de Hitlerjugend in 1926 uitgerekend in Weimar opgericht3, en was het ook de eerste stad die een ‘culturele zuivering’ door Wilhelm Frick zou ondergaan, de NSDAP-minister van Cultuur in Thüringen in 1930–31.4

De Weimarrepubliek is genoemd naar het plaatsje Weimar omdat daar vanaf februari 1919 de grondwetgevende Nationale Vergadering (‘Verfassunggebende Nationalversammlung’) bij elkaar kwam om te bespreken hoe de grondslagen van de nieuwe democratische staat eruit zouden moeten zien. In het fraaie, speciaal verbouwde Nationale Theater werd een half jaar lang vergaderd over de grondwet, die uiteindelijk op 11 augustus formeel werd afgekondigd: de Weimarer Verfassung.

Waarom werd er gekozen voor Weimar? Het besluit werd genomen op 14 januari 1919, na een drie uur durende discussie in de rijkskanselarij onder leiding van Friedrich Ebert.5 Het was een paar dagen nadat de Januari-opstand in Berlijn bloedig was neergeslagen, één dag voordat Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht vermoord zouden worden, en vijf dagen voor de verkiezingen voor de Nationale Vergadering. Pragmatische redenen speelden zeker een rol bij de keuze: men vreesde grote politieke onrust en chaos in het revolutionaire Berlijn – de opstand van linksradicalen lag uiteraard nog vers in het geheugen. Voor SPD’er Philipp Scheidemann, lid van de Voorlopige Regering, was bovendien belangrijk dat in Berlijn in een handomdraai honderdduizenden mensen de straat op konden gaan om te protesteren, waarbij hij verwees naar het Radencongres in december, dat steeds weer door demonstranten was verstoord. Weimar daarentegen was veilig, rustig en klein, en lag ook nog eens heel gunstig in het midden van Duitsland, zo’n driehonderd kilometer ten zuiden van Berlijn. Maar ook idealistische redenen speelden een rol. Dat liet Ebert duidelijk merken toen hij op 6 februari een grote rede hield bij de opening van de Nationale Vergadering. Hij begon met een speciaal woord van welkom aan de 37 vrouwen, die nu voor het eerst in de Duitse geschiedenis in het nationale parlement zaten, daarmee meteen verwijzend naar de andere weg die de nieuwe republiek was ingeslagen. Aan het einde van zijn verhaal stelde hij dat de ‘geest van Weimar’ stond voor een ander Duitsland: niet meer van militarisme en Pruisisch imperialisme, maar van ‘de geest van de grote filosofen en dichters’; Duitsland moest veranderen van een ‘wereldmacht’ naar een macht van ‘geestelijke grootte’.6 Maar de keuze voor Weimar in plaats van Berlijn was niet alleen voor binnenlands gebruik, er werd tevens een boodschap mee afgegeven voor een niet-Duits publiek. Men hoopte zo een goede indruk te maken op de geallieerden (de vredesbesprekingen in Parijs waren half januari begonnen), en vooral dat de keuze met name de Amerikaanse president Wilson mild zou stemmen. Zo zou Duitsland een gunstiger vrede krijgen, althans dat hoopte onder anderen graaf Ulrich von Brockdorff-Rantzau, de toekomstige minister van Buitenlandse Zaken, in januari.7