Femke Vindevogel

Baksteen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 FEMKE VINDEVOGEL EN UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1092 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Aan Frida, mijn Ikigai.

1

==

Mijn appartement gromt om het kwartier door het passeren van de tram. Ik woon langs de ring van Gent, op de zolderverdieping van een herenhuis. Op elk moment van de dag wordt een mist van uitlaatgassen gevangengehouden tussen de hoge gevels, veroorzaakt door een constante stroom van verkeer die zich als een trekzak van verkeerslicht naar verkeerslicht beweegt. Al dat verkeer heeft een barst in het raam veroorzaakt. Ik heb de barst met stukjes washitape beplakt om tocht en uitlaatgassen te weren. Mocht ik die stukjes lospeuteren en weer aan elkaar kleven dan zou er in gouden letters staan: Add a little confetti to each day. In mijn geval is die confetti vooral mijn mopshond Kuro. Ze kan zich in allerlei yogahoudingen wringen, een talent dat haar tot mijn verbazing tachtigduizend Instagramvolgers heeft opgeleverd.

==

Ik druk mijn gezicht tegen het raam. Mijn reflectie zweeft boven het verkeer. Sneeuw ruist door mijn hoofd. Treuzelend werk ik een potje Alpro Soya-chocoladepudding naar binnen. Nochtans moet ik in mijn schoenen springen en naar beneden rennen, met mijn armen wapperen naar de tramchauffeur of tenminste een poging ondernemen om eens op tijd te komen, maar de sneeuw vliegt horizontaal voorbij en onderstreept dat het geen weer is om te gaan werken. De tram van kwart voor negen, die ik van plan was te nemen, arriveert bij de halte. Pendelaars die een halve minuut geleden nog als koeien tijdens een regenvlaag hun rug naar de wind draaiden, drommen samen bij de tramdeuren. Een straatlantaarn strooit onophoudelijk gele confetti over hun schouders, wil hen doen geloven dat het openbaar vervoer een feestje is.

‘Kom,’ zeg ik tegen Kuro. ‘Eerst een plasje doen. Ik neem de volgende tram.’

Kuro werpt een half oog op de sneeuwvlokken die het raam aantikken, strekt haar voorpoten en slaapt verder. Net als ik laat ze zich niet makkelijk opjutten en heeft ze een hekel aan kou. Wij zijn de tegenpolen van Luka: mijn beste vriendin, mijn ex, mijn status-het-is-ingewikkeld. Zij heeft het altijd twee of drie graden warmer dan ik. Onze vriendschap bestaat voor een groot deel in het stiekem hoger en lager zetten van de thermostaat. Op lammerzachte dagen noemen we elkaar Kleumpje en Puffie, naar de personages uit een gelijknamig prentenboek.

==

Aan de halte zwaaien de tramdeuren open en een reiziger wringt zich tegen de opstappende massa in naar buiten. Hij recht zijn kraag, trekt zijn muts dieper over zijn voorhoofd en sliert met langlaufpassen richting binnenstad. De tram vertrekt en verdwijnt om de bocht, krijsend. Dat geluid herinnert me aan melkschuim- en espressomachines, de kop koffie waarvoor ik nu geen tijd meer heb. Ik zoek geduldig maar een beetje driftig naar mijn sleutels, trek mijn jas en schoenen aan, til Kuro op en loop met haar de trap af, me alsnog haastend. Net als ik mijn bazin op de hoogte wil stellen van mijn laattijdigheid, zie ik het bericht dat ze me een half uur geleden stuurde: Blijf maar thuis vandaag. Verwarming stuk. Museum gesloten.

Mijn schouders zakken. ‘We gaan sowieso voortmaken,’ zeg ik tegen Kuro terwijl ik de deur open. ‘Het is te koud om te treuzelen.’ De rest van mijn woorden slik ik in. Mijn zicht op de straat is afgesneden. Tussen mij en de dag staan twee borsthoge zakken vol bouwafval in de portiek. Ik kijk om me heen, speur de straat af naar bouwfirma’s, lolbroeken of een candid camera, maar er springt nergens iemand tevoorschijn die ‘verrassing’ of ‘vergissing’ roept. Ik zet een stap achteruit, plots op mijn hoede. Dan merk ik het briefje op met mijn naam dat aan een van de zakken is geniet. De verbeelding jaagt me naar achter, veilig naar de eerste trede van de trap. In vetgedrukte letters staat daar boven mijn gedachte: Vrouw vindt bompakket bij de voordeur.

Het probleem is dat ik slecht van vertrouwen ben.

Ik ben Iggy, een dertigjarige vrouw die als suppoost werkt in het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst. Ik ben geen held. Het zou wellicht beter zijn mocht ik achterwaarts de trap oplopen en pretenderen dat er niets gebeurd is: een tactiek die ik ook op het werk gebruik als mensen zich te dicht bij de kunstwerken wagen.

Kuro trippelt zomaar op het gevaar af, heft haar achterpoot en plast tegen de linkerzak. Vloekend stap ik over de drempel, de ochtend in. Ik trek het briefje los, frommel het in mijn jaszak en werp een voorzichtige blik in het bouwafval: het zijn gewoon stenen, bestrooid met een laagje sneeuw, onschuldige versgebakken broodjes met gezeefde bloem erover. Om goed over de rand te kunnen kijken moet ik op mijn tenen staan.

‘Het is een keer iets anders dan een boeket bloemen,’ zegt een passerende man. Pas als de volgende tram de straat, mijn portiek en mijn hersenen opschudt, hervind ik mijn verstand en zie ik het gevaar. Redelijk diep in de linkerzak ligt een steen waarop een deel van een gezicht is geschilderd, een oog om precies te zijn. Het oog en ik herkennen elkaar. We gedragen ons als magneten die met de verkeerde kant tegen elkaar worden gehouden, duwen ons resoluut van elkaar af. Ik til Kuro op. Achterwaarts en bevend jaag ik mezelf de hal in, helemaal de trappen op naar de veiligheid van mijn woonkamer. Daar zak ik worstelend naar adem op de vloer, met de hartslag van een machinepistool. Ik probeer te doen alsof er niets aan de hand is, dwing mezelf om op te staan en de vaatwasser te vullen. Het valt echter niet meer te ontdenken: soms vind je een vader tussen een zak bouwafval. Soms staat er zomaar op een beduimeld briefje: Iggy, dit is het kunstwerk dat je vader destijds op de muur van onze eetzaal schilderde. Trees uit psychiatrisch centrum Sint-Jan de Deo.

==

De tram van elf uur dendert door de straat en geeft me een excuus om te huiveren. Mijn venster zindert. Winter slakt over het glas naar beneden. Ik voel me niet op mijn gemak. Het briefje dat aan de zakken met stenen hing, bevindt zich nu op de bodem van mijn vuilnisbak, begraven onder een hoop courgetteschillen en tomatenpuree. Ondanks mijn poging om het snel te vernietigen heeft het een doorgang gecreëerd in mijn geheugen, ergens naar een gang waarvan ik dacht dat ik die zorgvuldig had gesloten. Al de hele ochtend zie ik psychiatrisch centrum Sint-Jan de Deo voor me, de blauwe toegangspoort daarvan die de verslaafden en de gekken gevangenhoudt.

Papa is op reis naar Berlijn, zeiden mijn zus Pinkeltje en ik vroeger als hij weer eens geïnterneerd was. Dat was geen leugen. Hij refereerde zélf aan Sint-Jan de Deo als de DDR. De hoge muren die het gebouwencomplex van de buitenwereld afsloten, leken volgens hem sprekend op de Berlijnse Muur en hij sprak uit ervaring: meermaals per jaar bezocht hij Oost-Berlijn. Jeansbroeken waren ginder meer waard dan goud, zei hij, en dat klopte. Met de opbrengst van de broeken die hij in de DDR verkocht, konden we telkens uitgebreid winkelen in de Unic, de chicste supermarkt in Scheldewindeke en omstreken.

==

De laatste keer dat ik Sint-Jan de Deo bezocht, gunden ze vader een dagpasje en wat zakgeld, zodat hij met mij (de verloren dochter die hij al jaren niet had gezien) op stap kon gaan. Hoewel hij opgetogen was door mijn bezoek, maar vooral verwonderd over het feit dat ik was opgegroeid, hield hem dat niet tegen om in het eerste het beste café neer te strijken en een pint te bestellen. Met trots verklapte hij mij zijn trucjes om drank binnen te smokkelen op de ontwenningsafdeling, blijkbaar vergeten dat ik alleen maar was gekomen omdat hij aan de telefoon zo overtuigend beweerde dat hij al maanden droogstond. Toen ik het achteraf aan Pinkeltje vertelde, zei ze dat ik het had kunnen weten, dat ze me al duizend keer had gewaarschuwd voor het hoge percentage aan zever dat uit de mond van een zatlap vloeit.

==

Tijdens die fameuze daguitstap liet hij zich tussen twee verdiepingen in, op de roltrap in het shoppingcentrum aan het Zuid in Gent, per ongeluk ontvallen dat hij een gezwelletje had.

Gevoel voor timing was nooit een talent van hem geweest, dingen minimaliseren wel. Toen hij op het eind van de namiddag weer naar de instelling vertrok, draaide hij zich nog eenmaal om. Hij zag bleek als meel. Ik herinner me hoe ik bij HEMA een tandenborstel en waterverf wilde gaan kopen, zodat ik sproeten op zijn gezicht kon spatten, iets wat ik in mijn kindertijd deed bij de figuren die mijn tekeningen bevolkten. Vader zwaaide, hij had de grijns van een jongetje dat zich blijer voordoet dan het is en ik voelde me ouder dan ik was. Die beelden zou ik later alsmaar opnieuw in mijn hoofd afspelen, twijfelend of het wel precies zo gegaan was – het gezwelletje bleek een ernstig geval van tong- en slokdarmkanker. Ik heb vader nooit kunnen confronteren met de cijfers, de correlatie tussen een hang naar alcohol en dat soort kankers. Nooit heb ik hem kunnen verwijten dat het zijn eigen schuld was en hoe erg ik dat vond.

==

Moeder mag ik niet bellen. Wat haar betreft is vader verleden tijd. Elke herinnering aan hem resulteert in een eindeloze reeks van slaapmedicatie en klaagbedes. Bij Pinkeltje kan ik ook niet terecht, ze woont op een eiland en heeft geen telefoon, leeft nog in de tijd van toen. We communiceren voornamelijk via kerstkaarten en schaakpartijen per brief, hebben elkaar al tien jaar niet meer gesproken.

Ik bel Luka. Omdat ze tijdens het schilderen nooit haar telefoon opneemt, bel ik acht keer. Als ze uiteindelijk opneemt en hoort wat er aan mijn voordeur staat, zegt ze dat ze meteen komt.

Herinneringen zonder samenhang waarin vader de hoofdrol speelt, overspoelen intussen de binnenkant van mijn oogleden.

Die keer aan de keukentafel, toen hij mijn gezicht in een hoop hete puree duwde.

Die keer dat hij zo hard met zijn vuisten op tafel sloeg dat het servies simultaan omhoog hikte.

Die keer dat hij ’s morgens thuiskwam na zijn nachtdienst bij het sorteercentrum van De Post en in zijn benevelde toestand de vissenkom van mijn zus aanzag voor een stoel en al haar goudvissen een spartelende dood vonden.

Die keer dat hij me voor straf tegen de kachel aan duwde. De huid van mijn knie bleef sissend aan het ruitje kleven en had veel weg van het rimpelige vel dat soms op warme melk drijft.

Die keer in de achtertuin. Pinkeltje en ik hielden onze blik angstvallig gericht op het ventilatieroostertje van de dampkap dat flapperend de etenslucht en flarden van een ruzie losliet. Als paarden aan een longeerlijn liepen we steeds dezelfde gang rond de stam van het boompje met de parapluvormige kruin, hopende dat het ons zou kalmeren. Dat deden we zo vaak dat onze voeten intussen een kaal pad van ongemak in het gras hadden gesleten. Een langgerekte schreeuw in de keuken deed een duif opvliegen. Het boompje sidderde en verloor prompt enkele bladeren. Pinkeltje, twee jaar jonger dan ik, begon te snotteren.

‘Het is niets,’ zei ik, op exact hetzelfde toontje dat moeder gewoonlijk gebruikte om ons gerust te stellen. ‘Ze zijn niet boos op elkaar. Vader doet zijn zangoefeningen, dat is alles.’

Het rumoer in de keuken zwol aan. Ik rilde. Tussen de wind door probeerde ik vaders woorden te vangen. ‘Dit doe ik met die verdomde ravioli!’ riep hij. Met veel kabaal stortten de kookpotten zich te pletter tegen de muur. Mijn avondmaal bloedde langs het behangpapier naar beneden. Ik kneep mijn ogen dicht, maar wist ook zonder kijken dat moeder naar de grond dook en zich tot een drumstel vormde, dat vader zijn slag op haar oefende, hard en ritmisch. Ik schelpte mijn handpalmen over de oren van mijn zusje, drukte haar rossige hoofdje tegen mijn buik, sloot het lawaai buiten, legde onze gedachten het zwijgen op. De stilte in mijn hoofd was geen normale stilte. Het was niet de stilte van een geluidsdichte cabine bij de oorarts die het eerste biepje van een gehoortest voorafgaat. Het was niet de gedempte stilte van een dennenbos, gemoffeld door mos. Het was het soort stilte dat na een tijdje begint te schreeuwen. Stilte die genezing behoeft.

Steeds verder zakte ik in mezelf naar beneden, graaiend naar letters, koortsachtig op zoek naar onbereikbare zinnen, ontdaan van een mond en daadkracht, klevend aan mijn pad van ongemak en trillend als de flank van een paard waarin een daas zich vastbeet. Had ik naar binnen gedurfd, dan rende ik om die grote bus haarlak van moeder en spoot ik die op mezelf leeg om me bij elkaar te houden. In de plaats daarvan perste ik mijn lippen tot een gedachtestreepje. Wat er bij ons thuis zoal gebeurde en hoe ik me daarbij voelde, mocht niemand te weten komen. Over gevoelens praten was toen nog als een vaatwasser vullen: hoezeer je ook schikt en puzzelt, hoezeer je ook zoekt naar een logische volgorde, er is altijd iemand die het beter kan dan jij.

==

Ik druk Kuro tegen me aan, neem twee valeriaantabletten, doe de afwas en geef mijn kamerplanten een high five: een routine van handelingen die me op andere momenten min of meer weet te kalmeren, maar vandaag niet. Ik tel mijn ademhaling. Ik adem vier tellen in, zeven tellen uit. Dat doe ik vijf keer na elkaar. Het helpt niet. Ik slik twee extra valeriaantabletten. Tevergeefs. Mijn gedachten zijn niet van plan om zich te laten beteugelen. Ze glijden steeds af naar de zakken met stenen, naar hij-die-niet-genoemd-mag-worden: de driekoppige hond, vader. Terwijl ik naar mijn boekenkast kijk, zie ik zíjn boekenkast voor me, dichtgebetonneerd met Duitse titels die ik onder geen beding mocht aanraken. Aanvankelijk dacht ik dat DDR iets was als De GVR (van Roald Dahl), maar ik kwam er algauw achter dat zijn obsessie niets met kinderboeken te maken had, maar met tirannie en iemand die Stalin heette. Te vaak vertelde vader over de dreiging van een nucleaire apocalyps waarmee de wereld in de zomer van 1964 werd geconfronteerd en over de aanleiding van dat geschil: de bouw van een muur die drie jaar eerder van één Berlijn twee Berlijnen had gemaakt. Een muur die vader zo bewonderde dat hij hem in de vorm van een twee meter hoge, ondoordringbare meidoornhaag rond de tuin plantte om ons te behoeden voor slechte invloeden van buitenaf. Nu ik me al die dingen herinner, voelt mijn hoofd aan alsof die nucleaire aanval van toen daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Mijn neurologische bedrading is abrupt doorgesneden. Ik ben een Oost-Berlijnse metrolijn waarvan de route is gekortwiekt tot die ene halte in mijn kindertijd: de dag dat ik van steen werd. Ik was negen en lag op de keukenvloer. Bonzende hartslagen wezen op verschillende plaatsen in mijn lichaam de schade aan...

Hijgend druk ik dat schrikbeeld uit mijn gedachten. Met beide handen trek ik mijn hoofdhuid naar achter om lucht in mijn hoofd te krijgen. Mijn armen en handen tintelen en er ontstaan vlekken voor mijn ogen, een bittere smaak achter in mijn keel, een polsslag die steeds sneller en woester in mijn oren klinkt, galopperende hoeven die bezit nemen van mijn hoofd. Ik moet kalm worden. Het probleem is intussen wellicht vanzelf verdwenen. Die stenen zijn allang weer weg. Wat je in deze buurt kwijt wil, zet je tegen de gevel en een uur later is het verdwenen. Fietsen en bloembakken maak je vast met minstens drie sloten en dan nog. Al meermaals is het oude vrouwtje dat op de benedenverdieping woont, met tranen in de ogen komen aankloppen omdat er ’s nachts iemand haar viooltjes uit hun bedjes had gegraven, en vorige week nog moest de jongeman van het immer ruziënde koppel dat onder me woont, noodgedwongen zonder zadel naar zijn werk vertrekken, met een ringmap tussen zijn achterwerk en de fietsbuis om het gevaar op penetratie te beperken. Diefstal is in Gent dagelijkse kost. Toen ik de eerste keer de diefstal van een fiets ging aangeven, zei de politie: ‘Meiske, zoek een ander exemplaar. Aan het station staat keuze genoeg.’

Ook mijn tweede en derde fiets werden gestolen. Bij de vierde heb ik het fietsframe, het zadel en het stuur met fluogeel garen omhaakt en de fiets voorzien van een overdosis lintjes, een bloemenmand, vlaggen en strikjes. En het helpt, dieven hebben geen geduld om prullaria te verwijderen.

==

Met tegenzin ga ik naar beneden. Ik betreed de hal, sluip langs de antieke kast met de gatenplant erop, klem mijn hand om de trapleuning en staar de diepte in. Mijn ogen zijn niet de mijne. Ze behoren aan de Iggy die ik vroeger was: vader zit in de gebloemde fauteuil en schudt zijn krant dooreen, vloekend op het slappe papier dat zich met moeite een houding weet te geven. Pinkeltje en ik zitten braaf op het geknoopte tapijtje aan zijn voeten. Ik moet dringend plassen en beeld me in dat de tocht in vaders krant vaart, dat het een zeil wordt dat hem bij me vandaan blaast. Maar de wind heeft geen armkracht genoeg. Niets heeft armkracht genoeg in ons huis. Zuchtend kijkt vader naar de klok. Hij meet de tijd die hij met ons moet spenderen voor moeder thuiskomt. Ik buig het hoofd, bid dat hij niet op het idee komt om me naar het uur te vragen. Nog steeds sukkel ik met kloklezen. Volgens moeder heb ik dyspraxie. Vader gelooft echter niet in leerstoornissen, enkel in gehoorzaamheid en militaristische discipline. Niemand krijgt het hem uitgelegd dat het cijfer negen plots handenstand doet en een zes wordt, dat de acht mijn gedachten doet schaatsen op een eindeloze loop van verwarring, dat ik mijn weg niet kan vinden in de doorsneeordening van tijd.

‘Zit stil,’ zegt vader. Hij kijkt vorsend. Lezen is een ernstige aangelegenheid waarbij hij niet wil gestoord worden. Ook Pinkeltje moet intussen nodig plassen. Ik tracht het goede voorbeeld te geven, span mijn billen samen en laat me door zijn gezag aan het tapijt nagelen. Urenlang blijven mijn zus en ik onbeweeglijk zitten, als getrainde puppy’s die niet uit hun mand durven komen, de blik onophoudelijk op de voordeur gericht, wachtend op de verlossing in de vorm van moeder. We sparen onze honger tot wanneer zij van haar werk in de brillenfabriek komt, want naast een hang naar alcohol heeft vader ook een hang naar ingewanden: gebakken niertjes, lever en beulingen. Als hij dat klaarmaakt, stinkt de keuken zo erg dat we bij voorbaat moeten kokhalzen. Maar onze honger is ongehoorzaam, hij knort en piept en stoort en doet vader woedend rechtop veren. ‘Hoe moet een mens zich concentreren met al dat lawaai,’ tiert hij. ‘Ik heb gezegd: wees stil!’ Hij ontbloot zijn tanden, stroopt zijn mouwen op, doet zijn halsketting met de peace-hanger af en demonstreert me het venijn van een driekoppige hond. Pinkeltje springt op en rent naar boven. De afdruk die vaders hanger op mijn arm nalaat, lijkt vaagweg op de afdruk van gestifte lippen. ‘Kijk, er wordt van me gehouden,’ lieg ik nadien tegen iedereen die het wil horen. Tijdens de zwemles kijkt Luka’s moeder, die me bij mijn heupen vasthoudt zodat ik de rugslag kan oefenen, lang en hoofdschuddend naar de afdruk. Gedurende de rest van de zwemles en ook tijdens de rit terug naar school glimlacht ze zuinig in de achteruitkijkspiegel: het soort glimlach dat mensen bewaren voor als ze wel willen maar niet durven.

Een dag later, weer op dat geknoopte tapijtje bij vaders voeten. Hij stuurde me om een biertje en ik spurtte uit mijn mand, blij om mijn poten te strekken, blij om een gehoorzaam meisje te zijn. Toen ik hem het biertje overhandigde, aaide hij me over mijn bol en vroeg hij of ik een tekening voor hem wilde maken. Veiligheidshalve zweeg ik over het feit dat het gekras van mijn kleurpotloden hem aan een hijgende hond deed denken. Dat hij, de week ervoor nog, een van mijn tekeningen – een scène op de maan – vloekend in reepjes had gescheurd en er de kachel mee had gevoerd. Dat was hij blijkbaar al vergeten. Hij had het geheugen van een erwt. Zijn onvermogen om iets te onthouden was de schuld van Korsakov, zei moeder vaak. Wie dat precies was, wist ik niet, maar ik vermoedde dat het een van zijn vrienden uit Oost-Berlijn was.

Vader toverde een zak tevoorschijn en reikte me die aan. ‘Volgens de verkoopster is het een goed boek,’ zei hij. ‘Je bent er nog wat jong voor, maar je bent voor met lezen, dus het zal wel lukken.’

Vol argwaan keek ik hem aan.

‘Ik had gisteren een slechte dag,’ verklaarde hij. ‘Ik had niet zo snel mijn geduld mogen verliezen.’

Pinkeltje waagde zich van het geknoopte tapijtje. Of zij ook een cadeau kreeg, vroeg ze afgunstig. Dat vaders spijt altijd te laat kwam en bovendien weinig betekende, wist zij toen nog niet. Ze rukte het boek uit mijn handen, ging terug zitten en bladerde het door op zoek naar prentjes. De titel van het boek was Sjakie en de chocoladefabriek. Al na de eerste hoofdstukken besefte ik dat het twintig jaar later nog steeds in mijn kast zou staan, beduimeld en kapotgelezen. Sindsdien zocht ik in elke chocoladereep koortsachtig naar een gouden wikkel om me uit de ellende te leiden, bij elk ritje in een lift speurde ik naar een knop op en uit, dag en nacht verlangend naar een horde getrainde eekhoorns die met hun knokkels op vaders hoofd tikten om te testen of hij al dan niet bedorven was. Ik vond er troost in om me in te beelden hoe hij net als Veruca overmeesterd en in de afvalschacht geduwd werd, richting vuilverbrander, waar bedorven noten thuishoorden. Bij elk van zijn woede-uitbarstingen hoorde ik de Oompa Loompa’s schertsend zingen.

==

‘Had je honger?’ vraagt Luka. Ze heeft zichzelf binnengelaten en buigt zich over me. Haar haren tikken mijn wangen aan. Warrig kijk ik om me heen. Net stond ik op de voorlaatste trede richting voordeur, nu vind ik mezelf terug op mijn keukenvloer. Wikkels van snoeprepen vormen een kring om me heen die precies dezelfde afmetingen heeft van dat geknoopte tapijtje destijds.

‘Ik ging net kijken naar die stenen,’ zeg ik. Luka kijkt zorgelijk, gelooft me maar half. En terecht. In mijn tijdslijn ontstaan de laatste jaren steeds meer kleine perforaties waarin de tijd zich vooruitspoelt zonder mijn toestemming: wakker worden uit een dagdroom en ontdekken dat ik drie tramhaltes geleden moest uitstappen, wakker worden bij het raam in de woonkamer, starend naar de stadsduiven, terwijl ik op weg was om een pot koffie, niets verontrustend, maar toch. Gaatjes kunnen gaten worden, zwarte gaten en in die gaten kan je jezelf verliezen, het donker weegt er zo zwaar dat zelfs het licht niet meer kan ontsnappen. Volgens Luka ligt de oorzaak van die gaten bij mijn ouders, ze zagen over het hoofd dat een nieuw canvas poreus is, dat je het moet bestrijken met een stevige laag kwaliteitsvolle gesso om een goede start te kunnen maken. Ze zegt dat ik een grondlaag mankeer, dat alles wat het leven schildert, wegvlucht door de kaasdoek die ik ben. Ze heeft gelijk. Data en belevenissen lijken zich niet te kunnen hechten, ze worden te snel geabsorbeerd en stollen zich in vergeten druppels aan de achterkant van mijn canvas. Zodra iets tegen gaat, schakelen mijn hersenen zichzelf uit en verdwijn ik van de wereld.

‘Ik blijf hier slapen,’ zegt Luka stellig, om mijn protest voor te zijn. Ze legt haar hand op mijn arm. Onder haar nagels wonen de restanten van een schildersessie: een mengeling van ultramarijn en loodwit, de aanzet van een zomerdag. Mijn blik hecht zich aan het lederen armbandje om haar pols; mijn wangen kleuren. Hoewel ze grofweg weet hoe het er vroeger bij mij thuis aan toeging, heb ik haar nooit de details verteld. Ze heeft er wel om gevraagd, verschillende keren zelfs, maar ik kon het niet. Mijn zwijgzaamheid joeg haar uiteindelijk bij me weg. Dat ik nog steeds van haar houd, hoeft ze niet te weten. Ze verdient iemand die het woord ‘wij’ over de lippen krijgt, iemand die ertegen kan getrakteerd te worden, minder geobsedeerd door vrijheid dan ik, iemand die niet eindeloos tevergeefs hoeft gewarmd.

In de reflectie van haar bezorgde ogen ontmoet ik mijn eigen glazige blik. Het is de blik die ik ken van op de foto’s die vader nam van de Oost-Berlijners, de blik die eigen is aan mensen die gevangenzitten. Ik kan mezelf er niet toe brengen om te bewegen.

‘Het heeft geen zin om die zakken te laten staan,’ zegt ze. ‘Je onderburen kunnen amper passeren.’

Luka tapt met haar voet op de grond. ‘Ofwel bel je een firma om ze op te halen, ofwel draag je ze naar binnen en kom je te weten wat er precies op geschilderd staat.’

Met grote tegenzin sleep ik mezelf naar beneden. Zonder praten draag ik vader steen per steen de trappen op, voor het eerst binnensmonds vloekend omdat er geen lift is.

De klok van de Sint-Michielskerk slaat synchroon met het gepiep van een achteruitrijdende vuilniskar. De stad wordt wakker en ik ben moe. Slaperig strek ik mijn arm uit naar Luka, maar de linkerkant van het bed is koud. Dan herinner ik me dat ze vannacht naar de woonkamer is gevlucht voor de vrieskou en het onverbiddelijke licht van de lamp boven mijn bed – haar aanwezigheid was niet meer voldoende geweest om me gerust te stellen. Ineens was ik weer bang dat iemand de lamp uit de fitting zou draaien, bang voor het donker dat als een baksteen op me zou komen te liggen.

==

Het is tijd om het verschrompelde vel van het afgelopen etmaal bij elkaar te schrapen en uit het raam te gooien, zodat ik enigszins schoon aan de dag kan beginnen. Dat is makkelijk gezegd. De berg stenen ligt tussen mijn bed en het raam en ontneemt me het zicht op de dakterrassen en ommuurde achtertuintjes. De muurschildering is geschilderd op kleine, grijze bakstenen die zich in groepjes aan elkaar vasthouden en Tetrisblokken vormen. Ik stel me voor hoe ze vanaf de vloer naar boven dwarrelen, tot tegen het plafond, waar ik telkens maar enkele seconden tijd heb om ze deftig te positioneren zodat ze, vergezeld van een futuristisch muziekje en glinsterende neonkleurige sprankels, in rijen tegelijk verdwijnen. Moeizaam stap ik uit bed. Mijn spieren voelen zwaar en stijf. Samengeklitte bakstenen blijken te zwaar om te dragen voor een ongetraind lijf als het mijne. Ze zijn ook te zwaar voor het parket, de vloer buigt door. Ik zie daar plotsklaps vader liggen. Vuilniszakken, zwervers, bijeengewaaid stro op weilanden in augustus, samengeschraapte sneeuw in de goot, een berg potaarde, een stapel oude vodden, een hoop stenen... alles wat rondslingert neemt ongevraagd zijn vorm aan: de haren sluik langs zijn gezicht, de ogen geloken, zijn armen half gebogen en opwaarts, reikend naar iemand die hem van de grond wil rapen. Tijdens mijn eerste festival vond ik hem half verzonken in de modder met een vochtige vlek ter hoogte van zijn kruis. Ik zag in hem een treurig hekje dat niet hoog genoeg was om iemand de doorgang te blokkeren en stapte er achteloos overheen, veinsde tegenover mijn gezelschap dat ik hem niet kende.

Wat als ik toen had gezegd in plaats van gedacht?

Wat als ik hem had toegesnauwd wat ik al die jaren had binnengehouden?

Een onwaarschijnlijkheid. Een schande.

Wat als ik hem uit de modder had gevist?

Mijn trui voor zijn beplaste kruis had gehouden?

Meer van hetzelfde. Een hittegolf van schaamte die zich in mijn nek legt en me brandt.

==

Kuro klautert op de hoop stenen, snuffelend en alert, steeds heen en weer, met de snuit in dat gruis, alsof ze daar een geur kan onderscheiden die op de mijne lijkt, de geur van een bloedverwant.

‘Kom, Kuro,’ zeg ik. Maar ze weigert te komen, ze houdt halt op een steen halfweg de berg en blaft. Het is een hoeksteen die belangrijk is. Ze heeft gelijk. Als je een goede start wil maken, moet je eerst de hoeken en de kantjes zoeken, pas dan kan het invullen beginnen.

==

Ik spring uit bed. IJverig draai ik de stenen met de beschilderde kant naar boven, op nette rijen, als artefacten die moeten worden voorzien van een datering en een nummer tijdens een archeologische opgraving. Door plaatsgebrek lopen de rijen ononderbroken over mijn meubilair en maken ze van de kamer de slapende rug van een gestreept dier. Luka stommelt binnen met een hoofdkussen onder haar arm en schrikt. Ze zegt dat ik een zeiltje op de grond had moeten leggen om het parket te beschermen. Een paar tellen later balanceert ze op de smalle paadjes tussen de rijen en keurt ze de brokstukken van mijn verleden.

‘Sommigen hebben een zwarte rand,’ zeg ik. ‘Misschien is de muurschildering een uitvergrote polaroid.’

‘Wil je graag dat ik blijf?’ vraagt Luka.

Ik schud mijn hoofd en raap zwijgzaam de zwartgerande stenen uit de rijen, met de ernst van iemand die voor het eerst gaat koken voor de schoonouders en enkel de mooiste courgettes uit het groentekraam kiest. Luka komt naar me toe en legt haar hand op mijn arm. ‘Iggy?’

Ik kan haar niet antwoorden. Mijn aandacht wordt gegijzeld door een steen waarop een kogel is geschilderd.

‘Theorie- en praktijklessen legerkunde zijn dagelijkse kost voor de schoolkinderen in Oost-Berlijn,’ zei vader op een dag. ‘Ze leren er om niet te zeuren en om gehoorzaam te zijn, en beginnen elke schooldag met een groet.’

Zo gezegd, zo gedaan. Voortaan begonnen onze dagen met vader die vroeg: ‘Seid bereit?’ en ik en mijn zus die antwoordden met onze hand boven het hoofd: ‘Immer bereit!’ Veel vragen stelden we ons daar niet bij. Niet veel later organiseerde vader de eerste schietles, in onze achtertuin. ‘Kom, we gaan een spelletje spelen,’ zei hij.