Doireann Ní Ghríofa

Een geest in de keel

Vertaald door Caroline Meijer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Deze uitgave is tot stand gekomen met steun van Literature Ireland.

==

==

Originele titel: A Ghost in the Throat, Tramp Press, 2020

==

© Copyright 2020 DOIREANN NÍ GHRÍOFA; all rights reserved

© Copyright vertaling 2021: CAROLINE MEIJER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1096 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voor de drie Eileens die de lantaarn ontstaken waardoor ik kan zien: Eileen Blake, Eileen Forkan en Eibhlín Dubh Ní Chonaill.

Wij zijn een echo die ijlings

door een trein van kamers kaatst.

—Czesław Miłosz

==

==

==

Dá dtéadh mo ghlao chun cinn

Go Doire Fhíonáin mór laistiar

==

Moge mijn gehuil ver reiken,

tot aan het grote Derrynane

—Eibhlín Dubh Ní Chonaill

1
een vrouwelijke tekst

thug mo shúil aire duit,

thug mo chroí taitneamh duit

==

ik viel als een blok voor jou,

mijn hart was verrukt van jou

— Eibhlín Dubh Ní Chonaill

==

==

DIT IS EEN VROUWELIJKE TEKST.

==

==

Dit is een vrouwelijke tekst, gecomponeerd terwijl ik andermans kleren opvouw. De tekst is nooit uit mijn gedachten en groeit, teer en traag, terwijl mijn handen ontelbare taken verrichten.

==

==

Dit is een vrouwelijke tekst, geboren uit schuldgevoel en verlangen, in elkaar gestikt onder de tonen van tekenfilmliedjes.

==

==

Dit is een vrouwelijke tekst en het is een klein wonder dat die zelfs maar bestaat, zoals op dit bewuste moment het geval is, overgeheveld naar een ander bewustzijn dankzij het doodnormale mirakel van drukletters. Doodnormaal is ook de slingerbeweging van het denken die nu van mijn lichaam overspringt naar jouw lichaam.

==

==

Dit is een vrouwelijke tekst, geschreven in de eenentwintigste eeuw. Wat is dat laat. Wat is er veel veranderd. En tegelijk weinig.

==

==

Dit is een vrouwelijke tekst, die ook een caoineadh is: een klaaglied en een sloofzang, een lofzang, een psalmodie en een lijkzang, een rouwklacht en een echo, een refrein en een hymne. Zing mee.

==

2012

Al mijn ochtenden verlopen min of meer hetzelfde. Ik geef mijn man een kus en voel dan een steek – hoe vaak ons ochtendafscheid zich ook herhaalt, ik mis hem altijd als hij weggaat. Het geronk van zijn motor is nog niet weggeëbd of ik haast me al mijn eigen dag in. Eerst geef ik onze zoontjes te eten, dan ruim ik de vaatwasser in, raap speelgoed op, veeg gemorst sap van tafel, werp een blik op de klok, breng onze oudste naar school, keer terug naar huis met de peuter en de baby, zucht en snib, lach en kus, zijg neer op de bank om de jongste de borst te geven, werp weer een blik op de klok, lees een paar keer Rupsje Nooitgenoeg voor, probeer in de badkamer babybraaksel uit mijn paardenstaart te spoelen, wat niet lukt, bouw een blokkentoren om omver te laten stoten, doe een poging te dweilen, geef die op als de baby begint te huilen, kus de knieën van de peuter die uitglijdt op de half gedweilde vloer, werp weer een blik op de klok, veeg meer gemorst sap op, zet de peuter aan tafel met een puzzel en draag de jongste naar boven voor zijn slaapje.

De baby slaapt in een derdehands ledikant dat aan elkaar hangt van zwarte gaffertape, en de slaapkamermuren van onze huurwoning zijn niet versierd met pastelkleurig schilderwerk, maar met een vlekkenpatroon van zwarte schimmel. Ik kan nooit op een slaapliedje komen, dus val ik terug op liedjes op de cassettebandjes uit mijn tienerjaren. ‘Karma Police’ spoelde ik toen zo vaak terug dat ik bang was dat het bruine bandje zou knappen, maar telkens als ik op play drukte, kwam de song weer uit het apparaat. Uitgeput als ik ben, val ik er nu op terug en ik neurie de melodie zachtjes voor me uit terwijl de baby aan mijn borst gulpt. Als zijn kaak verslapt en zijn ogen dichtvallen, sluip ik weg en besef ik maar weer eens hoeveel van deze momenten door ontelbare andere vrouwen in ontelbare andere kamers beleefd worden, als de gedeelde tekst van onze dagen. Ik ben benieuwd of zij net zo dol zijn op hun sloofarbeid als ik, of zij net zo veel genoegen beleven aan het successievelijk afstrepen van een lijstje als het mijne, vol simpele klussen als:

==

Naar school

Dweilen

Boven stofzuigen

Kolven

Vuilnis

Vaatwasser

Was

Wc’s schoonmaken

Melk/spinazie/kip/havermout

Naar school

Bank + speeltuin

Koken

In bad

Bedtijd

==

Mijn lijstje is nooit ver bij me vandaan, net als mijn telefoon, en elke keer dat ik weer een taak kan afstrepen, put ik daar veel voldoening uit. Dat soort uitwissen is een bron van vreugde. Hoeveel ziel en zaligheid ik ook in het huishouden steek, in mijn kielzog begint elke kamer die ik bestier al spoedig weer te verslonzen, alsof een schaduwhand al bezig is aan de ongeschreven lijstjes van mijn toekomstige dagen: weer opruimen, weer stofzuigen, weer afstoffen, weer schoonvegen en dweilen en poetsen. Als mijn man thuis is verdelen we de taken, maar als hij er niet is doe ik het alleen. Ik vertel het hem niet, maar zo heb ik het liever. Ik hou ervan om zelf de controle te hebben. Hoeveel taken er ook op mijn lijstje staan en hoe ik me ook uitsloof, ons huis is net zo’n gezellige rommel als elk ander huis met jonge kinderen, niet schoner en niet vuiler.

Vandaag heb ik alleen nog naar school afgestreept, wat inhield: de kinderen wekken, aankleden en te eten geven, de ontbijttafel afruimen, jassen en mutsen en schoenen bij elkaar zoeken, tanden poetsen, diverse keren het woord ‘schoenen’ roepen, lunchtrommeltje vullen, schooltas controleren, weer om schoenen roepen en dan eindelijk naar school en weer terug naar huis. Sindsdien heb ik alleen nog maar de vaatwasser half ingeruimd, mijn zoontje half geholpen met zijn puzzel en de vloer half gedweild – niets wat ik al kan schrappen dus. Ik klamp me aan mijn lijstje vast, omdat het de uren opdeelt in een reeks overzichtelijke, haalbare taken en zo gedurende de dag mijn houvast is. Als ik na het afwerken van een flinke lijst weer in de armen van mijn slapende echtgenoot lig, is de tekst een reeks krabbels geworden, doorhalingen die ik met vreugde en voldoening bezie, want het stapsgewijs uitwissen van dit document geeft me het gevoel dat ik mijn uren nuttig heb besteed. Het lijstje is zowel mijn kaart als mijn kompas.

Ik voel dat ik achterop dreig te raken, dus ik werp een snelle blik op de taken van vandaag ter oriëntatie, draai dan de vaatwasser aan en zet een streep door dat woord. Ik glimlach als ik de peuter help zijn ontbrekende puzzelstukje te vinden, in mijn handen klap als hij hem af heeft, en uiteindelijk mijn toevlucht neem tot de afstandsbediening. Ik neem hem niet op schoot terwijl hij naar De Octonauten kijkt. Ik ga niet bij hem op de bank zitten om tien minuten mijn vermoeide ogen dicht te doen. Nee, ik ren naar de keuken, dweil de rest van de vloer, leeg de afvalemmers en zet vervolgens met een zwierige haal een streep door die taken op mijn lijstje.

Ik schrob mijn handen, nagels en polsen boven de gootsteen, vervolgens schrob ik ze nog een keer. Ik pak de trechter- en filteronderdelen uit de stoomsterilisator en zet mijn kolfapparaat in elkaar. Die apparaten zijn niet goedkoop en ik heb geen betaalde baan meer, dus ik heb het mijne tweedehands gekocht. Op mijn scherm had de advertentie veel weg van het ultrakorte babyschoentjesverhaal dat meestal aan Ernest Hemingway wordt toegeschreven:

==

Gekocht voor € 209, vraagprijs € 45 of hoogste bod. Eenmaal gebruikt.

==

Al maanden voeren het apparaat en ik elke ochtend hetzelfde ritueeltje op om melk te vergaren voor de baby’s van vreemden. Ik haak mijn beha los en schep mijn borst in de trechter. Altijd de rechter, want de linker is een luiwammes: al een maand na de bevalling hield ze er nagenoeg mee op, dus zowel baby als apparaat moeten het volledig hebben van de rechterborst. Ik druk op de schakelaar, ril even als mijn tepel akelig begint te trekken, ga verzitten en draai dan aan de knop waarmee je de zuigkracht regelt. In het begin zuigt het apparaat snel en stevig, om het snelle zuigritme van een baby te imiteren, tot het moment waarop de melk kennelijk hoort te zijn toegeschoten. Een paar tellen later schakelt het apparaat over op een regelmatige cadans: een lange haal, loslaten, opnieuw. De sensatie in de tepel is een reeks elektrische schokjes, of een raar soort tintelen. Anders dan een baby de borst geven doet het altijd een beetje pijn, is het nooit aangenaam; niettemin is het ongemak te verdragen. Eindelijk schiet van ergens onder mijn oksel de melk toe in reactie op het apparaat. Er valt een druppel uit de tepel die snel het apparaat wordt ingezogen, dan nog een en nog een, totdat zich op de bodem van het flesje een klein plasje begint te vormen. Ik wend mijn blik af.

Er zijn ochtenden, als ik erg moe ben bijvoorbeeld, dat ik in dagdromen verzink of tien minuten lees in een bibliotheekboek, maar vandaag, zoals op zo veel andere dagen, pak ik de veelgebruikte fotokopie op van de Caoineadh Airt Uí Laoghaire en nodig ik de stem van een andere vrouw uit om een poos in mijn keel rond te spoken. Zo vul ik het enige stiltemoment van mijn dag in, door het volume van haar stem harder te zetten en te vermengen met het gezoem van mijn kolfapparaat, tot ik niets anders meer hoor. In de kantlijn gaat mijn potlood een gesprek aan met de vele vorige versies van mezelf, een wisselvallig verslag van gedachten waarin elk vraagteken een vraag inhoudt over het leven van de dichteres die de Caoineadh heeft gecomponeerd, maar het mijne nooit ter discussie stelt. Minuten later schrik ik op en zie dat het kolfapparaat tot de rand toe gevuld is met een bleke, warme vloeistof.

==

—

==

Bij onze eerste kennismaking was ik een kind en was zij al eeuwen dood.

Kijk: ik ben elf, een meisje dat belabberd is in sommen en sport, een meisje dat graag uit ramen staart, een meisje met maar één echt talent: dagdromen. De lerares snauwt mijn naam, ik schrik wakker en ben terug in het bordkartonnen noodlokaal. Haar stem maakt er een mooie dag in 1773 van en laat Engelse soldaten ineengedoken in hinderlaag liggen. Ik voeg greppelwater toe zodat ze natte knieën krijgen. Hun musketten wijzen naar een jonge man die nu uit zijn zadel valt, in heel trage slow motion. Een vrouw komt aangereden en buigt zich over hem heen, haar stem klinkt op in een aloude formule van adem en klanken die de lerares een caoineadh noemt, een weeklacht om de doden te bezingen. Haar stem brengt een echo voort die sterk genoeg is om een meisje met donkere haren en afgekloven nagels van veraf te bereiken. Mij.

In het klaslokaal wordt ons een plaatje van de vrouw getoond; ze staat er alleen op en een niet-toevallige bries maakt haar tot een verwaaide deerne met rozige wangen. Dit, zo wordt ons verteld, is Eibhlín Dubh Ní Chonaill, een van de laatste edelvrouwen van de oude Ierse orde. Een droevig verhaal, jawel, maar ook een beetje saai. Schoolstof. Oersaai. Mijn blik is al weggevlogen met de kraaien, terwijl mijn gedachten terugzwermen naar de popsong die ik het meest veracht: ‘and you give yourself away...’ Wat ik ook doe om hem te verdringen, die regel laat me niet met rust.

==

—

==

Tegen de tijd dat ik haar opnieuw tegenkom, herinner ik me onze eerste ontmoeting nog maar half. Op de middelbare school ontwikkel ik een kalverliefde voor deze caoineadh en dweep ik met het tragische liefdesverhaal dat in de verzen ervan vervat zit. Als Eibhlín Dubh beschrijft hoe ze op slag verliefd wordt en haar familie verlaat om met een volslagen vreemde te trouwen, ben ik meteen weg van haar, want elk pubermeisje is dol op een verhaal over voorgoed van huis weglopen. Als ze haar vermoorde geliefde aantreft en handenvol van zijn bloed drinkt, klad ik met pijlen doorboorde hartjes in de kantlijn. Hoewel ik het nog niet kan vatten, resoneert er iets in me telkens wanneer ik terugkeer naar dit beeld van een vrouw die neerknielt om te drinken van het lichaam van haar minnaar, iets wat doet denken aan de inwendige tinteling die ik voel als een vriendje zijn heupen tegen de mijne drukt en zijn lippen tegen mijn hals.

Mijn huiswerk komt terug met een grote rode X erop en, erger nog, met deze vermanende krabbel van de juf: ‘Laat je fantasie niet op hol slaan!’ Ik heb de coupletten zo diep doorvoeld dat ik zeker weet dat mijn antwoord klopt, dus ik ben oprecht kwaad en neem het gedicht met veel misbaar nog eens door. Mijn antwoord op de vraag ‘Hoe verliep de eerste ontmoeting tussen de dichteres en Art Ó Laoghaire?’ luidde: ‘Ze springt achterop zijn paard en rijdt voorgoed met hem weg’, maar nu ik het overlees moet ik tot mijn verbazing vaststellen dat de lerares gelijk heeft: dit beeld komt in de tekst niet voor. Als het niet uit het gedicht komt, waar komt het dan vandaan? Ik zie het zo helder voor me: Eibhlín Dubhs armen om het middel van haar geliefde, haar vingers in elkaar gevlochten op zijn warme buik, de kloppende hoeven en het lange lint haar dat achter haar aan golft. Voor mijn lerares mag het niet echt zijn, voor mij is het dat zeker wel.

==

—

==

Als kind was mijn begrip van het gedicht dus nogal, tja, kinderlijk en mijn tienerinterpretatie was weinig meer dan zwijmelarij, maar als volwassene las ik het met nieuwe ogen.

Ik hoefde weliswaar geen lessen meer bij te wonen, geen studieboeken of gedichten meer te lezen, maar had voor mezelf wel een nieuw leerplan opgesteld. Omdat we als gezin probeerden rond te komen van één inkomen, leerde ik mezelf naar straffe zuinigheidsprincipes te leven. Aandachtig bestudeerde ik verkoopadvertenties en supermarktaanbiedingen. Op internet ontmoette ik vreemden die ik munten overhandigde in ruil voor bundels babykleertjes. Ik verkocht bundels van onze eigen kleertjes. Ik struinde kofferbakmarkten af en pingelde over speelgoed en traprekjes. Autozitjes kocht ik uitsluitend in de uitverkoop. Dat soort zuinigheid leert je om koppig vol te houden, en ik bleek een vlotte leerling.

Mijn vroegste jaren van moederschap, met alle vermoeienis en vrees en irritatie die daarbij horen, speelden zich af in verschillende huurwoningen in de binnenstad. Hoewel ik was opgegroeid op het platteland, vond ik het er heerlijk: de huizenrijen met glimlachende buren en hun tabby’s en terriërs, al onze kliko’s op een rijtje naast elkaar, de opgevangen kreten van woede of wellust in het donker en de feestjes in het weekend met hun vrolijke, dronken liederen. Onze kranen lekten, er zaten ratten op het achterplaatsje en de gloed van de stad maakte de sterren aan de nachtelijke hemel onzichtbaar, maar als ik uit bed kwam om mijn eerste zoon en daarna mijn tweede de borst te geven, kon ik de gordijnen een eindje uit elkaar schuiven en tussen de torenspitsen door de maan zien. In die stadswoningen schreef ik een gedicht. Schreef ik nog een gedicht. Schreef ik een hele bundel. Als de gedichten die in die nachtelijke uren bij me opkwamen al als liefdesgedichten op te vatten zijn, dan gingen ze over de liefde voor regen en alpenbloemen, voor de vreemde woordenschatten van een zwanger lichaam, voor wolken en voor grootmoeders. Geen enkel gedicht bezong de man die naast me lag te slapen terwijl ik schreef, de man wiens maanverlichte huid altijd mijn lippen naar zich toe trok. De liefde die ik voor hem koesterde voelde te onmetelijk om in het begrensde vat van een gedicht te gieten. Die kon ik niet in woorden vatten. Ik kan het nog steeds niet. Terwijl hij lag te dromen, zag ik gedichten door het donker op me afsnellen. De stad had iets in me aangestoken, iets wat pulseerde, kwetsbaar als een fontanel, iets wat net als ik trilde tussen gelukzaligheid en uitputting.

In drie jaar tijd waren we al twee keer verhuisd en nog steeds meldden de krantenkoppen dat de huren aan het stijgen waren. Onze huurbazen zagen steevast mogelijkheden in die berichten, en wie kon het ze kwalijk nemen? Ik. Ik nam het ze kwalijk, telkens als ze ons schouderophalend de huur opzegden. Hoe positief ze ook over ons waren in hun referentiebrieven voor toekomstige verhuurders, ik was altijd verontwaardigd als we weer een woning uit moesten. En nu stonden we alweer op het punt te verhuizen. Wekenlang had ik gezocht, tot ik een stadje in de omgeving vond met lagere huren. We tekenden een nieuw contract, laadden de auto in en verlieten de duurdere stad. Ik wilde niet weg. Ik reed langzaam, met moeite de versnellingspook bedienend, die tussen onze oude tv en een vuilniszak vol teddyberen zat ingeklemd, en loodste met mijn stem het zangkoor op de achterbank door ‘Vijf kleine eendjes gingen op pad’. Ik vond mijn weg over onbekende wegen, ‘langs de berg en grote stad’, met een vluchtige blik op wegwijzers naar Bishopstown en Bandon, naar Macroom en Blarney, onderwijl ‘Mamma Eend zei kwek, kwek, vlug, vlug...’ zingend, totdat mijn oog bleef haken aan een wegwijzer voor Kilcrea.

Kilcrea – Kilcrea – de plaatsnaam galmde door mijn hoofd toen ik de sleutel in de nieuwe voordeur stak, galmde door mijn hoofd toen ik het vuil van de tegels schrobde en grimaste naar de biografie van oude bloed- en zaadvlekken op de matrassen. Kilcrea, Kilcrea – dagenlang brak ik me het hoofd over die naam, terwijl ik boeken en jassen en babyfoons uitpakte, lepels en handdoeken en een warboel van telefoonopladers, tot ik het eindelijk weer wist – Ja! – in dat oude gedicht van school, heette dat kerkhof niet Kilcrea, waar de dichteres haar geliefde had begraven? Ik geneerde me bij de gedachte aan mijn kalverliefde voor dat gedicht, zoals ik me geneerde als ik dacht aan alle uitgeknipte en opgeplakte graatmagere rocksterren op de muren van mijn tienerkamer, de woordenschat die ze me bijbrachten om mijn aanstormende verlangens mee te uiten. Ik geneerde me, kortom, voor mezelf als puber. Ik voelde me ongemakkelijk bij haar, dat meisje dat zo onbeschaamd haar behoeften kenbaar maakte, pronkte met een schooltas die ze bekalkt had met verlangens, dat met haar eigen marker over lagen straatgraffiti heen kladde, vanuit het busraampje obsceen naar vreemden staarde, hun blik opving en vasthield tot ze haar eigen lust erin zag opwellen. Het meisje dat betrapt werd op verboden gedragingen achter het schoolgebouw en definitieve verwijdering riskeerde. Het meisje dat slet en hoer en frigide trut werd genoemd. Het meisje dat veroordeeld werd tot de ‘stiltebehandeling’. Het meisje dat straf op straf op straf kreeg. Het meisje dat het niets kon schelen. Ik was hier en zong voor een kind terwijl ik oude stront uit een onbekende wc-pot stond te schrobben. Waar was zij?

==

—

==

Ik was wat vroeg om de oudste van school op te halen, merkte ik op de bijna lege parkeerplaats, en ik ging onder een boom staan om te schuilen voor de regen. Onder de regenhoes van de buggy zat mijn jongste nog te dromen, en onwillekeurig bewonderde ik zijn rozige wangetjes en zijn mollige armpjes met deukjes, die ik weer onder het dekentje duwde. Zo. In het ruige gras langs het asfalt scharrelden hommels rond – als ik zelf een tuin had, dacht ik, zou ik die vol zetten met lage oerwouden van klaver en alle lelijke onkruiden waar ze dol op zijn; ik zou me op de knieën werpen ten dienste van de bijen. Ik keek naar de heuvels in de verte, moest weer aan die wegwijzer denken en haalde mijn telefoon tevoorschijn. De Caoineadh telde veel meer coupletten dan ik me herinnerde, wel dertig of meer. Terwijl ik las kwam het landschap van het gedicht tot leven, het omringde me, zinderend van leven en druipend van de regen, alsof ik er zelf middenin stond. Onder die kletsnatte boom kwam ik haar zoons tegen: ‘Conchubhar beag an cheana is Fear Ó Laoghaire, an leanbh’ – wat ik voor mezelf vertaalde als ‘onze snoepige kleine Conchubhar / en Fear Ó Laoghaire, die uk’. Tot mijn verrassing ontdekte ik dat Eibhlín Dubh zwanger was van haar derde kind, net als ik. De eerdere keren dat ik het gedicht las, had ik me haar nooit voorgesteld als moeder, of misschien had ik dat deel van haar identiteit gewoon genegeerd, omdat de oppositie tussen moederschap en begeerte niet strookte met hoe mijn tiener-ik haar had willen zien. Maar nu zag ik, door de tekst navigerend met mijn vingertop, bijna voor me hoe ze in het donker slaapliedjes neuriede. Ik scrolde door de tekst van begin tot eind en swipete toen terug om hem nog eens helemaal over te lezen. Langzamer deze keer.

Het gedicht begint vanuit Eibhlín Dubhs blik; zij ziet een man over de markt slenteren. Hij heet Art en terwijl hij daar zo loopt wil ze hem. Als ze eenmaal samen de benen hebben genomen, leiden ze wat je alleen maar een opulent leven kunt noemen: o de weelderige slaapvertrekken, o de verrukkelijke maaltijden, o de couture, o de lange, lange ochtenden die sluimerend onder het zachtste eiderdons worden doorgebracht. Als Arts vrouw ontbrak het haar aan niets. Ik benijdde haar om haar huis en vroeg me af hoeveel personeel er nodig was geweest om het allemaal draaiende te houden, hoeveel schaduwvrouwen die hun schaduwwerk deden, het soort schaduwvrouwen van wie ik afstam. Hele coupletten wijdt Eibhlín aan haar minnaar, vol levendige beschrijvingen die zinderen van diepe liefde en een begeerte die nog steeds opwindend aanvoelt, maar omdat het gedicht na de moord op hem geschreven is, werpt verdriet zijn sombere schaduw over elke lofprijzing die de revue passeert. Wat heftig moet die opsomming vlak na de moord niet zijn geweest, toen elk genoemd detail hem weer voor de geest riep, hem springlevend maakte, tot in de puntjes gekleed als hij was, met een glanzende speld glinsterend in zijn muts ‘en dat pak van de fijnste snit, / gestikt en gesponnen in verre landen’. Zo stelt ze ons Art voor, als iemand die wordt begeerd, niet alleen door haarzelf, maar ook door anderen, de chique stadsvrouwen die voor hem bogen:

==

Dan konden ze beter zien

wat voor goede bedpartner je zou zijn,

wat een man om het zadel mee te delen,

wat een man om een kind mee te verwekken.

==

Als gevolg van de Penal Laws mocht het stel dan onder een regime van angst en wreedheid leven, haar echtgenoot was iemand die het gezag tartte. Hoeveel vijanden Art ook had, voor Eibhlín was hij op de een of andere manier onoverwinnelijk, ‘tot zij aangestormd kwam, je strijdros, / met haar teugels slepend over de keien, / met je hartenbloed besmeurd van manen / tot zadel’. Op dat beangstigende moment aarzelde Eibhlín niet, noch zocht ze hulp. Ze sprong in dat doordrenkte zadel en liet zich door het paard van haar man naar zijn lichaam dragen. Jammerend van smart en verdriet wierp ze zich op hem, hief haar rouwklacht aan en dronk mondenvol van zijn bloed. Zelfs op dat moment van rauw afgrijzen bleef de begeerte overeind – ze brulde boven zijn lijk, beval hem op te staan uit de dood zodat zij een bed kon laten opmaken ‘met stralend witte lakens / en fraai gestikte quilts, / om jou zweet te ontlokken en het te laten stromen’. Maar Art was dood, en de tekst die zij dichtte werd een zich ontvouwend verslag van lof en verdriet, lust en herinnering.

In het pikdonker van haar verdriet is die passie een lucifer die wordt afgestreken en die vonkt. Ze vervloekt de man die Art heeft laten vermoorden: ‘Morris, hufter, moge alle ellende over je neerdalen! – / moge er kwaad bloed uit je hart spuiten en uit je lever! / Dat je ogen maar de groene staar krijgen! / Dat je knieën allebei verbrijzeld worden!’ Dit soort verwensingen laait op, flauwt af en laait weer op, want het gedicht brandt op het tweeledige vuur van angst en begeerte. Eibhlín gaat tekeer tegen iedereen die bij het verraad van Art betrokken is, inclusief haar eigen zwager, ‘die onzin uitkramende mafkees’. Razernij. Razernij en angst. Razernij en angst en liefde. Ze wanhoopt voor haar twee jonge zoons, ‘en de derde, nog steeds in me, / ik vrees dat hij nooit ademen zal’. Wat een verliezen heeft deze vrouw doorstaan. Wat een verliezen zullen er nog komen. Ze lijdt pijn, net als het gedicht zelf; dit is een tekst die pijn lijdt. De tekst lijdt pijn. Toen de bel ging, trof mijn zoon me aan in de regen, met mijn gezicht naar de heuvels gekeerd waar Eibhlín Dubh ooit gewoond had.

==

Die nacht wriemelde de baby in mijn buik tot ik het slapen maar opgaf en naar mijn telefoon zocht. Mijn man kromde zijn slapende lichaam instinctief tegen het mijne en hoewel hij snurkte, voelde ik dat hij tegen de holte van mijn rug een stijve kreeg. Ik fronste en hield me stil tot ik zeker wist dat hij sliep. Toen schoof ik een eindje bij hem vandaan om zachtjes het gedicht te prevelen, een stem op te roepen van honderden jaren geleden, vanuit haar zwangere lichaam naar het mijne. Terwijl verder iedereen lag te dromen, waren mijn ogen open in het donker.

==

—

==

Toen ik eindelijk in slaap viel, ontwaakte er een andere moeder. Ze voelde een bekje dat naar haar melk hapte, hief zich aan de greep van haar klauwen op, strekte zich en opende vervolgens haar vleugels, zacht en glanzend als een operacape. Het kleintje klampte zich vast aan haar vacht terwijl zij zich trillend klaarmaakte voor een vlucht vanaf een stenen bouwwerk dat lang daarvoor was bedacht, getekend en door mensenhanden gebouwd. Algauw was ze in beweging, dalend en stijgend, zwenkend en vallend, en verzwolg ze elke dansmug die ze boven The Lough tegenkwam, terwijl haar kleintje zich stevig vasthield, stilletjes zuigend en met de oogjes gesloten tegen het momentum van haar moeder. Een glimp opvangen van een vleermuis in vlucht is als het gewaarworden van een flikkering aan de rand van je blikveld, fantoomaanhalingstekens die door het donker wiegelen. Een complex vermogen van echolocatie stelt haar in staat haar weg te vinden door de nacht, gegidst door de echo’s die antwoorden op haar stem.

==

—

==

Maanden verstreken zoals maanden doen, in een draaikolk van boodschappenlijstjes, braakneigingen, paaseieren, stofzuigen en elektriciteitsrekeningen. Ik werd dikker en dikker, totdat op een in morfine gedrenkte dag in juli mijn derde zoon zijn trage tocht vanuit mijn buik naar mijn borst voltooide en ik opnieuw in de greep was van nachtvoedingen en uitputting. In die geleluierweken, toen alles rondtolde in een wervelwind van andermans behoeften, bleven alleen de regels van de Caoineadh een onwrikbaar houvast.

Door me over te geven aan de mallemolen van die dagen, beroofde ik mezelf van zoiets dierbaars en ongrijpbaars dat ik mezelf niet meer was. Begeerte. Na de geboorte was elk sprankje lust zo totaal uit me weggevloeid dat ik me volkomen leeg voelde. Mijn lijf vervulde alle behoefte aan intimiteit in dienst van dat kleine, andere lijfje en werd er ook door bediend. Nog steeds ervoer ik hevige fysieke driften, maar seksueel waren ze nooit. Ik werd nu geregeerd door melk, een oceaan die golfde en kolkte volgens de wetten van zijn eigen tij.

Seks was een probleem. Het bleef maar pijn doen. Nog maanden na de geboorte voelde het alsof er een inwendige deur was dichtgesmeten. Het enige waar ik naar streefde in het leven was mezelf en mijn vleselijke uitputting door de dag heen slepen tot de avond me uiteindelijk naar bed leidde, een nieuwe nacht van onderbroken slaap tegemoet. Hoe snel had het verlangen mij niet verlaten, hoe rap was het niet verdampt en onzichtbaar geworden, als een plas die oplost in de lucht. Ik was mezelf niet. Ik was een grote, haveloze trui met versleten en rafelige zomen, en toch was dit kledingstuk zo behaaglijk, zo zacht en makkelijk, dat ik niets anders wilde dan me onderdompelen in zijn zachte massa. Ik was volkomen uitgeput, ja, maar ik was meestal ook tevreden. Toch vond ik het te verschrikkelijk om de man van wie ik zo veel hield in onthouding te laten leven. Hoewel hij vrolijk volhield dat alles oké was en dat hij rustig zou afwachten tot de vermoeidheid voorbij was en ik hem weer wilde, kon ik die lieve inschikkelijkheid niet accepteren. Dus deed ik alsof. Ik maakte verlangen tot nog zo’n karwei dat ik moest klaren, een ongeschreven klusje dat onzichtbaar onder aan mijn lijstjes bungelde. Telkens als ik mezelf ertoe dwong, deed ik mezelf letterlijk geweld aan, omdat het zo veel pijn deed die gesloten deur te openen, en emotioneel geweld, want hij is een goede man en ik misleidde hem opzettelijk. De seks zelf deed zo’n pijn dat ik op het arme vel tussen mijn duim en wijsvinger beet. Als de tandafdruk verdwenen was, was er nog dagen een rijtje blauwe plekjes te zien. Ik maakte mezelf wijs dat een beetje pijn overhebben voor het genot van een ander niet erg was. Pas nu zie ik in dat ik zijn lichaam zo tot een post op mijn lijstje van verantwoordelijkheden maakte, en dat ik dat deed zonder zijn instemming. Omdat ik me schaamde dat ik tekortschoot – zowel wat eerlijkheid betreft als lichamelijk – probeerde ik mijn pijn te verbergen. Ik ging vroeg naar boven. Ik verzon smoesjes. Ik sliep aan de rand van het bed. Daar bewaarde ik de Caoineadh onder mijn kussen, en telkens als ik opkrabbelde om de baby te voeden, braken de woorden van Eibhlín Dubh door mijn slaapdronken, uitgeputte roes heen. Haar leven en haar verlangens lagen zo ver in het verleden, en toch voelde ik me zo verwant aan haar. Het duurde niet lang of het gedicht begon mijn dagen binnen te druppelen. Mijn nieuwsgierigheid groeide en joeg me uiteindelijk het huis uit, naar de enige ruimten die uitkomst konden bieden.

==

—

==

Kijk: het is een dinsdagochtend en een bewaker in een gekreukt blauw uniform draait een deur van het slot en stapt met een luchthartige buiging opzij, want hier kom ik, met mijn haren in een losse knot, een met melk bevlekte blouse, een baby in een draagdoek, een dreumes in een buggy, een luiertas vol boeken en wat alleen maar beschreven kan worden als vervaarlijk vonkende ogen. Ik weet dat ik hoogstens zes minuutjes heb voor het gekrijs begint, dus ik klik de riempjes van de buggy los, snel, sneller nu, en duw de dreumes de trap op. ‘Niet treuzelen.’ Ik werp een snelle blik in de draagdoek, waar piepkleine oogleden diep in slaap zijn, zet de dreumes aan mijn voeten en druk hem – op mijn hoede voor de bibliothecaris die me ooit bestraffend toesprak – een verboden banaan in zijn knuistje. ‘Ssst,’ fluister ik, ‘even stil zitten terwijl mammie even – even?’ Ik haal een verfrommeld lijstje uit de luiertas, mijn vingertoppen racen langs de boekruggen. Twee minuutjes maar, denk ik, twee hooguit. De draagdoek kronkelt en de baby ruft een harde tetter zijn luier in. Ik glimlach (wat kan ik anders?) en ruk de laatste twee boeken van de plank. Met een grijns druk ik een kus op het haar van de dreumes, met een grijns til ik de lading boeken op mijn zij, ga ik stap voor langzame stap de trap af, met een kleverig bananenhandje in mijn hand en met een al te bekende geur die uit de draagdoek oprijst in mijn neus.

Dit is hoe een vrouw in mijn omstandigheden ertoe komt elke vertaling van Eibhlín Dubhs woorden op te sporen, waarvan er talloze bestaan, waardoor er dus veel van dit soort bibliotheekbezoekjes nodig zijn. Zo veel mensen hebben dit gedicht willen vertalen dat het bijna een rite de passage lijkt, een reeks coverversies van een geliefd oud lied. Veel van de vertalingen vind ik zwak – dode teksten die een poging doen maar er niet in slagen het kloppende hart van Eibhlín Dubh over te brengen – maar sommige zijn krachtig en overtuigend. Weinig vertalingen komen dicht genoeg bij haar stem om me te bevredigen, en de bladzijden gewijd aan de omstandigheden waarin zij verkeerde zijn vaak zo summier dat ze me achterlaten met een honger naar antwoorden. Honger is zwak uitgedrukt. Ik smacht naar meer. Ik wil meer weten over haar leven, zowel voor als tijdens het moment van ontstaan. Ik wil weten wie ze was, waar ze vandaan kwam en wat er daarna is gebeurd. Ik wil weten wat er van haar kinderen en kleinkinderen geworden is. Ik wil lezen waar ze begraven ligt, zodat ik bloemen kan leggen op haar graf. Ik wil haar kennen, haar leven leren kennen, en ik ben lui dus ik wil dat alle antwoorden simpeltjes voor me worden uitgespeld, liefst in één enkel bibliotheekboek. Maar de literatuur die me ter beschikking staat is voor het grootste deel niet geïnteresseerd in het beantwoorden van deze bijkomstigheden. Toch blijf ik zoeken, want ik weet zeker dat er ergens een tekst moet bestaan die mijn verwondering deelt.

Als ik de openbare bibliotheken eenmaal heb uitgeput, roep ik de hulp in van vrienden met een baan aan de universiteit, sluip ik onder valse naam bibliotheken binnen om stiekem allerlei geschiedkundige werken, boeken over vertaling en tijdschriftartikelen te fotokopiëren, bronnen die stuk voor stuk een paar penseelstreken toevoegen aan het portret van Eibhlín Dubh dat in mijn hoofd vorm begint te krijgen. Ik gebruik ze om nieuwe woorden toe te voegen aan mijn stapels informatie, leg kopieën onder ons bed, in de auto en naast het kolfapparaat. Mijn weken worden uitgestort in het krachtenpaar melk en tekst, weken die algauw uitdijen tot maanden en vervolgens tot jaren. Ik creëer een leven voor mezelf waarin ik telkens als ik even mag zitten van mezelf zowel bleke lettergrepen melk afscheid als mijn eigen donkere dorst laaf aan inkt.

2
een vloeibare echo

go ngeobhainn é im’ thaobh dheas

nó i mbinn mo léine,

is go léigfinn cead slé’ leat

==

opgevangen had ik hem hier in mijn rechterzij,

of hier, in de plooien van mijn blouse, alles,

alles om je weer vrij te laten draven

— Eibhlín Dubh Ní Chonaill

==

==

Terwijl ik me door chaotische ochtenden spoed vol wasgoed en lunchtrommels en inentingen, is de volgende kolfsessie geen ogenblik uit mijn gedachten, want dichter in de buurt van een rustpauze kom ik niet. Vastgeketend aan het onverzadigbare apparaat kan ik zitten lezen, mijn lijstjes achter me laten en binnentreden door de deuren die Eibhlín Dubh voor me heeft geopend. Op die momenten biedt lezen een soort tegenwicht – het maakt het aangenaam om een beetje meer van mezelf weg te geven, vooral als ik ondertussen een beetje meer over haar leven in me kan opnemen. Als zich boven aan het flesje een vloeibaar dekseltje heeft gevormd, schakel ik het apparaat uit, markeer de bladzij en ga met een zucht weer aan het werk. Ik zet het apparaat op het aanrecht, tik de laatste druppels in een steriel flesje, draai de dop er stevig op en schrijf op het etiket: DOIREANN NÍ GHRÍOFA – 03/10/2012 – 250 ml.

De eerste keer dat ik over de moedermelkbank hoorde was bij een groep voor jonge moeders. Ik googelde meer informatie en las dat te vroeg geboren baby’s zulke kleine en tere maagjes hebben dat flesvoeding darmproblemen kan veroorzaken, ontstekingen bijvoorbeeld, of een verminderde doorbloeding, waardoor stukjes darm afsterven. Door het trauma van een vroeggeboorte, las ik, kunnen moeders soms minder melk aanmaken en hebben ze niet genoeg of zelfs helemaal niets om hun baby zelf te voeden. Al die ellende was voor mij genoeg om me als donor aan te melden bij de melkbank. De nauwgezetheid waarmee de reeks handelingen moest worden verricht, werd al snel een prettig en belangrijk onderdeel van mijn dag: het steriliseren, het sop en de stoom, de geschrobde huid, het smetteloze apparaat. Ik wist dat mijn melk al snel op weg zou zijn naar te vroeg geboren en kwetsbare zuigelingen, en daarom zorgde ik heel strikt voor optimale omstandigheden en koelde bijvoorbeeld elk flesje voor ik het invroor.

En zo lees ik nu de thermometer in mijn vriezer af, noteer de temperatuur en mijn paraaf in de tabel en zet het pas gekoelde flesje naast acht gelijkvormige ijsklompen – de opbrengst van een goede week. Op een vaste tijd in de ochtend lijkt mijn keuken net een laboratorium – met hier de temperatuurtabel, daar de dampende sterilisator, hier de gedemonteerde onderdelen van het apparaat, daar de vermoeide vrouwspersoon voor een rijtje gesteriliseerde flesjes. Hier verloopt elke dag hetzelfde.

Zit de vriezer eenmaal zo vol dat het moeite kost er nog een zak erwtjes in te proppen, dan bel ik de moedermelkbank in Irvinestown en sturen ze een doos van piepschuim die zo groot is dat de postbode er maar net zijn armen omheen krijgt. Ik stop die zo vol mogelijk met flesjes, onderteken de formulieren en plak de doos dicht met breed bruin plakband rond het deksel. Eén keer eromheen. Twee keer eromheen. Dan moet de baby in zijn regenpak geritst, gekust, in zijn buggy vastgeklonken en zoet gehouden worden met behulp van een teddybeer. Zijn broertje moet worden weggelokt van een Duplotoren, in zijn jasje gehesen en omgekocht met een lolly om hem de stad in te krijgen. De doos is onhandzaam en zwaar, dus de enige manier om hem te vervoeren is boven op de buggyhandvatten, terwijl ik hem in balans houd met kin en elleboog en mijn best doe ook nog de peuter bij de hand te houden. Het kost me twintig minuten om bij het postkantoor te komen, normaal gesproken een wandelingetje van een minuut of tien. Na deze beproeving sta ik geïrriteerd in de rij en beloof mezelf de volgende keer mijn man te vragen de doos op de post te doen.

Aan de balie tref ik achter het glas mijn favoriete postbode aan. Ik ben gesteld geraakt op zijn grijze krulhaar, zijn scheve bril, zijn nicotineglimlach en hoe hij me altijd aanspreekt met ‘schat’. Hij komt naar de klapdeur en ik kijk hoe hij etiketten op het pakket plakt: PER EXPRESSE, GEGARANDEERDE LEVERING VOLGENDE DAG. Hij geeft me een reçuutje voor de vergoeding van de portokosten, het enige geldverkeer dat met deze transacties gemoeid is.

De volgende verre baby die aan de beurt is om mijn melk te drinken zal ik nooit aan de borst leggen, noch zal ik ooit zijn warme ledemaatjes tegen me aan drukken, maar ik weet wel welke route mijn melk aflegt op weg naar hem toe. Ik heb Irvinestown in het graafschap Fermanagh gegoogeld en het dorp bekeken, met zijn mooie parkje, drie scholen, een pub met de naam The Necarne Arms en een friettent die Joe 90s heet. In een nette winkelstraat, in een rijtje met boetieks en een kapperszaak, hangt aan een van de panden een onopvallend bord met daarop: NHS – WEST-ERN TRUST HUMAN MILK BANK. Mijn doos met flesjes zal daar een fractie toevoegen aan de vele liters moedermelk die jaarlijks gesteriliseerd en gepasteuriseerd naar ic’s neonatologie over het hele eiland worden verstuurd: een vloeibare echo.

Ik doneer mijn melk om gezinnen in nood te helpen; een drang die voortkomt uit empathie, maar ik vermoed dat er ook iets anders meespeelt: een onvolwassen, verwesterd idee van karma. Een verkapt geloof dat hoe gedienstiger ik ben voor anderen, hoe meer bescherming ik ‘verdien’ voor mijn eigen opgroeiende gezin. Behalve deze primitieve notie van karma en mijn medelijden met denkbeeldige baby’s en hun denkbeeldige gezinnen schuilt er nog iets anders achter: de illusie van controle. Er is zo veel in mijn leven dat buiten mijn controle ligt. Ik heb geen controle over al mijn gebroken nachten. Ik heb geen controle over de schrikbeelden die door mijn hoofd spelen op het moment dat ik mijn ogen dichtdoe – de almaar ronddraaiende carrousel van hersenvliesontstekingen, coma’s, auto’s die de oceaan in geblazen worden, woningbranden en pedofielen. Ik heb geen controle over de grillen van onze huisbaas, of – en wanneer – wij door zijn geldzucht gedwongen zullen zijn weer te verhuizen. Ik heb geen controle over de kans dat mijn kinderen een plaatsje bemachtigen op de plaatselijke basisschool, waar de inschrijving (zoals op de meeste Ierse scholen) geschiedt op basis van lidmaatschap van de katholieke Kerk. Over het ritueel van melkproductie heb ik daarentegen wel controle: het steriliseren van de flesjes, het op de juiste manier in elkaar schuiven van de onderdelen van het kolfapparaat, het nauwgezet bijhouden van alle noodzakelijke gegevens; allemaal handelingen die ik pijnlijk precies en correct wens uit te voeren.

Dagelijks leg ik voor deze verzekeringspolis mijn premie in en eens per maand ontvang ik een berichtje in de vorm van een tweemaal dubbelgevouwen en geïllustreerd A4’tje met handgeschreven bijzonderheden over de naamloze zuigelingen die mijn laatste zending hebben genuttigd: een tweeling met een moeder met complicaties na de geboorte misschien, een piepklein meisje met een ernstige darmontsteking of een baby in Crumlin die herstelt van een hartoperatie. De munten die steevast onder een plakbandje zijn bijgevoegd, vergoeden mijn portokosten tot op de cent. Als ik ze in mijn beurs laat glijden plakken ze nog, waardoor ik altijd als ik er een uitgeef bij de Aldi of bij de viskraam moet denken aan dat zieke baby’tje ergens met mijn melk in zijn mond. Ik heb mezelf in een zoogster veranderd en de band tussen mij en de zuigelingen van vreemden bestaat bij de gratie van apparaten, motortjes en afstand.

Mijn maanden vullen zich met melk, wasgoed en vaat, met kinderversjes en verhaaltjes voor het slapengaan, met gescheurde boodschappentassen, gedeukte blikjes, verjaarspartijtjes, katers en rekeningen. Aan die wereld van me ontleen ik tal van kleine genoegens: schone lakens die klapperen aan de waslijn, lachbuien in de armen van mijn man tot ik buiten adem ben, een voor een prikje op de kop getikte glijbaan voor in de tuin, een picknick aan het strand, drie schoongewassen hoofdjes met natte haren, boodschappenlijst na afgewerkte boodschappenlijst – check, check, check – al mijn mini-overwinninkjes.