John Steinbeck

Tortilla Flat

Vertaald door Peter Bergsma

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke uitgave: Tortilla Flat, Covici-Friede, 1935

==

© Copyright 2021 Vertaling: PETER BERGSMA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1097 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

voor

Susan Gregory

uit Monterey

Voorwoord

Dit is het verhaal van Danny en van Danny’s vrienden en van Danny’s huis. Het vertelt hoe deze drie één werden, zodat als je over Danny’s huis spreekt in de buurtschap die luistert naar de naam Tortilla Flat, je geen houten bouwsel met afbladderende witkalk bedoelt, overwoekerd door een stokoude ongesnoeide fuchsia. Nee, spreek je over Danny’s huis, dan wordt ervan uitgegaan dat je een eenheid bedoelt waarvan de delen mannen zijn, een eenheid waaruit beminnelijkheid en vreugde voortkwamen, filantropie en, uiteindelijk, een mystiek verdriet. Want Danny’s huis had wel wat van de Ronde Tafel, en Danny’s vrienden hadden wel wat van de ridders daarvan. En dit is het verhaal over hoe die groep ontstond, hoe hij tot bloei kwam en uitgroeide tot een mooie en wijze organisatie. Dit verhaal gaat over de avonturen van Danny’s vrienden, over hun goede daden, over hun gedachten en alle moeite die ze deden. Uiteindelijk vertelt dit verhaal hoe de talisman teloorging en hoe de groep uiteenviel.

In Monterey, die oude stad aan de kust van Californië, zijn deze zaken welbekend, en ze worden herhaald en soms uitvoerig uit de doeken gedaan. Het is goed dat deze cyclus op papier wordt gezet zodat in de toekomst geleerden, die de legendes horen, niet zullen zeggen, zoals over Arthur en Roland en Robin Hood: ‘Er was geen Danny of een vriendengroep van Danny, noch een huis. Danny is een natuurgod en zijn vrienden zijn primitieve symbolen van de wind, de hemel, de zon.’ Dit verhaal is bedoeld om voor eens en voor altijd de sneren van de lippen van zure geleerden te vegen.

Monterey ligt op de helling van een heuvel, met eronder een blauwe baai en erachter een bos van hoge, donkere dennen. De lagere delen van de stad worden bewoond door Amerikanen en Italianen, vangers en inmakers van vis. Maar op de heuvel waar bos en stad in elkaar overlopen, waar de straten van geen asfalt weten en de hoeken verstoken zijn van straatlantaarns, hebben de oude bewoners van Monterey zich verschanst als de Keltische Britten in Wales. Dit zijn de paisanos.

Ze wonen in oude houten huizen op erven vol onkruid, en de dennen van het bos staan om de huizen heen. De paisanos ontberen handelsgeest, zijn verschoond van de gecompliceerde wetmatigheden van het Amerikaanse zakendoen, en omdat ze niets hebben dat het stelen, exploiteren of verpanden waard is, zijn ze gevrijwaard voor de uitwassen van die wetmatigheden.

Wat is een paisano? Hij is een mengeling van Spaans, indiaans en Mexicaans bloed, aangevuld met Indo-Europese variëteiten. Zijn voorouders hebben zich een jaar of tweehonderd geleden in Californië gevestigd. Hij spreekt Engels met een paisano-accent en Spaans met een paisano-accent. Wordt hem naar zijn afkomst gevraagd, dan gaat hij verontwaardigd prat op zuiver Spaans bloed en rolt zijn mouw op om te laten zien dat de zachte binnenkant van zijn arm bijna wit is. Zijn kleur, als die van een bruin doorrookte meerschuimen pijp, schrijft hij toe aan zonnebrand. Hij is een paisano en hij woont in de buurtschap boven de stad Monterey die luistert naar de naam Tortilla Flat, het Tortilla-plateau, ook al is het er allesbehalve plat.

Danny was een paisano, en hij groeide op in Tortilla Flat en iedereen mocht hem graag, maar hij viel niet heel erg op tussen de andere krijsende kinderen van Tortilla Flat. Via bloed- of liefdesbanden was hij familie van vrijwel iedereen in de Flat. Zijn grootvader was een belangrijk man, die twee kleine huizen in Tortilla Flat bezat en werd gerespecteerd vanwege zijn rijkdom. Dat de opgroeiende Danny er de voorkeur aan gaf in het bos te slapen, op ranches te werken en zijn eten en wijn aan een onwillige wereld te ontworstelen, kwam niet door gebrek aan invloedrijke familie. Danny was klein en donker en vastberaden. Op zijn vijfentwintigste waren zijn benen precies zo gebogen dat ze om de welving van de flanken van een paard pasten.

Toen Danny vijfentwintig jaar was, werd Duitsland de oorlog verklaard. Danny en zijn vriend Pilon (Pilon, trouwens, is iets wat erbovenop wordt gedaan als er een handeltje wordt beklonken, een fooi) sloegen twee vierliterflessen wijn achterover toen ze over de oorlog hoorden. Grote Joe Portugeeër zag de flessen tussen de dennen glinsteren en hij sloot zich bij Danny en Pilon aan.

Naarmate de wijn in de flessen daalde, steeg bij de drie mannen de vaderlandsliefde. En toen de wijn op was daalden ze omwille van kameraadschap en veiligheid arm in arm de heuvel af, en ze liepen Monterey in. Voor een rekruteringskantoor juichten ze luidkeels voor Amerika en verklaarden Duitsland rauw te lusten. Ze brulden dreigementen aan het adres van het Duitse Rijk totdat de rekruteringssergeant wakker werd, zijn uniform aantrok en op straat verscheen om hen tot zwijgen te manen. Hij rekruteerde hen in een moeite door.

De sergeant stelde hen op in een rij voor zijn bureau.

Ze slaagden voor alles behalve de nuchterheidstest en toen begon de sergeant met zijn vragen bij Pilon.

‘Bij welke afdeling wil je?’

‘Maakt me geen reet uit,’ zei Pilon luchtig.

‘Ik denk dat we mannen als jij wel bij de infanterie kunnen gebruiken.’ En Pilon werd als zodanig ingeschreven.

Hij wendde zich tot Grote Joe, en de Portugeeër begon nuchter te worden. ‘Waar wil jij heen?’

‘Ik wil naar huis,’ zei Grote Joe mismoedig.

De sergeant deed hem ook bij de infanterie. Ten slotte nam hij Danny onder handen, die stond te slapen op zijn benen. ‘Waar wil jij heen?’

‘Huh?’

‘Ik zeg, welke afdeling?’

‘Hoezo, “afdeling”?’

‘Wat kan je zoal?’

‘Ik? Ik kan alles.’

‘Wat heb je hiervoor gedaan?’

‘Ik? Ik men muilezels.’

‘O ja? Hoeveel muilezels kan je mennen?’

Danny boog zich voorover en straalde een vage vakkundigheid uit. ‘Hoeveel heb je er?’

‘Zo’n dertigduizend,’ zei de sergeant.

Danny zwaaide met zijn hand. ‘Span ze maar in!’ zei hij.

En zo ging Danny naar Texas en temde muilezels zolang de oorlog duurde. En Pilon marcheerde met de infanterie door Oregon, en Grote Joe draaide, zoals later zal worden duidelijk gemaakt, de gevangenis in.

==

1

Hoe Danny, terug uit de oorlog,

erfgenaam bleek te zijn, en hoe hij zwoer

de weerlozen te beschermen.

==

Toen Danny thuiskwam uit het leger vernam hij dat hij erfgenaam was en eigenaar van onroerend goed. De viejo, dat wil zeggen de grootvader, was doodgegaan en had Danny de twee huisjes in Tortilla Flat nagelaten.

Toen Danny het hoorde ging hij enigszins gebukt onder de verantwoordelijkheid van het eigenaarschap. Voordat hij ooit naar zijn bezit ging kijken kocht hij een vierliterfles rode wijn en dronk het meeste daarvan in zijn eentje op. Toen viel de last van de verantwoordelijkheid van hem af, en zijn allerslechtste trekken kwamen naar boven. Hij schreeuwde, hij vernielde een paar stoelen in een poollokaal in Alvarado Street, hij had twee korte maar glorieuze knokpartijen. Niemand sloeg veel acht op Danny. Ten slotte brachten zijn onvaste O-benen hem naar de aanlegsteiger waar, op dit vroege ochtenduur, de Italiaanse mannen met rubberlaarzen overheen liepen op weg naar zee.

Raciale afkeer won het van Danny’s gezond verstand. Hij bedreigde de vissers. ‘Siciliaanse klootzakken,’ noemde hij hen, en ‘Tuig van het gevangeniseiland’ en ‘Honden van honden van honden’. Hij riep: ‘Chinga tu madre, Piojo.’ Hij maakte een lange neus en obscene gebaren onder de gordel. De vissers grijnsden alleen maar en verlegden hun roeispanen en zeiden: ‘Hallo, Danny. Wanneer ben je thuisgekomen? Kom vanavond langs. We hebben nieuwe wijn.’

Danny was buiten zichzelf. Hij schreeuwde: ‘Pon un condo a la cabeza.’

Ze riepen: ‘Dag, Danny. Tot vanavond.’ En ze klommen in hun bootjes en roeiden naar de kotters en startten hun motoren en tuften weg.

Danny was beledigd. Hij liep Alvarado Street weer in en liet onderweg menige ruit sneuvelen, en na de eerste zijstraat vatte een politieagent hem in de kraag. Vanwege zijn grote ontzag voor de wet liet Danny zich gewillig meevoeren. Als hij niet uit het leger was ontslagen na de overwinning op Duitsland, zou hij tot zes maanden zijn veroordeeld. In dit geval legde de rechter hem maar dertig dagen op.

En zo zat Danny een maand op zijn brits in de stadsgevangenis van Monterey. Nu eens maakte hij obscene tekeningen op de muren, dan weer overdacht hij zijn loopbaan in het leger. De tijd viel Danny lang daar in zijn cel in de stadsgevangenis. Nu en dan werd er een dronkaard binnengebracht voor de nacht, maar over het algemeen stond de misdaad in Monterey op een laag pitje, en Danny was eenzaam. In het begin had hij wat last van de bedwantsen, maar toen die wenden aan hoe hij smaakte en hij vertrouwd raakte met hun beten, was het pais en vree tussen hen.

Hij begon een satirisch spelletje te spelen. Hij ving een bedwants, drukte die plat tegen de muur, trok er een cirkel omheen met een potlood en doopte hem ‘Burgemeester Clough’. Daarna ving hij andere en vernoemde ze naar de leden van de gemeenteraad. Het duurde niet lang of hij had een hele wand versierd met geplette bedwantsen, allemaal vernoemd naar een plaatselijke notabele. Hij tekende er oren en staarten aan, gaf ze grote neuzen en snorren. Tito Ralph, de cipier, was gechoqueerd, maar hij diende geen klacht in omdat Danny er noch de kantonrechter die hem had veroordeeld in had betrokken noch iemand van de politie. Hij had onmetelijk veel eerbied voor het gezag.

Op een eenzame avond kwam Tito Ralph Danny’s cel binnen met twee flessen wijn. Een uur later ging hij nog meer wijn halen, en Danny ging met hem mee. Het was troosteloos in de gevangenis. Ze bleven hangen in de zaak van Torrelli, waar ze de wijn kochten, totdat Torrelli hen eruit gooide. Daarna liep Danny tussen de dennen door omhoog en viel in slaap, terwijl Tito Ralph terug waggelde en zijn ontsnapping meldde.

Toen de stralende zon Danny tegen het middaguur wekte, besloot hij zich de hele dag schuil te houden om aan achtervolging te ontkomen. Hij zette het op een rennen en dook weg achter struiken. Hij gluurde als een opgejaagde vos vanuit het kreupelhout. En ’s avonds, toen de regels in acht waren genomen, kwam hij tevoorschijn en regelde zijn zaken.

Danny’s manier van zakendoen was nogal onomwonden. Hij ging naar de achterdeur van een restaurant. ‘Heb je wat oud brood voor mijn hond?’ vroeg hij aan de kok. En terwijl die goedgelovige ziel het brood inpakte, stal Danny twee plakken ham, vier eieren, een lamskotelet en een vliegenmepper.

‘Ik betaal je wel een keer terug,’ zei hij.

‘Voor afval hoef je niet te betalen. Ik gooi het toch weg als jij het niet meeneemt.’

Toen voelde Danny minder wroeging over de diefstal. Als ze er zo over dachten, was hij oppervlakkig bezien onschuldig. Hij ging weer naar de zaak van Torrelli, ruilde de vier eieren, de lamskotelet en de vliegenmepper voor een waterglas grappa en keerde terug naar het bos om zijn avondmaal te bereiden.

De nacht was donker en klam. De mist hing als slap gaas tussen de zwarte dennen die de landinwaartse grens van Monterey bewaken. Danny boog zijn hoofd en haastte zich naar de beschutting van het bos. Voor zich uit ontwaarde hij een andere rennende gedaante, en na het verkleinen van de afstand herkende hij de jachtige tred van zijn oude vriend Pilon. Danny was een gulle man, maar hij herinnerde zich dat hij al zijn eten had verkocht op de twee plakken ham en de zak oud brood na.

‘Ik hol Pilon gewoon voorbij,’ besloot hij. ‘Hij loopt als iemand die vol geroosterde kalkoen en dat soort dingen zit.’

Toen zag Danny opeens dat Pilon zijn jas liefdevol dichtklemde ter hoogte van zijn borst.

‘Ai, Pilon, amigo!’ riep Danny.

Pilon maakte zich nog sneller uit de voeten. Danny zette het op een draf. ‘Pilon, mijn kleine vrind! Waarheen gaat gij zo gezwind?’

Pilon berustte in het onvermijdelijke en wachtte. Danny naderde behoedzaam, maar zijn toon was geestdriftig. ‘Ik heb je gezocht, liefste aller kleine engelachtige vrinden, want zie, ik heb hier twee geweldige plakken van Gods eigen varken, en een zak heerlijk wittebrood. Deel mijn schat, Pilon, klein dikkerdje.’

Pilon haalde zijn schouders op. ‘Wat jij wil,’ mompelde hij onbeholpen. Samen liepen ze verder het bos in. Pilon was in de war. Ten slotte stopte hij en keek zijn vriend aan. ‘Danny,’ vroeg hij treurig, ‘hoe wist je dat ik een fles brandewijn onder mijn jas heb?’

‘Brandewijn?’ riep Danny. ‘Je hebt brandewijn? Wellicht is het voor een zieke oude moeder,’ zei hij naïef. ‘Wellicht bewaar je het voor Onze Here Jezus wanneer Hij wederkeert. Wie ben ik, je vriend, om over de bestemming van deze brandewijn te oordelen? Ik weet niet eens zeker of je die wel bezit. Bovendien ben ik niet dorstig. Ik zou deze brandewijn niet aanraken. Je bent welkom om te delen in het grote stuk varkensgebraad dat ik heb, maar wat je brandewijn aangaat, die behoort slechts jou toe.’

Pilon antwoordde hem op strenge toon. ‘Danny, ik vind het niet erg om mijn brandewijn met je te delen, half om half. Het is mijn plicht erop toe te zien dat je niet alles opdrinkt.’

Toen liet Danny het onderwerp rusten. ‘Hier op de open plek zal ik dit varken bereiden, en jij gaat het zoete gebak in deze zak roosteren. Zet je brandewijn maar hier neer, Pilon. Hier is beter, zodat we hem kunnen zien, en elkaar.’

Ze maakten een vuur en roosterden de ham en aten het oudbakken brood. De brandewijn in de fles daalde snel. Na het eten zaten ze ineengedoken bij het vuur en nipten voorzichtig uit de fles, als uitgeputte bijen. En de mist daalde over hen neer en kleurde hun jassen grijs met vocht. De wind zuchtte zwaarmoedig in de dennen om hen heen.

En na een tijdje werden Danny en Pilon overvallen door eenzaamheid. Danny dacht aan zijn verloren vrienden.

‘Waar is Arthur Morales?’ vroeg Danny, terwijl hij zijn armen uitstak met de handpalmen omhoog. ‘Dood in Frankrijk,’ antwoordde hij zelf, terwijl hij de palmen omlaag draaide en zijn armen wanhopig liet zakken. ‘Dood voor zijn vaderland. Dood in den vreemde. Onbekenden lopen langs zijn graf zonder te weten dat Arthur Morales daar ligt.’ Hij hief zijn handen ten hemel met de palmen weer omhoog. ‘Waar is Pablo, die goeie man?’

‘In de gevangenis,’ zei Pilon. ‘Pablo heeft een gans gestolen en zich verstopt in de struiken, en die gans beet Pablo en Pablo schreeuwde het uit en dus werd hij gepakt. Nu ligt hij zes maanden in de gevangenis.’

Danny zuchtte en veranderde van onderwerp, want hij realiseerde zich dat hij de enige gemeenschappelijke kennis die zich op enigerlei wijze leende voor retoriek lichtzinnig had verspeeld. Maar de eenzaamheid had hem nog in haar greep en eiste een uitlaatklep. ‘Hier zitten we dan,’ begon hij ten slotte.

‘...met een gebroken hart,’ voegde Pilon er ritmisch aan toe.

‘Nee, dit is geen gedicht,’ zei Danny. ‘Hier zitten we dan, zonder thuis. We hebben ons leven gegeven voor ons vaderland, en nu hebben we niet eens dak boven ons hoofd.’

‘Dat hebben we nooit gehad,’ voegde Pilon er behulpzaam aan toe.

Danny dronk dromerig totdat Pilon zijn elleboog aanraakte en de fles overnam. ‘Dat doet me denken,’ zei Danny, ‘aan een verhaal over een man die twee hoerenkasten bezat...’ Zijn mond viel open. ‘Pilon!’ riep hij. ‘Pilon! Mijn dikke eendje van een kleine vriend! Dat was ik vergeten! Ik ben erfgenaam! Ik bezit twee huizen!’

‘Hoerenkasten?’ vroeg Pilon hoopvol. ‘Je bent een dronken leugenaar,’ voegde hij eraan toe.

‘Nee, Pilon. Het is waar wat ik zeg. De viejo is dood. Ik ben de erfgenaam, de favoriete kleinzoon.’

‘Jij bent de enige kleinzoon,’ zei de realist Pilon. ‘Waar staan die huizen?’

‘Weet je het huis van de viejo in Tortilla Flat, Pilon?’

‘Hier in Monterey?’

‘Ja, hier in Tortilla Flat.’

‘Zijn ze een beetje goed, die huizen?’

Danny liet zich achterover zakken, uitgeput van emotie. ‘Dat weet ik niet. Ik was vergeten dat ik ze bezit.’

Pilon zat er zwijgend en in gedachten verzonken bij. Zijn gezicht werd bedroefd. Hij gooide een handvol dennennaalden in het vuur, keek hoe de vlammen er koortsachtig tussen opklommen en verstierven. Lange tijd keek hij Danny diepbezorgd in de ogen, en toen slaakte Pilon een luide zucht, en hij zuchtte opnieuw. ‘Nu is het afgelopen,’ zei hij treurig. ‘Nu zijn de gouden tijden voorbij. Je vrienden zullen rouwen, maar hun rouw zal niets uitrichten.’

Danny zette de fles neer, en Pilon pakte hem en zette hem op zijn eigen schoot.

‘Wat is er afgelopen?’ vroeg Danny dringend. ‘Wat bedoel je?’

‘Het is niet voor het eerst,’ vervolgde Pilon. ‘Wanneer je arm bent, denk je: als ik geld had zou ik het delen met mijn goeie vrienden. Maar zodra dat geld komt is het gedaan met de vrijgevigheid. Zo is het met jou gesteld, mijn voormalige vriend. Je bent verheven boven je vrienden. Je bent een man met bezit. Je zult je vrienden vergeten die alles met je hebben gedeeld, zelfs hun brandewijn.’

Zijn woorden maakten Danny van streek. ‘Niet ik,’ riep hij. ‘Ik zal je nooit vergeten, Pilon.’

‘Dat denk je nu,’ zei Pilon koel. ‘Maar als je twee huizen hebt om in te slapen, dan zal je het zien. Pilon zal een arme paisano zijn, terwijl jij eet met de burgemeester.’

Danny kwam wankel overeind en hield zich staande tegen een boom. ‘Pilon, ik zweer je, wat ik bezit behoort jou toe. Zolang ik een huis heb, heb jij een huis. Geef me een slok.’

‘Eerst zien, dan geloven,’ zei Pilon op moedeloze toon. ‘Het zou een wereldwonder zijn als het waar was. Mensen zouden van vijftienhonderd kilometer ver komen om het te aanschouwen. En trouwens, de fles is leeg.’

==

==

2

Hoe Pilon er door zucht naar aanzien

toe werd verlokt Danny’s gastvrijheid af te slaan.

==

==

De advocaat liet hen achter bij het hek van het tweede huis, klom in zijn Ford en pruttelde heuvelafwaarts Monterey in.

Danny en Pilon stonden voor het verveloze paaltjeshek en keken vol bewondering naar het onroerend goed, een laag huis met vegen oude witkalk en wezenloos blinde vensters zonder gordijnen. Maar op de veranda was een reusachtige fuchsia en tussen het onkruid in de voortuin groeiden rode geraniums.

‘Dit is het beste van de twee,’ zei Pilon. ‘Het is groter dan het andere.’

Danny had een nieuwe loper in zijn hand. Hij liep op zijn tenen over de gammele veranda en opende de voordeur. De woonkamer was nog net als toen de viejo er woonde. De roderozenkalender van 1906, de zijden banier aan de muur, met admiraal Fighting Bob Evans die tussen de opbouw van een slagschip door keek, de opgeprikte bos rode papieren rozen, de strengen stoffige rode pepers en knoflookbollen, de kachel, de gehavende schommelstoelen.

Pilon keek om de hoek van de deur. ‘Drie kamers,’ zei hij ademloos, ‘en een bed en een kachel. Hier zullen we gelukkig worden, Danny.’

Danny begaf zich behoedzaam het huis in. Hij had bittere herinneringen aan de viejo. Pilon snelde voor hem uit, de keuken in. ‘Een gootsteen met een kraan,’ riep hij. Hij draaide aan de greep. ‘Geen water. Danny, je moet het bedrijf het water laten aanzetten.’

Glimlachend stonden ze elkaar aan te kijken. Pilon zag hoe de huiseigenaarszorgen zich meester maakten van Danny’s gezicht. Nooit in zijn leven zou dat gezicht meer zorgeloos zijn. Nooit zou Danny meer ruiten breken nu hij eigen ruiten had die konden breken. Het was zoals Pilon had gezegd, hij was grootgebracht te midden van zijn gelijken. Zijn schouders hadden zich gerecht tegen de complexiteit van het leven. Maar er ontsnapte hem één pijnkreet voordat hij zijn oude en simpele bestaan voor altijd achter zich liet.

‘Pilon,’ zei hij treurig, ‘ik wou dat jij de eigenaar was en dat ik bij jou kon intrekken.’

Terwijl Danny naar Monterey ging om het water te laten aanzetten, kuierde Pilon de door onkruid overwoekerde achtertuin in. Daar stonden fruitbomen, stakig en zwart van ouderdom, en knoestig en verkommerd door verwaarlozing. Tussen het onkruid lagen enkele tentachtige kippenhokken. Een stapel roestige vathoepels, een ashoop en een doorweekte matras. Pilon keek over de schutting in de kippenren van mevrouw Morales, en na enig nadenken maakte hij een paar kleine gaten in de schutting voor de kippen. Ze zullen het fijn vinden om nesten te maken in het hoge onkruid, dacht hij vriendelijk. Hij overwoog hoe hij een val in de vorm van een vier zou kunnen maken voor het geval dat de hanen er ook doorheen zouden komen en de kippen zouden lastigvallen en weghouden uit de nesten. We zullen een gelukkig leven krijgen, dacht hij opnieuw.

Danny kwam verontwaardigd terug uit Monterey. ‘Dat bedrijf wil een waarborgsom,’ zei hij.

‘Waarborgsom?’

‘Ja. Ze willen drie dollar voordat ze het water aanzetten.’

‘Drie dollar,’ zei Pilon ernstig, ‘is twaalf liter wijn. En als die op is, lenen we een emmer water van mevrouw Morales hiernaast.’

‘Maar we hebben geen drie dollar voor wijn.’

‘Dat weet ik ook wel,’ zei Pilon. ‘Misschien kunnen we wat wijn van mevrouw Morales lenen.’

De middag verstreek. ‘Morgen nemen we echt onze intrek,’ kondigde Danny aan. ‘Morgen gaan we schoonmaken en schrobben. En jij, Pilon, gaat het onkruid maaien en het afval in de geul gooien.’

‘Het onkruid?’ riep Pilon vol afschuw. ‘Niet dát onkruid.’ Hij legde zijn theorie uit over de kippen van mevrouw Morales.

Danny stemde er onmiddellijk mee in. ‘Mijn vriend,’ zei hij, ‘ik ben blij dat je bij me bent komen wonen. En nu moet jij, terwijl ik wat hout sprokkel, iets voor het avondeten gaan halen.’

Pilon, die zich zijn brandewijn herinnerde, vond dit oneerlijk. Ik kom bij hem in het krijt te staan, dacht hij bitter. Mijn vrijheid zal worden beknot. Nog even en ik ben een slaaf vanwege het huis van deze vrek. Evengoed ging hij op zoek naar iets te eten.

Twee zijstraten verderop, nabij de rand van het dennenbos, kwam hij een half volgroeide Plymouth Rock-haan tegen die in de weg aan het krabben was. Hij had de puberleeftijd bereikt waarop zijn stem brak, waarop zijn poten en nek en borst kaal waren. Misschien omdat hij welwillende gevoelens jegens de kippen van mevrouw Morales had gekoesterd, wekte deze kleine haan Pilons genegenheid. Hij liep langzaam verder in de richting van de donkere dennen, en de haan rende voor hem uit.

Pilon mijmerde: arm klein, kaal ding. Wat zal je het koud hebben ’s morgens vroeg, wanneer de dauw neerdaalt en de dageraad de lucht afkoelt. De goeie God is niet altijd zo goed voor kleine beesten. En hij dacht: nu speel je nog op straat, klein mannetje. Op een dag zal een automobiel je overrijden, en als hij je doodt, zal dat het beste zijn wat je kan overkomen. Misschien breekt hij alleen je poot of je vleugel. Dan zal je je voortaan miserabel door het leven slepen. Het leven is te hard voor je, vogeltje.

Hij bewoog zich langzaam en behoedzaam. De haan probeerde zo nu en dan om te keren, maar altijd bevond Pilon zich op de plek waar hij naartoe wilde. Ten slotte verdween hij in het dennenbos, en Pilon slenterde erachteraan.

Ter meerdere glorie van Pilons ziel moet worden gezegd dat er geen pijnkreet kwam uit dat struikgewas. De haan, waarvan het leven volgens Pilons voorspelling pijnlijk had kunnen verlopen, stierf vredig, of in elk geval stil. En dat is geen geringe pluim voor Pilons vakkundigheid.

Tien minuten later kwam hij het bos weer uit en liep terug naar Danny’s huis. Het haantje, geplukt en in stukken gesneden, was over zijn zakken verdeeld. Als één gedragsregel voor Pilon sterker gold dan enige andere, dan was het deze: neem onder geen beding ooit veren, kop of poten mee naar huis, want zonder die drie valt pluimvee nooit te identificeren.

Die avond hadden ze een vuur van dennenappels in de potkachel. De vlammen gromden in de schoorsteen. Weldoorvoed, warm en voldaan zaten Danny en Pilon in de schommelstoelen en wiegden zachtjes op en neer. Tijdens het avondmaal hadden ze een stomp kaars gebruikt, maar nu verdreef alleen het licht uit de kachelkieren de duisternis uit de kamer. Om alles te vervolmaken begon er regen op het dak te kletteren. Er lekte maar een klein beetje naar binnen, en alleen op plekken waar toch niemand wilde zitten.

‘Fijn is dit,’ zei Pilon. ‘Denk aan de nachten dat we in de kou sliepen. Zo hoort een mens te leven.’

‘Ja, en het gekke is,’ zei Danny, ‘dat ik jarenlang geen huis heb gehad. Nu heb ik er twee. Ik kan niet in twee huizen slapen.’

Pilon had een hekel aan verspilling. ‘Dat zat mij nou ook al dwars. Waarom verhuur je dat andere huis niet?’ opperde hij.

Danny’s voeten landden met een klap op de vloer. ‘Pilon!’ riep hij. ‘Waarom ben ik daar zelf niet op gekomen?’ Het idee daalde in. ‘Maar wie zal het huren, Pilon?’

‘Ik zal het huren’ zei Pilon. ‘Ik zal tien dollar per maand huur betalen.’

‘Vijftien,’ drong Danny aan. ‘Het is een goed huis. Het is vijftien waard.’

Mokkend ging Pilon akkoord. Maar hij zou met veel meer akkoord zijn gegaan, want hij besefte hoeveel iemand die in zijn eigen huis woonde in aanzien steeg, en Pilon wilde dat aanzien ervaren.

‘Dat is dan afgesproken,’ besloot Danny. ‘Jij huurt mijn huis. O, ik zal een goeie huisbaas zijn, Pilon. Ik zal je niet lastigvallen.’

Behalve gedurende zijn dienstjaren had Pilon nooit van zijn leven vijftien dollar bezeten. Maar, dacht hij, het zou nog een maand duren voordat de huur verschuldigd was, en wie wist wat er in een maand kon gebeuren.

Vergenoegd schommelden ze bij het vuur. Na een poosje ging Danny korte tijd naar buiten en kwam terug met een paar appels. ‘Anders had de regen ze toch maar bedorven,’ verontschuldigde hij zich.

Om niet achter te blijven, stond Pilon op en stak de kaars aan, ging de slaapkamer binnen en keerde even later terug met een waskom en een lampetkan, twee rode glazen vazen en een boeket struisvogelveren. ‘Het is niet goed om zoveel breekbaar spul om je heen te hebben,’ zei hij. ‘Als het breekt word je maar treurig. Het is veel beter om het nooit te hebben gehad.’ Hij haalde de papieren rozen van de muur. ‘Een attentie voor señora Torrelli,’ legde hij uit terwijl hij de deur uitging.

Kort daarna keerde hij terug, drijfnat van de regen maar triomfantelijk, want hij had een fles met vier liter rode wijn in zijn hand.

Later maakten ze bitter ruzie, maar geen van beiden maalde erom wie won, want ze waren moe van alle opwinding van de afgelopen dag. De wijn maakte hen soezerig en ze legden zich te slapen op de vloer. Het vuur verstierf, de kachel tikte tijdens het afkoelen. De kaars viel om en doofde in zijn eigen vet, met protesterende blauwe vlammetjes. Het huis was donker en stil en vredig.

==

==

3

Hoe het gif van het bezit op Pilon

inwerkte, en hoe het kwaad tijdelijk

in hem zegevierde.

==

De volgende dag ging Pilon in het andere huis wonen. Het was precies zoals Danny’s huis, alleen kleiner. Het had zijn met roze fuchsia begroeide veranda, zijn door onkruid overwoekerde tuin, zijn stokoude, kale fruitbomen, zijn rode geraniums, en ernaast was de kippenren van mevrouw Soto.

Danny werd een groot man omdat hij een huis verhuurde, en Pilon klom op de sociale ladder door het huren van een huis.

Of Danny enige huur verwachtte valt onmogelijk te zeggen, en of Pilon verwachtte enige huur te betalen evenmin. Was dat het geval, dan werden beiden teleurgesteld. Danny vroeg er nooit om, en Pilon bood het nooit aan.

De twee vrienden waren dikwijls samen. Pilon hoefde maar een fles wijn of een stuk vlees te ritselen of Danny kwam geheid op bezoek. En als Danny zich in die zin fortuinlijk of geslepen toonde, was het Pilon die een liederlijke avond bij hem doorbracht. De arme Pilon zou het geld hebben betaald als hij het ooit had bezeten, maar dat was nooit het geval, niet lang genoeg om Danny te lokaliseren. Pilon was een eerlijk man. De gedachte aan Danny’s goedheid en zijn eigen armoede baarde hem soms zorgen.

Op een avond bezat hij een dollar, op zo’n verbazingwekkende manier verkregen dat hij die onmiddellijk probeerde te vergeten uit vrees dat de herinnering hem gek zou maken. Een man voor Hotel San Carlos had de dollar in zijn hand gedrukt met de woorden: ‘Haal als de donder vier flessen gemberbier. Het hotel heeft niet meer.’ Zulke dingen waren bijna wonderen, dacht Pilon. Je moest ze in goed vertrouwen aanvaarden, zonder je er zorgen over te maken of er vragen over te stellen. Hij ging op pad om de dollar aan Danny te geven, maar kocht onderweg een vierliterfles wijn, en met die wijn lokte hij twee mollige meiden zijn huis in.

Danny, die voorbijliep, hoorde het lawaai en ging opgewekt naar binnen. Pilon viel hem in de armen en stelde Danny alles ter beschikking. En later, nadat Danny hem van een van de meiden en de helft van de wijn had afgeholpen, liep het uit op een echt fijne knokpartij. Danny verloor een tand en Pilons hemd werd van zijn lijf gerukt. De meiden stonden er krijsend bij en schopten de man die op dat moment toevallig op de grond lag. Ten slotte stond Danny op en gaf een van de meiden een kopstoot in haar maag, en ze liep kwakend als een kikker de deur uit. De andere meid stal twee kookpotten en volgde haar.

Korte tijd weenden Danny en Pilon om de verraderlijkheid van vrouwen.

‘Je weet niet wat een teven vrouwen zijn,’ zei Danny wijs.

‘Dat weet ik best,’ zei Pilon.

‘Dat weet je niet.’

‘Dat weet ik best.’

‘Leugenaar.’

Er volgde een nieuwe knokpartij, maar geen erg goede.

Daarna voelde Pilon zich beter over de onbetaalde huur. Hij was immers gastheer geweest voor zijn huisbaas?

Een aantal maanden verstreek. Weer begon Pilon zich zorgen te maken over de huur. En in de loop der tijd werden de zorgen ondraaglijk. Ten slotte sneed hij uit wanhoop een hele dag inktvis voor Chin Kee en verdiende twee dollar. ’s Avonds bond hij zijn rode zakdoek om zijn nek, zette de eerbiedwaardige hoed van zijn vader op en begaf zich heuvelopwaarts om Danny de twee dollar als voorschot te betalen.

Maar onderweg kocht hij twee vierliterflessen wijn. Dat is beter, dacht hij. Als ik hem baar geld geef, blijkt niet wat een warme gevoelens ik koester jegens mijn vriend. Bij een geschenk is dat anders. En ik zal hem zeggen dat de twee flessen vijf dollar hebben gekost. Dit was dwaasheid, en Pilon wist dat, maar hij liet zichzelf begaan. Niemand in Monterey wist beter wat wijn kostte dan Danny.

Pilon stapte monter voort. Zijn besluit stond vast, zijn neus wees regelrecht naar het huis van Danny. Zijn voeten bewogen zich, weliswaar niet snel maar gestaag, in de juiste richting. Onder beide armen droeg hij een papieren zak, en in elke zak zat een fles wijn.

Het was een paarse schemering, die heerlijke tijd wanneer het slapen overdag voorbij is en de avond vol plezier en conversatie nog niet begonnen. De dennen staken gitzwart af tegen de lucht, en alle voorwerpen op de grond werden door duisternis verhuld, maar de helderheid van de lucht was even treurig als die van de herinnering. De meeuwen vlogen loom naar hun huis op de zeerotsen na de hele dag de visinmakerijen van Monterey te hebben bezocht.

Pilon was een liefhebber van schoonheid en een mysticus. Hij hief zijn gezicht ten hemel en zijn ziel ontsteeg hem, de nagloed van de zon in. Die niet al te volmaakte Pilon, die listen verzon en vocht, die dronk en vloekte, sjokte langzaam verder, maar een smachtende en stralende Pilon steeg op naar waar de meeuwen op gevoelige vleugels in de avond baadden. Die Pilon was mooi, en zijn gedachten waren niet besmeurd door eigenbelang en wellust. En zijn gedachten zijn het kennen waard.

Onze Vader is in de avond, dacht hij. Deze vogels vliegen over het voorhoofd van de Vader. Lieve vogels, lieve meeuwen, wat hou ik van jullie allemaal. Jullie trage vleugels strelen mijn hart zoals de hand van een vriendelijke baas de volle maag van een slapende hond streelt, zoals de hand van Christus de hoofden van kleine kinderen streelde. Lieve vogels, dacht hij, vlieg naar onze Onze-Lieve-Vrouw van Smarten met mijn open hart. En daarna zei hij de mooiste woorden die hij kende: ‘Ave Marie, gratia plena...’

De voeten van de slechte Pilon waren gestopt met bewegen. De slechte Pilon was zelfs een ogenblik opgehouden te bestaan. (Hoor dit, registrerende engel!) Nooit is er, nu noch in het verleden, een zuiverder ziel geweest dan die van Pilon op dat moment. De valse buldog van Galvez kwam op Pilons verlaten benen af, die alleen in het donker stonden. En de buldog van Galvez snuffelde en ging weg zonder in de benen te bijten.

Een gewassen en geredde ziel is een ziel die dubbel gevaar loopt, want alles op de wereld spant tegen zo’n ziel samen. ‘Zelfs de strootjes onder mijn knieën,’ zegt de Heilige Augustinus, ‘schreeuwen om mij af te houden van het gebed.’

Pilons ziel was niet eens bestand tegen zijn eigen herinneringen, want terwijl hij naar de vogels keek, herinnerde hij zich dat mevrouw Pastano soms meeuwen verwerkte in haar tamales, en die herinnering maakte hem hongerig, en door de honger tuimelde zijn ziel uit de lucht. Pilon liep verder, opnieuw een sluwe mengeling van goed en kwaad. De valse buldog van Galvez draaide zich grauwend om en kwam teruggelopen, het nu betreurend dat hij zich zo’n perfecte kans op Pilons benen had laten ontglippen.

Pilon boog zijn armen om de last van de flessen te verlichten.

Het is een in vele geschiedenissen bevestigd en vastgelegd feit dat de ziel die tot het grootste goed in staat is ook in staat is tot het grootste kwaad. Wie is goddelozer dan een afvallige priester? Wie zinnelijker dan iemand die tot voor kort nog maagd was? Dit, echter, is wellicht een kwestie van schijn.