J.M.A. Biesheuvel

In de bovenkooi

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1098 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Marinus van der Lubbe

==

*

==

‘Ils virent dans ce lieu des Goilans (c’eft une espèfe d’oifeaux marins) prefque auffi gros que les cygnes de ce pays, qui n’avoient pas peur des hommes, comme n’eftans pas accouftumés d’en voir; mais venoient librement dans les navires, & se laffoient prendre et tuer des matelots.’

– Uit deel XII van de grote Blaeu-atlas, het in kaart gebrachte watergebied rond Terra del Fuego naar gegevens van Schouten en Lemaire, ‘Magalanique’ –

De heer Mellenberg

Acht jaren geleden achtte men het voor de eerste maal dienstig mij naar een gekkenhuis te brengen. Ik werd ondergebracht in ‘Mannen E’. Tegenwoordig ‘Heren E’. Toen ik een beetje beter was en met andere mensen mocht praten dan met de meest zware zotten van ’t paviljoen – deze werkelijkheid laat zich met geen pen beschrijven en ik laat een poging daartoe, die volstrekt zinloos zou zijn of me, door de inspanning van het schrijven over zulke prachtige, primitieve mensen onmiddellijk in een toestand zou brengen, dat ik weer mét en tussen hen moest leven, om al die redenen maar achterwege. Natuurlijk zou ik best eens terug willen om op adem te komen van de waanzin aan onze universiteiten en grote bibliotheken. ‘Maar tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren.’ – Ik werd naar het paviljoen voor arbeidstherapie gestuurd. Daar mocht ik overdag werken, maar ’s avonds moest ik op F slapen. Ik wist helemaal niet wat ik doen moest op therapie bij broeder Brahms (sic) en bij Bert Jonk de kunstschilder die tekenaanwijzingen gaf. Hij is later mijn ets-leraar geworden. En nu kan ik óók een beetje etsen en schilderen. Op therapie was alles mogelijk: je kon er een poppewagentje voor je zusje maken of een paraplu voor je moeder, van een zo stevige kwaliteit, dat hij door een orkaan nog niet zou worden uiteengerukt. (‘Hij voelde er dus niet voor zich lid na lid uit te laten trekken.’¹) Je mocht er boetseren en lassen. Je mocht er spitten in de tuin en bomen rooien. Je mocht kubieke meters oude rommel gaan verbranden. Duizenden formulieren van de gekkenhuisadministratie, tekeningen en voorwerpen die door patiënten waren gemaakt, patiënten die allang dood en vergeten waren. Ik heb een hoop van die spullen met taxi’s naar mijn huis laten brengen. Het mooiste voorwerp dat ik heb is door meneer Kröner uit Doetinchem gemaakt. Hij was, toen hij ’t maakte, vierentachtig jaar. Hij is nu ook dood die man, maar zijn werk prijkt in mijn werkkamer. Het is een omgedraaide pianokruk waar tussen de drie dwaas gebogen pootjes aan gekronkeld ijzerdraad een vliegtuigje is opgehangen. Als je aan een koord trekt, dat vlak bij de zitting in het hout is aangebracht, begint het vliegtuigje vriendelijk snorrend in het rond te tollen. U zult het niet geloven maar Karel, Zoltan, Huib en Mellenberg hebben menig vrolijk kwartier met dat speeltuig doorgebracht. Hans Locher is er een beetje bang van: die zoekt er iets achter dat er helemaal niet is, laten we zeggen dat hij te verstandelijk is om er echt met plezier mee te kunnen spelen. In mijn slaapkamer hangt nog een looptor van Joop Gneist uit Zierikzee. Het lijkt niet op een looptor, maar het is een groot werkstuk, twee bij drie meter, en Joop heeft er eigenlijk maar twee dagen aan gewerkt. Piet Sanders heeft me er vierduizend voor geboden. Nee, dat verbranden kon ik niet zo goed. Zeker niet die ontroerende tekeningen van gestorven mensen over wie niemand meer praten wil. De maatschappij is blij genoeg dat ze van hen af is. Maar je kon méér doen in het therapie-paviljoen: lijntekenen, touwsplitsen, scheepsmodellen bouwen, vrijen, aardappelschillen, balpennen in elkaar zetten; achtduizend per dag per man. Iedere week kwam een grote vrachtauto van een balpennenfabriek uit het noorden des lands het terrein opgereden en dan laadden wij zelf de kisten met pennen in, die zeven dagen geleden in miljoenen stukjes waren aangevoerd. Wij werkten als gekken! Je kon er koperslager worden, weer onder leiding van Bert Jonk en je mocht proberen nieuwe lettertypen te ontwerpen. Als het niet anders kon was er altijd nog een pottenbakkerij en een eenvoudige weefmachine. En daar op therapie ben ik haast beter geworden. Na een twintigtal grote trilaphon-injecties gaf ik mijn ziekte al haast op en kwam even van het Kruis afdalen om appels en aardappels te schillen. Natuurlijk schilde ik mijn eigen duimen méér dan de vruchten des lands, maar daar was dokter Berenpels goed voor, die de hele dag met een verbanddoos rondliep en die gestadig kryptische uitspraken deed als hij je een arm, hand of been verbond, zoals: ‘de ene dag heb je geluk, de andere dag wat méér.’ Ik herinner me hem als de beste dokter die ik heb gekend. Hij was niet voor een kleintje of een vent die als een idioot met een mesje op hem af kwam rennen, álsmaar roepend: ‘Ik zal je midden in je hart steken klerelijer, want jij zit óók in het complot!’ vervaard. Op therapie kon je werkelijk alles. Ik zie het nog levendig voor me hoe die goeie Bert mij naar het paviljoen bracht en me achter een fraai tafeltje zette. Hij drukte me een liter natte klei in de handen en zei: ‘Ga jij daar nou maar eens een mannetje van maken! Dan doen we morgen iets anders.’ Ik glimlachte: nog geen drie maanden daarvóór had ik met diezelfde Bert tentoonstellingen ingericht voor het Leids Academisch Kunstcentrum. Ik zat een paar uur op de kleibal te kneden en toen was ik wéér gek, buiten mezelf! Want ik wist niet meer hoe een mannetje eruit zag. Ik wist het werkelijk niet. Welk mannetje? dacht ik steeds maar, een groot of een klein mannetje, een gewoon of een gek mannetje, een promovendus of een loodgieter, een vrolijk of een triest mannetje? Ik was de hele morgen bezig aan de buik van het mannetje, alle buiken zien er eender uit, maar ik wist nog steeds niet welk type ik nu eigenlijk wilde uitbeelden. Ik denk dat mij een soort ‘Mann ohne Eigenschaften’ voor ogen stond. Dat boek had ik thuis en de titel intrigeerde me. Ik maakte binnen twee minuten zonder te denken een hoofdje dat ik domweg op de buik zette. Maar toen had het hoofdje een gezicht dat ik helemaal niet had bedoeld en ik ben op de grond gaan liggen huilen en raakte bewusteloos. Drie weken later werd ik wakker in een bed in paviljoen B, de zwaarste afdeling die er was in Endegeest. Ik lag in een wit ziekenhuisbed in een cel en om de drie uur werd mij een bord gele vla of een biefstuk met gebakken eieren gebracht, want ik woog nog maar achtenveertig kilo, terwijl ik toch één meter vijfentachtig lang ben! Ik was voor de achtste keer Jezus geworden en was verschrikkelijk bang voor wat er nu zou gebeuren. Ik droeg ‘omnia peccata mundi’ en niemand geloofde het! Enige dagen later mocht ik met gymnastiekleraar Bontje gaan wandelen en ik zakte na vijfhonderd meter van uitputting al in elkaar. De leiding van een dergelijke inrichting is echter uiterst stijfkoppig en drie dagen later zat ik ondanks alles weer overdag op het therapiepaviljoen. Daar kwamen Hans en Kees en Paul me opzoeken. Ze deden allemaal of het heel gewoon was wat er gebeurde. Karel is ook een paar maal geweest maar hij wilde me nu niet meer de zégen geven en Zoltan Szirmai is ook gekomen met Eva. Hij wilde dat ik veranderingen aanbracht in mijn thesis. De volgende dag kwam Frits Mulder me opzoeken die haast in wenen uitbarstte, maar naderhand begon hij hele bladzijden uit De ontgoocheling te citeren. Weer een week later kwam Henri Plaat me opzoeken en deed me de groeten van le tout Amsterdam. God! het was me een waar Paradijs daar. Ik vergeet voor het gemak maar de namen te noemen van de meisjes die me kwamen opzoeken en me allerhand cadeautjes brachten. Ze wisten allemaal dat ik de ‘Nieuwe Verlosser’ was maar we vermeden het pijnlijke onderwerp, dat vooral ik een beetje beschamend vond, zorgvuldig. En nu moet ik toch over de heer Mellenberg beginnen, want daar gaat het per slot om!

==

Ja! ik moet wel flink ziek zijn geweest want ik ontdekte de heer Mellenberg pas na drie maanden in het Therapiepaviljoen. Toen pas trad hij in mijn bewustzijn. Er waren ook zoveel patiënten met zoveel dingen tegelijk bezig: het lawaai leek vaak eerder uit een dol geworden scheepswerf te komen dan uit een rustig gebouw waar patiënten weer op krachten komen. Ik kwam op een gegeven dag in een heel rustig kamertje, waar geen geluid doordrong en daar zat hij. Hij was bezig aan zijn levenswerk. Zijn enige opleiding was vroeger de lagere school geweest en op zesentwintigjarige leeftijd was hij hier gekomen. Ik schatte hem nu op een jaar of vijftig. Hij was bezig met een verhandeling die ging over de invloed van parfum en de druk veroorzaakt door eb en vloed op het oor, en de trillingen veroorzaakt door overvliegende jet-vliegtuigen op de vorming van het trommelvlies bij de mens in het algemeen. Het was maar een artikel van vier bladzijden lang maar hij had die verhandeling in vier talen geschreven: in het Italiaans, in het Russisch, in het Duits en in het Frans. Ik probeerde te lezen wat hij schreef maar het ging me ver boven mijn pet.

‘Mag ik me even voorstellen?’ vroeg ik bedeesd, ‘ik ben God, Jezus en de Messias.’ ‘En ik ben Piet Mellenberg,’ antwoordde hij, ‘ik hoop dat je gauw beter wordt, want er is nooit een Messias geweest en er zal er nooit een zijn.’ ‘Ja maar,’ probeerde ik tegen te werpen. ‘Alle metaphysica behoort tot het terrein van de waanzin,’ zei hij, ‘het enige dat wij kennen is de echte werkelijkheid, hoe absurd zij ook moge zijn. Hoe is je gewone naam?’ ‘Maarten,’ zei ik, ‘maar noemt U me liever Jacob want ik heb een hoop goed te maken. Ik ben minstens achtduizend jaar oud.’ ‘Hoe oud ben je volgens je paspoort?’ vroeg de geleerde. ‘Eenendertig,’ antwoordde ik beschroomd. ‘Daar heb je het al,’ zei hij, ‘je moet rekening houden met vaste waarden beste jongen, die Burgerlijke Stand is ook niet gek.’ ‘Maar ik was er immers niet bij toen ik geboren werd,’ zei ik, ‘ik wilde niet eens.’ ‘Maar je vader wilde wel,’ zei Mellenberg, ‘en de ambtenaar heeft je ingeschreven en nu ben je dus Maarten Biesheuvel. Volgens mij leef je nog een kleine veertig jaar en dan is het met je afgelopen. Dan word je in de grond gepoot, maar zorg dat je voor die tijd beter bent.’ Ik begreep met een nuchter man te doen te hebben. ‘Heeft U soms gestudeerd?’ vroeg hij. ‘Ja,’ zei ik, ‘ik heb werkelijk van alles bestudeerd. Voornamelijk Nederlands en Russisch Recht. En Slavische talen. Mijn hobbies zijn wiskunde, logica, schrijven, musiceren, lezen, sterrenkunde en anarchisme.’ ‘Een duidelijke psychose,’ mompelde Mellenberg, ‘en wanneer wordt U (hij zei steeds vaker “U”, hij wilde zich blijkbaar wat van me distantiëren) weer gewoon?’ vroeg hij, ‘het is maar het beste om je bij je leest te houden. De Messias,’ giechelde hij, ‘hij zou de Messias zijn! Hoeveel heb ik er hier niet ontmoet? Zij zijn eigenlijk niet gek maar gezónd!’ ‘Inderdaad,’ zei ik, ‘het enige dat ik wil is de wereld beter maken, ik zal alle beulen en martelaars vernietigen.’ ‘Heb je geld?’ vroeg hij, ‘heb je een organisatie?’ ‘Ik heb tachtig gulden vier en zestig cent,’ antwoordde ik, ‘en mijn Vader die in Hemelen is is veel belangrijker dan welke aardse organisatie dan ook; Mij is grote macht gegeven. Maar voorlopig moet Ik nog wachten.’ ‘Altijd hetzelfde,’ zei Mellenberg, ‘alle Messiassen moeten wachten, er gebeurt helemaal niets tot ze genezen het ziekenhuis verlaten en weer naar kantoor gaan of naar de universiteit.’

En zo werd ik een kwartier lang afgekat.

Tenslotte gooide ik het over een andere boeg en vroeg of ik zijn werkstukken eens mocht bekijken. ‘Ken je Italiaans?’ vroeg hij. ‘Nee,’ zei ik. ‘Ik spreek geen enkele taal,’ zei hij, ‘maar met een goede grammatica en woordenboeken kom je een heel eind. Ik heb mijn artikel al aan buitenlanders laten lezen. Het was goed geschreven zeiden ze, maar ze begrepen nooit precies, tot in de details, wat ik te zeggen had. Dat zal pas na mijn dood tot de mensheid doordringen. Ik geef mijn werk niet op. Ik ben er aan begonnen en nu geef ik het niet meer op.’ ‘Maar het werkstuk is nu toch af?’ vroeg ik achteloos. ‘Het artikel is al minstens vijftien jaar kant en klaar,’ zei hij, ‘het gaat er nu alleen nog maar om het manuscript drukrijp te maken.’ ‘Maar dat is het toch?’ vroeg ik. ‘O ja?’ zei hij laatdunkend, ‘en hebt U hier die punt op de i gezien in het woord “Meister” en daar in “inferieure”.’ ‘Ja,’ zei ik, ‘dat zijn toch mooie puntjes!’ ‘Haha!’ lachte Mellenberg, ‘hoe beter en nieuwer ze de schrijfmachines maken hoe slechter de punten uitvallen. Dit belachelijk werkstuk zal ik nooit uit handen geven. Ik zal niet rusten voor ik mijn Remington uit 1908 weer heb, want daar gaat het het beste op.’ ‘En hoeveel hebt u in al die jaren getikt?’ vroeg ik. ‘Dat getal zal onderdehand in de tienduizenden lopen,’ zei hij, ‘iedere maand gaan er zo’n driehonderd velletjes de deur uit.’ ‘Naar de verbranding op het aardappelveld?’ ‘Zeker,’ zei hij, ‘een mooie plaats om de as van mijn werk te verstrooien.’ ‘Ik heb ook een paar dagen vuil verbrand,’ merkte ik op en nu kwamen mij ineens de werkstukken van Mellenberg voor de geest. Honderden meters papier had ik ervan verbrand. ‘Inderdaad,’ zei hij, ‘het is ook niet meer dan vuil, dat vertrapt en vernietigd dient te worden. Maar toch is het een goede oefening. Op een avond zal ik naar de kamer van de directeur gaan, en dan zal ik binnen drie uur het werk voltooid hebben. Ik heb een kleine hoop dat ik de juiste aanslag weer onmiddellijk te pakken zal hebben. Het is nu twaalf jaar geleden dat ik de machine voor het laatst mocht gebruiken. Mijn hoop is dat de directeur in zijn opgewondenheid niet al te ruw met mijn machine is omgesprongen. Als de éne professor een brief aan de ánder schrijft verliezen ze de “kleinigheden” uit het oog. Ik zélf had altijd al een lichte moeilijkheid met de “accent grave” en met de hoofdletter “A”. Wie weet heeft de machine méér haperingen, hoe licht ook van aard, maar dan zijn ze veroorzaakt door de directeur. Hij vindt het grappig om met mijn toestel te prijken en mooie brieven te kunnen tikken, maar ik ben de martelaar. Ik weet niet wat er nu met de machine gebeurt. Wordt hij op tijd door deskundigen nagekeken? Wordt hij gesmeerd? Wordt hij op de juiste wijze gestoft? Daar heb ik een hard hoofd in. En omdat ik Mellenberg ben en géén balpennen wil maken, bovendien omdat ik met niemand iets te maken wil hebben en geheel mijn eigen leven leid en vooral omdat ik hier de oudste opgenomene ben wil de directeur niet meer met mij spreken. Het heeft volgens hem geen zin omdat ik een verstokte grijsaard zou zijn. Een half jaar geleden hebben ze mij gedwongen om touw te splitsen. Zegt U nu zelf, ben ik een zeeman? Ik heb niet de minste belangstelling voor de zee. Ik begreep het touw niet en stak met de splitpen in mijn handen, het is zwaar werk, dat je niet in een weekje onder de knie hebt. Na een paar uur heb ik broeder Brahms en Jonk een klap, een klein klapje maar, het was meer symbolisch bedoeld, in het gezicht gegeven. Maar de leiding heeft de zaak zwaar opgenomen. Dokter Berenpels heeft me verbonden. ‘Een ware kunstenaar moet lijden,’ zei hij. Berenpeis is weliswaar arts voor moeilijkheden aan of in het menselijk lichaam, maar ik sla hem hoger aan dan de geestelijke directeur en de hele vergadering van psychiaters. Dokter Berenpels heeft belangstelling voor mijn werk en komt haast iedere dag een paar minuten kijken en doet dan nog waardevolle suggesties ook! Kleinigheden, waar ik zelf niet over zou zijn gevallen, die heeft hij onmiddellijk door met zijn nuchter verstand. Zo heeft hij me op een keer aangeraden de Library of Congress transcriptie te gebruiken in plaats van het BSI-systeem, omdat mijn verhandeling op hoog peil staat, volgens hem, en wij hier nu eenmaal veel bolletjes hebben met Russische lettertekens. Ik zou die zonder moeite in de composer kunnen plaatsen, maar dat wil ik niet. Ik wil de tekst van “La distribution d’énergie en dévisant” ook in het Russisch in normaal letterschrift hebben. Ik heb iets tegen dat Cyrillische en bovendien moet het échte werk toch uiteindelijk op de Remington gebeuren. God geve dat dat moment mij nog een keer gegund wordt. Ik heb al verzoekschriften geschreven naar de bond van oud-patiënten en naar het Ministerie dat deze zaken behartigt, zelfs naar de Koningin, maar met een patiënt wil men nu eenmaal niet in normaal contact treden...’ En zo ratelde de heer Mellenberg door. Hij had een half uurtje voor me uitgetrokken zei hij, maar dan moest hij toch echt verder.

Ik begon te denken aan mijn Messiasschap en ik begreep dat ik in vergelijking met Mellenberg behoorlijk ziek was. Ik was een dromer, een rebel, een antichrist of iemand met te hoge idealen. Mellenberg wist allang dat er aan de wereld niets te verbeteren valt. Niet door Goden, valse of echte, en zéker niet door gevoelige jonge mannen, die nog nooit aan het front zijn geweest. Die het martelen nooit hebben meegemaakt. Mellenberg was zelf gemarteld, maandenlang en hoe vief huppelde hij nog door het leven! Hoe nuchter was hij nu al niet jarenlang bezig met zijn ‘levenswerk’? Hij had zich opgewerkt tot een geleerde. Zeker! niemand kende hem en waarschijnlijk zal hij nooit gekend worden. Als hij sterft wordt ook zijn werk vergeten. Ik begon me te schamen. Waarom zou ik eigenlijk de Messias zijn? Als ik alleen maar lagere school had gehad, aan alle fronten had gevochten en bovendien gruwelijk gefolterd was, zou ik me dan óóit tot het peil van Mellenberg, zoals ik hem nu kende, hebben kunnen opwerken? Ik weet bij God niet hoe het me dan zou zijn vergaan. Veel soeps had het in ieder geval niet kunnen wezen. Zo werd ik de leerling van Mellenberg. Ik wilde net zo sterk, nuchter en verstandig zijn als hij. Ik bedankte Bert en broeder Brahms voor de door hen bewezen diensten en begon Mellenberg te volgen van ’s morgens vroeg tot ’s avonds. Wij werden onafscheidelijke figuren. Hoe zag ik tegen hem op!

Op zekere dag hadden we een uitje naar Marken. We gingen met twintig patiënten onder leiding van een paar artsen en verplegend personeel. In de laadbak van de touringcar lagen manden vol met medicijnen en injectienaalden. Tot mijn geluk zat ik naast Mellenberg. De bus zette zich in beweging. Dat dácht ik. Maar Mellenberg zei: ‘Heb je er wel eens over nagedacht dat onze bus gewoon blijft stilstaan, dat alleen de wielen bewegen en zodoende de aarde onder zich door wentelen? We staan nu met onze neus naar het noorden en met onze wielen draaien wij, het is niet onbetwist zeker, maar voor mij heel aannemelijk, Oegstgeest naar het Zuiden weg. Kijk maar; dáár gaan de paviljoens al.’ Wij zaten pal achter de chauffeur en die begon te schateren van het lachen. ‘Mooi stelletje gekken heb je meegebracht,’ ginnegapte hij tegen broeder Sollie. ‘Ach man,’ zei de laatste, ‘hou je bij je stuur. Dit is het neusje van de zalm van wat je op Endegeest kunt aantreffen.’ Men begon liederen te zingen en limonade te drinken. Ik kon niet veel meer met Mellenberg praten. Maar het was echt een mooie dag. Van het gesprek tussen Sijtje Boes, die toevallig op haar stoepje zat en Mellenberg kan ik me haast niets herinneren. Het enige dat ik nog weet is dat ze op een gegeven moment tegen Mellenberg uitriep: ‘Volgens mij bent U een Heiden meneer! Hebt u nooit gehoord van het dubbele karakter van onze Heiland? Iedere snotneus kan U vertellen dat Hij God en mens tegelijk was en Gij waagt het te betwijfelen. Voor mij bent U gewoon gek!’ De deur met een klap achter zich dichtslaand verdween ze in haar huisje, zich niet meer vertonend aan de Portugezen en Amerikanen die ze blijkbaar over één kam schoor met Mellenberg.

Twee weken later zaten we op paviljoen E te kijken naar een lancering van een Russische satelliet. Ik heb dat thuis op de tv nooit gezien maar op Endegeest wel. Misschien was het weer één van de grappen van de leiding van het instituut. Op een bepaald moment hoorde ik iemand zeggen, in een taal die niemand behalve Mellenberg en ik verstonden, ‘Vuur over achttien seconden van nu’². Het bleef twaalf seconden stil en toen hoorde ik ineens Mellenberg: ‘Zes, vijf, vier, drie, twee, één... vuur!’ Op hetzelfde moment ging de raket ergens in de buurt van de Oeral de lucht in. ‘Hoe wist jij dat Mellenberg,’ vroeg een broeder, daar er via het toestel de laatste achttien tellen geen menselijk geluid tot ons gekomen was, – de broeder wist niet wat Mellenberg allemaal geleerd had de laatste jaren, de verpleger kon het ook niet weten, want hij was pas drie dagen op E -. ‘Dat is nou het geheim van de smid,’ grinnikte Mellenberg. ‘Biesheuvel!’ riep de broeder, ‘hoe weet Mellenberg dat voor de donder!?’ ‘Ik weet het niet,’ loog ik, ‘Mellenberg doet meer en weet meer dan wij allen bij elkaar.’ We kregen allebei een injectie waar we drie dagen lang een rustige droomloze slaap van hadden.

Zo had Mellenberg een soort humor. Op een dag kwam de directeur ons met zijn staf opzoeken en natuurlijk rijpte er in het hoofd van Mellenberg een zot idee om de heren ertussen te nemen. Toen het gezelschap in de buurt van Mellenberg en mij, zijn volgeling, kwam staan, zei Mellenberg ineens keihard tegen mij: ‘Wist jij dat molens de wind maken?’ Onmiddellijk stond de directeur bij mijn meester. ‘Leg dat eens uit, meneer Mellenberg, wat is dát voor onzin?’ En Mellenberg begon zijn betoog. ‘Hooggeleerde Heer, ik heb deze proef zelf genomen en ook zelf de metingen verricht. Ik ben op een nacht naar een graanmolen geslopen met een graankorrel in de hand. Die graankorrel heb ik op de onderste molensteen gelegd. Toen heb ik met een zware takel de tweede molensteen op de graankorrel laten zakken, zodat ik een stenen sandwich had verkregen: twee molenstenen met een graankorrel ertussen. Nu heeft een graankorrel de merkwaardige eigenschap dat zodra hij tussen twee stenen wordt geklemd hij de neiging krijgt om de losliggende steen, en dat is altijd de bovenste, in beweging te willen brengen. De graankorrel wil zich wentelen, hij wil als het ware gemalen worden. Méél! wil hij worden. Maar dat gaat zomaar niet. Daartoe moet hij zich verschrikkelijk inspannen om één van die stenen, de bovenste te laten draaien. Maar op de lange duur heeft de korrel zich al een paar centimeter voortgewenteld. En dan gaat het proces steeds sneller en alléén maar door de wil en de macht van de graankorrel moet de bovenliggende molensteen de zware molenas in beweging brengen en door diezelfde wil worden de raderen in de kap van de molen in beweging gebracht, de as die naar buiten steekt en de wieken die eraan bevestigd zijn. Zo maken de molens evenals ventilators wind. Met dit verschil dat de laatste op elektriciteit lopen en de eerste gewoon op graankorrels. U kunt zeker wel begrijpen hoe hard het gaat waaien als je een paar duizend korrels tegelijk gebruikt?’ ‘Het kan natuurlijk ook andersom,’ merkte een snuggere jonge psychiater op, ‘wellicht stond er al een beetje wind.’ ‘Mijne heren,’ zei Mellenberg, ‘de enige die bij de proef aanwezig was, ben ik en toen de graankorrel meel was geworden hield het op met waaien. Het zal U niet eenvoudig vallen om mij snel en afdoend tegenbewijs voor mijn stelling te leveren. Per slot ben ik deskundig, ik ben expert, ik heb er jaren over nagedacht.’ Kakelend verlieten de heren de zaal. ‘Ik pak ze allemaal,’ zei Mellenberg tegen mij, ‘mij krijgen ze niet klein.’ Hij ging voort met zijn werk, nam een vergrootglas en maakte van paperclips een constructie waardoor hij het vergrootglas vier centimeter boven zijn werk kon leggen, want een loupe met vierkant voetstukje had hij niet.

De volgende dag al kwam de psychiater terug die Mellenberg had willen weerleggen met betrekking tot zijn molenwind-theorie. Mellenberg liet de man rustig een uurtje uitrazen, gaf mij een knipoog waaruit ik begreep dat hij nu deze psychiater in het bijzónder er tussen zou nemen en zei, zonder op de woedende uitvallen van de dwaas opgewonden psychiater in te gaan: ‘Moet jij eens goed luisteren...,’ hij stak onderdehand zijn zoveelste pijpje op, zijn diepliggende oogjes glimden op van pret, ‘als ik daar zin in heb verschuif ik héél Endegeest met alle grond en alle opstallen die daarop zijn één millimeter.’ ‘Zo!’ brieste de psychiater, ‘dat moet jij dan maar eens doen Mellenberg!’ ‘Als je daar op staat,’ mompelde mijn meester. Hij liep naar de muur en duwde lichtjes met zijn wijsvinger tegen een spouwmuurtje aan. Hij deed net of hij eventjes kracht zette en maakte een kort geluid dat mij in de oren klonk als ‘Kggggrt!’ Ik wist dat Mellenberg nu verloren was. Dit was te gek. Mellenberg spoot trefzeker een bruine tabaksstraal op de grond, precies voor de voeten van de zielkenner. ‘Zo, ’k heb aan het verzoek voldaan,’ zei hij, ‘maar ik maak er geen gewoonte van hoor.’ ‘Jij bent gek man,’ siste de psychiater, ‘ik zal jou een speciale behandeling laten geven.’ ‘Doe wat je niet laten kunt,’ zei Mellenberg. ‘Maar waarom ga je nu niet even buiten het terrein kijken af ik inderdaad het ziekenhuisterrein een millimeter heb verschoven?’ ‘Ik heb immers niet gemeten hoe de toestand was vóór jij aan je zogenaamde staaltje van kracht begon,’ zei de psychiater. ‘Inderdaad,’ grinnikte Mellenberg, ‘daar zie je maar hoe stom jullie zijn. Het meest elementaire van de hele natuurkunde is als volgt: eerst ga je meten, dan doe je wat en tenslotte ga je weer meten. Dan vergelijk je de eerste uitkomst met de laatste en in het verschil tussen die twee getallen ligt dan de verandering die er is aangebracht.’ De psychiater die zoals iedereen, behalve een échte natuurkundige, de ballen verstand had van de wetten der fysica verdween met de staart tussen zijn benen.

‘Zo doe je dat,’ zei Mellenberg.

‘Mellenberg,’ zei ik, ‘ik zou zo graag willen zijn zoals jij. De Messias ben ik niet meer, maar dan wil ik toch op zijn minst een slim en kundig mens zijn...’

‘En dat zeg jij?’ vroeg Mellenberg terwijl hij me peinzend opnam. Hij schudde zijn hoofd, klopte zijn pijpje uit (een Fries schipperspijpje) en begaf zich aan zijn werk.

11 Dickens, Pickwick Papers

2 ‘Ogojn wôsjemnátset sekoend otstjót.’

De beo

Wie ’s avonds om halftien de deur van het kamertje van Jacob B. had opengeworpen, had kunnen zien in welke krankzinnige tweestrijd hij zich bevond: hij lag met zijn armen op zijn bureau en zijn hoofd lag scheef op de wagen van een zestig jaar oude Remington. Het was een grote rotzooi op zijn kamer. Op zijn bed stond tussen een samenraapsel van oude kleren, tangen, kranten, verfdozen en twee omgeworpen asbakken een doos, waarin een kleine moederpoes bezig was haar vierde jong te werpen. Ze deed alles geluidloos. In het kleine kamertje stond tegenover het bed een boekenkast die tot aan het plafond was opgestapeld met de meest vreemde dwarsdoorsnee van wat de wereld aan literatuur heeft opgebracht. Men kon er Mong vinden, Bolke de Beer, Engels’ Ursprung der Familie, filosofie, Jules Verne, het Corpus Juris, sterrenkunde-boeken, getallentabellen, natuurkunde, literaire tijdschriften uit zes landen en ongeveer driehonderd ongepubliceerde korte verhalen van gemiddeld vier tot tien bladzijden groot. De hele rotzooi lag over en door elkaar heen en het zou een bibliothecaris maanden gevergd hebben om een beetje orde in de warwinkel te scheppen. De grond lag bezaaid met vele proppen weggeworpen vellen beschreven machinepapier. De rommel op het bureau valt helemaal niet te beschrijven. De paar vierkante meter muur die hij nog over had, waren door Jacob beplakt met velerlei prenten. Het pronkstuk was de ‘Verloren Zoon’ van Derksen van Angeren, geëtst naar het gelijknamige schilderij dat in Boymans-van Beuningen hangt. Jurisprudentie lag zo hoog tegen de deur opgestapeld dat niemand de deur eigenlijk ooit open had kunnen werpen!

Jacob lag te huilen. ‘Morgen voor de zoveelste keer kwart vóór zeven opstaan en mijn smerige werk gaan doen. Altijd weer naar die ellendige universiteit waar iedereen erg veel weet, maar waar “denken, het echte en zuivere solo-denken” verboden lijkt.’ Jacob rende zijn kamertje uit om te gaan overgeven. Hij was ziek van walging. Overal werd hij ook uit Leiden heengesleept. Van Alkmaar tot Dordrecht en overal moest Jacob dezelfde praatjes aanhoren. Zowel bij de rechtse als de linkse leeftijdgenoten kwam het altijd op hetzelfde neer. Ze hadden alletwee een eigen ideologie, voorzover men daar nog van spreken kan. De één praatte de ander na. Weliswaar waren de rechtse jongeren nog meer op eigen baat uit dan de linksen, maar bij de laatsten liep de hypocrisie en hun verborgen religiositeit in de vreemdste vormen gegoten uiterlijk en innerlijk de spuigaten uit. Jacob kotste van al zijn leeftijdgenoten. Of ze nu alléén mulo hadden of waren gepromoveerd. De lullepraatjes waren altijd hetzelfde. Het ‘solo-denken’, dat in het leven van Jacob haast tot een ziekte was uitgegroeid, kon men bij hen niet vinden. Want Jacob verbaasde zich de hele dag over de kleinste dingen, waar niemand over viel. Hij vond dat hij het recht had om te mogen zeggen dat hij ‘dacht’ omdat hij walgde. De progressieve jongelui van nu zijn de middenstanders en de hoge ambtenaren of de industriëlen van over een kleine twintig jaar. En de rechtse kereltjes met hun grijze pakken en vesten en horlogekettingen op de borst zijn nu al een onsmakelijke afbeelding van wat hun vader tegenwoordig is en zoals hij vroeger waarschijnlijk niet eens geweest is. Jacob gingen niet slechts gemeentelijke of nationale belangen ter harte. Hij ging gebukt onder het leed van de hele wereld. Zowel in het dierenrijk als bij mensen. Het stelselmatig afslachten van hele diersoorten door mensen: direct en opzettelijk met een kogel of door onachtzaamheid tengevolge van het opzetten van hun industrie-plannen die duizenden vogels en vissen en ander leven op het land en in de zee doodden. Onder de mensen zag hij niet alleen de armoe, de uitbuiting (zowel bij de communisten als bij de fascisten en de kapitalisten – van het laatste Nederland en Scandinavië nog het minst, hoewel er ‘geen koe zo bont is of er zit wel een vlekje aan.’ En in Canada zag hij die uitbuiting óók nog niet zo zitten, waarom moesten die extreem linksen heel Nederland zo nodig omver werpen? Ze wisten niet eens dat ze in een paradijs leefden! Hadden zij soms jarenlang gevaren of in de fabrieken gestaan, waar práátten die jongelui toch over en wat brachten ze nu voor wezenlijke veranderingen aan –?) maar vooral de martelingen zowel geestelijk als lichamelijk van mensen door mensen! Iedere drie-en-een-halve seconde sterft er op de wereld één mens tengevolge van martelingen. Geestelijke oorzaken aangebracht door hun werkgever – ‘mijn werkgevers hebben mijn ziel doormidden gezaagd’ – en lichamelijke oorzaken. Van Vietnam tot Bolivië, van Zuid-Afrika tot San Francisco wordt er gemarteld. Wie heeft het daar ooit over? Ja, soms lees je in de krant dat een commissie van juristen poolshoogte zal gaan nemen van gepleegde of alsnog gepleegd zullende worden excessen. Dacht u dat ook maar íemand in de kerkers diep onder de grond in Vietnam, Spanje, in Portugal, in Angola, Mozambique, om over Zuid-Amerika, de Verenigde Staten en Rusland nog maar te zwijgen, werd toegelaten? De juristen zullen altijd volley-bal spelende gevangenen en krijgsgevangenen zien. Weldoorvoed en met een vrolijke lach op het gelaat. Jacob keek op zijn horloge. Wat had hij gedaan? Gehuild. Geschreeuwd. Zich op zijn kop geslagen. Zijn moeder en zijn God vervloekt. Maar wie werd daar wat wijzer van? Gisteren móest en zou hij iets storten op de girorekening van het Rode Kruis. Wat deden die mensen eigenlijk met dat geld? Volgens Jacob waren er organisaties, die natuurrampen kunstmatig tot leven riepen om dan een hulpactie te kunnen beginnen. Die mensen werden binnen een paar weken schatrijk. Tachtig procent van de revenuen verdween in de kalfsleren portefeuilles van de organisatoren. Achttien procent in de kassen van de vliegtuigmaatschappijen en van de overgebleven twee procent geld kwamen dan in het getroffen gebied een paar verrotte dekentjes binnen en drie mud rijst, die eerst door wonderlijke ambtelijke bepalingen van de inlandse ordedienst een halfjaar bewaard moesten blijven in een vochtige loods en pas uitgedeeld als het volkomen verrot en oneetbaar was geworden. Medicijnen? Van de tweeduizend gulden kwam er nog geen half chefarientje, dat een organisator niet eens gebruiken zou, omdat het een slecht geneesmiddel is, in het getroffen gebied aan. Jacob had zijn ogen niet in zijn zak. Hij vertrouwde niemand. Geen mens, geen televisie, geen krant, Duits, Amerikaans, der Monat, Encounter, l’Humanité, NRC of le Monde – hoewel hij moest toegeven in laatstgenoemde kranten het minst het idee te krijgen verneukt te worden –. Waar hij een béétje waarde aan hechtte dat was Les Temps Modernes, maar ook dáár stonden wel eens lachertjes in. Mundus vult decipi, ergo decipiatur.

Jacob dacht en dacht. Moest hij zijn baan aan de universiteit opgeven? Die maakte het kwaad immers alleen maar erger. De wereld intrekken kon hij niet daar hij altijd binnen een geografische straal van zeshonderd kilometer van zijn psychiaters moest blijven en binnen een tijdsstraal van hooguit drie weken van huis, omdat hij dan alweer zwaar depressief was of hallucinatoire buien kreeg. Het verschrikkelijkste was dat Jacob zich voor de hele gang van zaken in de wereld verantwoordelijk voelde. In het Oude Testament werd hij al beschreven als de grootste bedrieger die ooit geleefd kan hebben en hij ging zwaar onder zijn naam gebukt. Door de loop van de tijd was hij tot God geworden. Dat was voor Jacob voor alles de makkelijkste oplossing. Zo kon hij zichzelf van alles de schuld geven. (Je kunt met een mitrailleur op je balkon gaan staan en iedereen in de buurt hoort en ziet de verschrikkelijke gevolgen. Je kunt ook rustig je bordje leegeten en met iedere hap worden er duizenden kilometers van je eettafel tientallen mensen doorzeefd met kogels, die je helemaal niet bestuurt. Je denkt er alleen maar aan. De volgende dag lees je het wel in de krant.) Maar Jacob was een verschrikkelijk gebonden God. Immers hij kon niet de minste verandering in de toestand brengen. Hij was in gezelschap alleen maar onuitstaanbaar omdat hij altijd gelijk had. Als er ook maar iemand het waagde het niet met hem eens te zijn, sloeg hij hem vierkant door de ruit. De artsen vonden hem te opgewonden, maar wisten hem met geen pillen van welke hoedanigheid of hoeveelheid ook, enigszins onder de duim te houden. Jacob was nu eenmaal een geboren rebel. Het liefst zou hij de imperialisten onmiddellijk te lijf gaan, de uitbuiters en de beulen. De militairen en het hele gehoorzame ambtenarenapparaat, wáár ook ter wereld. Presidenten en Koningen wilde hij wurgen. Vrede brengen in de wereld. Maar het enige wat hij kon doen was overdag wetenschapsman zijn en ’s avonds zijn vervelende verhaaltjes schrijven. Niets had zin. Maar wat moest Jacob dan? Ophouden? Voor de trein gaan liggen? Maar er kwam niets na de dood en hij had toch liever ellende dan helemaal niets. Gaf men hem maar eens voor een paar dagen de verantwoordelijkheid van de Chinese, de Amerikaanse of de Russische president! Liefst van alle drie tegelijk. Binnen die korte tijd zou hij al bewezen hebben, dat hij de wereld tot rust en vrede kon brengen, geen opgelegde vrede maar een ‘stille vreugde’ die uit het hart komt en die niemand kan verklaren. Maar die kans zou hij nooit en te nimmer krijgen! De zee opvluchten? Kon niet meer. Hij was zijn monsterboekje kwijt omdat hij gek was verklaard door de Rotterdamse Waterschout. Het enige dat Jacob overbleef was nu eens ophouden met huilen en een vlammend protest schrijven. Maar wie zou zijn verhaal ooit lezen? Een enkele vriend, die het er al gloeiend mee eens was. Wat hij schreef, daar was geen uitgever voor te vinden! Jacob schreef niet voor deze tijd. Hij schreef net zo goed voor de achttiende als voor de eenentwintigste Eeuw. Hij wist, dat sommige van zijn verhalen waarde hadden, omdat hij ze niet voor de meute schreef. En als ze hem aanraadden iets anders te schrijven? Hij wierp geen paarlen voor de zwijnen – zijn kostbare tijd –. De hele dag moest hij werken en slechts twee uur per dag had hij gelegenheid om zich aan zijn wezenlijke taak te wijden. Maar wie maakte uit of het zijn taak wel was, dat schrijven?

Goed, morgen zou hij weer gaan werken. Hij zou zijn collega’s uitschelden en ’s avonds zijn Eva en haar ouders, omdat ze hem niet begrijpen wilden. Niemand begreep hem, maar hij hád gelijk! Al zouden twintig miljoen mensen tegelijk over een nauw pad noordwaarts lopen, hij zou zuidwaarts aanhouden. Hij zou er desnoods mensen voor in het ravijn storten! Hij had al zoveel mensen last bezorgd. Soms vloekte hij zichzelf uit. Het leek wel of hij zichzelf niet kon besturen, daar zijn idiotie hem altijd juist de andere kant opdreef dan de kant die iedereen al ging! Zat hij soms aan een wolk vast die zijn gang maar ging? Allemaal onzin. Goed voor een verhaal. Maar het bleef een symbool. ‘De wolk’! Wat een belachelijk verhaal. Wie werd daar wijzer van? Een verzinseltje van veertig bladzijden dat hij nu al minstens twintigmaal had geschreven. Waar hij zijn nachtrust en de goede sfeer in huis aan opofferde. Wat een waanzin! Vlammende protesten moest hij schrijven. Een tweede Engels moest hij zijn! Een tweede Trotzky of Bakoenin. Maar hij was niet ter zake kundig genoeg. Het anarchisme zal nooit voet aan vaste wal krijgen. En toch zou Jacob het mooi vinden om na zijn carrière tot nog toe, nu eens geniaal te mislukken. Want dát is óók een kunst! Om als je op je dertigste al tamelijk belangrijk bent geworden jezelf binnen een half jaar naar de knoppen te helpen.

Wat te doen?

Niets!

Voor Jacob viel er niets te doen. Hij richtte zich op en begon zijn dagelijkse kranten te lezen. Hij keek naar buiten en zag de hele overkant van de straat als gebiologeerd naar een blauw oog staren. Als het beeld versprong, versprong het achter vierhonderd ramen tegelijk. Hij voelde zich weer gek worden. Op deze manier zou hij niets bereiken. Hij moest de straat op. De wind en de stromende regen in. Wellicht was er buiten iets te beleven. Je kon immers nooit weten? Het was vaker voorgekomen, dat hij op straat iemand was tegengekomen die nu werkelijk sympathiek en aardig was en die ongeveer met dezelfde moeilijkheden als hij zat. ‘Jarring ziet vredesonderhandelingen voorlopig nog niet slagen,’ las Jacob. Hij schaterde van het lachen. Hij had het idee alsof hij dat zinnetje al vierentwintig jaar met krek precies hetzelfde artikeltje eronder in dezelfde krant gelezen had. De mensen waren gek geworden! Wat waren de praktische verschillen tussen de politieke blokken nu nog eigenlijk? Als je goed keek waren er alleen maar verschillen van ideologische aard. Alle mensen riepen hoera voor een bijbeltje en wilden, koste wat kost, hun eigen bijbeltje, hun ‘eigen evangelie’ verdedigen, terwijl ze er nog nooit uit gelezen hadden, laat staan er naar gehandeld! De mensen waren horende doof en ziende blind. Iedereen was gek, behalve Jacob. Hij wist het zeker. En als hij ook maar even weifelde, gaf zijn eigen Godschap hem weer moed. Hij was geen mens. Niemand had ooit de moeite genomen te bewijzen dat hij bestond. Voor hem bestond de werkelijkheid trouwens niet. Het enige waar je van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat mee te maken had was een griezelige begoocheling der zintuigen. Zonder oog geen heelal. Zonder hand geen verhaal. Zonder oor niet het door merg en been krijsende geluid van mensen, die gemarteld werden. Maar waarom wilde hij dan steeds maar weer, iedere morgen als hij opstond, doorgaan met die angstige droom? Daar had hij geen verklaring voor. Hij luisterde altijd maar naar Eva, die hem in leven hield. Van haar mocht hij niet uitstappen. Eigenlijk werd hij dus door Eva gemarteld. Maar ze was toch lief voor hem? De poezen waren toch lief? Het was toch fijn om met Eva naar bed te gaan en te vrijen? In het zinnelijke genot verliest de mens zijn gedachten. ‘Ven der Putz steht ist die Sechel in Drerd.’³ Nou, Jacob wist het nu niet meer. Er móest wat gebeuren. Waar bleef Eva toch? Jacob ging sinds een paar maanden nergens meer heen. Hij wilde zijn oude vrienden niet meer kennen. Ze konden voor zijn part allemaal de ziekte krijgen. Het was bij hen altijd hetzelfde geleuter. Waar hij van hield dat waren de weeskinderen, die ’s zondags kwamen. Die hadden niets. Die hadden hem nodig. Gelukkig niet als een gesprekspartner tegenover wie men zich steeds zo prettig kan afzetten. Het is zo fijn om een naïef denkend mens met ‘rationele’ argumenten tegemoet te treden. Na ieder gezellig avondje – vier uur van Gods mooie tijd verdaan – stapte hij met een zó groot gevoel van walging in bed, dat hij zich eerst minstens een uur afwisselend gloeiend en ijskoud moest douchen voor hij het een beetje vergeten was, en dan moest hij nóg één of twee slaappillen innemen. ‘Take it easy,’ zegt de oude Aart. Hij had makkelijk praten. Hij was al in de vijftig en had de hele dag voor zichzelf. Bovendien werd hij overal ter wereld geëerd als de grootste Baltische talenkenner ter wereld. Die man had het zo druk, dat hij over de verwoesting van het leven in de Oceanen haast niet eens meer na hoefde te denken. Hij wist er natuurlijk álles van, maar piekeren, nee hoor! hij had het te druk!

‘Gódverdegódverdeglóeiendegódverdómme!!!’ mompelde Jacob, maar zelfs de kleine bronzen Erasmus, die al jaren met hetzelfde boek in zijn pietepeuterige armpjes stond, bewoog er geen millimeter door, ‘zal ik dan altijd dezelfde boerenpummel blijven en geduldig alles over me heen laten gaan?’ Hij wachtte nog een kwartier op het geluid van de voordeur die door de opgewekte Eva moest worden opengemaakt, maar er gebeurde niets. Toen kleedde hij zich aan en ging de straat op. Na een uur zat hij doorweekt en bibberend van de kou in een kroeg. Hij zat naast een jongen met een beo op zijn schoot. Jacob en de jongen dronken zwijgend naast elkander voort. Op een gegeven moment zei Jacob: ‘Wat moet je toch met die stomme vogel, klootzak?’

En de jongen begon te vertellen. Dat hij verloofd was. Dat hij geld had. Dat hij vijfduizend gulden voor een klein autootje had gespaard. Dat hij iedere dag door de Steenstraat kwam en daar een paar weken geleden deze vogel had ontdekt. Een vrolijke zwarte vogel met een gele veren band om zijn nek. En de jongen, hij was zandstraler, had erg veel plezier in die vogel. Hij wist dat je zo’n vogel makkelijk kon leren praten. Want beo’s praten veel beter dan papegaaien. Hij was er met zijn verloofde over gaan praten. Maar zijn verloofde wilde geen beo. En toen had hij het begin van de pest in zijn verloofde gekregen. Na drie weken zag hij dezelfde vogel weer. Niemand had hem willen kopen omdat de vogel helemaal niet opgewekt was. Hij had al heel wat van zijn veren verloren en zat erg triest op zijn stokje in een kooi. Hij at of dronk haast niet. Toen heeft die jongen de vogel gekocht en zijn verloofde maakte het met hem uit. De ouders van dat meisje maakten immers toch al moeilijkheden over het onoverbrugbare standsverschil. En de jongen had een iets ander geloof dan zijn meisje. ‘Als je nou helemaal niks was,’ had ze gezegd, ‘had je nog makkelijk bij ons gedoopt kunnen worden en had je ook bij ons belijdenis kunnen doen.’ En toen was die jongen over de vogel na gaan denken. Waar kwam hij vandaan? Wie had het recht gehad dat beest uit het oerwoud te slepen om hem in Nederland in een huiskamer te zetten?

Waarom was die vogel zo triest? Omdat hij natuurlijk het oerwoud miste. Wellicht was dit nu eenmaal juist een van die beo’s, die weigeren zich aan te passen aan de sfeer in een Nederlandse huiskamer en nog liever omkomen van verdriet en honger of dorst dan de godganse dag dezelfde twaalf Nederlandse woordjes te zeggen. (Bij grappenmakers van Nederlanders variërend van ‘Dood aan het communisme!’ tot aan ‘Dood aan de Katholieken!’) Meestal hoor je die beestjes, als je binnenkomt, zeggen: ‘Dag meneer, kóekepeer!’ De jongen vertelde dat hij gisteren het besluit had genomen om de vogel terug te brengen naar Afrika. Hij had al een KLM-retourvlucht besteld. Hij was van studenten te weet gekomen waar de vogel precies thuis hoorde en dáár zou de jongen hem weer tussen zijn soortgenoten in de bomen gooien. ‘Ik heb nog maar twee snipperdagen,’ zei de jongen, ‘dus veel tijd om te sightseeën zal er wel niet op overschieten.’

‘Maar heeft dat nou wel zin?’ vroeg Jacob, ‘misschien is er de volgende dag een idioot die jouw vogel vangt en dan zit je vogel volgende week weer in die stomme etalage in de Steenstraat.’ ‘Dat is allemaal in Gods hand,’ antwoordde de jongen. Jacob glimlachte. ‘Ja,’ zei hij, ‘dat is een waar gezegde. Laten we nou eens aannemen dat je reis succes heeft. Je zou die vijfduizend gulden toch veel beter aan arme mensen kunnen geven.’ ‘In Nederland gaan geen arme mensen van de honger dood. Misschien loop ik zelf de kans om als ik oud ben geworden van de honger dood te gaan, omdat ik geen familie heb en haast geen vrienden,’ zei de jongen, ‘maar dan moet het wel verdomd slecht gaan in Nederland en zo’n vaart loopt het niet. In ieder geval zal nooit iemand aan de eenzaamheid en het verdriet van dit stille vogeltje denken’ – hij zette het éven, tot ongenoegen der gasten, op de taptafel, het vogeltje keek triest om zich heen, het stond met zijn gele linkerpootje in een bierplasje op het formica – ‘maar ik zal mijn hele leven kunnen zeggen, tegen al die rijke patsers, tegen al die onverschillige ellendelingen, die maar naar de televisie kijken en die hun biertje drinken en voor wie het enige wat telt in volgorde van belangrijkheid is: opslag, voetbal en neuken of het Koningshuis en last but not least wauwelen over Godsdienst terwijl ze er in de praktijk geen pest van terecht brengen, dat ik iets gedaan heb.’

‘Nou nou,’ zei Jacob, ‘jij ziet het wel een beetje al te somber in, jongen; als je Nederland met het buitenland vergelijkt, dan leven we hier nog in het Paradijs!’

‘Kan best wezen,’ zei de jongen koppig, ‘maar zowaar als ik Krijn Kribber de zandstraler ben, de beste van Voorschoten, zowaar zal ik voor dit beestje zorgen. Als het niemand wat kan verdommen, dan zal ik eens een keertje voor God spelen. Per slot moet er gerechtigheid zijn!’

‘Maar je bent gek jongen,’ zei Jacob, ‘wat maak je je toch druk om dat gekke vogeltje? Dan zal hij dood gaan. Geef je goeie geld liever aan een liefdadigheidsorganisatie. Geef het aan het Rode Kruis, die dat geld ten goede aanwendt ten behoeve van duizenden mensen in hun rampzalige toestand. Overstromingen, pest, honger, koude, aardbevingen, oorlog, tyfonen en ga zo maar door.’

‘Het Rode Kruis?’ lachte de jongen, ‘ik heb van mijn leven nog geen stuiver aan het Rode Kruis gegeven. Ik vertrouw die gosers niet, persoonlijk. Als ik wat weg te geven heb, dan geef ik het aan iemand, die het nodig heeft. Volgens mij dan. En niet aan iemand, die ik nog nooit heb gezien. En reken maar, dat er een flinke duit blijft hangen bij die heren, hoor. Ik verdien zelf ook graag gemakkelijk mijn geld. Die vliegtuigmaatschappijen worden er rijk van hoor!’

‘Maar het Rode Kruis is een bonafide organisatie!’ riep Jacob verontwaardigd uit. ‘Misschien zijn er wel ergens mensen die misbruik van de omstandigheden maken, maar toch in ieder geval niet het Rode Kruis!’

‘O ja?’ wierpen nu een paar omstanders zich in het gesprek, ‘nou over dat rooie Kruis kunnen wij je anders een paar mooie staaltjes vertellen. Weet je wat ze twee dagen geleden geflikt hebben in H...?’

‘Gore leugenaars!’ riep Jacob, ‘jullie liegen allemaal, jullie zijn stuk voor stuk te belazerd om geld of goed te geven aan mensen in nood! Jullie drinken liever een biertje. Hebben jullie soms ooit al die ellende meegemaakt?’

‘Nee! Jij soms vuile snotneus!?’ riepen er een paar, ‘dacht jij dat wij ons zomaar verdacht laten maken? Wat heb jij tot nog toe eigenlijk gedaan? Vuile student! Stomme brillejood!’