J.M.A. Biesheuvel

De wereld moet beter worden

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1099 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voorwoord

De uitgave in 1984 van
De wereld moet beter worden verving de bundels

Slechte mensen (1973) en Het nut van de wereld (1975).

==

Mijn God! wat ben ik blij, warm tevreden en ontroerd dat dit boek er is: sommige verhalen uit Het nut van de wereld en Slechte mensen zijn mij in de loop van de tijd steeds meer gaan tegenstaan zodat ik dacht: ‘Kon ik nu maar één boek maken van de beste verhalen uit die twee bundels, het boek zou een geheel andere titel moeten hebben en dan zou ik de verhalen die ik aan de eeuwigheid prijs wil geven, volledig moeten bijwerken, nauwgezet verbeteren en hier en daar zelfs omgooien.’ Dat heb ik nu gedaan en het boek is er, ik hoop dat, wanneer ik dood zal zijn, er nimmer meer zal worden gesproken over of gelezen in Het nut van de wereld of Slechte mensen, want die boeken zijn onnut en hebben wat mij betreft afgedaan. Blij ben ik, haast net zo verheugd als wanneer ik een zoontje had gekregen, zo’n zoontje dat op zijn vijfde al de Statenbijbel leest, met dribbelpasjes loopt hij door de huiskamer en het dikke boek met de zware koperen sloten kan hij nauwelijks dragen. Een dame op leeftijd, die hem voor het eerst ziet, zegt: ‘Gut, wat een typisch kereltje!’ Dames en heren! mag ik een dronk uitbrengen op mijn jongste? Mijn hoop is dat dit boek nog lang moge leven. Het is opgedragen aan Karel van het Reve, mon maître, mon père... mon semblable, mon frère!

==

Regen

Ik ben nu haast vierendertig en zie hoe m’n tijd steeds sneller verstrijkt. Ik doe m’n dagelijkse werk meestal met plezier. Iets voor zevenen sta ik ’s morgens op, was me, kleed me, scheer me en ontbijt met Eva. Dan drink ik nog een grote mok koffie en steek een sigaar op. In alle rust vertrekken we naar de grote weg, we wachten op de snelbus die ons naar Den Haag zal brengen. Zo gaat het iedere dag. Tussen de middag eet ik met Eva een paar broodjes en drink een glas melk. Dan breng ik haar weer naar haar werk en ga ik naar het mijne. ’s Avonds moet het rustig zijn. Niet te veel bezoek en ook niet uitgaan. Er gebeurt op die manier niet veel maar ik geloof dat de uren zo toch langer duren dan wanneer je maar heen en weer rent, allerlei soorten van vertier en afleiding zoekende. ’s Avonds en in het weekend lees ik, schrijf ik en luister ik naar muziek. Ik heb een platencollectie van plusminus honderd langspeelplaten. Af en toe neem ik m’n viool ter hand en probeer een gevoelig wijsje te spelen. Nieuwe boeken lees ik niet, ik herlees alleen maar. Naar de televisie kijken doe ik niet. Soms loop ik na het eten anderhalf uur door de kamer te ijsberen, dan verveel ik me; er is iets dat me dwars zit maar ik kan er niet over praten. De ellende die m’n gemoed beknelt valt toch niet te lenigen en er over spreken heeft, zelfs met Eva, geen zin. Een paar dagen geleden liep ik ook zo door de huiskamer. Er stond geen plaat op. Eva zat te studeren. Ik dacht eraan hoe het zou zijn als ik dood was. Soms, als ik erg gelukkig ben, wil ik maar meteen dood gaan. Het leven kan het beste op een mooi moment afgebroken worden. Tijdens het kozen in de armen van je vrouw sterven, dat lijkt me mooi. Ik lag op een baar in de huiskamer, de uitheemse sprei die ik op mijn zestiende al van mijn moeder heb gehad en waar ik altijd ’s zondagsmiddags op heb liggen rusten is in een mooiere plooival dan ooit over mijn dode lichaam uitgespreid. Tegen een lijkbleek gelaat komen de kleuren van de sprei pas mooi uit. Met mijn linkerhand omknel ik een boekwerk: Moby Dick. Mijn rechterhand wordt gelikt door mijn lievelingspoes. Eva zit naast de baar en praat over vroeger, over hoe gelukkig we zijn geweest, ze vertelt hoe we elkaar het eerst hebben ontmoet. Dan gaat zachtjes de huiskamerdeur open en vier oude vrienden treden binnen. Eva kust me op het voorhoofd en treedt terzijde. Ze gaat slapen want ze moet morgen weer vroeg werken. Ik wil iets heel speciaals voor haar achterlaten om haar de eenzaamheid wat te verzachten maar ik heb niets, er is niets dat ik haar nog geven kan, plotseling fluister ik onze oude poes in het oor: ‘Nu moet je van me weggaan en bij Eva in bed gaan liggen, precies zoals je altijd hebt gedaan als we nog maar nét in bed lagen en de poes springt snorrend op de grond en loopt op het lichte gestommel af dat Eva in de slaapkamer maakt. De vier mannen tillen de baar op en dragen hem langzaam en waardig naar buiten. Maar ze zijn nog niet buiten het bereik van ons oude huis gekomen of ze zetten er de pas in, richting Scheveningen. Ik weet dat ik in deze streek nooit terug zal keren en daarom ga ik af en toe recht op de baar zitten om beter te kunnen kijken. Af en toe dreigt de gladde, afglijdende sprei op de grond te vallen maar ik kan nog altijd een hoek van het kleed tussen mijn knieën knellen. Voor het laatst zie ik de konijntjes, de reigers en de hazen in de buurt van Duyvenvoorde. Mijn leven lang heb ik hier dagelijks op en neer gereisd. Ik ken hier iedere boom en iedere bosschage. Jaar in, jaar uit heb ik alles gezien, bij winter en lente, bij zomer en herfst. Net zoals alle bladeren hier ben ik in de herfst van mijn takje gevallen, ben ik dwarrelend naar beneden gebladerd. Mijn vrienden kijken tegelijkertijd naar het boek in mijn linkerhand alsof ze denken dat ik daar een toepasselijke passage uit voor zal lezen. Dat doe ik niet, ik houd Achab, Ishmael, Queequeg, Stubb en de walvis voor me zelf, ik denk aan een heel ander lied maar ook dát zeg ik niet hardop, aangekomen in de herfst van mijn leven:

==

‘Herr: es ist Zeit. Der Sommer war sehr gross.

Leg deinen Schatten auf die Sonnenuhren,

und auf den Fluren lass die Winde los.

==

Befiehl den letzten Früchten voll zu sein;

gib ihnen noch zwei südlichere Tage,

dränge sie zur Vollendung hin und jage

die letzte Süsse in den schweren Wein.

==

Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr.

Wer jetzt allein ist, wird es lange bleiben,

wird wachen, lesen, lange Briefe schreiben

und wird in den Alleen hin und her

unruhig wandern, wenn die Blätter treiben.’

==

De mannen die mijn baar dragen schoppen de blaren in de tuinen van Wassenaar op. Niemand durft ons weg te jagen. Gelukkig is het haast alle burgers duidelijk dat ik begraven word. Tweemaal kruip ik helemaal onder de sprei omdat ik giechelen moet. We lopen langs de vijver van een nukkige oude heer, een rijk man die juist een bedeesde jongeling een schrobbering geeft. Hij zou ons met een kort gebaar van zijn rechterarm weg willen wuiven maar dat mag hij niet. Zo lopen mijn vrienden uren voort. In het zicht van de Scheveningse haven hef ik voor het eerst tijdens de tocht een lied aan, mijn dragers vatten moed, rechten hun ruggen en lopen trots op de gebouwen van de visafslag af. Tot ver in het rond weerklinken onze verzen, je kunt horen dat het ons recht uit het hart gegrepen is, de rillingen gaan zelfs over de rug, nimmer tevoren heb ik de melodie zo mooi horen verklanken:

==

‘Wij loven U o God! wij prijzen uwen naam!

U eeuwig’ Vader! U verheft al ’t schepsel zaam.

Zingt serafs, eng’len zingt! heft machten aan en tronen!

Onafgebroken rijz’ uw lied op hooge tonen!

Gij, driemaal heilig zijt G’, o God der legerscharen!

Dat aard en hemel steeds uw grootheid openbaren.

==

U looft d’apostelschaar in heerlijkheid o Heer!

Profeten, martelaars vermelden daar uw eer.

Door heel uw kerk wordt steeds daarboven, hier beneden,

In strijd en zegepraal, uw groote naam beleden;

Zij looft, o Vader! U, oneindig in vermogen,

Onpeilbaar in verstand, onmeetbaar in meêdogen.’

==

Achter een onooglijk, hoog, grijs betonnen gebouw met weinig ramen, ontworpen door een architect die lijdende moet zijn geweest aan een knagende zenuwpijn in een der diepste wortels van zijn gebit, eigenlijk net zo’n stapeling van appartementen als waar ik zelf mijn leven lang heb gewoond, wachtend op een beter lot en een glimp van het Paradijs, ligt in de oude haven tussen de loggers een bark tegen de pijlers op de golfjes te rijden. Mijn vrienden dragen me aan boord en zien tot hun verbazing hoe onmiddellijk de zeilen gehesen worden, hoe de touwen voor en achter worden losgegooid. Theo van de Lauriergracht wil op de kade springen, hij moet voor het weekend nog een schilderij in opdracht afhebben, maar wordt er door de bootsman op opmerkzaam gemaakt dat hij bij me dient te blijven tot ik rust gevonden heb. ‘Dat kan nog wel even duren,’ mompelt hij weerstrevend op zijn eigen droog-koddige manier. Nu wordt mijn baar voorzichtig op het voordek geplaatst.

Zo varen we nu al maandenlang en een goede plek heb ik nog steeds niet gevonden. Karel brengt me ’s morgens de ochtenddrank van het land dat we toevallig aandoen. Hans leest sprookjes van Andersen voor en Arthur schrijft een nieuwe verhandeling over de vis in het volkenrecht. Op alle manieren probeer ik hem aan het verstand te brengen dat de vis, koud- of warmbloedig niet per se voorwerp maar ook onderwerp van recht kan zijn, als we langzaam een prachtige haven in een ver land binnenzeilen, het kan net zo goed de Ivoorkust, Dar Es Salaam als Zuid-China zijn. De zon schijnt met een gloed zoals ik hem nog nooit heb zien schijnen, boven de wouden op de berghellingen voor ons hangt een lichte mist, palmboompjes ruisen op de kade voor de hoge wit gepleisterde huizen, de zee achter en onder ons klotst ongevaarlijk. Hoe wiegelt ons schip nog na als de zeilen al worden gereefd! Achter de huizen zie ik een tropisch landschap zoals ik het in mijn dromen niet heb mogen zien. De bootsman geeft mijn dragers te kennen dat we hier zestien dagen moeten blijven, de huid van het schip moet van schelpen en ander aangroeisel worden ontdaan. Terwijl ik van het schip gedragen word komen vierendertig kleine jongetjes links en rechts van het pad op de kade staan. Terwijl ik langs hen drijf op de wiegelende bewegingen mijner vrienden zingen ze met zachte hoge stemmetjes:

==

‘In het land der grijze dalen

is een vogel groot en klein,

die er alles moet betalen

omdat daar geen mensen zijn.’

==

Het wordt me een beetje griezelig en angstig om het hart. Ik zeg dat ik hier liever niet begraven word maar Karel dringt aan. Hij heeft een teken op één der hoofden van de kleintjes gezien, zegt hij. Zo sjokken we de bergen in. Ik houd me slapende. We komen bij een waterval. De grond is bezaaid met vreemd gevormde rotsblokken waartussen de grond zacht en reeds omwoeld is. ‘Me dunkt dat we hier een kuil voor je moeten graven,’ zeggen mijn vrienden. Maar ik stel de beslissing uit, zeggende dat ik niets bekends zie, niet in de opstelling der bomen en struiken, niet in de vorm der stenen, zodat ik ook hiér niet liggen wil. ‘Ja maar beste jongen, je wilt toch niet op de steen der wijzen zelf begraven worden?’ houdt Hans zachtjes aan.

Ze beginnen te graven en leggen me in de kuil. Wat ruikt de aarde goed, ze is rul en nattig, een soort vruchtbare turfmolm waarvan de vlokken zwaar op de hand wegen, twee vlokjes van die aarde in mijn neusgaten en een in mijn mond en ik zal volgens de grondbeginselen van de natuurkunde wérkelijk voor de laatste keer afscheid moeten nemen. De baar wordt onder me vandaan gehaald. Een klein zijden kussentje, mijn boek en de sprei mag ik behouden. In de verte hoor ik het koor van de jongetjes weer. Hopende dat ik hen geen tweede keer hoef aan te horen vraag ik mijn vrienden of ze mij zo snel mogelijk toe willen dekken. Ik huiver van angst. Zal ik werkelijk gestorven zijn vóór deze vreemde grond, waarop zelfs kinderen zulk een huivering veroorzaken, mijn neus zal bedekken?

Mijn vrienden knielen aan de kuil en beginnen een stilzwijgend gebed. Terwijl ik naar Hans, Karel, Arthur en Theo kijk fladderen mijn gedachten weer weg. Ik wil me krampachtig herinneren wat het mooiste is dat ik van mijn leven aan geluiden en beelden heb mogen ontvangen. Ik zie Theo en Karel al losse kluiten in de hand nemen met de bedoeling ze naar beneden te werpen, als het lang verbeide beeld me weer te binnen schiet:

Ik was eens aan een meer in Zwitserland. Ik logeerde in een groot huis waar ik oude Russen aan tafel bediende. Vorsten, vorstinnen, prinsen, prinsessen en gewone burgers. Ook een militair, een oud-generaal die met zijn pollepel de scepter in de keuken zwaaide. Hij was doof en stom. Oud en der dagen zat. Hij had vrouw noch kinderen meer maar bewoonde in het huis één der mooiste vertrekken. Op een keer kwam ik van een lange wandeling door de bergen vermoeid thuis. Ik had het laatste stuk hard gehold omdat er zich een verschrikkelijk onweer dreigde te ontladen, de hemel zag zwart van de samengepakte wolken. Op weg naar mijn kamer zag ik de oude man zitten. Zijn kamerdeur zat op een haakje, er was niemand in de gang, waar het overigens zo donker was dat de oude man me niet kon zien. Ik zag hem uitkijken over het meer. Hij zat in een rotan stoel in het midden van zijn kamer. De deuren naar de tuin stonden open. Het werd buiten almaar donkerder en in de kamer werd het lezen onmogelijk. Daarom ontstak de generaal een paar lichten.

Toen de eerste druppels vielen legde hij zijn boek neer, stond op, liep naar een kast en haalde een oude vergeelde foto uit een lade. Hij keek er langdurig naar en kuste de prent. Ik denk dat hij niet in de gaten had hoe een aarzelend kipje zijn kamer binnen was komen wandelen en op twintig centimeter afstand van de drempel naar de grote druppels keek die aan een zware bui voorafgingen en de struiken in een frisse ijzeren gloed zetten. Ook een geitje was binnengekomen en stond naar buiten te gluren. Het kipje stond verlegen met zijn snaveltje aan het vloerkleed te plukken. Het geitje gaf geen kik. Het was warm, erg warm weer, de regen die viel was ook warm, er stond geen wind, het begon steeds harder te regenen, het water plensde loodrecht naar beneden.

Door een gemene en felle lichtflits, onmiddellijk gevolgd door de luidste donderslag die ik ooit heb gehoord, werd de oude man opgeschrikt uit de aandacht voor zijn foto. Hij zag de geit en het kipje en schoot in de lach. Zo zaten die drie wezens minutenlang naar buiten te kijken, de minuten dat het stortregende waren te tellen maar de aanblik van die drie duurde voor mij een eeuwigheid. Toen het ophield met regenen dwarrelde de oude foto op de grond. De man was weer in slaap gevallen, zelfs aan de kale achterkant van zijn schedel kon je nog zien dat hij glimlachte. De lichtjes aan het plafond van het vertrek werden in de schedel weerkaatst als in een omgekeerde matglazen schaal met een verschoten blauw bloemetjesmotief.

Het kipje maakte drie keer een onhandige beweging naar rechts met zijn kop, toen naar links, en liep argwanend ‘tok tok’ mompelend naar buiten. Het geitje keek nog even naar de oude, maar toen het geen fris groen in zijn handen zag liep het eveneens aarzelend naar buiten, pas toen het buiten in een plasje stapte mekkerde het, maar de oude sliep door.

==

==

Geborgenheid

Als je dood bent moet je een lange smalle weg aflopen. Na enige dagen kom je bij een viersprong. Daar staat een wegwijzer die naar rechts wijst. ‘Geborgenheid’ staat erop. Als je die weg twee kilometer hebt afgelopen, zie je in de verte oermoeder Eva staan. Ze is wel veertig meter hoog. Vanuit de verte hoor je haar roepen: ‘Nog drie en twintig minuten!’ Mensen die samen met je oplopen versnellen hun pas. ‘Nog drie en twintig minuten,’ zeggen ze. Je gaat zelf ook sneller lopen en binnen vijf minuten ben je er al. Eva staat voor een prikkeldraadversperring die onder tweeduizend Volt stroom staat. Aan het prikkeldraad hangen bordjes waarop staat: ‘Hierachter begint de hel. Om te voorkomen dat U daar onverhoeds terecht mocht komen, hebben wij U tegen alle mogelijke vergissingen willen beschermen. Was getekend, voor God, J. Christus.’ ‘Nog achttien minuten,’ roept Eva. Ze draagt een geweldig uurwerk op haar ontblote borsten. Een schaamdoek is op haar lichaam niet te vinden. Ze staat wijdbeens over een stinkende poel met een doorsnee van zestien meter. Je ziet honderden mensen tegen haar benen opkruipen. Ze slaan haken in haar vlees en verdwijnen tenslotte door de vagina in de buik, waar wij allen uit voortgekomen zijn. ‘Nog zes minuten,’ roept Eva. Er zijn nog ongeveer honderd heren en dames over. Ze gaan bij het rechterbeen allemaal op elkaar staan en al spoedig is de eerste van hen binnen. Hij houdt zich stevig aan de darmen vast en trekt de anderen één voor één naar boven.

Als er tien binnen zijn, trekken ze de laatste negentig met een noodgang naar binnen. ‘Nog tachtig seconden,’ roept Eva. Je staat naast een grijsaard, die niemand heeft willen helpen. Je hebt meelij met de man en bent nieuwsgierig wat er gaat gebeuren. Omdat je linkerarm verlamd is, kun je toch niet naar binnen klimmen. De grijsaard is doodziek en huilt in zijn rolstoeltje. Je probeert hem te troosten. Hij kijkt beangst op zijn horloge. Het loopt precies gelijk met dat van Eva. ‘Nu word ik verdoemd,’ huilt hij. Er komt nog een kind aanrennen, maar dat is te laat. Het kan in zijn eentje niet tegen die twintig meter hoge vleespilaar opklimmen. Daar zit je met zijn drieën en wacht op de dingen die gaan gebeuren.

‘Vier, drie, twee, één...,’ telt de grijsaard af. ‘Hora est,’ roept Eva en pist alle vermeend geborgenen weer uit. Ze plonzen bij honderden in de stinkende poel vol zwavel, zoutzuur en gif. Ze verdrinken allemaal jammerlijk. Eva buigt zich naar ons over en pakt ons voorzichtig in haar grote handen. ‘Predestinatie,’ fluistert ze in ons oor, ‘snel, snel, daar in de verte komen nieuwelingen aan en over vijftien seconden gaat het nieuwe uur in.’ Ze tilt ons over de omheining. We schrikken. Maar je had niet hoeven te schrikken: je bent in de hemel. De invalide grijsaard neemt het kind op schoot en jij gaat steppend op een voetplankje staan, dat aan de achterkant van het driewielig wagentje voor handbediening is bevestigd. En zo rij je met een gangetje van twintig kilometer naar God. De oude invalide schatert: hij heeft nog nooit zo hard gereden. God giert ook: ‘Daar heb je d’r weer drie,’ giechelt hij, ‘Bram, zet nog eens een stukje Bach op.’

==

Een eigenwijze moeder

Vaak, als ik thuiskom, merk ik dat mijn ouders naar de televisie zitten te kijken. Ik heb echter nooit de indruk dat ik de avond verstoor: meestal zitten ze óf allebei te slapen óf mijn moeder slaapt, snurkt in haar eentje. Mijn vader kijkt niet naar het beeld, maar leest een krant of is het een of ander aan het repareren. Meestal is het geluid dat eigenlijk bij de beelden hoort uitgedraaid en heeft mijn vader iets anders op de radio aan, het komt ook vaak voor dat hij langspeelplaten met religieuze muziek afdraait op een platenspeler die in hetzelfde, wanstaltig grote huismeubel staat opgesteld als de televisie zelf. Het is een verrukking, het is één van de weinige dingen die je nog hoop geven in het leven, als je thuiskomt en je voordat je aanbelt even door de huiskamerruit naar binnen gluurt. Dan zie je je oude vader zitten, met een vergeeld, half uit-half aan maar in ieder geval nasmeulend peukje in zijn linkermondhoek, hij is in een hoek van de kamer bezig met zijn rug naar de televisie, je weet niet precies wat hij zit te doen maar het is zonneklaar dat hij geen belangstelling heeft voor de lekkere meid die zich in Hilversum geruisloos staat uit te kleden terwijl ze op de platenspeler van je vader wordt begeleid door het Urker Visserskoor, waarvan de solist, volgens de hoes een bruingetaande, verweerde zeeman, juist God bidt en smeekt de bemanning bij te staan in het ruwe weer, storm, mist en duisternis, klippen en verraderlijke zandbanken, niet het kleinste licht, waar ook maar te bekennen, terwijl je moeder links van het toestel met open mond en afhangende armen in een hoge stoel in slaap is gekukeld. Als je dan, gierend van de lach, snakkend naar adem, tegen de deur van je ouderlijk huis valt en per ongeluk de bel raakt, komt je vader aansnellen, hij grijpt je beangst beet en vraagt of je onwel bent geworden. Hoe zou je het hem uit moeten leggen? Wat voor mij dwaas is is voor hem normaal, en andersom: ik maakte hem er eens opmerkzaam op dat hij Mozarts fagotconcert dubbel had, een Decca- en een DGG-uitgave, ‘dan zal er toch één met een andere pianist zijn,’ antwoordde hij en kon met geen mogelijkheid begrijpen waarom ik in een zenuwachtig gegiechel uitbarstte.

Men zou kunnen beweren dat mijn vader en moeder nooit echt naar de televisie kijken, maar dat is ook niet waar. Ze zijn altijd één en al aandacht wanneer er een beeldverslag op de verrekijker van een concours hippique is. Of ze het uit de radiogids hebben, ik weet het niet, maar al drie minuten voor de voorstelling begint, worden het beeld en de kleuren fijngesteld. Ik heb het, van de paar keer die ik per jaar thuis kom, al drie keer meegemaakt. Mijn moeder die veel van paarden houdt, heeft het dan steevast over een ‘konkoer hippikée’. Daar mijn vader haar niet verbetert en ik een onnozele betweter ben, probeer ik haar er van te overtuigen dat het Franse woorden zijn en ook breng ik haar de uitspraak bij, naar beste kunnen. Zo vast als mijn moeder echter gewoonlijk slaapt, naast de films, het nieuws, de honger en de oorlog, zo eigenwijs is ze wat de uitspraak van haar lievelingssport betreft. ‘Kijk, stommeling,’ roept ze in vervoering, ‘daar gaat juist weer een ruiter te paard, allemaal obstakels en ginds in de verte een hele hoge, kijk hem rennen... hip, hip, hip, hip... hippikee!!’

==

Het lieveheersbeest

Er was eens een aardbei die rijp was om geplukt te worden. Samen met vele andere bolle makkers hing hij aan een struikje. Allen waren mooi gevormd en goed van kleur; ze leken op elkaar en het zou moeilijk zijn ze uit elkaar te houden, zelfs als men van ieder de naam kende. Het is immers zo, dat vele van de aardbeien meer op elkaar lijken dan menselijke tweelingen dat doen.

Daarom is het niet nodig om uit te leggen wie deze aardbei was, wie zijn kennissen en van welke stam hij kwam, het lijkt allemaal op elkaar. Bovendien kunt u het toch niet onthouden. En wie zou er prijs op stellen de namen en de geschiedenis te kennen van eenvoudige aardbeien die misschien door onze grootouders zijn opgegeten?

Het was gewoon een aardbei die zoals alle andere in de struiken hing. Hij was rijp en in de verte naderden de plukkers. Er was geen aardbei die zich daar zorgen over maakte, maar juist die ene wel. Hij vond het nog veel te vroeg om het leven te laten; de zon scheen, de nacht zou nog lang op zich laten wachten. En genoegelijk slingerde hij heen en weer aan zijn buigzame takje. De wind deed hem zachtjes bewegen alsof hij in een schommelstoel zat. Omhoog, omlaag. Naar rechts, naar links en verder alle bewegingen die een mens verzinnen kan, want de aardbei hing aan een jonge verse tak die zich licht beroeren liet. Zijn leven lang had hij aan deze tak gehangen en moeilijk slechts kon hij zich voorstellen dat het geluk nu weldra zou zijn afgelopen. Dat de bladeren rondom hem niet meer zouden ruisen, dat hij de frisse regendroppels niet meer zou voelen en dat de zon niet meer op zijn frisse rode huid zou schijnen.

Hij wilde weg, maar dorst daarover niet met zijn familieleden die vlak bij hem in de buurt hingen te spreken en daarom deed hij maar alsof hij in zijn lot berustte; ondertussen echter dacht hij heel scherp na en probeerde plannen te bedenken om zijn lot te ontlopen. Tussen de oogwimpers door zag hij de plukkers naderen. Grote mensen waren het, met veel eelt op hun handen en haar op hun armen, die hem vaak slootwater hadden gegeven als de Hemel hem niet genoeg regenwater had geschonken. Op hun knieën kwamen de mannen eraan, voortkruipend tussen de struiken. Hun knieën hadden zij beschermd met lappen om te voorkomen dat de aarde die beschadigen zou. Snel gingen hun bewegelijke handen heen en weer. Steeds maar gingen de vingers van hun rechterhand open en dicht, steeds grepen zij een aardbei en lieten die vallen in het kistje dat zij daartoe aan hun linkerarm hadden hangen. Sommige mandjes waren zo vol dat de aardbei kon zien hoe zijn soortgenoten boven de rand uitstaken, ja er zelfs dreigden uit te vallen.

‘Het leven is vergankelijk,’ dacht de aardbei. ‘Ik heb altijd geweten dat dit komen zou. Desalniettemin moet ik op een of andere manier het naderende onheil zien af te wenden.’ Zijn familieleden, overal in het rond, hoorde hij afscheidswoorden mompelen. Ze deden dat expres op gedempte toon; eigenlijk schaamden zij zich ervoor wanneer de plukkers hun droefenis zouden bemerken: ‘Tot ziens hoor, misschien zien wij elkaar in het hiernamaals weer. Je kan immers nooit weten. Sommige vruchtenschalen zijn zo groot, daar gaan wel 200 van ons tegelijk op. Tot ziens, Oom Veelpit; ik wens u het allerbeste. Wellicht verdwijnen wij in hetzelfde keelgat.’

Dat waren ongeveer de opmerkingen die de aardbei hier opving. ‘Het is dat het mijn familie is,’ peinsde hij bij zichzelf, ‘maar anders zou ik het stommelingen vinden, want waarom zonder protest een einde aan je leven te laten maken? Heeft een aardbei soms geen recht?’ En naarstig keek hij in het rond om een uitweg te zoeken.

De plukkers waren tot op drie of vier struiken afstand genaderd, toen hij plotseling twee wandelende takken zag die, opgeschrikt door het lawaai en het ruw geweld der plukkershanden, uit hun veilige plekjes waren gekomen en maakten dat ze wegkwamen. In gestrekte draf kwamen ze precies op een verdord blad aflopen waar de aardbei recht boven hing. En nu schoot hem plotseling een idee te binnen; het beste idee van zijn leven vond hij, op dat moment. Toen de wandelende takken tot op een halve meter waren genaderd, riep de aardbei hen toe in takken-taal. Want aardbeien spreken drie talen: mensentaal, takkentaal en hun eigen taal. ‘Hé, hé jullie daar, wandelende takken, leent mij een ogenblik uw oor. Jullie willen toch wel in de publiciteit komen? Dan moet je hier recht onder me op dat dorre en verdroogde blad gaan staan; waarna ik jullie uit zal leggen wat je daartoe moet doen en ook wat ik van plan ben.’ Dat deden de takken en weldra stonden ze met opgeheven koppetjes midden op het dorre blad in de hoogte te turen, om te zien welke aardbei hen had toegeschreeuwd.

‘Hier, hier,’ riep de aardbei. ‘Hier ben ik. Blijf daar eventjes goed staan en zet je schrap.’ Daarop maakte hij zich snel los van zijn stengeltje en liet zich precies uitgemikt boven op de takken vallen. Dat was een behoorlijk gewicht en een brandweeropleiding hadden de verbaasde takken niet gehad. Takken leven een onopvallend leven; juist deze twee voelden veel voor een portret in de krant. Daarom waren ze snel gekomen, maar in plaats van woorden kwam er een hele aardbei, waarvan hun lange ruggen hevig doorzakten. De aardbei had zijn val precies uitgekiend. Het was niet zo dat de linker tak alles en de rechter haast niets droeg of omgekeerd. ‘Snel, snel,’ riep de aardbei hen toe, ‘rennen, zo hard je kunt, als we straks even kalmer aan doen, dan zal ik jullie alles wel uitleggen.’

De takken namen deze raad ter ore. Ze waren wel gedwongen om hard weg te lopen, want de knieën en voeten der plukkers kwamen in een snel tempo en dreunend naderbij. Natuurlijk zouden ze sneller hebben gelopen zonder aardbei op hun rug. Maar die had zich zo stevig genesteld dat hun pogingen haast vruchteloos bleven. Ploeterend en struikelend over de ruwe korrelige grond kropen zij voorwaarts, waarbij zij af en toe hun buiken die vlak over de grond sleepten aan een steentje of een ander scherp voorwerp bezeerden. Snel schoten ze dus niet op en slechts langzaam kwamen ze weg van het toekruipend gevaar. Eerst weken ze uit naar het dichtstbijgelegen bed waar niet geplukt werd en vandaar naar de uitgang der kwekerij; de aardbei gaf de richting aan.

Ondertussen legde hij de takken alles uit: ‘Jullie denken natuurlijk dat ik een hebzuchtige en brutale aardbei ben die zich ten koste van alles aan een ander opdringt. Dat is niet waar. Ik houd er niet van een ander met mijn moeilijkheden te bezwaren. Het gaat er in de eerste plaats om dat jullie beroemd worden, pas op de tweede plaats is het belangrijk dat ik het vege lijf red. Let goed op. Het is jammer dat we hier geen grote spiegel hebben; jullie moeten dan maar even naar die regenplas lopen, dan kunnen jullie zien wat ik bedoel.’ De takken haalden hun schouders op en deden maar wat de aardbei hun had gezegd. Ze liepen zelfs tot in het beeldweerkaatsende plasje, dat zonder een enkele rimpel aan hun voeten lag.

‘Kijk,’ zei nu de aardbei, ‘zie je nu het wonder? Let eens goed op, wat zie je?’ De takken tuurden zo goed mogelijk naar hun spiegelbeeld aan hun voeten maar ze konden niets anders ontdekken dan: ‘twee wandelende takken met een aardbei op de rug’. Daarop begon de aardbei daverend te lachen; dat kon nu, want de plukkers konden onderhand niets meer horen. Hij lag te schuddebuiken van pret en hield zich daarom stevig vast. Hij zou eens van de takkenruggen in het water kunnen glijden! ‘Nee, domoren,’ zei hij toen hij uitgelachen was, ‘nee, jullie hebben te weinig fantasie, dat treedt nu aan het daglicht. Als jullie beter hadden opgelet en je verstand gebruikt, zou je hebben gezien dat wij een lieveheersbeest zijn, een lieveheersbeest met twaalf poten, dat zijn jullie, en een groot lichaam, dat ben ik, met 87 stippels. Met z’n drieën zijn we een fraai lieveheersbeest. Een magnifiek exemplaar, waar de wetenschap van zal staan te kijken. Twaalf poten, een groot lichaam met 87 spikkels, en het kan niet vliegen. Als er op onze weg iemand komt die te nieuwsgierig naar ons kijkt, zeggen we hem dat. Hij zal ons vast en zeker niet opeten en we komen onmiddellijk in de krant.’

De takken die dachten alles te begrijpen berustten in hun lot en liepen snel verder. Weldra waren ze op de weg naar de grote stad; ze verwachtten een grote toekomst. Natuurlijk moesten ze goed oppassen om niet onder de voet te worden gelopen door overigens geen kwaad in de zin hebbende voorbijgangers. Aan de andere kant liepen ze ook weer niet zover in de kant weggedrukt dat ze niet opvielen. Al hun angst was in een keer verdwenen, als sneeuw voor de zon. De takken zagen het nu zelf ook: er waren maar weinig mensen die het lieveheersbeest niet met een blik van vermaak of ontroering bekeken. Ze mochten er wezen... Er liep ook een montere jonge man op die weg. Dat was een bioloog die op een laboratorium in de grote stad werkte, waar hij de hele dag vreemde planten en merkwaardige dieren aan een nauwgezet onderzoek onderwierp. ‘Hela,’ mompelde hij, ‘wat is dat nu?’ En nieuwsgierig geworden zette hij de aardbei en de takken in de holte van zijn hand, die de beesten voorkwam als een warm, bol en rond vertrekje. Of het ook een veilig oord om te toeven was wisten ze nog niet. ‘Wij zijn een lieveheersbeest met twaalf poten en een lichaam met 87 spikkels en vliegen kunnen we niet,’ riepen nu de drie als één man uit (dat hadden ze afgesproken). Wij zijn een beest, bootste de jongeman hen na, hoe kan dat nu? Ik zal jullie of jou maar eens meenemen, en hij stopte hen in een doosje dat hij speciaal voor rare beesten bij zich had. Een half uur later lagen ze op de snijtafel. De student deed al zijn best om het dier zo vlug mogelijk te ontleden. De wandelende takken waren al dood toen de aardbei zich nog slinks rollend over de gladde tafel uit de voeten wilde maken, doch weldra had de student ook hem te pakken en rolden de schijfjes van zijn bolle, jonge lichaam als speelgoedwagenwieltjes over de snijplank.

Inmiddels was het buiten gaan regenen. Heel in de verte op het aardbeienveld hadden de plukkers daarom de oogst voor een ogenblik gestaakt. De struik van de nu gesneuvelde aardbei hadden ze nog niet eens bereikt. En alle familieleden en kennissen hingen nog aan hun steeltjes. Een hele nacht, een hele dag nog misschien. Al die tijd konden ze nog genieten van het wiebelen op de stengels, de ruisende regen en de frisse buitenlucht. Doodstil lieten zij het uitstel van het plukken op zich inwerken, tot er één, die altijd in de buurt van de vette aardbei met de 87 stippels had gehangen, de volgende vraag stelde:

‘Waar zou die ene, eh... die ene weet je wel, die zo vaak zei dat die wel honderd jaar wilde worden, toch gebleven zijn?’

==

Broos’ boze droom

Broos is één van mijn vrienden en conservator aan een museum in Den Haag. Hij kan je vreemde verhalen vertellen, hij is echt zo iemand aan wie iedere week een dwaze geschiedenis overkomt, iemand die in zijn droom de gebeurtenissen door elkaar haalt, de droom vervolgens uitvoerig opschrijft en er allerlei zotternijen in verwerkt die hij weer van anderen: melkboeren, loodgieters, klokkemakers, timmerlui, slagers, ambtenaren en andere koekebakkers heeft gehoord, die de uiteindelijke tekst uit zijn hoofd leert, de tekst verscheurt om ten langen leste op ieder ogenblik van de dag aan vrienden, kennissen en toevallige passanten een verhaal te kunnen vertellen, zo bizar en ongelofelijk, zo mooi van opbouw en sfeer, zo griezelig en romantisch, zo overweldigend door het altijd weer als donderslag bij heldere hemel komende slot, zo ongehoord merkwaardig, dat de rillingen je langs de rug lopen. Ik houd het ervoor dat hij één van de beste vertellers van onze tijd is en zou hem niet gaarne willen missen, gelukkig is hij kerngezond, het ziet er niet naar uit dat hij snel het leven zal laten. Wat hier volgt is naar mijn smaak één van de beste staaltjes van zijn kunnen:

‘Ha die Maarten! hoe vaart ge meester? ik ben zo vrij je een broodje en een glas bier aan te bieden, ga toch even zitten man, of heb je soms geen tijd? Doe in Godsnaam niet altijd zo gejaagd. Je weet wat mijn vader altijd zei: ‘Festina lente’ en ik voeg daar aan toe: ‘An able man is never busy.’

Wat sta je toch vreemd te kijken. Hier, neem een sigaar, een echte Havanna, en zal ik nog een pilsje voor je bestellen? Of heb je liever wat anders? Nu moet ik je eens, je hebt toch wel even tijd? laten we zeggen een minuut of vijf maar, nu moet ik je eens iets vertellen.

Je weet dat Mondriaan, de schilder, tijdens de oorlog in Nederland heeft gewoond, is het niet? Hij heeft de langste tijd gewoond bij Sam Slijper in het Gooi. Slijper is vlak na de oorlog met een boerin getrouwd die hem tot aan zijn dood heeft verzorgd. Mondriaan was zó blij dat hij tijdens de oorlog in ons land te eten en te drinken had gevonden, hij was zó blij met het hem geboden bed en dak boven zijn hoofd, hij vond het zó aardig dat hij af en toe met een boerenmeid op de bagagedrager van zijn damesfiets naar een dansfeest in het dorp kon gaan, dat hij na de oorlog het grootste gedeelte van zijn verzameling schilderijen aan Slijper ten geschenke heeft gegeven. Slijper borg al die dingen in de kelder op, in de huiskamer liet hij zijn gewone heidelandschapjes hangen. Nu moet je niet denken dat Sam de waarde van die schilderijen niet kende! Juist omdát hij de waarde kende zette hij de schilderijen in de kelder. In het geval dat hij behalve een som gelds ook nog de picturale schoonheid in Mondriaans werk zou hebben gezien, zou Slijper die dingen tóch in de kelder hebben opgeborgen, zó precies was Slijper op geld en zo veilig was de bergplaats. Op een gegeven moment is het Slijper in de bol geslagen en heeft hij, zij het tamelijk wazig, door laten schemeren dat hij van plan was de collectie bij legaat na zijn dood aan een museum te doen toekomen: het museum waar ik werk, zoals je begrijpt. In ieder geval begon hij zich als een tiran tegenover ons te gedragen. Op een keer zaten wij, de directeur, Hans en ik met Slijper op een terras een warme maaltijd te gebruiken toen het plotseling begon te plenzen van de regen. Wij sprongen op en wilden de schotels naar een droge plaats brengen om gerieflijk verder te eten maar het werd ons door Slijper verboden. Nooit zal ik het gezicht van de directeur vergeten waarop ongeveer ‘Die vent moet stapelgek geworden zijn’ geschreven stond en een halve minuut later, toen hij tóch zijn hoed, bord en eetgerei wilde pakken, iets in de trant van: ‘Nou kan ik weglopen maar dat zal, God weet waarom, Slijper niet leuk vinden, ik wéét al niet zeker of hij me de Mondriaans na zijn dood zal laten geven, maar als ik nu wegloop zal ik ze gegarandeerd zeker nóóit krijgen’, het regende maar door, Slijper en de directeur zaten elkaar glazig, schaapachtig aan te kijken, we werden alsmaar natter, Hans en ik wilden opstaan om regenkleding te gaan halen, maar nu werden we door onze eigen baas in onze stoelen teruggedrukt. ‘Doe niet zo onbeleefd heren,’ sommeerde hij, ‘blijft u zitten.’

We keken naar de wolken die er hardgrijs en gemeen uitzagen en vervolgens naar Slijper die een nog veel strijdvaardiger aanblik bood, de directeur zat erbij als een geslagen hond, de kelners die ons moesten bedienen en achter onze rug tegen hun voorhoofd tikten leken niet op pinguïns die, zich badend in de zonnewarmte, ronddrentelen op een rots, maar eerder op verzopen katten. Het eten ging verder. We dronken St. Eulalie, een verrukkelijke rode wijn die na een paar minuten al in rosé veranderd was, soep, hors d’oeuvre aten we, gebakken aardappelen, een tournedos, salades, tong, kip, zalm, steur, nog meer wijn. Voor Slijper die alles door de directeur liet betalen kon het niet op. Hij had smakelijk gegeten, zei hij tenslotte, hij had eigenlijk nog best trek in een sigaartje. Dat hij even nat was als wij scheen hem niets te deren, geen draad van ons goed was nog droog, hij rookte zijn sigaar en deed er zeker een half uur over, onderhand deden wij ons best om de stiltes in het gesprek te vullen met onnozele kout. Toen de sigaar op was en Slijper hem doofde hield het op met regenen. We namen afscheid, Slijper vertrok in een taxi naar huis en wij gingen naar het museum. Dat soort dingen gaf ons de zekerheid dat Slijper het een en ander met ons voorhad. Waarom immers zou hij zo dwaas doen als hij helemaal niet van plan was de schilderijen aan ons te geven? Met het verstrijken van de tijd haalde hij zo allerlei kattekwaad met ons uit en nimmer vloeide hem de door ons lang verbeide zin over de lippen, nooit heeft hij duidelijk verstaanbaar tegen ons gezegd: ‘Heren, het is allemaal maar een grapje: ik ben namelijk van plan om mijn Mondriaan-collectie aan het museum te vermaken.’ Op een keer belde hij in het holst van de nacht de directeur uit zijn bed. De lievelingskat van Slijper was gestorven. Er moest een zinken kistje komen van die en die afmetingen dat weer precies in een houten kistje paste van dat en dat soort hout met koper beslag. Of de directeur er voor kon zorgen dat dat kistje morgen bij Slijper aan huis werd bezorgd.

Nu is Slijper overleden.

Hij heeft de schilderijen inderdaad aan ons geschonken. Een merkwaardige kerel. De begrafenis is alweer een paar maanden voorbij en de directeur vond het nu niet meer ongepast om een receptie te geven ter gelegenheid van de grote aanwinst van het museum. Hans en Henriëtte waren er, Liesbeth mijn vrouw, de directeur die zeer in zijn nopjes was en almaar buiginkjes maakte, aan een glaasje stond te nippen en glimlachte, en tientallen andere mensen die ik, de een meer de ander minder, ken. Op een gegeven moment komt Liesbeth uit een kleine nis in de grote zaal rennen, recht op mij en Hans af: ‘Hij is waarlijk opgestaan,’ roept ze, ze krijst van opwinding en dat terwijl ze toch een behoorlijke opvoeding heeft genoten. ‘Wie is er opgestaan?’ vraag ik. ‘Slijper ligt daar in een nis en hij begint van minuut tot minuut meer te bewegen. Af en toe zit hij gewoon rechtop in zijn kist.’ ‘Onzin,’ zeg ik, ‘Slijper is dood en begraven, hij kan ons de Mondriaans niet meer afnemen.’ Ik voel Liesbeths pols, ze heeft geen koorts en ik besluit even met haar mee te lopen. Hans loopt ook mee. Bij de nis aangekomen blijkt daar inderdaad een kist op tafel te staan. ‘Waar zijn mijn sokken toch,’ horen we mompelen, ‘de poes zal de veters hebben meegenomen.’ Plotseling zit daar een normaal aangeklede Slijper voor ons. Liesbeth begint weer te roepen als een extatische non. Hans en ik houden onze positieven bij elkaar en proberen Slijper ervan te overtuigen dat hij weer rustig moet gaan liggen. Maar zoals gewoonlijk wil hij niet luisteren. Hij gaat wel eventjes liggen maar alleen om kracht te vatten: hij zit alweer, staat op, stapt over de rand van de kist op de tafel en laat zich afglijden naar de begane grond. Wij kijken de zaal in. Er zijn veel mensen. Er wordt gepraat, gerookt en gedronken. Overal staan groepjes. Hier en daar wijst een hand naar een van de schilderijen. Niemand schijnt Slijper op te merken. Hij lijkt als door middel van een flitsfoto de stand van zaken op te nemen, hij heeft een beeld in zijn hoofd gegrift en staat nu mompelend, naar de grond starend, op zijn vingers te tellen. Zou hij al weten dat een van de schilderijen tijdelijk naar Leningrad is? In het midden van de zaal staat de directeur. Hij heeft niets in de gaten. Hij schudt handen van mensen die in een lange rij op hem staan te wachten. Hans en ik proberen hem in te lichten maar we kunnen de directeur niet bereiken. We lopen terug naar de nis, niet wetend hoe te handelen. Vanuit de verte zien we Liesbeth al staan, de handen aan het hoofd. Vertwijfeling? Denkhouding? Ze is op de tafel in de nis gaan zitten. We vragen haar waar Slijper is gebleven. Ze wijst op een mannetje dat haast niet opvalt tussen het andere publiek. Hij neemt juist een glaasje port van een blad en gaat achter in de rij van mensen staan die de bedoeling hebben de directeur te feliciteren. Hij neemt van de achterste man een sigaartje aan en begint een geanimeerd gesprek.’

==

Kreutzer-sonate

Op een stralende zomerdag staat op het hoofdstation in Praag de trein naar Krakau (dat nu op zijn Pools ‘Kraków’ wordt gespeld) klaar, nog één winter, een zware met veel ijs en sneeuw zoals menige burger én boer voorspelt, en het zal 1913 zijn. Het is werkelijk verrukkelijk weer in de stad en de zon doet de honderden koepels en spitsen van evenzovele kerken in en rond het centrum van de stad vrolijk oplichten, het metalen beslag doet zijn uiterste best aan te tonen dat vervanging door leien haast een godslastering zou zijn. Direct achter de wagon waarin het eten wordt opgediend zitten twee heren in een eerste klas coupé. Ze roken allebei een smakelijke sigaar. De een is op weg naar Danzig, de ander naar Petersburg. Ze zijn elkaar juist in de stad tegen het lijf gelopen, waar ze elkaar bij de koffie op het terras hebben verteld dat ze op reis waren, allebei naar het Noorden (hun respectievelijke droschkes volgeladen met bagage, de snuivende paarden, de koetsiers die ook een praatje met elkaar waren begonnen en de glimmende kappen van de koetsjes, in één waarvan de top van een palmpje dat op het terras staat als een zwart bolgebaleind parapluutje zonder bekleding weerspiegeld wordt, voor de deur). Ze hebben besloten, hoewel de een over Kassel had willen reizen in verband met een kleine familie-moeilijkheid die hij had willen oplossen maar waar hij óók op de terugweg de eerste, zonder twijfel feilloos klinische snede in kan zetten, allebei over Krakau te reizen, voor hen beiden eigenlijk de kortste weg. Een van de heren laat het coupéraampje in zijn geheel naar beneden zakken. ‘Het lijkt hier drommels nog aan toe Sao Paulo wel in plaats van Praag,’ mompelt hij en wist zich het zweet van zijn voorhoofd; met zijn bruin-zwarte bolhoed begint hij zich koelte toe te wuiven terwijl zijn oude studiemakker zijn veters en das wat losser knoopt. De heren zullen beiden een maand van huis zijn en ze zullen ervan genieten, hoewel zoals straks zal blijken de een heel andere ideeën over de huwelijkse trouw heeft dan de ander; ruzie zal er niet van komen maar hun vreemd en langdurig gesprek over geslachtelijke omgang, bedrog, eerlijkheid (‘the letters of convention’, zoals David Drewrey zegt) en allerhande billijke of onbillijke vrijzinnigheden en fatsoensbinderijen van hun kant zal toch zeker de helft, misschien iets minder dan de helft van de lengte van dit verhaal gaan vullen. De heren zijn allebei ongeveer veertig jaar, de een is donkerbruin en de ander blond. Ze dragen allebei geen snor maar wel een kort puntig baardje. Terwijl de een nog zijn vest uit zijn Wanderjahre aan heeft draagt de ander wufte kledij uit Parijs. De laatste is ook veel vreemder, wonderlijker gepommadeerd, heel andere parfums moet hij hebben gebruikt, niet een of ander goedkoop reukwater, geen Eau de Cologne ook, dat vervluchtigt te snel. De ‘wereldse’ heer snuit omzichtig in zijn zakdoek, doet nog eens een trek aan zijn sigaar, kijkt iets na in zijn portefeuille en kijkt naar buiten waar kinderen op het perron spelen. Twee meisjes hebben een roodbonte poes in een kinderwagentje onder lieve dekentjes toegedekt, maar als ze langs de juist wat stoom afblazende locomotief aan de overkant van het perron lopen (die vier krakende wagons uit 1878 in vier uur van de stad naar Nürnberg zal slepen, onderweg 28 maal stoppende, waarvan één keer midden in een boomgaard zodat moeders hun dorstige zoontjes van een frisse bellefleur voorzien door hun hand maar even verder dan normaal uit het venster te steken en de volrijpe vruchten van hun takjes te plukken: der Bummelzug) bollen zich dwaas de dekentjes in het kleine rijdende ledikant, glijdt een roodbonte vlek even door de lucht en zien we even verder de poes tussen de benen van het publiek door de ingang van de rokerige gelagkamer binnen glippen. De ene heer, die overigens Adam heet, heeft het voorval opgemerkt, hij lacht erom en wil het juist aan zijn vriend vertellen (die niets gezien heeft daar hij zich vol aandacht heeft verdiept in de laatste spoorwegregeling en daarna, van vermoeidheid met een verzaligd gebaar in het pluche achterover leunend, eventjes zijn ogen gesloten heeft en de frisse lucht van buiten opsnuift, waarin alle luchtjes die het doen en laten in de grote stad kunnen weergeven zijn verwerkt: verbrand hoorn uit de smederij tegenover het station, de geur van Berliner bollen, een in de verte rokende fabriekspijp – de roze zoet ruikende wolkjes worden juist op een zacht briesje hierheen gedragen – en de lucht van roodgloeiend ijzer rond de wagenwielen van een papierkar die op de steile helling naar de brug plotseling op tramlijn Twee moet wachten die zich piepend en zuchtend aan deze kant van de rivier voortsleept tot aan de kindertuin, even buiten de stad) als zijn oog valt op twee dames en een heer die door het weelderige groen van het prieeltje naast het station aan komen snellen. Van hen drieën geeft de heer de perronchef gehaaste aanwijzingen over zijn bagage die aan de achterkant van de trein door witkielen wordt aangesleept, terwijl de dames, allebei blondines van even in de dertig, een leeftijd ‘waarop dames op hun smakelijkst zijn’, aldus Guy de Maupassant, in snelle vaart, met trippelende voetjes uitgerekend op zijn coupé komen afsnellen, er is op de brede lange banken met armsteunen plaats voor zes personen. ‘We zijn pas met zijn tweetjes; zulk aangenaam gezelschap is altijd welkom,’ flitst de heer door het hoofd terwijl hij met een galant gebaar de deur wijd opengooit en de dames naar binnen helpt. De dames laten zich het gebaar welgevallen en zoeken met hun ogen hun mannelijke begeleider die zojuist, hamerende op korting, de reisbiljetten heeft gekocht en nu op de wuivende gebaartjes van zijn dames en hun verschrikte gilletjes: ‘Hierheen Thomas, hierheen!’ afkomt; ook hij is de coupé nog niet binnengeklauterd, cynisch bekeken door de twee studievrienden, vooral door de fatterig uitziende, deels omdat hij nu eenmaal een gegeven te veel kan zijn voor een gezellige aangename reis, deels door de aanblik van zijn houterig klauterende benen en de bakkebaarden van een vijftigjarige parvenu, de stijve zwarte kleding, de hoge hoed, de zijden sjaal, de knellende boorden en manchetten van de kleinburger in goeden doen, of de trein laat een snerpende gil horen en vertrekt in wolken van stoom. Een van de dames die langzamerhand de hoofdfiguur van dit verhaal zal worden draagt een geweldig grote hoed, een strooien fruitschaal met hele hoeveelheden vers, smakelijk uitziend ooft op het hoofd (‘Het zal wel moeilijkheden geven als men zich met een dergelijk hoofddeksel koelte toe zou willen wuiven,’ denkt een van de heren die hier reeds zaten, maar reeds ziet hij een fraaie waaier uit de plooien van de kledij der dame tevoorschijn komen).

‘De reusachtige zwarte wijzer is nog in ruststand maar staat op het punt zijn eens-per-minuut gebaar te maken; die veerkrachtige stoot zal een hele wereld in beweging zetten. De klok zal zijn gezicht langzaam afwenden, vol wanhoop, verachting en verveling, terwijl een voor een de ijzeren pilaren langstrekken en de overkapping van het station zullen wegdragen als minzame schraagbeelden; het perron zal voorbij gaan schuiven en sigarettepeukjes, gebruikte kaartjes, plekken zonlicht en speeksel meenemen op een onbekende reis; een bagagewagentje zal langsglijden met roerloze wielen; het zal worden gevolgd door een krantenkiosk behangen met verleidelijke omslagen van tijdschriften – foto’s van naakte, parelgrijze schoonheden; en mensen, mensen, mensen op het bewegende perron die zelf hun voeten bewegen en toch stilstaan, voortschrijden en toch terugwijken (als in een kwellende droom vol ongelooflijke inspanning), ze zullen achterwaarts stromen, bijna achterovervallen,’ denkt de vrouw van Thomas die een passie heeft voor literatuur, terwijl ze koortsachtig probeert te bedenken welk boek van welke schrijver aldus zou kunnen beginnen, ‘ik zou het gaarne aan Thomas willen vragen als hij het maar niet zo druk had met Maria. Wie had ooit kunnen denken dat ik nog eens zo openlijk door mijn eigen vriendin, mijn hartsvriendin bedrogen zou worden? God! ik heb jarenlang slechts een adder aan mijn borst gekoesterd. Nog een geluk dat hij me tot nog toe niet gebeten heeft.’ Een sombere dame, erudiet en belezen, met een aardig gezicht en een vol lichaam, geen onaardig beeld voor reisgenoten, maar met angst en spanning op haar gezicht, volle borsten die zedig hangen in hun donkere zakjes, een perzikhuid toegedekt door fraaie welgesneden stoffen, een lichaam huiverend tot in alle hoeken, gekweld en gepijnigd door vele angstige kwellingen van onzekerheid, knagende onrust, gebalde vuisten, kriebelend haar, langzaam opkomend transpiratievocht.