Otto de Kat

Het uur van de olifant

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 OTTO DE KAT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 1318 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Voor Addie, in vriendschap

1

Tjoet Nja Dinh was tien jaar en haar erf niet één keer af geweest, toen ze met Ibrahim van Lamgna trouwde. Van jongs af aan was ze opgevoed om de eerste te zijn onder de vrouwen, zoals ze later de eerste onder de mannen werd. Ingesponnen in de oeroude overleveringen van haar familie had ze een zeldzaam eigen stem gekregen. In de schaduw van het zwaard ligt het Paradijs, en het eeuwige leven in het drinken van de doodsbeker, wist Dinh. Zo was het haar verteld door haar vader en haar grootmoeder. Die twee waren de fluisteraars in haar leven, de toonsoort waarin ze opgroeide. Niet ver van de moskee stond haar huis en het geluid van biddende mannen wiegde haar dagen. De Alomtegenwoordige noemden ze Hem, en zo voelde zij het ook. Vertrouw alleen op Hem, nooit op een mens, had Ibrahim haar bezworen. Ze deed het.

Vijftien jaar woonden Ibrahim en zij in Lampadang, het dorp van Dinh, waar zij haar eigen huis op palen bezat, beschermd door een ondoordringbare muur van doornstruiken. In Atjeh, het legendarische Noorden van Sumatra. Vijftien jaar zonder oorlog. Tot de kafirs kwamen, de ongelovige Nederlanders en hun helpers. Om beschaving te brengen. Beschaving, ze wisten wat dat betekende: oorlog. En wat vroeg of laat moest gebeuren, gebeurde. Ibrahim werd neergeschoten bij een overval op een bivak en zijn volgelingen droegen zijn lijk mee op een brancard, dagtochten lang, naar Mon Tassik, hoog in de bergen waar geen Nederlander zich waagde.

Daar huilde Dinh, en begroef hem.

Toen meldde zich Oemar, haar neef, de beroemdste man van de Westkust. ‘Dinh, waar ben je, trouw met me, Dinh.’ Zo vaak had hij het herhaald dat ze ten slotte ja had gezegd. Ja, tegen Oemar en vooral nee, tegen de Nederlanders. Oemar had al zes vrouwen en zij zou de zevende zijn, maar veruit de sterkste. Sterk en ongenaakbaar in haar harnas van geloof. Geloof in Allah, geloof in Atjeh waar haar voorouders over hadden geregeerd. En geloof in de strijd tegen de indringers, wit volk uit een ver land, dat brutaalweg dacht haar Atjeh te kunnen roven.

Al meer dan vijfentwintig jaar, zolang ze zich kon herinneren, waren er de dreiging, het tomeloze geweld, de duizenden doden en gewonden in eindeloze gevechten. Man tegen man, man tegen vrouw, want zoveel vrouwen deden mannenkleren aan en vochten tot het eind. De Onverzoenlijken werden ze genoemd, door de Nederlanders. Hoe durfden ze, waar haalden ze de euvele moed vandaan om haar onderdanen ‘onverzoenlijk’ te noemen. Dat was toch wel de totale omkering, die leugen, zoals alles door ze verdraaid werd, alles verdeeld en vergooid en vermalen. Onverzoenlijk? Hoe zou je je kunnen verzoenen met het neerschieten van kinderen, het verkrachten van vrouwen, het onthoofden van mannen?

Soms, wanneer er weer een dorp was afgebrand, weer een moskee verwoest, was ze wanhopig en dacht dat Allah zich van haar had afgekeerd, Allah, de Enige. Zou Hij Atjeh verlaten hebben? Maar op zo’n moment, ten einde raad en twijfelend aan alles, hoorde ze de stem van haar grootmoeder, die haar als kind verteld had van Atjeh. Van de sultans uit haar familie, die het land bestuurden, van Mahoedan Sati, van Nanta Tjih, van Nanta Setia, van vorsten uit een onzichtbaar rijk dat overal nog bestond en ooit weer zou herrijzen. Van Kota Radja, de hoofdstad vlak bij de kust, de plaats waar de sultans van Atjeh al sinds mensenheugenis woonden en heersten. Weelderig Kota met z’n vorstengraven, moskeeën, markten en steeds groeiende bevolking. Fluisteringen over een toverwereld, waarin iedereen zijn plaats had, waar de mensen leefden onder de beschutting van de moskee. De klanken van een Godsrijk, van een leven dat tot in de kleinste details was gekneed en geregeld. Een vuist was Atjeh, een vuist tegen de ongelovigen, de kafirs, de verdoemde handelaren ‘in hun lange schepen en hun lange leugens’.

Haar grootmoeders stem was haar houvast. Niemand stond zo dicht bij Allah als zij. Toen zij stierf wilde Dinh ook niet meer leven. Maar het Atjeh van haar grootmoeder bestond al niet meer, het was een mythe, een vertelling van verlangen, een wiegelied. Atjeh was allang geen eenheid meer, de sultan alleen nog een machteloos symbool. Het land was verdeeld geraakt in ruziënde families, in eindeloze vetes, in een wirwar van belangen en machtspelletjes. Het was kampong tegen kampong, moskee tegen moskee, en wie naar Mekka was geweest kreeg de meeste invloed. En rijkdom. Verraad was niet een woord voor de ongelovigen alleen, ze kenden het zelf heel goed. Verraad, ontrouw, spionage, geweld, het was hun allemaal niet vreemd, Allah of niet.

Tjoet Nja Dinh probeerde zich hieraan te onttrekken. Ze stond boven de partijen en waar ze kwam, verdween de rivaliteit. Ze bezat de zeldzame gave om mensen hoop te geven. Ze werd de souffleur van Oemar, hij volgde haar, zij gaf de richting aan.

Hun zwerftocht begon, op de hielen gezeten door generaal Van der Heijden en zijn troepen, die zich zo trots het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger noemden, het KNIL, een afkorting als een wurggreep. Een uit de grond gestampt leger was het, opgericht om Indië te onderwerpen, eiland voor eiland, stad voor stad, kampong voor kampong. Het reeg een snoer van kleine en grote oorlogen, strafexpedities, tuchtigingen, plunderingen op Java, Lombok, Borneo, Bali enzovoort enzoverder.

Half Atjeh werd door Van der Heijden in brand gezet, het ene na het andere dorp verwoest, moskeeën werden gesloopt, de generaal was de schrik van het land. Ten slotte stopte de oorlog want de Nederlanders begonnen mensen om te kopen, ook een manier van oorlog voeren. Guerrillastrijders kregen geld en huizen, oude vijanden werden weer buren en voor een tijdje leek het rustig. Even geen patrouilles die moordden, even geen verwoestingen. Het KNIL trok zich terug op Kota Radja, en Oemar en Dinh en zijn andere vrouwen verlieten hun schuilplaats in de bergen en woonden weer in het gebied van hun voorouders. Maar het huis op de hoge palen in Lampadang waar Dinh haar kinderjaren had doorgebracht, was er niet meer. Ze hadden het tot de grond toe afgebrand en vernietigd.

De rijstvelden dampten in de zon, de kampongs herleefden in die paar jaar vrede, die geen vrede was. Want ondertussen broeide er verzet. Oemar en Dinh vormden een formidabel verbond. Het duurde niet lang of Oemar bewapende een legertje met geweren en kogels en kruit die hij door list en bedrog te pakken had gekregen van die domme Hollanders in hun veilige Kota Radja. Het was Dinh geweest die hem daartoe had uitgedaagd, onwrikbaar in haar geloof, onstuitbaar in haar haat en diep weggedoken in de mythe van het Rijk van Atjeh. Zij was het die van geen wijken wilde weten, die Oemar opdreef. Ze verenigde wie vroeger verdeeld waren, ze riep op wie vroeger niet luisterde, ze wekte wie sliep, ze was de kracht achter Oemars ongekende populariteit. En zijn mythe reikte ver. In Amsterdam zongen de straatjongens: ‘Aan een touw, aan een touw, Teukoe Oemar en zijn vrouw.’

Maar in Atjeh zong het leger niet. Er was geen tijd voor zingen, het was alle hens aan dek.

Oemar werd in een hinderlaag gelokt en omgebracht met een schot en een houw. Dinh had het gezien. Ze had zijn lijk bevrijd en meegesleept. Maar ten slotte was ze weggesleurd door haar eigen mensen, ze kon niet bij hem blijven, ze mocht hem niet begraven en bij zijn graf zitten, ze huilde, ze riep om wraak. Oemar, om wie ze alles had opgegeven en met wie ze mee was getrokken toen hij de Nederlanders de oorlog verklaard had. Oemar was om haar heen, ze liep op zijn voeten, sprak met zijn mond, vocht met zijn klewang, bad met zijn gebeden, volgde zijn spoor. Altijd vroeg ze zich af wat hij gezegd en gedaan zou hebben. ‘Wij zijn met Allah, zíj zijn alleen’, had hij haar bezworen.

==

‘Tjoet Nja Dinh, Tjoet Nja Dinh!’ Ze riepen het, ze zongen het, ze stampten met hun voeten de maat van hun strijdlied. Tjoet Nja Dinh was de leider van het verzet tegen de Compenie, tegen die hooghartige Nederlanders met hun karabijnen en hun praatjes over beschaving en vooruitgang. Tjoet Nja Dinh zou hen terugleiden naar hun oude land, naar hun tempels en kampongs, naar de wetten van de profeet.

De Nederlanders haatten en vreesden haar, ze begrepen niets van haar. Patrouilles joegen op haar, en over de hele archipel klonk het bevel: ‘Vindt Dinh!’

Ze trok dwars door haar Atjeh. In alle hoeken en gaten dook ze op. Ze bracht hoop en opstand, vervloekte haar tegenstanders en hun handlangers, de Ambonezen en Soedanezen en Javanen. Ze voerde haar troepen door oerwoud en bergen, legde hinderlaag na hinderlaag, doodde zoveel ongelovigen als ze kon en ontsnapte talloze malen.

‘La ilaha illa ‘llah! – ‘Er is geen God dan Allah!’

==

2

Het strand van Texel was een stuk breder dan dat van Padang.

Maxim stond al een tijd voor zich uit te kijken, in de richting van de zee. Roerloos bijna, alsof hij op wacht stond. De vloed kwam op, kroop naar zijn nette schoenen, maar hij merkte het niet. Het telegram die ochtend van W.A. had hem overvallen. Die meldde dat hij morgen over zou steken naar Texel, hij was in Holland. W.A., zijn vriend uit Kota Radja, de man die, zonder het te beseffen, met zijn verhalen zijn rust en zijn toekomstplannen had verstoord. Heel in de verte liepen zijn vrouw en kinderen, een bolderkar achter zich aan. Hij had haar nog niet verteld dat W.A. zou komen. In de duinen achter hem klonk schieten, de jacht was open. Een paar felle schoten vlak na elkaar, dichtbij. Dan hield het op. Alleen de vogels hoorde hij, en de wind, en de zee. De sternen boven zijn hoofd die naar vis doken, de zeelucht, de branding, de hitte, ze drongen hem terug. Terug Atjeh in.

==

***

==

Lang kon het niet meer duren. Ze moesten vlakbij zijn, ook al was er alleen maar stilte, en af en toe de roep van een vogel. De nacht in de Gajo-landen was van inkt. Zonder schaduwen, donker als de dood.

Hij keek om zich heen, boog voorover naar zijn adjudant en vroeg hem fluisterend wanneer hij dacht dat de zon opkwam.

Over drie uur.

Er waren niet genoeg dragers, ze moesten twee doden en acht gewonden zien mee te krijgen. Zijn brigade was uitgeput, had zo goed en zo kwaad als het ging een kamp opgeslagen tussen wat bomen en struiken. Ze waren van alle kanten ingesloten. Nog een dagmars en ze kwamen onder het bereik van het garnizoen in Djeuram. Waarom aarzelde de vijand nog? Eén aanval zou afdoende zijn, besefte hij, bijna iedereen was aan het einde van zijn krachten. Geweren lagen kriskras op de grond, mannen zaten, lagen, hingen tegen elkaar aan. Eén aanval en ze werden weggevaagd.

Uit zijn borstzak haalde hij een zwartgelakt opschrijfboekje tevoorschijn, en op de tast schreef hij zijn laatste woorden dwars over het papier: ‘Groet mijn moeder en mijn broer.’ Afscheid in potlood. Een groet die natuurlijk nooit zou aankomen. Hij hoorde de letters, zag zijn moeder en zijn broer, en stopte het boekje terug in zijn jas, een tuniek van dubbeldikke stof, veel te warm, ook ’s nachts.

Zoals ze daar bijeen waren gekropen leken ze bij voorbaat verslagen, de honderd man met wie hij de vallei was binnengetrokken. Een vrolijke expeditie was het geweest. Ze hadden links en rechts klappen uitgedeeld, nooit te beroerd om een paar van die kleine dictatortjes die hun dorpen terroriseerden het bos in te jagen. Het bos waarin ze nu zelf gevangenzaten met een overmacht om hen heen, in een onzichtbare kring. Het leven teruggedwongen tot minuten, tot een half uur, misschien een uur. Tot de gevreesde tonen van een valse legertrompet.

Het leek wel alsof Maxim en zijn adjudant als enigen wakker waren, geweer over hun knie, klaar om nog één keer op te staan. Hij luisterde. Ieder geluid kon het begin zijn, iedere kreet de aanval. Maar hij hoorde alleen het kreunen van de gewonden. Die waren net zo wakker als zij. Hoe zou hun einde zijn? Door een kapmes, een afgepakt geweer met bajonet, of gewoon door een hand om hun keel, de koelies gevlucht?

Willem en hij zaten dicht bij de zwaarst getroffen mannen, en de twee die het niet gehaald hadden, ondanks de zorg van de koelies. Bestond de zon nog maar, was er alvast een heel klein beetje licht, dan waren ze misschien gered. Dan konden ze hergroeperen wat nu verspreid lag, snel wat eten klaarmaken, nieuwe moed verzamelen.

Willem de Koning, zijn adjudant, was naar hem toe geschoven, zat haast tegen hem aan. ‘Oranje-Willem’ werd hij genoemd, vanwege zijn achternaam en de kleur van zijn snor. Hij was een jaar jonger, en net als hij vers uit Breda, lichting 1903. Lieve jongen, veel te aardig om nu al om te komen. Vierentwintig jaar oud, en paraat, altijd paraat.

Hij wist niet meer waarom hij in dit godverlaten land was, in de Gajo-landen van Atjeh en Onderhoorigheden, de ellendigste plek op aarde. Het was een vlaag van idealisme geweest om zich aan te melden voor het leger in Indië, luitenant te worden van een vliegende colonne met lange geweren en klewangs, van mensen even donker als de grond waar ze overheen flitsten, atletisch springend over hindernissen, omgevallen bomen, dwars door de rimboe. Op weg naar een zelf ontworpen vijand. Zijn manschappen kwamen van Borneo en de Molukken, Atjeh was niet meer dan een klank voor ze, een onbekend gebied. Waar het lag, wist niemand. Willem en hij wisten het, en nog een paar Europeanen die een uniform hadden aangetrokken, om er ongetwijfeld in te sneuvelen.

Hij liet zich niet in slaap sussen door de stilte, de tegenstanders kenden het terrein tien keer beter dan zij. Zijn enige hoop was dat ze niet precies hun positie kenden en wachtten op de morgen, op ‘het uur dat de olifant ontwaakt’. Of waren ze misschien zelf te moe om toe te slaan en was er dan toch nog een kans om te ontsnappen? Hij kon het eigenlijk niet geloven, maar een uur ging voorbij sinds hij Willem naar de tijd gevraagd had. En een tweede. Na het derde zou het licht worden.

Heel langzaam stond hij op. Hij zette zijn geweer tegen een boom, drukte zijn adjudant die mee omhoogkwam naar beneden en gebaarde dat hij moest blijven waar hij was. Sommigen van z’n mannen waren diep in slaap, schudden hielp niet. Anderen keken hem aan zonder hem te herkennen. Een enkeling die in de houding wilde springen, hield hij tegen. In de beschutting van de struiken liep hij gebukt en vrijwel onhoorbaar langs de mannen, fluisterde ze toe dat de zon bijna opkwam en dat ze zich klaar moesten maken voor de laatste etappe. Als een soort reuzenegel zouden ze verder trekken, aan alle kanten zo goed mogelijk gedekt, met de snelheid van een draagbaar, de dode kameraden en de gewonden in het midden, in een haag van bajonetten op een haag van geweren. Ze hadden het eindeloos geoefend, thuis in het garnizoen van Djeuram was er niets anders te doen.

Als Djeuram wakker was, dan hadden ze daar zijn alarmbericht ontvangen. Tenminste als de jongen die hij ermee op pad had gestuurd, was aangekomen, als hij de Onverzoenlijken had weten te ontwijken. Als, als. Maar ineens kreeg hij de vage hoop dat er hulp op komst was. De stilte van de vallei waarin niets bewoog, er moest iets op handen zijn. De vijand, was die er nog wel?

Om hem heen kwamen de mannen langzaam weer tot leven. Een vertraagde stomme film, de eerste passen van een legertje slaapwandelaars, of de laatste van een groep gevonnisten. Nog was er geen licht te zien boven de bomen, nog was er de angst. Honderd man, honderdmaal hoop en wanhoop, gedachten aan vroeger, aan een vrouw, aan kinderen, aan de dag dat ze dienst namen en zo nodig soldaat moesten worden, of aan de dag dat ze daartoe gedwongen werden. Vervloekt die dag, vervloekt Atjeh, vervloekt dat verre, arrogante Nederland waar ze nooit waren geweest en nooit naartoe wilden. Borneo, Batjan, Ambon, Banda, daar woonde hun ziel, niet in dit onland met vlaktes van niets naar niets. Die paar woestelingen met jurken en baarden, die sneden ze de hals wel af, dat was in orde. Gedachteloos deden ze het, zonder enige spijt. Schuldgevoel kenden ze niet, dat bestond niet op hun eilanden. Uitvinding van de christenen, ze hadden niet eens een woord voor schuld. Ze moesten die blanke officieren volgen, wilden ze overleven. Dat begrepen ze uitstekend. Ze stonden op, ze knoopten hun jassen dicht, het moment was gekomen, ze waren klaar. Waar was Oranje-Willem, wanneer trokken ze op? De angst werd opzijgeschoven, het bloed werd warm, de nacht zou verdwijnen. De egelformatie? Heel goed, natuurlijk, weg uit deze klem, uit de omsingeling, vooruit naar Djeuram, waar hun vrouwen en kinderen waren, naar het bivak waar ze alles weer konden vergeten. Djeuram, óp naar Djeuram.

Iets minder voorzichtig ging hij terug naar de kop van het kamp, waar Willem wachtte.

‘Brigade klaar om te vertrekken, Willem. Ik heb ze gezegd dat we de egeltactiek toepassen, het is zo ver.’

Toen zag hij de vuren. In een wijde cirkel laaiden ze op, één voor één, in sprongen door de vallei, een ketting van vlammen. Dus toch. Egel of niet, ze zouden het niet houden, ze waren net te laat, de formatie was nog nauwelijks gevormd.

Willem schreeuwde. De koelies doken naar de mannen op de baar, sergeanten en korporaals, de lange M95-geweren in de hand, riepen om het hardst, er klonk een echo aan bevelen door het kamp. Nu was alles en iedereen in beweging, van verrassing was geen sprake meer. Toen gaf hij de marsorder: volg adjudant De Koning, de dragers bepalen het tempo, schieten alleen op bevel van de luitenant, niemand uit de linie, niemand.

Ze gingen. Ze schuifelden, struikelden, vloekten, ze trokken op zoals ze geoefend hadden. Een egel, een vreemd schip op een zee van voeten, zwalkend, op het kompas van Oranje-Willem. Het gevecht tegemoet, hun zekere ondergang.

==

Zijn brigade was tien uur eerder in een hinderlaag gelokt, laat op de dag. Ze hadden er al drie dagen van extreem lange marsen op zitten toen ze bij het overtrekken van een kleine rivier plotseling van alle kanten werden beschoten. Er was geen mens te zien. Het schieten hield weer op, ze hoorden kreten en in de verte zagen ze groepjes mannen terugtrekken. Een aanval uit het boekje, alsof er een Europeaan aan het hoofd stond. Meestal renden ze de geweren tegemoet, ditmaal niet. Als ervaren guerrilla’s verdwenen ze, om van grote afstand te hergroeperen, gevolgd door een volleerde tangbeweging.

Hij had onmiddellijk zijn onderofficieren bij zich geroepen, en een koerier naar Djeuram gestuurd om assistentie. Hij zag de enorme overmacht en besloot zo snel mogelijk weg te komen uit het onverdedigbare terrein langs de rivier. Hij joeg ze voort, liep voorop, langszij, aan de staart van de colonne, moedigde hen aan, riep, hief zijn vuist. Het Nederlandsch-Indische leger op de vlucht, althans daar leek het op. Opgejaagd door de zonen van een oud koninkrijk, het Sultanaat Atjeh, door de voorgangers van de moskee van Kota Radja, door de volgelingen van de beruchte Teukoe Oemar, die gesneuveld was, maar wiens vrouw Tjoet Nja Dinh het verzet leidde en verhevigde. Tjoet Nja Dinh, de legendarische vorstin van een guerrillarijk, de ongrijpbare. Zij was het die daar aanviel, dat kon niet anders. Niemand was zo slim, zo onvoorspelbaar. Niemand wist zo veel van wapens en tactiek.

Door het snelle vallen van de nacht was hun schuilplaats kennelijk verborgen gebleven. Maar nu kwam de zon, en het licht vonkte op hun bajonet. Ze waren van ver te zien, een ideale schietschijf. Toch klonk nog geen schot, nog was er alleen het geluid van laarzen en het gekreun van de gewonden.

Hij keek om zich heen en begreep het niet. Waar bleven ze, waar was Dinh, de vrouw die door geen enkele Nederlandse patrouille gepakt was en al jaren overal opdook en toesloeg. Atjeh fluisterde haar naam en zij antwoordde met een schreeuw die de bergen bereikte, de dessa’s en de kampongs. Haar naam was een wachtwoord, een dans. Mensen kregen weer moed, kwamen in verzet, verlieten hun huis en sloten zich bij haar aan.

Tjoet Nja Dinh, hoe vaak had hij niet aan haar gedacht. Overal waar hij gelegerd lag, in Djeuram, Meulaboh, Kota Radja, en al in Batavia, overal werd over haar gepraat, maar niemand kende haar. Dochter, vrouw, moeder, zeker. Maar meer nog was ze krijgsheer, guerrillaleider, verdediger van Allah. Altijd op de vlucht, altijd in de aanval.

Ze mochten geen moment verslappen, het was een tocht zonder omkijken en zonder vooruitzicht. Dieven in de vroege morgen waren ze, de vijand kon elk moment boven op hen springen. Dinh ging hen in de pan hakken, hij kende haar tactiek van overvallen, snel terugtrekken, insluiten, angst verhogen, wachten, wachten en dan definitief afrekenen.

Eindelijk hoorde hij schieten. Het was begonnen, ze zouden overlopen worden. Thuis sliepen zijn moeder en broer nu waarschijnlijk, de tijd schoof zes uur terug. Zijn moeder zou moe zijn en zijn broer, het zorgenkind, ging altijd vroeg naar bed. In het uur van de dood dacht hij zichzelf naar Holland, naar hun huis in Baarn, naar zijn oude school, naar Ko en Laurens, naar de winkel van Valk.

De hoornblazer achter hem zette plotseling vol in. Met een wild gebaar probeerde hij de idioot te laten stoppen. Maar de man blies door, er gingen mannen zwaaien, de linie werd verlaten, de colonne kwam abrupt tot stilstand. En ja, verdomd, goddank, daar kwamen ze. De cavalerie, een zwerm paarden in volle galop, de cavalerie van Djeuram met hun repeteergeweren waar geen Atjeeër tegenop kon. Dinh had de Nederlanders waarschijnlijk zien aankomen en geweten dat ze die moest ontwijken. Tegen cavalerie en snelle karabijnen had ze niet genoeg vuurkracht. De vuren die ze had aangestoken waren het signaal om te vluchten, niet om aan te vallen. Ze was even razend vlug verdwenen als ze was verschenen.

Oranje-Willem sloeg hem op de schouder, en ze feliciteerden elkaar.

==

***

==

Een paar maanden na hun miraculeuze ontsnapping voerden Oranje-Willem en hij een routinecontrole uit in een kampong niet ver van hun bivak. Met tegenzin was hij eraan begonnen. De dienst was hem sinds de overval steeds zwaarder gaan vallen. Via een olifantenpad waren ze het dorpje binnengemarcheerd, een lange colonne in zorgeloze pas. Ze zouden snel weer terug zijn. Hij had vooropgelopen. De eerste bewoners die ze ontmoetten leken tevreden, een vrouw gaf hem een mand met vruchten. Alsof ze de vrede aanbood. Alles was stil en rustig, en dat had hem moeten alarmeren. Hij zag niet de loop van het geweer, en niet hoe het hem volgde. Het schot viel toen hij de hut al voorbij was. Normaal gesproken was hij in zijn rug geraakt. Maar de schutter moest zijn afgeleid, of nog nooit eerder geschoten hebben, want de kogel raakte hem schuin in zijn linkeroogkas. Een seconde later rolde de man dood uit het huisje, en in een paar slagen bezette de patrouille de hele kampong. Het bleek een eenmansactie, niets wees op meer verzet.

Hij was naar Kota Radja gebracht, en had wekenlang in een groot huis in een donkere kamer gelegen, waar hij werd verzorgd door een groep meisjes, dochters van Nederlandse ambtenaren. Het was geen ziekenhuis, maar de weduwe van een majoor had haar huis opengesteld voor gewonde officieren. In de tropische nachten lag hij aan schaatstochten te denken, en wanneer de regens op het dak sloegen liep hij door de Hollandse herfst, een verband strak over zijn oog, over het gat waar zijn oog had gezeten. De rauwe symboliek ontging hem niet: oog om oog, tand om tand. Wie Atjeh binnenviel, keerde niet ongehavend terug. De een zonder arm, de ander zonder been, of hand, of oor. De hele oorlog was hem langzaam maar zeker tegen gaan staan. Zijn verwonding kwam als geroepen: hij zou met eer ontslagen worden, hij mocht naar huis.

Met W.A. kon hij daar goed over praten, de man die in de kamer naast hem lag en na verloop van tijd geregeld aan zijn bed kwam zitten. Hij had in een ander district gediend, en was een begenadigd verteller – van de gruwelijkste verhalen die hij ooit had gehoord.

Maxim, begon hij steevast, Maxim, wat op Atjeh door ons wordt uitgespookt is misdadig. Pure misdaad, ‘misdaad in veelvoud’. Dat zei hij altijd: ‘Misdaad in veelvoud.’

W.A. zat nog niet of hij barstte los. Over officieren van wie Maxim alleen de namen kende, Schmidt, Dijkstra, Christoffel, Graafland, Van der Heijden. En vooral over Van Daalen.