J.J. Voskuil

Bij nader inzien

Colofon

J.J. Voskuil, Bij nader inzien. Van Oorschot, Amsterdam 1998 (achtste druk) 

ISBN 978 90 282 2014 0 

voor L.

dinsdag 3 september 1946

Hij nam de bloemen in zijn andere hand, bij de koffer, en trok de glazen tussendeur open. Terwijl hij hem weer achter zich sloot, keek hij onzeker de hal in. Het was er halfdonker. Rechts was een trap. Rondom waren deuren. Vanachter een van de deuren kwam het gedempte tikken van een schrijfmachine.

‘Wie is daar?’, werd er van boven geroepen.

Hij keek omhoog. Op de eerste omloop viel wat licht.

‘Maarten Koning,’ riep hij. Hij liep naar de trap, tilde zijn koffer wat op en begon haastig te klimmen, met twee treden tegelijk. De leuning kleefde een beetje. De treden waren uitgesleten. Er lag geen loper. Op de omloop keek hij op. Boven hem stond een man tegen het licht van een open deur.

‘Dag Marten,’ zei hij.

‘Dag oom Mart,’ zei Maarten. Hij struikelde even in zijn haast om boven te komen. Terwijl hij hem een hand gaf, keek hij onder zijn onderzoekende blik snel langs hem weg de kamer in. Door de hoge ramen zag hij het plein in de zon en het groen van de bomen. In de kamer stond een schildersezel en een oude bank met rollen papier. Er hing een scherpe lucht van verf en ammoniak.

‘U woont hier mieters,’ zei hij met een verlegen enthousiasme.

‘Je bent op je vader gaan lijken,’ zei de man langzaam, terwijl hij zijn hand losliet. Hij keek oplettend naar hem. ‘Ik heb je een keer gezien toen je zo'n klein jongetje was.’ Hij wees met zijn hand een eind boven de grond.

Maarten keek hem snel aan en glimlachte, slecht op zijn gemak. Hij wendde zijn blik weer af en keek langs hem naar boven.

‘Tante is boven,’ zei de man. Hij draaide zich om en keek omhoog. ‘Elsa!’ Hij wachtte even. ‘Ga maar vast naar boven,’ zei hij vriendelijk. ‘Ik zie je straks wel’.

Terwijl Maarten de trap verder opklom, ging hij zijn atelier weer binnen en trok de deur achter zich dicht.

‘Ah, ben jij daar, jongen. Kom toch boven,’ zei iemand.

Maarten keek op. In het trapgat stond een vrouw in een trui en een lange broek en met een sigaret in haar mond. ‘Dag tante Elsa,’ zei hij.

‘Dag mijn jongen,’ zei ze. Ze schudde zijn hand met beide handen.

‘Ik heb bloemen voor U meegebracht,’ zei hij haastig, terwijl hij zijn hand losmaakte. ‘En U moet de groeten van moeder hebben.’ ‘Dank je, dank je,’ zei ze glimlachend. Ze nam de bloemen van hem over. ‘Maar kom toch binnen, jongen.’ Ze liep voor hem uit de kamer in. ‘Hier is Maarten,’ zei ze.

Aan een ronde tafel zat een meisje te eten.

‘Dit is Sally, die logeert hier op het ogeblik ook,’ zei zijn tante tegen hem.

Het meisje keek even op. ‘Hoe gaat het met U?’ vroeg ze onverschillig. Ze had gitzwart haar en een scherp gezicht met een terugwijkende kin. Zijn tante liep de kamer weer uit.

Maarten aarzelde, wilde zijn koffer neerzetten, maar tilde hem weer op, toen ze zich terugboog over haar bord. Onzeker bleef hij staan. De kamer was licht. De ramen kwamen van de vloer tot het plafond. In de hoek stond een vleugel. Ernaast hing een levensgroot portret van zijn tante in avondtoilet. Hij wendde zijn blik af, stak zijn hand in de zak van zijn zeiljopper en keek voorbij het etende meisje op het plein. Hij haalde een tramkaart te voorschijn, keek er naar, stopte hem weer terug, draaide zich aarzelend om en liep de gang weer op. Zijn tante kwam juist de keuken uit.

‘Kan ik misschien mijn koffer vast naar mijn kamer brengen?’ vroeg hij.

De kamer die hem werd gewezen lag op de bovenste verdieping. Het rook er benauwd. Er stond een wit ijzeren ledikant met een gehaakte sprei en voor het raam een lage tafel. Het raam was niet hoog. Het begon bij de grond en stak maar een klein stuk boven de tafel uit. Hij legde zijn koffer op het bed, boog zich over de tafel en probeerde het raam open te trekken. De ruit was grijs beslagen, met strepen door het stof. Beneden voor het huis was een klein park. Midden op het plein was een fontein, waar de auto's omheen draaiden. Een blauwe tram remde voor de vluchtheuvel. Toen het raam met een ruk openschoot, kwam onmiddellijk frisse lucht binnen, met de geluiden van de stoppende tram en het toeteren van auto's. Hij keek vluchtig naar de mensen die over de vluchtheuvel door elkaar liepen en draaide zich om, omdat de deur van zijn kamer met een klap achter hem dichtsloeg. Even bleef hij luisteren, met het rumoer van het plein achter zich, toen liep hij naar zijn koffer en knipte het deksel open. Tussen zijn kleren lag een enveloppe. Er zaten drie rijksdaalders in en een briefje: ‘Lieve jongen,’ stond er. ‘Ik heb er nog twee schone onderbroeken bij gedaan. Denk erom dat je ze niet te lang aanhoudt. Hierbij nog vijf gulden voor iets extra's. Vergeet je niet af en toe bloemen voor tante mee te brengen en geef je je vuile goed iedere week aan vader mee? Ga maar eens met hem koffie drinken, dat vindt hij zo prettig en wees voorzichtig. Zul je ook nog eens aan je moeder denken? Je moeder.’ Hij frommelde het briefje in elkaar, en greep naar zijn portemonnaie. Toen hij opkeek, zag hij aan de muur, boven het deksel van de koffer, een tekening van een naakte vrouw op de rand van een bed. Hij wendde zijn blik weg, stopte het geld in zijn portemonnaie en opende een kastdeur opzij van zijn bed om zijn koffer uit te pakken. Maar toen hij er wat kleren en boeken uit had genomen, bleef hij plotseling besluiteloos staan en keek naar het raam. Hij nam een schrift tussen de boeken uit, bladerde erin, legde het terug, sloot de deur weer en draaide de sleutel om. Hij schoof de koffer onder het bed en luisterde. Behalve het rumoer van het verkeer op het plein, was het stil. Hij keek nog eens om naar het raam, opende de deur van zijn kamer, keek onderzoekend over de zolder, aarzelde en liep naar de trap. Boven aan de trap bleef hij opnieuw staan. Toen liep hij haastig naar beneden.

dinsdag 3 september 1946

Hans wendde zijn hoofd af en deed of hij ze niet zag. Hij keek over het lege perron. Zijn arm had hij uitgestrekt langs de richel onder het raam. Hij tikte met zijn middelvinger zacht tegen het hout. De vrouwen bleven in het gangpad staan en praatten met elkaar. Hij kon ze in het glas zien. De man naast hem bleef breeduit zitten, rookte zijn sigaar en blies de rook recht voor zich uit over het hoofd van de vrouw tegenover hem. Hans trok kwaad met zijn mond, terwijl hij zijn gezicht nog verder afwendde en dichter bij het raam bracht, alsof hij op het perron iets zag. Pas toen de trein begon te rijden stond hij onwillig op.

‘Wilt U hier misschien zitten?’ vroeg hij aan de oudste van de twee dames.

‘Dank U wel,’ zei ze onmiddellijk.

Zonder hem aan te zien of haar gesprek te onderbreken schoof ze achter hem langs naar zijn plaats. Hij trok een gezicht, terwijl hij zich afwendde en bukte zich om door het raam naar buiten te kunnen zien. Ze reden langzaam over het emplacement. Onder de wagen schoven de wielen over de wissels. Hij richtte zich weer op, keek even nijdig opzij naar de pratende mond en wendde zijn blik opnieuw af. Gemelijk keek hij voor zich uit. Met het stoten van de trein schudde zijn lichaam mee. Hij pakte de stang wat hoger beet, en keek even naar zijn koffers in het bagagenet. Het rook benauwd in de coupé. Hij trok zijn neus op en trok zich wat verder omhoog, zodat hij boven de anderen uitstak. De vrouwen bleven zonder ophouden doorpraten. Wrevelig keek hij opzij, toen iemand naast hem tegen hem aan kwam. De grasberm schoof voorbij, met schokken en telkens onderbroken door zand of palen. Achter de berm was een sloot. Hij streek met zijn hand over zijn haar en keek opnieuw omhoog naar zijn koffers, rekte zich uit, trok zijn regenjas naar zich toe en wurmde met enige moeite een boek uit de binnenzak, Rembrandt van Theun de Vries. Hij sloeg het open op de plaats waar een boekenlegger lag, pakte de stang weer beet en begon, schokkend en schuddend met de bewegingen van de trein, te lezen.

De trein begon langzamer te rijden. Hij sloeg zijn boek dicht en boog zich naar voren. Ze reden over een brug. Beneden hem lag een breed kanaal waarop het zonlicht schitterde. Links en rechts weilanden. Hij bleef nog even zo staan en wilde zich juist weer oprichten, toen er huizen langs de spoorbaan kwamen. Haastig richtte hij zich op, trok zijn jas uit het bagagenet naar zich toe, wrong het boek in de zak en reikte verder naar zijn koffer. De trein remde krachtig, waardoor hij zich snel vast moest grijpen om niet te vallen. De mensen achter hem botsten tegen hem aan. Op een bord op het perron waarvoor ze stopten kon hij nog juist Muiderpoort lezen. In het gedrang dat daarna om hem ontstond, maakte hij zich lang, om zo min mogelijk met de achter hem langs duwende passagiers in aanraking te komen. Daarna, toen de trein weer reed en hij weer ruimte had gekregen, haalde hij zijn koffers uit het net en zette ze klaar in het gangpad. Hij streek zijn haar terug en wachtte, met zijn gezicht naar de uitgang, zijn blik gericht op het trillende, schuddende hout boven de deur van de coupé. Tersluiks drukte hij zijn arm tegen zijn borst om te voelen of zijn portefeuille nog in zijn binnenzak zat.

*

‘Je bent laat,’ zei zijn tante, terwijl ze voor hem uit de kamer inliep.

‘Ja,’ zei hij. ‘Die trein bleef vlak voor het station stilstaan en we waren toch al een halfuur over tijd. Dag Opa. Blijft U maar zitten Opa!’

‘Dag, Johan,’ zei de man. Hij kwam moeizaam uit zijn stoel.

‘Hoe gaat het er nou mee, Opa?’

‘Wat zegt Johan?’

‘Ik vraag hoe het ermee gaat!’

‘Johan vraagt hoe het ermee gaat,’ schreeuwde zijn tante.

‘Goed, goed,’ mompelde hij, en zocht met zijn hand achter zich om weer te gaan zitten.

‘Het is weer minder met hem,’ zei ze. ‘Ik moet hem nou ook voeren en hij maakt elk ogenblik zijn broek vies.’ Ze wendde zich naar de man. ‘Niet waar vader?’ schreeuwde ze.

‘Wat? Wat zeg je?’ vroeg hij.

‘Ik zeg tegen Johan dat het veel beter gaat. Je bent toch blij dat hij bij ons komt wonen, hè? Wat zeg je nou van je oudste kleinzoon?’

‘Ja, ja,’ mompelde hij afwezig.

‘Het zal een hele afleiding voor hem zijn dat jij hier komt wonen,’ ging ze op gewone toon verder, terwijl ze het tafelkleed snel aantrok. ‘Die man heeft niet veel meer. Ik heb je kamertje in orde gebracht, je moet direct maar eens gaan kijken. En de piano heb ik laten stemmen, daar kun je dan op spelen, dat is gezellig. Hoe gaat het in Kampen?’

‘Goed’, zei hij, ‘U moet de groeten hebben. Ik heb ook vast geld voor U meegekregen.’ Hij pakte zijn portefeuille.

‘Ach, dat komt wel,’ zei ze en strekte haar hand uit.

‘De rest zal vader iedere maand gireren,’ zei hij, ‘en als het niet genoeg mocht blijken, dan moest U dat vooral schrijven.’

Ze nam het geld van hem over, telde het na en borg het toen onmiddellijk achter zich op in een hangkastje. Hij pakte zijn koffers op en liep naar de kamerdeur.

‘Ik ga me even wat verfrissen,’ zei hij.

‘Het is het kamertje schuin tegenover de trap,’ antwoordde ze. ‘Ik zal je wel roepen als er thee is.’

Terwijl hij zich verkleedde, floot hij tussen zijn tanden en keek de kamer rond. Er stond een potkachel en een grote tafel met een boekenrek er boven. Hij voelde met zijn handen aan het hout en streek vluchtig over het tafelblad. Toen bukte hij zich en begon de koffers uit te pakken. De kop van Beethoven zette hij bovenop de boekenkast, met het gezicht naar de deur. Het portret van Titus prikte hij boven zijn bed, voorlopig met één punaise die hij in een la van de tafel vond tussen wat touw. Daarna ordende hij zijn boeken, nam als laatste een kasboekje uit de koffer en ging aan de tafel zitten. Hij streek over zijn haar, sloeg het open en schreef boven de eerste bladzij: ‘Uitgaven van Johan Carel Gerretsen.’ Voor hij verder schreef, richtte hij zijn hoofd even op, kneep zijn ogen iets samen en keek voor zich tegen de ruggen van zijn boeken.

woensdag 4 september 1946

Hij reed eerst een halte te ver door en moest nog tweemaal de weg vragen. Voor hij aanbelde keek hij van het nummer naar het naambordje en omhoog langs de gevel van het huis, waarbij hij zijn tas onwillekeurig wat verder van zijn lichaam bracht. Daarna wachtte hij half afgewend, afwezig, zonder oog voor de omgeving. Pas toen de deur openging, draaide hij zich langzaam om. ‘Dag mevrouw,’ zei hij en knikte even. ‘Ik ben Klaas de Ruiter’.

‘Ik ben mevrouw Boter,’ zei ze. Ze stak hartelijk haar hand uit. ‘Komt U binnen.’ Hij glimlachte toen ze hem de hand schudde, en liep nog met een glimlach achter haar aan, waarbij hij uit gewoonte even zijn hoofd boog.

‘Ik had U zelfs al wat eerder verwacht,’ zei ze levendig, ‘maar ik dacht, het zal wel iets met de trein zijn.’ Ze sloot de deur. ‘Wacht, ik zal U maar eerst even voorgaan. Reizen is tegenwoordig een hele onderneming geworden.’

Hij luisterde vergenoegd, zonder te reageren, terwijl ze al pratend langs hem liep en de kamerdeur opende. Toen hij zich omdraaide om haar te volgen, stootte hij met zijn schouder een speer van de muur, die hij niet had zien hangen. Verschrikt keek hij om. ‘Neemt U mij niet kwalijk,’ zei hij. Hij kreeg een kleur en bukte zich om hem op te rapen.

‘Hindert niets,’ zei ze lachend, met de deurknop in haar hand. ‘Hij hangt daar ook wel erg onhandig.’

‘Laat U maar gerust,’ drong ze aan, toen hij in het halfdonker op zijn hurken naar het spijkertje zocht, ‘mijn man maakt dat zo weer in orde.’

Hij had het spijkertje gevonden en probeerde het weer op dezelfde plaats in de kalk te duwen, terwijl hij tegelijk de speer tegen de muur drukte. Omdat hij zijn tas nog in zijn hand had, had hij de grootste moeite om het spijkertje precies voor het gat te krijgen. Zijn hoofd werd vuurrood van inspanning.

‘Geeft U mij die tas dan maar even,’ zei ze, een stap dichterbij komend, maar hij was te ingespannen bezig om naar haar te luisteren.

‘Gaat het?’ vroeg ze.

Hij trok zijn lippen weg en duwde zijn tanden tegen elkaar, maar juist toen hij het gat gevonden had, verschoof de speer weer en doordat hij er met zijn hand verkeerd op drukte, zwaaide hij door langs de muur en tikte de speer waar hij schuin overheen had gehangen tegen de grond. Even bleef hij verbouwereerd staan, toen liet hij moedeloos zijn armen zakken en bukte zich om de tweede speer op te rapen.

‘Ik maak wel een mooie entrée,’ zei hij ongelukkig.

Ze probeerde haar lachen te bedwingen, toen ze zag hoe ernstig hij het opnam.

‘Zet U ze maar in die hoek,’ zei ze hartelijk. ‘U hebt er toch ook niet het gereedschap voor, en mijn man is er in een wip mee klaar. Het hindert werkelijk niets. Komt U maar even mee, dan krijgt U een kopje thee voor de schrik. Gebruikt U suiker en melk?’ Ze was al in de kamer verdwenen.

‘Graag mevrouw,’ antwoordde hij. Hij zette de speren in de hoek, tegen de voordeur, veegde zijn handpalm langs zijn broek en klopte aan de deur van de kamer voor hij naar binnen ging. Ze stond al bij de theetafel.

‘U komt hier dus studeren?’ vroeg ze glimlachend. Ze zette de koppen op tafel en trok een stoel voor hem terug. ‘En nog iets erbij’, vervolgde ze terwijl ze zich weer omdraaide.

Hij ging voorzichtig zitten, wat naar voren, op de punt van de stoel, met zijn benen wijd uit elkaar.

‘En wilt U nog iets bijzonders worden?’ vroeg ze, terwijl ze hem een koektrommel voorhield. Hij zocht een ogenblik, voor hij een koekje pakte en hield het toen in zijn opgeheven hand voor zich.

‘Dank U wel,’ zei hij. ‘Ik wil leraar worden,’ vervolgde hij iets luider en nam langzaam een hap, waarbij hij even om zich heenkeek.

‘O, maar dan kunt U mijn nichtje mooi helpen,’ zei ze onmiddellijk, ‘die kan het maar niet vinden op school.’

‘Hoe oud is ze?’ informeerde hij.

‘Veertien, net veertien geworden, ze zit in de tweede klas van het lyceum.’

‘Maar op die leeftijd hoeft U zich daar toch nog geen zorgen over te maken?’ meende hij. Hij roerde in zijn kopje en proefde voorzichtig van zijn lepeltje.

‘Denk je?’, vroeg ze, vrolijk om de ernst waarmee hij sprak. ‘Ik mag toch zeker wel Klaas zeggen, hè?’ voegde ze er aan toe.

‘Alstublieft,’ zei hij.

Toen ze hem zijn kamer had gewezen bleef hij daar alleen achter. Hij fronste zijn wenkbrauwen, zette zijn tas neer tegen het opklapbed en keek om zich heen. Het was geen grote kamer en nogal laag en donker. Er waren geen ramen. In het dak zat alleen een platte ruit, die je met een stuk ijzer open kon zetten. Hij liep er langzaam heen om naar de lucht te kijken, stootte zijn hoofd tegen een lamp en ging besluiteloos op een stoel zitten, met zijn jas nog aan. Van de straat klonk het gejoel van kinderstemmen, van een school die uitging. In huis was het stil. Hij keek naar het opklapbed, zonder te kunnen besluiten om iets te gaan doen, keek daarna naar de tafel en naar de lege hoek achter zich. Eindelijk stond hij moeizaam op, pakte de tafel beet en begon eraan te sjorren. Er viel een stuk hout onderuit. ‘Jezus,’ zei hij. Hij bukte zich om te kijken waar het vandaan kwam, maar hij zag nergens een gat. Met een zucht legde hij het hout op de ombouw van zijn bed. Moedeloos geworden ging hij weer zitten en keek opnieuw om zich heen, in zichzelf gekeerd, zonder de dingen te zien. Tenslotte boog hij zich voorover, trok zijn tas naar zich toe, gespte de riemen los, nam er na enig zoeken een boekje uit en begon daar verstrooid in te bladeren.

vrijdag 13 september 1946

‘Tante Bé,’ zei hij vanaf de gang. Door de openstaande deur kon hij haar zien zitten. Ze zat met haar rug naar hem toe aan de tafel te werken. ‘Tante Bé,’ zei hij nog eens en deed voorzichtig een stap over de drempel. ‘Tante Bé,’ herhaalde hij iets minder luid.

Ze draaide zich langzaam om en nam haar sigarettenpijpje uit haar mond. ‘Flap,’ zei ze.

Aarzelend deed hij nog een paar passen, haalde een paar papieren uit zijn binnenzak, trok ze nerveus uit elkaar en legde er één op een tafeltje achter haar.

‘Ik heb een gedichtje geschreven,’ zei hij. ‘Zou U - als U tijd hebt -.’ Hij maakte een verlegen beweging, draaide zich om, terwijl hij het andere papier in zijn zak terugduwde, liep met lange dansende passen de deur uit, de trap naar het souterrain af, en trok zijn jas aan.

Hij liep vlak langs de huizen, zijn schouders hoog opgetrokken, met korte, snelle passen, sloeg tweemaal een hoek om en ging een bloemenwinkel binnen. Terwijl hij wachtte keek hij naar de bossen bloemen op de grond, knipperend met zijn ogen, en trok snel zijn neus op, waardoor zijn bril wat hoger schoof.

‘Een bosje bloemen graag, niet zo duur,’ zei hij, toen hij aangesproken werd. Hij maakte een beweging met zijn vinger. Hij sprak zo zacht, dat hij het laatste nog eens moest herhalen.

Wijzend en zoekend liep de man met hem mee, tot hij tot een bosje paarse asters had besloten.

‘Beste bloemen, meneer,’ verzekerde hij. Hij rolde ze snel in een papier. ‘Stukje van de steel en goed wat water.’ Hij maakte de zin niet af en wachtte tot Flap het geld uit zijn portemonnaie had gezocht.

Eerst stak hij voorzichtig zijn hoofd om de deur, en toen hij zag dat ze wakker lag, trok hij snel zijn lichaam mee door de kier, het bosje bloemen in zijn gestrekte arm achter zich.

‘O, wat ontzettend lief,’ zei ze met een lichte tremolo, ‘en wat een ontzettend lieve bloemen. Ik lag juist aan je te denken en ik lag me zó te vervelen.’

Hij legde de bloemen aan haar voeteneind.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij met een verlegen optrekken van zijn wenkbrauwen.

‘Helemaal beter,’ zei ze. ‘Kijk!’ Ze trok snel haar knieën op naar de plaats waar hij wilde gaan zitten. ‘Wil je niet eerst heel lief zijn en de bloemen in het water zetten? Daar staat een vaasje, ja, zo, en achter dat gordijn is de wasbak.’

Hij trok haastig het gordijn weg.

‘O, wat een verrassing,’ zei ze lachend. Voor hem stond een rekje met ondergoed.

‘Kijk meteen maar even of het droog is.’

Hij keek of het droog was, vulde de vaas met water, schikte de bloemen en zette ze op een kastje en toen mocht hij op de rand van haar bed gaan zitten.

‘Je maakt een man helemaal gek,’ zei hij, terwijl hij zich helemaal naar haar toewendde, met zijn over elkaar geslagen benen tegen de rand van het bed gedrukt.

‘Ach, ben je moe geworden?’ vroeg ze spottend.

Hij ontweek haar blik en greep in zijn binnenzak.

‘Ik heb een versje voor je geschreven, mag ik je dat voorlezen?’

Maar nog voor hij het papier gevonden had, had ze hem bij zijn kin gepakt en zijn gezicht naar zich toe getrokken.

‘Kijk eens in mijn ogen,’ zei ze, en toen hij wat onwillig keek, knipperend achter zijn brilleglazen: ‘Je hebt veroveringsplannen, Flapje. Vertel maar eens eerlijk, wie is de gelukkige?’

‘Jij,’ zei hij moedig, en terwijl hij probeerde zijn kin los te trekken, haar spottende lach negerend: ‘Ik wil een hele nacht bij je komen.’

‘Maar Flapje,’ zei ze lachend, ‘met ons leeftijdsverschil!’

‘Vier jaar maar,’ zei hij.

‘En ons verleden,’ voegde ze er aan toe.

‘Je verleden kan me niets schelen.’

‘Maar wat zou je tante daar van zeggen?’

Hij trok nerveus zijn bril op. ‘Die vindt het best, die hoort er niets van.’

‘Ik weet iets veel beters,’ zei ze, en toen ze zijn ogen op zag lichten, gaf ze hem een plagerig tikje tegen zijn neus en voegde er aan toe: ‘Je mag me een heel klein kusje op mijn voorhoofd geven.’ Ze pakte zijn hoofd met beide handen beet en trok hem naar zich toe. De zoete geur maakte hem duizelig. Plotseling verloor hij zijn beheersing en greep met zijn hand onder de dekens. Ze was hem net even voor en trok haar nachtpon gichelend om haar voeten. Dat wond hem nog meer op en het deed hem alle voorzichtigheid verliezen. Zijn handen verwarden zich, er scheen geen einde aan die jurk te komen. Hij graaide nerveus en onbeheerst om zich heen. Hij voelde haar lichaam terwijl het onbereikbaar bleef en hij hoorde haar lachen in zijn oren, voelde haar haren in zijn gezicht, en rook overal die zoete, bedwelmende lucht. Tot hij plotseling week in zijn knieën werd, inhield en even voorover knikte. Ze hield op met lachen. Hij keek haar aan en zag de spot in haar ogen. Toen rukte hij driftig de dekens van haar bed, smeet ze op de grond, trapte erop en smeet de deur hard achter zich dicht.

zaterdag 14 september 1946

‘Hé,’ zei ze op het naambordje wijzend, ‘woon jij bij je tante?’ Hij keek haar snel aan. Ze begon om een onverklaarbare reden te gichelen.

‘Dat is maar voor kort,’ zei hij haastig, terwijl hij zich nerveus afwendde en naar zijn achterzak greep. ‘Ik ga hier gauw weer weg. Op het ogenblik komt het me financieel beter uit. Ik wil onafhankelijk zijn van mijn ouders en ik verdien nog weinig met schrijven. Het duurt altijd even voor je naam hebt gemaakt.’ Hij had de deur geopend en liet haar voorgaan. ‘Ik blijf trouwens niet lang in Amsterdam, een paar maanden misschien.’ Hij bukte zich en raapte de krant op. Terwijl hij zich oprichtte keek hij even snel naar de koppen. ‘Heb jij ook niet het gevoel dat deze atmosfeer je verlamt?’ vroeg hij. Hij stak de krant onder de arm, waarmee hij ook een melkfles vasthield. ‘Trouwens in het buitenland kun je je brood beter verdienen. Wat is jouw bestaansgrond op het ogenblik eigenlijk? Maar dat is niet zo belangrijk, voor mij tenminste niet. Het beste kun je je een paar weken rot werken en dan maar weer zien hoe lang je het uithoudt, hoofdzaak is dat je onafhankelijk blijft.’

Ze hoorde maar de helft van wat hij zei. Ze klom voor hem uit de trappen op. Toen ze eindelijk op de vierde étage waren, hijgde ze van inspanning.

‘Eigenlijk mag je een dame niet voor laten gaan,’ zei ze, terwijl ze lachend omkeek.

Hij keek haar opnieuw snel aan, argwanend, waarbij hij zijn lippen even op elkaar kneep.

‘Gek,’ zei hij toen, ‘dat is nou een typisch Hollandse regel.’ Hij liep snel voor haar uit, opende zijn kamerdeur en bleef staan om haar langs te laten. ‘In Frankrijk is het onbehoorlijk als je het niet doet. Waarom zou je niet eerlijk erkennen dat de benen van een vrouw charmant zijn. Van een charmante vrouw natuurlijk. Als ik een vrouw was,’ hij volgde haar de kamer in, ‘zou ik er zeker prijs op stellen dat een man op deze wijze zijn belangstelling toonde. Heb jij dat niet? Maar het is waar dat die belangstelling bij de meeste Hollandse vrouwen overbodig is, misschien is dat wel de verklaring voor het verschil. Typisch voorbeeld dat de etiquette sociologisch gedetermineerd is, zou een essai over te schrijven zijn.’ Terwijl hij praatte zette hij de fles melk op zijn tafel en legde de krant ernaast, sloot de deur, ging in een stoel zitten, wilde een sigaret gaan rollen, kwam weer overeind, sloot het venster en ging weer zitten. ‘Ik heb tot mijn spijt geen wijn in huis,’ zei hij. Hij griste een vloeitje uit het pakje en schudde er wat shag in. ‘Gisteravond alles opgedronken. Kun jij wijn bewaren?’ Hij keek even op zonder met rollen op te houden.

Ze was op het bed gaan zitten en keek de kamer rond. Er lag overal rommel, lege melkflessen, boeken, papier over de tafel en van de tafel afgegleden op de grond. Het kleed was half omgeslagen.

‘Ik heb nooit begrepen hoe mensen er een wijnkelder op na kunnen houden,’ ging hij snel verder. ‘wel dat ze hem aanleggen natuurlijk, maar niet dat ze hem volkrijgen. Ik zou in korte tijd een delirium krijgen en dan had de hele wijnkelder geen zin meer uiteraard. Zo beschermt het organisme zich zelf. Sigaret?’ Hij reikte haar de sigaret over toen ze knikte en wachtte tot ze eraan gelikt had. ‘Ik ben iemand die totaal ongeschikt is voor een vaste positie,’ vertelde hij intussen. ‘Ik ben niet eens in staat een wijnkelder op te bouwen en in zekere zin is dat weer mijn behoud.’

Ze gaf hem de sigaret terug, hij plakte hem dicht en stak hem haar opnieuw toe.

‘Natuurlijk ligt dat bij ieder mens anders,’ besloot hij. ‘Trouwens’, vervolgde hij onmiddellijk weer, terwijl hij aan zijn eigen sigaret likte.

Ze keek naar hem, wat verveeld. Hij had rode blossen onder zijn ogen, waardoor zijn gezicht daar wat opgeblazen leek. Verder was het scherp en mager. Zijn haar was lang en vet, en was glad achterover gekamd. Het hing tot over zijn boord. Over zijn overhemd droeg hij een verschoten blauwe trui met gestopte mouwen en een dikke omgeslagen rand.

‘Gekke naam eigenlijk, Dehoes,’ onderbrak ze zijn betoog.

‘Eigenlijk moet je het met u-s-s-e schrijven,’ zei hij onmiddellijk. Hij streek een lucifer af en gaf haar vuur. ‘Mijn overgrootvader was een Fransman, woonde in de buurt van Nantes.’ Hij sloeg zijn ogen even neer om naar het aansteken van zijn eigen sigaret te kijken en sloeg toen de lucifer uit, waarna hij hem ergens op tafel gooide. ‘Daar had hij een exportzaak van wijnen. Je kunt het nog aan ons merken, want we hebben een Franse articulatiebasis.’ Hij keek haar opnieuw aan, nam de sigaret uit zijn mond en tikte hem snel af. Ze had een elleboog achter zich op het bed gezet en keek hem een beetje spottend aan, terwijl ze langzaam de sigaret naar haar mond bracht.

‘Ik tenminste,’ vervolgde hij haastig, en keek even van haar weg om haar blik te ontwijken. ‘Mijn broer is een echte Hollander. Je kent toch de theorie, al weer bestreden natuurlijk, maar er zit toch een kern van waarheid in, dat iemands uitspraak erfelijk bepaald is? Heb jij geen Franse voorouders? Je hebt een opvallend Franse uitspraak van de l.’

‘Nee,’ zei ze, ‘wij komen oorspronkelijk uit Elburg.’

‘Allebei je ouders?’ vroeg hij verrast.

‘Ja.’

Hij dacht een ogenblik gespannen na, zijn lippen op elkaar geklemd.

‘O, maar wacht eens,’ zei hij toen levendig. ‘Dat is heel duidelijk. Je hebt Spaans bloed natuurlijk. Elburg is heel lang een Spaanse garnizoensplaats geweest. Er was trouwens iets in je uitspraak dat ik niet thuis kon brengen.’

‘Kun je dat werkelijk horen?’ vroeg ze, nu toch wel geïmponeerd.

‘Maar dat kun jij ook,’ verzekerde hij overtuigd. ‘Het is een kwestie van scherp waarnemen. Dat is typisch, een Spaanse vrouw. Je bent niet zwart, maar je hebt wel temperament. Anders zou je me niet interesseren trouwens.’

Ze glimlachte behaagziek, zonder antwoord te geven.

‘Hou je van Spaanse muziek?’ vroeg hij, en toen ze niet onmiddellijk antwoord gaf: ‘Je bent een type om de Malagueña te dansen. Jammer dat daar in Holland zo weinig gelegenheid voor is. We zouden samen naar Spanje moeten gaan en daar rondtrekken.’

‘Waar wou je dan van leven?’ vroeg ze.

Hij nam een snelle trek en maakte een besliste beweging met zijn hand.

Je vindt altijd wat. Je kunt brieven schrijven voor Franse of Amerikaanse tijdschriften. Als je er een paar maand bent, kun je vertaalwerk doen, maar dat zul je niet eens nodig hebben. Ik zou jou alleen niet aanraden er naar toe te gaan.’ Hij keek haar scherp aan.

‘Waarom niet?’ vroeg ze verbaasd.

‘Van een vrouw zouden ze dat nooit accepteren,’ zei hij beslist. ‘Typische mannenmaatschappij! Is het je nooit opgevallen dat er alleen in Spanje stierengevechten worden gehouden? Dat is het enige dier dat de Spanjaard respecteert, je hoeft geen Freudiaan te zijn om dat te doorzien! Ze zouden je gewoon op de straat leggen. Het is trouwens bekend dat de Spaanse mannen de meest viriele mannen in Europa zijn.’

Ze liet zich achterover glijden, met haar rug tegen zijn hoofdkussen, haar hand achter haar hoofd en keek hem aan terwijl ze de sigaret aan haar lippen hield.

‘Het schrikt me niet af,’ zei ze.

Een ogenblik wist hij niet wat daarop te zeggen.

‘Merkwaardig,’ zei hij. ‘Vreemd.’ Hij sloeg zijn ogen neer, maar toen had hij weer aansluiting, zo snel dat zij de aarzeling niet eens gemerkt kon hebben. ‘Verdomd direct en onhollands. Bevestigt eigenlijk volkomen wat ik daarstraks zei, maar ik geloof dat je de consequenties niet doorziet. Je verliest iedere kans op een keuze. Het is bij een vrouw toch ook zo dat ze haar biologische voorkeuren heeft. Je kunt toch in zekere zin zeggen...’

Ze liet de woorden verveeld over zich heen gaan, haar ogen strak op hem gericht.

‘Hoe zien die Spaanse mannen er eigenlijk uit?’ vroeg ze.

‘Klein, donker,’ zei hij snel. ‘Je hebt er natuurlijk allerlei typen onder, maar dat toch overwegend. Veel moors bloed natuurlijk, dat verklaart weer hun viriliteit, er loopt een directe...’

Ze onderbrak hem: ‘Zou het bij een vrouw niet zo kunnen zijn dat ze zich juist tot dat type voelt aangetrokken? Ik bedoel speciaal tot kleine mannen?’

‘Ongetwijfeld,’ zei hij onmiddellijk. Hij boog zich even af om de as van de sigaret over de leuning op de grond te tikken. ‘Het is zelfs meestal zo dat een vrouw niet in staat is buiten een dergelijke voorkeur te treden omdat hij traumatisch bepaald is. Bepaalde gebeurtenissen in haar jeugd kunnen beslissend zijn. Maar er komt in dit geval bovendien bij dat een vrouw genomen moet willen worden.’ ‘Ik geloof dat iedere vrouw dat wil,’ zei ze. Ze trok haar knie iets op, zodat haar rok terugviel.

Hij keek schuin opzij en tikte zenuwachtig met zijn voet. ‘Maar speelt het voor een vrouw dan helemaal geen rol op welk moment het gebeurt? Ik heb de ervaring...’

Ze had haar sigaret op het nachtkastje gelegd.

‘Ik geloof het niet,’ zei ze langzaam. Ze trok haar knie nog iets verder omhoog, zodat hij haar ondergoed zag.

‘Op dit moment bijvoorbeeld,’ zei hij haastig. ‘Als er nu een Spaanse man in de kamer was, ik stel het fictief, zou je dan...’

‘Ja,’ zei ze, alsof ze nog nadacht. Ze had niet de gelegenheid om nog iets te zeggen, ze had nauwelijks de gelegenheid haar kleren opzij te doen. ‘Niet zo snel,’ waarschuwde ze hees.

Hij stond al weer naast het bed. Voor de eerste keer was er een stilte. Ze keek naar het plafond en kwam toen langzaam overeind op de rand van het bed. Hij had zich omgedraaid en keek het raam uit. Buiten was het donker.

‘Ik ga nu maar weg,’ zei ze.

Toen hij haar naar de voordeur had gebracht, stond zijn tante hem op de overloop op te wachten.

‘Wie was dat, Paul?’ vroeg ze.

‘Een kennisje,’ zei hij wrevelig. ‘Een meisje van school, toevallig vanmiddag in de stad ontmoet.’ Hij liep langs haar, de trap op naar de vierde verdieping.

‘Paul!’

‘Ja, tante.’ Hij bleef even staan bij zijn kamerdeur zonder zijn hoofd om te draaien.

‘Je moet nu toch heus eens naar de kapper, jongen. Je kunt je toch eigenlijk niet zo vertonen aan een meisje.’

‘Godverdomme, waar bemoeit U zich mee,’ viel hij plotseling uit. ‘Neemt U me niet kwalijk,’ voegde hij er onmiddellijk aan toe en opende de deur. ‘Ik heb hoofdpijn.’ Hij veegde met zijn hand langs zijn voorhoofd, deed de deur weer dicht en ging aan zijn tafel zitten. Half negen. Besluiteloos keek hij op het blad, trok traag een blocnote naar zich toe en schroefde zijn vulpen los. Toen zag hij de krant, schroefde zijn pen weer vast en begon te lezen.

woensdag 25 september 1946

Maarten trok de deur snel achter zich dicht. Hij stopte zijn handen in de zakken van zijn jopper, terwijl hij de straat overstak naar het plantsoen. Het was middag. Hij keek omhoog naar de lucht, liep het plantsoen door, trapte in de bladeren en keek even vluchtig opzij naar twee oude mannen die op een bank zaten te praten, voor hij het plein opnieuw overstak, via de vluchtheuvels. Het rook naar de herfst. De fontein spoot. De Utrechtsestraat lag in de zon, in een blauwige damp, met in de verte een tram die de brug afkwam en net de zon in de voorruit ving. Hij las de letters op het café op de hoek, keek naar beneden in een open kelderruimte en wendde zich nog eens om naar het plein. De kruinen van de bomen begonnen geel te worden, de fontein spatte daartussen omhoog in het zonlicht. Hoog daarboven vond hij het raam van zijn kamer, juist tussen twee bomen in. Bijna botste hij tegen een paar fietsen die tegen elkaar gesmeten over het trottoir stonden, haalde zijn schouders iets terug en trok de rits van zijn jopper verder naar beneden. In de gracht lagen kolenschuiten. Voor hem uit was de Amstel. Hij floot de eerste maten van een liedje, onherkenbaar, haalde zijn hand even uit zijn zak en tikte tegen de gevel van het laatste huis, terwijl hij de hoek omsloeg. ‘Carré’, las hij halfluid. De sluizen op de voorgrond waren helderwit in de zon. Er voer een kleine motorboot voorbij, zonder naam. Hij stak over naar de waterkant, keek in het voorbijgaan langs de wal naar het water en week toen weer wat naar het midden uit. De schaduw van de huizen viel over de keien. De brug over de eerste gracht lag in de zon. De groene ijzeren leuningen glansden. Bij de brede brug met de lantarens aan marmeren zuilen aarzelde hij even. Hij keek naar links een smalle, gebogen straat in, waar een tramspoor in het asfalt lag en wendde zich toen resoluut naar rechts, de brug over. Hij haalde zijn handen uit zijn zakken en begon iets langzamer te lopen. Een tram, lijn negen, kwam de brug op en stopte. Hij keek vluchtig naar de mensen achter de ramen. Vier aan elkaar gekoppelde zolderschuiten met vuilnis voeren onder hem door. Op de laatste stond een man met een lange stok in zijn hand. Toen hij vlak bij was, keek hij omhoog. Er liep een kade met hoge bomen naar rechts. Voor hem uit lag een plein, waarop het krioelde van de mensen, en op de achtergrond, hoog boven alles uit, een kerk als een tempel met een fronton en zuilen en op de hoeken twee witte, stompe torens dicht naast elkaar. Op de geelgesausde muur van een hoekhuis stond met grote letters: Tot in de.... gekleed met een Swedajas. Hij moest even wachten om een paar auto's en fietsers te laten passeren en stak toen de straat schuin over, het plein op, dicht langs de fabriek van regenkleding. Op het straatbordje stond: Waterlooplein. De mensen scharrelden tussen de bakfietsen en de rommel die over de grond lag uitgespreid, zo onoverzichtelijk, dat hij moeite had er tussen door te komen. Hij keek er vluchtig naar, zonder stil te blijven staan, en wat aandachtiger naar het gezicht van een oude vervuilde vrouw die zich over een hoop lorren boog. Boven het rumoer uit tingelde een tram, die dicht achter de voddekarren voorzichtig voorbijreed. Waar de bomen stonden begonnen de kramen en maakte het plein een bocht. Hij kon hier wat sneller lopen, als hij handig manoeuvreerde. Het rook er naar leer. Er lagen horloges en aan het eind, waar de kramen ophielden, stonden oude schoenen op de straat. Bij een breed water dat het plein afsloot wilde hij onmiddellijk rechtsaf slaan, bedacht zich, en wendde zich af naar links. Onder de bomen stond een roestige auto. Voor een garage lagen stapels banden. De huizen waren verzakt, sommige waren dichtgetimmerd of hadden kapotte ramen. Nieuwsgierig keek hij opzij een smalle straat in. Hij liep een brug op, en ontdekte plotseling, boven de huizen uit, een grijze, sierlijke toren met het jaartal 1614. Hij bleef staan, legde zijn armen op de ijzeren leuning en keek van de toren naar de rooie en zwarte daken en over het water. Tegen de kaderand lagen schuiten met oud roest. De stenen waren dicht bij het water zwart aangeslagen. Hier en daar zaten er gaten in de muur en was hij verzakt. Aan het eind, waar het water zich versmalde, reden auto's. Aan de linkerkant moest weer een gracht zijn. Hij duwde zich van de leuning op, haalde diep adem, keek langs de kruinen van de bomen en glimlachte. Hij draaide zich om en keek met zijn rug tegen de leuning de andere kant op. Aan de overkant, over een breed water, dat danste en schitterde in de zon, herkende hij plotseling de smalle kade van de Amstel waar hij de vorige keer gelopen had. Er stonden kleine bomen langs. Terwijl hij de gevels langs keek, kwam een tram tussen de huizen uit en maakte een bocht. Hij duwde zich af en liep verder. Op een muur stond: S. Gobes. Inkoop van metalen en oud ijzer. Links in de hoek: Zwanenburgwal. Hij liep rechtdoor, een straat in, schuurde met zijn knokkels langs de muur, keek een open venster binnen en legde zijn handen weer op zijn rug. Voor een gele ophaalbrug sloeg hij rechtsaf een smalle gracht op, bijna helemaal door bomen, waartussendoor wat zonneplekken op het water vielen, overkoepeld. In het water waren gele bladeren bij elkaar gedreven. Hij keek omhoog, boven het raam van een etalage waarop Zadelmakerij geschilderd was, maar er was geen naambordje. De stilte was opvallend. Het rook vochtig. Nieuwsgierig keek hij naar een vrouw die een paar huizen verder uit een raam hing. Toen hij vlak bij was en zich afwendde, boog ze zich voorover. ‘Hoeren,’ zei ze zachtjes. Hij keek verrast opzij, keek onmiddellijk weer voor zich, verhaastte onwillekeurig zijn pas, week iets uit naar de waterkant en trok, na de eerste verrassing, ironisch zijn wenkbrauwen op. Afwezig liep hij verder, tot hij stil moest staan voor een auto met oud papier, die langzaam achteruit op hem toereed. Hij wachtte eerst, week toen uit en passeerde hem aan de andere kant van de bomen. Aan het eind van de gracht, boven een brug, zag hij plotseling opnieuw de toren, met de spits half verborgen tussen de bladeren.

woensdag 9 october 1946

Hans schreef nauwkeurig op wat er gezegd werd, met kleine, schots en scheef door elkaar lopende letters. Hij zat schuin voor zijn lessenaar, met zijn hoofd opzij en zijn schrift dwars in de bovenhoek. Zijn elleboog stak naar buiten. In een korte pauze richtte hij even zijn hoofd op en keek tussen de ruggen van twee meisjes door naar de hoogleraar, waarbij hij onwillekeurig zijn ogen wijder opensperde. De zaal was halfvol en werd naar voren toe steeds leger. Op de voorste rij zaten twee oudere dames. Hij knipperde met zijn ogen, boog zijn hoofd weer en sloeg met zijn pen boven zijn papier voor hij verder schreef. Onder het schrijven zag hij dat de jongen naast hem zijn schrift over zijn lessenaar naar boven schoof, het met zijn handen ophield en wat achteroverboog om het meer van een afstand te bekijken. Daarna legde hij het plat, kruiste zijn armen en trok zijn kin terug. Zodra hij merkte dat Hans op hem lette, keken zijn ogen snel opzij. ‘Meekhof,’ fluisterde hij uit de hoek van zijn mond. Hij keek snel naar de hoogleraar en weer terug. ‘Doorzie je de symboliek?’ Hans wendde schichtig zijn hoofd af naar de katheder, bukte zich, boog snel wat verder naar voren om beter op het schrift te kunnen kijken en grijnsde vaag. Midden op de bladzij, onder de eerste regels van het dictaat, was met inkt een oude, naakte vrouw getekend, met haar knieën opgetrokken, zodat je recht in haar kruis keek. Haar billen waren enorm vergroot, haar armen hield ze boven haar hoofd, in de ene hand een mes, in de andere een soort hamer. Terwijl hij keek, nam de ander hem scherp op. Toen hij verder wilde schrijven met een snelle blik op de hoogleraar, trok de jongen het schrift een stukje naar beneden en wees tussen de benen van de vrouw, waar een mond met tanden en een tong waren aangebracht. ‘Leuterende oue hoer,’ fluisterde hij. Hij keek hem opnieuw afwachtend aan vanuit zijn ooghoeken. Hans knikte en glimlachte, niet helemaal op zijn gemak. De jongen had een klein hoofdje, met een wat terugwijkende kin, maar een scherp getekende neus en een agressief gezicht. Zijn haar hing half over zijn oren, tot in zijn nek. Hij droeg een dikke, verschoten, blauwe trui, met in de v-kraag een viezig dasje. Omdat hij op een reactie scheen te wachten, keek Hans opnieuw naar de tekening, terwijl hij tegelijk op de hoogleraar probeerde te letten.

‘Wat is dat?’ vroeg hij snel, terwijl hij haastig met de achterkant van zijn pen in de richting van de hamer wees. De ander vertrok ironisch zijn mond. ‘De phallus,’ siste hij terug. Hij boog zich naar voren en trok de lijnen iets ronder. Hij keek onmiddellijk weer opzij, voor Hans zich afkon wenden, en maakte een cirkelbeweging met zijn duim. ‘De klootzakken hier! Wacht!’ Hij haalde het schrift dichter naar zich toe en trok snel een paar nieuwe lijnen. Hans wachtte, onzeker, keek naar Meekhof en boog zich tenslotte aarzelend weer over zijn eigen schrift, zonder de bewegingen van de ander uit het oog te verliezen.

Meekhof pakte zijn aantekeningen bij elkaar, terwijl hij zijn betoog afmaakte, stapte het podium af, bleef nog even naast de katheder staan voor een laatste toevoeging en liep toen, gevolgd door de beide dames, de zaal uit. Achter hem ontstond onmiddellijk geroezemoes en geschuifel. De klapstoelen werden omhooggeduwd. Hans deed zijn schrift dicht en keek aarzelend naar de jongen naast hem, terwijl hij half overeind kwam.

‘Mag ik misschien?’ vroeg hij voorzichtig en stak zijn hand onzeker naar voren.

De ander knikte kort, en vertrok sarcastisch zijn mond. ‘Dehoes.’

‘Gerretsen,’ zei Hans. ‘Hans,’ liet hij er aarzelend op volgen. Hij veegde met de palm van zijn hand omhoog langs zijn broek en stak zijn duim in zijn zak. De studenten naast hem begonnen de rij uit te schuiven.

‘Merkwaardig zoveel als jij nog zat op te schrijven,’ merkte Dehoes op. ‘Vond je het interessant?’ Hij keek hem spottend aan. Omdat hij zeker een hoofd kleiner was, moest hij wat omhoog kijken.

Hans glimlachte en maakte een vage beweging met zijn hand. ‘Hallo, lui!’ werd er geroepen. Ze keken tegelijk opzij. Een lange jongen was op het podium gesprongen, naast de katheder.

‘Hallo lui!’ riep hij nog eens. Hij legde zijn arm los op de katheder, met zijn hand over de rand, en grijnsde. Hij had twee gouden tanden. Iedereen bleef staan. De studenten bij de deur draaiden zich weer om, uit de gang kwamen er een paar teruggelopen. De jongen op het podium keek naar een groepje ouderejaars in een hoek van de zaal. ‘De ouderejaars kennen mij al,’ hij lachte met een hinnikend geluid, ‘maar de jongere heet ik als voorzitter van venus hartelijk welkom.’ Hij trok zenuwachtig met zijn gezicht, leunde zwaarder op de katheder en glimlachte tegen een paar meisjes ergens op de voorste rij. ‘De naam is Kimmijzer.’ Hij keek naar zijn hand, die los over de rand bungelde en keek toen weer op. ‘Ja,’ zei hij glimlachend. Hij begon plotseling harder te praten, op een wat veranderde toon. ‘Misschien is het goed dat ik - eh - eerst in het kort vertel wat venus is, om vooral geen misverstanden te wekken.’ Hij trok zijn mondhoek weer in een grijns. ‘Al kunnen die - eh - natuurlijk heel charmant zijn onder de hoede van deze godin.’

‘Hij bedoelt de venerische ziekte,’ zei een dikke jongen halfluid.

In zijn buurt werd gegrinnikt. Kimmijzer stak glimlachend zijn hoofd wat naar voren. ‘Wat zei je Herman?’

Hier en daar gingen studenten aarzelend weer zitten. Hans keek even opzij naar Dehoes, die met een wat agressieve verbazing, zijn hoofd iets vooruit, zijn wenkbrauwen opgetrokken, stond te luisteren. Hij verschoof zijn voeten en pakte zijn lessenaar onder het blad vast.

‘Hoe het zij,’ vervolgde Kimmijzer vaag glimlachend, toen er op zijn vraag alleen nog luider gegrinnikt werd, ‘het spijt me dat ik bij sommigen dan illusies weg moet nemen. venus is namelijk niet de naam van de godin, maar betekent gewoon: Vermaak En Nut Uw Streven.’ Hij grijnsde en tikte met zijn losse hand. ‘Al is er natuurlijk geen enkel bezwaar om de naam in de praktijk naar - eh - eigen behoeften uit te leggen, wat?’ Hij keek naar het groepje meisjes en grinnikte nerveus, waarbij hij zijn lippen helemaal van zijn tanden wegtrok. In de zaal werd hier en daar voorzichtig gelachen.

‘Een eerste voorwaarde is dan toch wel, dat we elkaar eerst beter leren kennen,’ zei Kimmijzer, terwijl hij zijn gezicht krampachtig vertrok en naar zijn boord greep, ‘en daarvoor willen wij dan ook een kennismakingsavond organiseren, speciaal voor de jongerejaars, waar wij ouderen - eh - net zoals vorig jaar stel ik mij voor, iets van ons eigen werk - eh - zullen laten horen.’ Hij keek even onzeker omhoog naar de groep ouderejaars, alsof hij op een reactie wachtte. ‘Of wanneer we minder creatief zijn, zoals - eh - mijn persoontje, althans nog niet met ons eigen werk voor het voetlicht willen komen,’ hij grijnsde veelbetekenend en hinnikte, ‘de avond met onze aanwezigheid zullen sieren. Ik nodig jullie daarvoor uit bij mij aan huis, laten we zeggen over een week of - eh - vijf, in verband met de ontgroening, en ik hoop dat jullie allemaal de klim naar mijn kamer zullen ondernemen.’

‘De Venusberg,’ zei de dikke jongen nu wat harder.

Kimmijzer grijnsde. ‘Niet zoals jij bedoelt, Herman.’ Hij keek nog even snel naar de groep meisjes en knipoogde tegen één van hen. Terwijl iedereen weer in beweging kwam, richtte hij zich op uit zijn leunende houding en stapte het podium af, tussen de anderen.

Hans keek na die laatste woorden afwachtend naar Dehoes, die de voorzitter met opgetrokken wenkbrauwen volgde. ‘Godbewaarme,’ zei hij tegen Hans. Hij pakte zijn schrift en keek naar zijn tekening, terwijl hij snel achter hem aan de rij uitliep.

‘Meesterlijk zijn die kousen,’ zei hij met een gemeen lachje, toen Hans zich aan het eind van de rij weer naar hem omdraaide. Hij duwde even met zijn tong in de hoek van zijn mond en keek Hans ironisch aan. Hans glimlachte en wendde zich af. Dehoes volgde hem tussen de andere studenten in en duwde even tegen zijn mouw, terwijl ze half achter elkaar het pad naar beneden afliepen.

‘Heb jij een verklaring waarom een naakte vrouw met kousen aan zo onweerstaanbaar is?’ vroeg hij snel.

donderdag 10 october 1946

Het was nog vroeg in de avond. Achter de tapkast stond een man glazen te spoelen, verder was het café leeg. Paul knikte kort, met zijn mond tot een verlegen glimlach vertrokken, draaide zich haastig af en liep naar een tafeltje in de hoek. Hij legde een blocnote en een boek neer, trok zijn regenjas uit en hing hem aan een haak boven zijn stoel. Zonder om zich heen te kijken ging hij zitten, zette zijn elleboog op het tafeltje, bracht zijn hand onder zijn hoofd, sloeg het boek open en zocht naar de bladzij. Hij verschikte nog eens, trok onder tafel aan zijn broekspijp, duwde zijn vuist tegen zijn slaap en begon te lezen. Zodra hij binnen was gekomen, had de man zich omgedraaid en de radio aangezet, daarna ging hij onbewogen door met het afdrogen van de glazen. Uit de luidspreker in de hoek van het café begon een stem te praten. De man draaide zich langzaam weer om, draaide, draaide opnieuw, tot hij een zacht muziekje had, dat hij nauwkeurig bijstemde. Toen hij klaar was, zette hij het glas op zijn plaats, legde de doek neer en kwam naar Paul toe.

‘Meneer?’ vroeg hij.

Paul keek schichtig opzij. ‘Een Bokma graag,’ zei hij snel en sloeg zijn ogen weer neer. Hij sprak te onduidelijk om verstaan te worden. ‘Een glas jenever,’ verduidelijkte hij. Hij nam zijn hand van zijn gezicht en wees haastig een paar centimeter boven het tafelblad, waarbij hij zijn mond opzijtrok.

‘Een ouwe klare!’ herhaalde de man. ‘En een pilsje erbij, meneer?’

‘Is dat hier gebruik?’ vroeg Paul snel. Onder tafel sloeg hij zijn ene been achter het andere en wipte snel met zijn voet heen en weer.

De man knikte. ‘Overal, hè,’ zei hij rustig. ‘We kunnen op het ogenblik niet anders.’

Paul knikte en boog zich weer over zijn boek. De man liep terug naar de tapkast. De deur van het café ging open. Er kwamen twee mannen binnen.

‘Dan leggen we de boel wéér plat,’ zei de jongste. ‘Geen boot de haven uit.’

De ander knikte. ‘Dag ome Jaap!’ zei hij tegen de waard.

Ze gingen op de barkrukken zitten en legden hun armen op de tapkast. Paul keek gespannen opzij, langs zijn hand. Ze zwegen. Toen de waard de jenever en de pils bracht, knikte hij kort en boog zich opnieuw over zijn boek, maar zijn ogen bleven attent op wat er gezegd zou worden. De muziek speelde zachtjes over de andere geluiden heen.

‘Pilsje en een borreltje?’ vroeg de waard.

Paul hoorde de glazen neerzetten en de jenever uit de fles klokken. ‘Daarvoor hebben we nou godverdomme vijf jaar voor onze vrijheid gevochten,’ zei de jongste.

‘Ik bekijk het altijd maar filosofisch,’ antwoordde de waard rustig.

Paul rekte zich uit, greep in zijn jas en haalde er een shagdoos en vloeitjes uit. Terwijl hij scherp van opzij naar de drie mannen keek, schudde hij de tabak in een vloeitje, rolde het haastig heen en weer en bewoog het langs zijn tong. Hij trok de tabak uit het mondstuk, kneep zijn lippen even samen, stopte de sigaret in de hoek van zijn mond en pakte lucifers. Terwijl hij de eerste rook uitblies, boog hij zich weer voorover, schoof het boek opzij, sloeg de blocnote open en trok zijn pen onder zijn trui weg uit het zakje van zijn overhemd. Hij zette zijn hand onder zijn hoofd, liet de sigaret uit de hoek van zijn mond hangen en bracht de pen naar het papier. In gedachten legde hij de pen weer neer, nam de sigaret uit zijn mond, keek even snel opzij naar de drinkende mannen, greep naar zijn borrelglas en nam een slok. Zijn gezicht vertrok. Hij moest het glas haastig neerzetten, kneep zijn lippen op elkaar, kikhalsde en slikte, slikte met moeite nog eens en snakte naar adem. Rood van benauwdheid haalde hij zijn zakdoek uit zijn zak, hoestte en begon zijn neus te snuiten. Onder het snuiten keek hij snel opzij. Tussen de ruggen van de beide mannen in, stond de waard naar hem te kijken.

‘Verkouwe meneer?’ vroeg hij goedmoedig.

Paul knikte stuurs. Hij wendde zich af, pakte snel zijn glas, bracht het aan zijn lippen, nam een kleine slok, zette het meteen weer neer en greep naar zijn sigaret, terwijl hij zich geconcentreerd over zijn werk boog. Hij tikte zijn sigaret af, haalde diep adem en smakte voorzichtig met zijn tong om de smaak weg te krijgen, terwijl de geluiden van de muziek en de mannen aan de tapkast langzaam weer tot hem begonnen door te dringen.

vrijdag 11 october 1946

Op de hoek van het Hoofddorpplein, voor de tram de bocht naar rechts maakte, sprong Maarten van de treeplank. Hij liep achter de tram langs, glipte tussen twee auto's door en rende met zijn rugzak in de hand de Aalsmeerweg op. In zijn vaart tilde hij hem hoog over een kind heen, dat in zijn weg liep, sprong over een liggende step en hield toen in. De lucht was grauw, tegen regen aan. Hij keek opzij in een etalageruit, zwaaide met zijn rugzak, draaide zich half om en begon weer harder te lopen, toen hij achter zich een paar auto's aan zag komen. Snel opzijkijkend sprong hij van de trottoirband tot over het midden van de straat, sprong nog net op de rand van de stoep aan de andere kant, zodat zijn hiel doorsloeg. Hij hinkte even en stak toen schuin over naar de overkant. Naar het eind, waar de weilanden begonnen, was de straat verlaten, op de langsrijdende auto's na.

Langs de stoeprand aan het begin van de grote weg naar Den Haag stonden wat lifters. Maarten liep achter ze langs, steeds omkijkend, waarbij hij zijn rugzak, die bijna op de straat kwam, van zich af tilde. Een paar auto's reden zonder stoppen voorbij. Toen hij zich weer omdraaide, herkende hij in de jongen die vlak bij hem stond Klaas de Ruiter.

‘Hé,’ zei hij verrast.

Klaas keek afwezig opzij. ‘Verrek!’ zei hij toen.

Terwijl Maarten zijn rugzak neerzette, nam hij hem glimlachend op. Ze grijnsden tegen elkaar. Maarten stak zijn handen in zijn zakken en keek opzij naar de kant waar de auto's vandaan kwamen. ‘Dat is ook verdomd toevallig,’ zei Klaas, nog steed glimlachend.

Maarten glimlachte. ‘De wereld is klein.’ Hij keek van Klaas weg, naar het Luchtvaartlaboratorium aan de overkant en toen naar links, naar de lucht. ‘We konden wel eens regen krijgen,’ meende hij.

‘Ik dacht dat jij in Rotterdam zou gaan studeren,’ zei Klaas nog steeds verbaasd.

Ze keken tegelijk een auto na, die langs reed. Maarten schudde zijn hoofd. ‘Ik heb me bedacht. Ik ben ook geesteswetenschappen gaan studeren.’ Hij keek om. ‘Daar heb je er een,’ waarschuwde hij. Hij pakte zijn rugzak en liep naar een auto, die dichtbij stopte. Van alle kanten kwamen lifters aanrennen. Een meisje had het portier al open en stapte in. Maarten was de tweede. Voordat hij achter haar aan naar binnen stapte, keek hij om en aarzelde. Klaas was voor de auto langs gelopen en tikte aan het portier.

‘Gaat U naar Den Haag?’ vroeg hij, toen de bestuurder het raampje opendraaide. De man knikte. Het meisje zat al, twee mannen die een eind verder hadden gestaan, drongen nu achter haar aan de auto in, terwijl Maarten besluiteloos het portier vasthield.

‘Hebt U er bezwaar tegen dat wij zover met U meerijden?’ vroeg Klaas.

De man keek over zijn schouder. ‘Ik zit vol,’ zei hij. Hij draaide het raampje dicht, gaf gas en reed weg. Het achterportier werd van binnen uit dichtgetrokken. Klaas kwam teruglopen naar de stoeprand, zette zijn tas neer en keek bedrukt de weg af.

‘Klootzakken,’ schold Maarten. ‘Die drie kunnen ze meteen opruimen.’

Hij liet zijn rugzak terugvallen, haalde de ritssluiting van zijn jopper hoger op en stak zijn handen in zijn zakken. Het begon zachtjes te motregenen. Boven de weilanden werd het grauw en troosteloos.

‘Hoe lang stond jij hier al?’ vroeg hij.

Klaas zette zijn kraag op. ‘Een half uur,’ zei hij. ‘Ik was hier om vier uur.’

Er kwam een auto langs. Ze staken hun hand op, bewogen hem zwijgend achteruit, en lieten hem weer zakken. Van de Aalsmeerweg kwam een nieuwe lifter. Aan de stoeprand, verder op, stonden er nog drie, een eind van elkaar.

‘We waren er verdomme al bijna geweest,’ zei Maarten.

De regen siepelde tegen hun gezicht.

‘Zie jij nog wel eens iemand van school?’ vroeg Klaas na een tijdje.

‘Wanneer heb jij eigenlijk eindexamen gedaan?’ vroeg Maarten, zonder antwoord te geven.

‘Vierenveertig,’ zei Klaas, ‘ik heb nog twee jaar op een onderwijzerscursus gezeten.’ Hij bukte zich naar zijn tas.

Er stopte opnieuw een auto, een dichte bestelwagen. De andere lifters kwamen snel aanlopen. De chauffeur kwam eruit, zette zijn kraag op en maakte zwijgend de achterdeuren open. ‘Vijf,’ zei hij. Met zijn vijven kropen ze naar binnen, een jongen, een man met een koffertje en een vrouw. Terwijl de deuren dichtsloegen ging Maarten in een autoband zitten bij de deur. Klaas zat op de grond tegenover hem, de anderen op de kistjes boven de wielen. De ruimte was van de cabine afgesloten door een bruin zeil. Langs de kieren en door de raampjes in de achterdeuren kwam wat licht. Zwijgend wiegden ze heen en weer.

‘Waar woon jij in Amsterdam?’ vroeg Klaas. Hij praatte hard. De drie anderen luisterden zwijgend.

‘Bij een oom,’ antwoordde Maarten, ‘maar ik moet er weer weg als ik een kamer gevonden heb.’

‘Ik heb een heel goed kosthuis,’ zei Klaas.

Maarten reageerde niet. Hij kneep zijn ogen half toe en keek naar de strepen licht tussen het zeil, die langzaam grauwer waren geworden. Het stonk naar benzine. Met iedere oneffenheid in de weg veerde hij zachtjes in de autoband omhoog.

‘Eet je daar ook?’ vroeg hij.

Klaas knikte. ‘Ik raad jou dat ook aan. Het is belangrijk dat je goed gevoed wordt.’

Maarten lachte. ‘Het lijkt me mieters om een varken te zijn,’ zei hij.

Klaas keek nadenkend naar zijn tas tussen zijn voeten, zijn voorhoofd gefronst. De regen tikte zachtjes op het dak.

‘Zeg,’ zei Klaas plotseling luid, ‘waarom ben je eigenlijk niet in Rotterdam gaan studeren? Je was toch altijd nogal een society-figuur?’

Hij keek Maarten afwachtend aan. De man naast hem tilde zijn hoofd op en keek ook naar hem. In de schemer was zijn gezicht onduidelijk.

‘Ik?’ vroeg Maarten onwillig.

‘Je hield toch nogal van fuiven en zo?’ drong Klaas aan.

‘Je bent gek!’ zei Maarten. Hij keek gehinderd opzij naar de drie anderen. Ze waren zo stil dat het leek of ze sliepen.

Het was harder gaan regenen. Je hoorde aan de wielen dat ze op asfalt reden, ze moesten dus voorbij de Haagse Schouw zijn. Klaas zat nadenkend voor zich uit te kijken, met zijn knieën uit elkaar en zijn handen tussen zijn knieën. In gedachten boog hij de vingers van zijn ene hand met de andere achterover. Maarten luisterde naar de stemmen in de cabine. Tussen de kieren van het zeildoek kon je het licht van de straatlantarens zien. Plotseling begon de auto langzamer te rijden en stopte. Het voorportier sloeg dicht, daarna gingen de deuren open.

‘We zijn er,’ zei de man.

Stijf geworden en knipperend tegen de lichten van de straatweg kropen ze de auto uit. Maarten huiverde en sloeg zijn kraag hoog op. Hij liep van de weg af de berm in, onder de bomen, en draaide zich om naar Klaas. Het regende hard. Terwijl de anderen wegliepen, haalde Klaas een pakje sigaretten uit zijn zak. ‘Rookt U?’ vroeg hij aan de chauffeur en stak hem het pakje toe. ‘Neemt U er maar een paar.’

Van onder de bomen keek Maarten toe. Aan de andere kant van de weg stond een rij kleine huizen, de laatste huizen van Wassenaar, voor het viaduct. In het asfalt dat glibberig was van tot pap gereden bladeren glommen de lichten van de natriumlampen. Daartussen spetterde de regen.

‘We zijn nog in Wassenaar,’ zei hij, zodra Klaas op hem toekwam. Achter hen sloeg het autoportier dicht, de richtingwijzer klapte uit en de auto draaide langzaam de weg op.

‘Wel een geschikte vent,’ vond Klaas.

Ze liepen over het rijwielpad onder de bomen, buiten het licht van de lampen. Er lag hier een dikke laag bladeren. In de regen ruisten de auto's langs, in de richting van het viaduct. Klaas liep met zijn hoofd opgeheven, zijn tas in zijn hand, met licht verende passen.

‘Eens heb ik de dalende zon gevraagd te wachten!’ reciteerde hij, met rhetorische stemverheffing.

Maarten glimlachte. ‘Waarom was jij woensdag eigenlijk niet op college?’ vroeg hij plotseling.

Klaas keek hem onderzoekend van opzij aan. ‘De colleges zijn toch nog niet begonnen?’ zei hij.

zondag 13 october 1946

Uit het dagboek van Klaas de Ruiter:

Zondag 11 october '46. Leefregels:

1. Punctueel zijn! Laat ik er voor zorgen dat ik mijn afspraken en verplichtingen nakom. Alle afspraken noteren in mijn boekje, iedere dag het boekje inzien!

2. Ik moet meer letten op, en rekening houden met anderen! Ik denk te gauw dat ik dat doe, maar in werkelijkheid ben ik egocentrischer dan de meeste mensen, die ik ken.

3. Eerlijk zijn tegenover mezelf! Durf jezelf te erkennen dat er mensen zijn die beter zijn dan jezelf (wat zeker zo is). Probeer eerder het goede in de anderen te zien en te letten op je eigen tekortkomingen!

4. Laat ik streven naar harmonie, maar tevens er voor zorgen niet het werktuig van deze harmonie te worden, maar het in eigen hand te houden. Ik heb te gauw de neiging tot gemakzucht en sleur!

5. Ik moet minder denken aan mijn eigen figuur! Het is niet belangrijk hoe de mensen je zien, maar dat ze je zien, zoals je bent!

6. Vroeg opstaan! Laat ik zorgen dat ik 's ochtends al drie uur gewerkt heb, dat is de helft van mijn dagtaak en ik heb ervaren dat ik dan 's middags harder opschiet.

7. Iedere avond een kwartier gymnastiek doen!

8. Iedere ochtend helemaal wassen!

9. Een dagprogramma opstellen en uitvoeren: Overdag vakstudie, 's avonds lezen. Niet naar de bios!

10. Een kasboek bijhouden!

11. Kalm houden! Ik moet me niet van mijn stuk laten brengen door de overtuiging van anderen, het komt er vooral op aan dat ik een eigen overtuiging heb en daarnaar handel!

12. Elke week haar wassen!

13. Elke maand naar de kapper!

Aldus opgesteld op zondag, den elfden october van het jaar 1946 door K. de Ruiter.

donderdag 24 october 1946

Het was pauze tussen twee colleges. Maarten schoof de rij uit tot het gangpad en draaide zich toen om. Klaas was blijven staan, half van hem afgewend, en stond te praten met de jongen die aan de andere kant van hem had gezeten, een lange, blonde jongen met fletse ogen, die hij onder het praten af en toe wijd opensperde. Terwijl hij stond te wachten, keek Maarten naar het schema op het bord. De voorste lampen brandden, hoewel het door de hoge ramen vrij licht was in de zaal, een grijs, zonloos licht. Hij keek opnieuw naar Klaas. Er was nu ook een klein jongetje bij komen staan, met lange haren en felle, uitspringende ogen. Hij had een trui aan, geen jasje. Hij praatte snel en maakte besliste bewegingen, terwijl Klaas en de ander aandachtig luisterden. Klaas tikte nadenkend met zijn dictaat tegen de rand van de bank. Doordat achter hen de zaal steeds leger werd, werden hun stemmen duidelijker. Maarten wendde zich af en begon aarzelend, stap voor stap, het pad naar beneden af te lopen, waarbij hij zijn vuist telkens over tilde naar de volgende, lager gelegen lessenaar. Hier en daar was iemand in de rijen blijven zitten. Tegen de katheder geleund stonden een paar ouderejaars met elkaar te praten. Onopgemerkt liep hij hen voorbij, begon toen sneller te lopen, achteloos, zonder nog om te kijken, en stapte het portaal op in het gewoel van de pratende en rokende studenten. Hij schoof tussen hen door naar de trap, bleef daar staan, half van de anderen afgewend, met een elleboog op de balustrade, en keek naar beneden in het trapportaal. De trap was verlaten. Op het volgende portaal was het leeg en stil. Hij duwde zijn onderlip naar voren, stak in gedachten zijn hand in de zak van zijn jasje en haalde er een stuk of wat papieren uit. Terwijl hij zich langzaam afwendde, vouwde hij het bovenste papier open en begon te lezen. Onder het lezen sloeg hij zijn ogen op en keek om zich heen. In de kleine ruimte werden de stemmen van zoveel mensen een hol, ongearticuleerd geroezemoes. De rook hing blauwig tussen hen in en verwoei met de bewegingen. Uit de deur van de zaal kwam Klaas met de twee jongens naar buiten. Ze bleven in het gewoel naast de ingang staan, terwijl de kleine jongen al pratend een sigaret rolde. Maarten keek snel opzij, omdat er iemand naast hem kwam staan, een smalle, lange jongen met een bril op, en keek onmiddellijk weer op zijn papier. De jongen nam nerveus een trek van zijn sigaret en tikte de as ver van zich af.

‘Jij bent toch ook eerstejaars?’ vroeg hij onzeker.

Maarten keek argwanend op, zonder van houding te veranderen.

‘Ja,’ zei hij onwillig.

De ander aarzelde even, en stak toen weifelend zijn hand uit. ‘Ik ben Flap Hupperts,’ zei hij. Hij rimpelde zijn neus op, zodat zijn bril iets omhoog schoof. Door de brilleglazen keek hij vriendelijk naar Maarten.

‘Maarten Koning,’ zei Maarten, terwijl hij hem een hand gaf. Hij liet het papier wat zakken en wachtte af.

‘Ben je familie van de journalist Koning?’ vroeg Flap vriendelijk.

‘Ja,’ zei Maarten. ‘Dat is mijn vader.’

Flap knikte. Hij legde zijn arm tegen zijn borst en nam een trek van zijn sigaret, waarbij hij zijn vingers stijf tegen zijn lippen drukte. Toen hij de sigaret weer uit zijn mond nam, beefde zijn hand. Maarten keek naar de grond, fronste nadenkend zijn wenkbrauwen, maar wist niets anders te zeggen.

‘Heb jij al een kamer in Amsterdam?’ vroeg Flap, ‘of woon je bij je vader?’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Ik ben een kamer aan het zoeken.’ Het portaal begon langzaam leger te worden. De een na de ander liepen de studenten de zaal weer in en zochten hun plaatsen op.

‘Ik geloof dat het weer begint,’ merkte Maarten op.

Terwijl ze naar de deur liepen, bukte Flap zich snel, doofde zijn sigaret in een fonteintje naast de ingang en liep haastig achter Maarten aan.

‘Woon jij in Amsterdam?’ vroeg Maarten, toen hij merkte dat hij bij hem bleef.

Flap knipperde nerveus met zijn ogen. ‘Ik woon bij mijn tante,’ zei hij. ‘Ik heb altijd bij mijn tante gewoond.’

Maarten knikte. Klaas zat al op zijn plaats naast de blonde jongen.

‘Is er naast jou nog een plaats over?’ vroeg Flap, toen Maarten de rij inschoof. Hij rekte zich uit, met de toppen van zijn vingers op de eerste lessenaar, en drong zich, toen hij zag dat de plaats nog vrij was, snel tussen de andere studenten door om zijn schrift te halen.

‘Hoe vond je het college?’ vroeg hij, zodra hij naast Maarten zat. Hij streek de lok, die over zijn voorhoofd viel, weg. Maarten keek op, omdat Springvloed juist binnenkwam en de deur achter zich sloot. ‘Wel mieters,’ zei hij snel, en keek toen naar de hoogleraar.

vrijdag 25 october 1946

Onder de rode lampekap brandde een zwak licht, dat de kamer half donker liet. De tafel waarachter Klaas zat te lezen, was schuin in de hoek geschoven en stond net binnen de lichtkring. Toen Maarten binnenkwam, zat Klaas onderuit, met zijn benen uitgestrekt, zijn boek tussen zijn handen schuin overeind op het tafelblad.

‘Ha,’ zei Maarten. Hij sloot de deur. Terwijl hij zijn jopper uittrok en om zich heen keek, liet Klaas glimlachend zijn boek zakken. De zware, donkere meubelen, het donkere behang en het donkere zeil maakten de kamer nog donkerder.

‘Jij zit hier je ogen te verpesten,’ zei Maarten, terwijl hij zich omdraaide en naar een plaats zocht om zijn jopper neer te leggen.

Klaas stond grijnzend op. Hij schoof de tafel wat naar voren om er langs te kunnen en nam hem over.

‘Vind je?’ vroeg hij. Hij wendde zich af en opende een kastdeur. Maarten keek om zich heen en ging op een van de stoelen bij een kleine ronde tafel in het midden van de kamer zitten.

‘Wat doet die man hier in huis met al die speren?’ vroeg hij.

‘Dat is zijn schrijfgereedschap,’ zei Klaas. ‘Hij is boekhouder.’ Hij grinnikte. ‘Vind je het niet geestig?’ vroeg hij, toen Maarten alleen even glimlachte.

‘Ja, zeker,’ antwoordde Maarten. Hij was weer opgestaan en keek belangstellend omhoog naar het kleine raam in het dak. ‘Dat is mieters,’ zei hij enthousiast. Hij zocht een stoel, sleepte hem eronder en duwde, toen hij er op stond, het raam met zijn hoofd omhoog. De dakpannen waren nat van de regen. Het rook vochtig buiten. Aan de overkant van het plantsoen brandden straatlantarens, links over de daken waren de bomen van Artis.

‘Hoor je hier de leeuwen 's nachts?’ vroeg hij, terwijl hij zijn hoofd weer naar binnen haalde.

Klaas glimlachte. ‘Daar heb ik nooit op gelet.’ Hij was gaan zitten en trommelde zachtjes op de leuning. Maarten zette de stoel weer terug en ging op het bed tegen de achterwand zitten, ver buiten de lichtkring. Ze zwegen. Hij zocht in zijn zakken naar zijn pijp en zijn tabak.

‘Ik heb nog voor je gevraagd,’ zei Klaas. Hij boog zijn hand terug en liet hem weer schieten. ‘Maar op het ogenblik is er geen kamer vrij hier.’ Hij keek hem onderzoekend aan. Maarten knikte. Hij begon zorgvuldig zijn pijp te stoppen. In de stilte hoorde je de tram. Het was koud in de kamer. Er was te weinig licht. ‘Wie waren die jongens waar je gisteren mee praatte?’ vroeg hij hem aankijkend.

‘Hans Gerretsen en Paul Dehoes,’ zei Klaas. Hij zweeg even. ‘Geen ongeschikte jongens, geloof ik.’ Hij wachtte of Maarten zou reageren. ‘Paul Dehoes is bezig aan een roman,’ zei hij toen. Hij duwde, terwijl hij naar Maarten bleef kijken, een voor een zijn vingertoppen op de leuning. Het bed zat vol bulten. Maarten verschoof ongemakkelijk, ging verder achteruit zitten en zocht steun tegen het beschot achter hem. Klaas stond op, bleef bij zijn werktafel staan en pakte een schrift. ‘Ik zou je nog wat uit mijn dagboek voorlezen,’ zei hij. Hij keek hem onderzoekend aan. ‘Heb je daar nu zin in?’ Terwijl hij om de tafel heen liep en op zijn stoel ging zitten, kwam Maarten weer naar voren, naar de rand van het bed, en boog zich voorover met zijn armen op zijn knieën, in een ongemakkelijke houding, omdat het bed zo hoog was dat hij zijn voeten maar net op de grond kon zetten. Hij stak zijn pijp aan, verschoof nog wat en wachtte. Klaas bladerde besluiteloos in het schrift heen en weer, las een passage over, met zijn vingers over elkaar gekneld en zijn voorhoofd gefronst.

‘Dit is nog uit Den Haag,’ zei hij, zonder op te zien. Hij tilde zijn hand iets hoger en verhief zijn stem: ‘Vanavond vloog een kleine vlinder mijn kamer binnen. Als ik de lamp niet had uitgedaan, zou ze zich kapot hebben gevlogen tegen het licht. Was het niet als de mensen die afvliegen op de schijn en daarvoor het ware leven vergeten? En als ik mij daar soms aan mocht bezondigen, zal er dan iemand zijn die voor mij de lamp uitdoet? Is het voldoende om alleen het goede te willen, of is het zo dat je het goede wilt en zonder het te willen het slechte doet?’

Maarten streek opnieuw een lucifer af en hield hem boven de tabak, terwijl Klaas zonder op te kijken de bladzij omsloeg.

‘Waar komen wij vandaan, waar gaan wij heen?’ las hij na een korte stilte. ‘Is dit alles niet een bange droom? En wat is dan de zin van deze droom? Als er een god bestaat, heeft het dan niet heel veel van een kat die met een muis speelt? Is het niet onbegrijpelijk hoe mensen in zo'n god geloven kunnen en kunnen zeggen dat zij alles in zijn handen leggen?’ Hij las op een monotone rhetorische dreun. Onder het lezen wiegde hij met zijn bovenlichaam langzaam mee over zijn schrift. Maarten sperde zijn ogen wijder open om intens te kunnen blijven luisteren en stak opnieuw zijn pijp aan. Hij had het koud gekregen en verschoof telkens voorzichtig omdat zijn lichaam pijn begon te doen van het in elkaar zitten.

‘Maar onbegrijpelijker nog zijn diegenen die iets trachten te bereiken, wat straks weer vergeten zal zijn, en in hun jacht naar roem en eer anderen vertrappen,’ las Klaas. Hij sloeg een paar bladzijden om. ‘Soms denk ik dat wij voor God niet meer zijn dan de tinnen soldaatjes voor een kind. Maar er is dan toch nog dit verschil: Een kind zal bedroefd zijn, als zijn soldaatjes iets overkomt. Kan dat van God ook gezegd worden?’ Hij sloeg opnieuw een bladzij om en keek toen op. Onder het licht van de lamp viel op hoe wijd zijn oren van zijn hoofd stonden. Ze waren doorzichtig rood geworden onder het lezen. ‘Dit gaat over jou,’ zei hij en boog zich weer voorover. ‘De laatste tijd heb ik plotseling contact gekregen met Maarten Koning, die ik toevallig bij het liften ontmoette en met wie ik een paar heel prettige gesprekken had. Het blijkt alweer, hoe ik mij in de mensen vergissen kan en het is goed dat ik daar altijd aan denk voor ik een oordeel uitspreek. Ik heb namelijk altijd gedacht dat hij een oppervlakkige jongen was, iemand die alleen maar aan sport en fuiven denkt en overal een grote mond heeft. Nu blijkt dat hij juist een erg gevoelige jongen is, al kan hij wel eens cynisch doen, maar is dat niet juist een teken van gevoeligheid? O, Nicolaas, ken Uzelf!’ Hij keek Maarten onzeker aan. Maarten streek een lucifer af, stak zijn pijp aan en keek toen van Klaas weg.

‘Ik heb een verhaal geschreven,’ zei hij plotseling. Hij kuchte en keek hem toen snel aan. ‘Daar staan eigenlijk dezelfde dingen in als jij in je dagboek schrijft.’ Hij greep naar zijn binnenzak. ‘Ik heb het bij me. Ik wil het wel voorlezen.’

‘Reuze graag,’ zei Klaas onmiddellijk. Hij had zijn elleboog op tafel gezet en steunde met zijn hand achter zijn nek, met een nog steeds wat onzekere blik. Maarten schikte de papieren, legde ze op zijn knieën en steunde met een hand naast zich. Met de andere hield hij het papier iets voorover naar het licht. Hij las zonder haperingen of onderbrekingen.

*

Lichter dan een zeepbel

Als ik wakker word, deze lentemorgen, heeft het zonlicht dat buigend door de vensternis ligt, juist het gevest van mijn degen bereikt en doet het uiteenspatten in duizend diamanten. Op hetzelfde ogenblik schijnt buiten het vogelgekwetter te zwijgen, dan schettert het hoornsignaal van de transen, danst mijn slaapvertrek binnen, buitelt tegen de zwaar afhangende beddegordijnen. En nog voor de laatste, lange jubel verstorven is, klinkt, hoogopklinkend van het slotplein, het hinniken van een paard, en breekt even plotseling weer af in een verwonderde stilte.

Eén voor één komen de beelden van gisteren terug: de binnenrijdende gasten, het lachen in de slotgangen, de drukke bedrijvigheid in de keukens en de grote zaal met wit gedekte tafels, door slaven versierd met bonte slingers. Een week lang zullen de tournooien van mijn vader, de koning, duren en vol pracht en praal moet het feest zijn dat de spelen in zal luiden. Ik zie ze opnieuw, nu in de uitbundig verlichte zaal: de vrouwen in feestelijke kleren, de mannen wellustig rondblikkend, een hand licht rustend op de degen, de hoge luchters met kaarsen, de zilveren schalen, de flitsende gouden bokalen. En ik hoor nog het uitdagende, schelle lachen van de vrouwen en ik zie de gezichten van de mannen steeds woester verhit. Stil heb ik me teruggetrokken in een nis, waar het kaarslicht niet dan flauw doordringt. Ik voel dat de muren glibberig zijn, beslagen door de drankwalm en de mensenlucht, die de atmosfeer verpesten, en een walging bekruipt me als ik de haat en de afgunst zie opgeschroefd tot een rauw klinkende vreugde. Niemand merkt hoe ik behoedzaam de deuren open, de door niemand begrepen hooghartige dromer. De laatste die ik zie is de hoer, die ik lief had, in de armen van een ander. Veel later, terugkomend uit de schemer van de lenteavond, waar alleen de geluiden van de kikkers zijn en het verschrikte tjilpen van een wegfladderende lijster, over het verlaten slotplein en door de stille gangen, hoorde ik tot in mijn slaapvertrek nog het dronken gelal en schreeuwend geschetter uit de zaal van de feestvierende bende. Onaangename gedachten nu de vogels rond mijn venster tieren en de lucht geladen is met het wazig lichte licht van de lente.

Bij het kleden betrap ik mijzelf erop dat ik mijn schoudermantel zo nonchalant bevestig, dat de blinkende gordel juist zichtbaar is in het rood van het wambuis.

In de stallen is het een druk geschuur van paardelijven en een rusteloos malen van vretende bekken. De halsters rinkelen zacht, een zwoele lucht van hooi en stro hangt als een damp in de gangen. De morgen is te mooi om me te ergeren aan de onderdanigheid van de paardeknechten als ik beveel mijn paard te zadelen. Ik weet dat er in die troebel-loerende oogjes spot ligt omdat ik anders ben, met andere verlangens dan de hunne, die vuil zijn als de stront op hun klompen en de ongewassenheid onder hun gore hemden. Met een zwaai zit ik in mijn zadel, mijn paard rilt even van genot, dan kletsen de hoeven in draf over de keien, zodat het geluid omhoogkaatst tussen de muren, tot de knarsende ophaalbrug de vrijheid geeft, naar de lichtnevelende einders. Wanneer mijn paard eindelijk overgaat in een zacht wiegende pas, en ik omkijk naar het slot, besef ik grimmig dat mijn haat voor de zwetende bende daarginds bijna niemand uitsluit. Alleen de hoornblazer is overgebleven, een kleine gestalte op de trans van de hoogste toren. Wijd en hoog ligt de lente over weiden en sloten, en het mul slingerende zandpad. Alles jubelt met de leeuwerik die tjiekend en tjukend verdwijnt in het tere blauw van de hemel. Een boer, breeduit, de handen gespannen om de greep, bezig om de bruine slierten mest om zich heen te schudden, beziet mij met verwondering, maar hij zwijgt en neemt met een links gebaar de pet van het hoofd. Mijn paard briest en buigt zijn kop opzij. Het geluid van zijn hoeven wordt gesmoord in het zand.

Tegen de middag worden de velden geleidelijk schraler, het gras minder groen, de bruine winterplekken groter. Plekken grauwgeel zand, de blauwgroene kronen van alleenstaande dennen en zilveren doornstruiken nemen geleidelijk bezit van het landschap waarboven de hemel eenzaam wordt, zonder lentegeluiden. Alleen wie de wereld leerde haten, zal zich hier gelukkig voelen. Als ik mijn paard heb laten rusten, rijden we een bos in, waar het licht warmer is en de stilte zich zo verdicht heeft, dat een ritselende vogel mijn paard angstig opzij doet springen. Achter me rijdt nu mijn schaduw mee in de zonnestrepen, vastgegroeid in die van het paard en langer dan wij samen, telkens weer verdwijnend als een stam het licht beneemt. Over een open plek tussen bomen en groenomrande struiken ligt de heldere kleur van jong gras, bezaaid met gele crocussen. Aan de rand van het bos, in de eerste schemering, staat hoog een witbloeiende prunus, de takken zwaar neerhangend onder bloesems, wiegend in de opkomende wind van de avond.

Het is bijna donker, met alleen in de toppen van de bomen nog een zachtrose gloed, als ik aan het meer kom, waar de herberg staat, het doel van deze dag. Wijd en stil spiegelt het zijn staalblauw glanzende verlatenheid, die alleen even rillend schijnt te bewegen bij de klagende roep van een vogel, ver over het water. Ik bind mijn paard bij de andere en loop naar het gazon, waar vier edelen liggen te rusten, en weet dat ik onder vrienden ben, zoals men die een enkele maal in het leven ontmoet. Zwijgend eerst staren we in de duisterende verte, waar de bosrand nog nauw zichtbaar is, en dan, terwijl de sterren langzaam talrijker worden, begint één van hen te spreken met onze gedachten: ‘Zover wij kunnen zien is de ruimte, en verder, waarin onze aarde verzinkt als een smeltende vlok in het duister. Hoe zouden we dan nog kunnen geloven in onszelf of onze soort? Uit het Niets komt alles, in het Niets vergaat het, in de korte tussentijd hult het zich in een schijn van waarden. Om het bezit van deze schijn is de wereld veranderd in ellende en haat, bedrog en afgunst, waar het besef zou moeten heersen dat alle streven zinloos is, alle winst verlies. Zullen wij wél de kracht vinden om te blijven liggen, of zal ook voor ons de spanning te groot worden en zullen we morgen al onze paarden bestijgen om mee te doen in de jacht naar bezit, of kennis, verlangend alleen om te vergeten, of bezeten van angst ons een god te bouwen die zin moet geven aan wat stervend zinloos zal blijken? Als er Bezit was, dan zou het geld niet stinken. Als er Kennis bestond, zouden de boeken niet stoffig zijn. Als er werkelijk een god regeerde, dan zouden we hem moeten haten. Want beter is het om nooit te worden geboren, dan speeltuig te zijn van een hoger wezen, dat zich in onze wanhoop verlustigt. Geen god, geen goed, geen kwaad, geen bezit en geen kennis, ik weet niet of met die gedachte te leven is. Want broos is een levensgeluk, afhankelijk van de erkenning van het Niets als het enige ware, en onaanvaardbaar lijkt de mens die naar de dood verlangt, maar het leven lief heeft. Misschien zullen we daarom teruggaan en onszelf bedriegen om ons op ons sterfbed, beschaamd, deze dag te herinneren.’ Hij zwijgt. Een vleermuis zwenkt in het donker boven onze hoofden als een mensenleven, van niets naar niets. De maan komt op over het meer, met klatergoud op de waterrimpels, wenend in de takken van de wilg, waar de nachtegaal een jubelend lied begint. Wij liggen stil in een geluk dat het leven waard is, doch lichter dan een zeepbel.

*

Hij legde de laatste bladzij naast zich, op de andere, bedacht zich, vouwde ze omslachtig samen en stopte ze terug. De papieren kraakten en ritselden. Ze keken allebei een andere kant op. Maarten ging verzitten, leunde naar achteren en bewoog zijn nek heen en weer, en trok aan zijn boord. Zijn hoofd gloeide. ‘Ja,’ zei hij en probeerde te glimlachen.

‘Ik vind het verdomd zuiver,’ zei Klaas plotseling overtuigd.

Hij zat machteloos in zijn stoel, met zijn arm achter zich over de leuning. Zijn gezicht had een eigenaardige uitdrukking gekregen. ‘Vind je het goed?’ vroeg Maarten.

‘Het is een van de mooiste verhalen die ik ooit gelezen heb,’ zei Klaas. Hij keek Maarten nog steeds met die merkwaardige, onzekere blik aan. Maarten kuchte, streek snel langs zijn voorhoofd, en stond op. ‘Waar is hier de w.c.?’ vroeg hij schor. Onzeker liep hij naar de deur.

Het was er koel. Hij hield zijn voorhoofd tegen de buis van de waterleiding en wachtte tot de spanning in zijn hoofd wat verminderd was. Toen hij weer boven kwam, stond Klaas achter de tafel een boterham te eten. Hij tilde zijn hand even op en slikte een hap door.

‘Moet jij ook een boterham met appelstroop?’ vroeg hij op een weer gewone toon.

‘Graag,’ zei Maarten. Hij rekte zijn armen uit, liep naar het raampje en keek naar boven. ‘Het mieterse is dat je vanuit je bed de sterren kunt zien,’ zei hij.

Klaas stond de boterham te smeren, likte zijn duim af en nam een hap van zijn eigen boterham voor hij verder ging.

‘Is het alleen niet zo,’ zei hij, ‘dat je een beetje te veel de nadruk legt op de haat voor de mensen? Moet je niet eerder proberen om ook in de anderen het goede te zien?’

maandag 28 october 1946

‘Zeg, jij mag wel eens met je tante naar bed,’ zei Paul, nog voor hij binnen was. ‘Dat mens is zo krols als een kievit.’ Hij duwde haastig de deur achter zich dicht, zonder naar Hans te kijken, ging op de hoek van de divan zitten, sloeg zijn benen over elkaar en greep in zijn broekzak naar zijn shagdoos. ‘In ernst.’ Hij trok zijn voorhoofd op en keek hem recht aan. ‘Nooit opgevallen hoe ze met haar benen tegen de trapstijl staat? Alsof het een phallus is, goddomme. Daar hoef je geen letter Freud voor gelezen te hebben.’ Hij plukte de tabak uit de doos en schudde hem uit in het vloeitje. ‘Wat is er met die oom van jou?’ Hij keek opnieuw naar hem.

Hans grijnsde gedwongen en maakte een vluchtige beweging met zijn hand. ‘Ze is ongetrouwd.’ Hij boog zich naar voren en duwde met de pook de schuif van de kachel verder dicht.

‘Maar jezus, Hans!’ riep Paul opgetogen. ‘En dat blijft hier bij zijn kacheltje zitten. Hou je niet van oudere vrouwen? Jongens als jij zijn ze anders gek op.’ Hij nam hem spottend op, likte snel langs het vloeitje, rolde het dicht, stak het in de hoek van zijn mond en gooide de doos achteloos naast zich op de divan. Hans glimlachte vaag. Hij liet zijn arm over de leuning van de stoel hangen en trok zachtjes onder de zitting.

‘Ze is niet alleen,’ verweerde hij zich, ‘mijn opa is er bij.’

‘Christus!’ zei Paul, terwijl hij zijn schoenen op de rand van het bed trok en zijn armen om zijn knieën sloeg, ‘nog bloedschande ook.’ Hij wiegde vol plezier achteruit. ‘Heb je wel eens wat gezien? Nooit onverwachts binnengekomen? Jezus wat een mogelijkheden.’ Hij keek achterom naar de muur boven het bed en onderbrak zichzelf plotseling. ‘Godbewaarme!’ zei hij sarcastisch. ‘De lezende Titus!’ Hij draaide zich helemaal om, terwijl Hans angstig toekeek.

‘Waarachtig! De lezende Titus,’ herhaalde Paul. Hij nam een trek van zijn sigaret en keek Hans toen plotseling scherp aan. ‘Vind je dat mooi of doe je dat om jezelf te pesten? Je bent toch geen homo?’

Hans was bleek geworden. ‘Nee, natuurlijk niet,’ zei hij onzeker. Zijn ooglid begon nerveus te trillen. Hij streek met zijn hand langs zijn gezicht naar beneden. Paul had zich afgewend en keek opnieuw met aandacht naar de afbeelding, zijn lippen op elkaar geklemd.

‘Ik vond het vroeger nogal een aardige plaat,’ zei Hans voorzichtig. ‘Niet alleen dat die vent niet tekenen kon,’ onderbrak Paul en tikte even met zijn knokkel op de prent, ‘hij kon niet schilderen ook. Overigens een verdomd slechte reproductie dit.’ Hij vertrok zijn mond.

‘Maar Rembrandt was toch wel een groot schilder,’ protesteerde Hans zwak.

‘Misschien was je opa wel een groot worstelaar,’ antwoordde Paul nog steeds met zijn aandacht bij de plaat, ‘maar nou ligt hij dan toch maar met je tante in bed. Het gaat erom dat zijn experimenten voor ons geen betekenis meer hebben.’ Hij wendde zich af, tikte zijn as weg en keek snel de kamer rond. ‘Reden waarom iedere droogkloot achter hem aan loopt.’ Hij keek omhoog naar de boekenkast. ‘En verrek!’ zei hij, terwijl hij zijn voorhoofd optrok. ‘Daar hebben we ome Lodewijk ook! Alle grootheden bij elkaar. Je hebt wel de klassieke opleiding gevolgd, vrind.’ Hij kwam van de divan, nam het beeld van de kast af en tikte het ironisch op zijn haardos. ‘Nooit als kleine jongen de behoefte gehad om er een snor bij te tekenen?’ Hij keek Hans onderuit aan.

Hans glimlachte, slecht op zijn gemak.

‘Minimum verzet dat je verwachten mag,’ vond Paul, terwijl hij het ding terugzette en zijn hand in zijn zak stak. Hij kneep zijn lippen op elkaar, knikte voor zich heen, liep de kamer rond en nam alles nauwkeurig op.

Hans wreef met zijn hand langs de leuning omhoog en keek naar hem. ‘Van welke componisten houd jij dan?’ vroeg hij aarzelend.

‘Bach, Mozart, Hindemith,’ zei Paul, zonder na te denken. ‘Je zult met me eens zijn dat Beethoven geen muziek, maar verhaaltjes heeft geschreven. Speel je zelf?’

Hans knikte langzaam. ‘Piano.’

‘Dan moet je begrijpen wat ik bedoel,’ zei Paul beslist. ‘Ik houd alleen van pure muziek.’ Hij was voor de boekenkast blijven staan en keek naar de rugtitels. Van Looy, Van Eeden, Arij Prins. ‘Hoe lang lees jij?’ vroeg hij met een spottende belangstelling. Hij trok een boek naar zich toe. ‘En wat doe jij in godsnaam met Schuld en Boete?’

Hans probeerde een onverschillig gezicht te trekken. ‘Dat staat er toevallig tussen,’ zei hij. ‘Dat had mijn vader nog.’ Hij aarzelde even. ‘Het is wel wat verouderd natuurlijk,’ probeerde hij toen achteloos.

Paul knikte. ‘Ik neem het van je mee! Het wordt tijd dat er een definitief essai over deze vent geschreven wordt.’ Hij haalde de beide deeltjes uit de kast en ging ermee op de divan zitten.

Beneden aan de trap riep de tante van Hans voor de thee.

‘Wat is dat voor een jongetje?’ vroeg ze nieuwsgierig, zodra hij de kamer in kwam. Ze stond bij het theeblad in te schenken.

‘O, zo maar een jongen,’ weerde hij af. Hij keek snel opzij naar zijn opa, die wezenloos voor zich uit in de hoek van de kamer staarde.

‘Hij deed zo verlegen,’ zei ze. ‘Moet je niet even gaan zitten?’

‘Nee, dank U,’ antwoordde hij. Hij vermeed het haar aan te zien, en dronk staande zijn thee uit.

‘Is het ook een student?’ vroeg ze verder.

‘Ja hoor,’ zei hij onverschillig. ‘Ik ga maar weer.’ Hij zette zijn kop op het blad en liep de deur uit.

‘Zul je het niet te laat maken?’ vroeg ze hem achterna.

Toen hij boven kwam, zat Paul in zijn stoel te lezen. Hij legde onmiddellijk het boek omgekeerd naast zich en begon een nieuwe sigaret te rollen. Het was warm en rokerig geworden in de kamer, de potkachel stond gloeiend. Hans schoof een stoel bij en ging aan de andere kant zitten, met zijn handen naar de kachel.

‘Wie is Hannie?’ vroeg Paul onverwachts en keek hem doordringend aan, terwijl hij aan het vloeitje likte.

Hans keek verschrikt naar het boek. ‘Een meisje dat ik ken,’ zei hij toen zo onverschillig mogelijk.

Paul knikte. ‘Hoe is ze in bed?’ Hij keek op zijn sigaret en rolde hem dicht.

Hans kreeg een kleur, wilde antwoorden, maar hield zijn mond.

‘Hoe lang kennen jullie elkaar?’ drong Paul aan en keek weer op.

‘Niet zo lang nog,’ loog Hans voor de vuist weg. Hij wendde zijn hoofd af en duwde met een paar snelle bewegingen tegen de schuif van de kachel.

‘Eén middag moet voldoende zijn,’ meende Paul, ‘mij verveelt een vrouw tenminste al na de tweede keer. Maar je hebt gelijk, jij hebt niets van een erotomaan.’ Hij keek Hans even peinzend aan, terwijl hij aan zijn sigaret trok. ‘Je hoort toch niet tot de mensen die het mooi houden, hè?’ vroeg hij argwanend. ‘Dat heb ik altijd zo verdomd smerig gevonden. Heeft ze esprit? Wat is jouw type eigenlijk, lijkt ze op je moeder?’

Hans keek onverschillig langs hem naar zijn werktafel. ‘Ik geloof het niet,’ zei hij.

Paul trok zijn wenkbrauwen op. ‘Is ze zwart?’ Hans knikte vaag.

‘Gek,’ zei Paul, ‘dat ze niet op je moeder lijkt.’ Hij kneep zijn lippen samen en glimlachte fijntjes. ‘Tikkeltje masochistisch misschien. Heeft ze esprit?’ Hij bracht zijn sigaret naar zijn mond en bekeek Hans met leedvermaak.

Hans haalde onzeker zijn schouders op.

‘Jezus!’ zei Paul lachend. ‘Je gaat er niet mee naar bed, ze heeft geen esprit, wat doen jullie dan in godsnaam?’ Hij sprong van zijn stoel op. ‘Ga je mee wat drinken? Ik heb een allejezusse zin om me te bezatten.’ Hij trok aan zijn broek, pakte Schuld en Boete en liet zijn shagdoos in zijn zak glijden.

Hans kwam aarzelend overeind. ‘Ik moet het nog even opschrijven,’ zei hij, terwijl Paul ongeduldig bij de deur bleef wachten. Hij haalde een schrift uit de la van zijn tafel en schreef: ‘october 1946: Dostoiewski, Schuld en Boete - uitgel. aan Paul Dehoes.’ Toen stak hij een gulden bij zich en liep achter zijn nieuwe vriend de trappen af.

donderdag 14 november 1946

Toen Maarten de Leidsestraat wilde oversteken, meende hij tegen het licht van een etalage aan de overkant, een ouderejaars te herkennen. Hij wachtte, liet nog twee auto's passeren en stak toen aarzelend over, de Herengracht op. De jongen liep zonder zich te haasten voor hem uit, in een korte jas, met een parapluie over zijn onderarm. Hij liep op het smalle trottoir, dicht langs de huizen, in het donker. De wind woei in de kruinen van de bomen en veegde nog wat ritselende bladeren over de straat. Het water klotste en bewoog vaag in het licht van de lantarens. De jongen liep zo langzaam dat Maarten zijn pas moest inhouden. Om de afstand groter te laten worden, bleef hij op de brug over de Leidsegracht staan. Een laaghangende tak zwaaide heen en weer in de wind en raakte telkens het water. Hij wachtte ongeduldig met zijn hand aan de leuning, voor hij zo langzaam mogelijk de brug weer afliep.

Dichtbij de eerstvolgende zijstraat werd hij ingehaald door Flap Hupperts.

‘Ha,’ zei hij opgelucht en paste zich onmiddellijk bij zijn tempo aan.

Flap glimlachte vriendelijk en wendde zich onder het lopen naar hem toe. ‘Ga jij ook wat voorlezen?’ vroeg hij. Hij had een alpinopet op zijn hoofd en hield zijn armen kouwelijk tegen zijn lichaam, zijn schouders wat opgetrokken.

Maarten schudde zijn hoofd. Hij keek opzij naar de huisnummers.

‘Weet jij precies waar het is?’ vroeg hij.

Flap keek nu ook. Hij kneep zijn ogen samen achter zijn brilleglazen om beter te kunnen zien. ‘Het moet hier ergens zijn, hè?’ zei hij.

Voor hen uit ging de ouderejaars een huis binnen.

Toen Flap en Maarten binnen kwamen, was het al vrij vol en rumoerig. De meesten stonden nog of liepen heen en weer, praatten en lachten. Een meisje kwam met een blad vol kopjes achter hen aan de kamer in, zodat ze opzij moesten schuiven om haar langs te laten. Ze glimlachte en knikte, zonder iets te zeggen. In een groep ouderejaars, bij het raam, stond Kimmijzer. Je hoorde hem boven de anderen uit ginnegappen.

Flap trok verlegen met zijn neus, waardoor zijn bril wat opschoof, rekte zich uit en maakte zich smaller om tussen de mensen door te komen. Maarten liep dicht achter hem aan. In een nis gingen ze op de grond zitten en keken om zich heen. Het was een grote lage kamer met een balken zoldering, bijna zonder meubels en met aan een kant ramen. In de stukken raam die je kon zien, achter de pratende mensen, zag je nog eens het spiegelbeeld. Flap had zijn bril afgenomen om hem op te poetsen en knipperde bijziende met zijn ogen, toen hij Maarten aankeek. ‘Heb je al een kamer gevonden?’ vroeg hij. Hij moest wat harder praten om zich in het lawaai verstaanbaar te maken.

‘Nee,’ zei Maarten, ‘dat is verdomd moeilijk.’

Flap zette zijn bril weer op en knikte. ‘Zal ik eens voor je zoeken?’ vroeg hij verlegen.

‘Als je dat wilt,’ zei Maarten weifelend. Hij keek weer om zich heen en haalde zijn pijp uit zijn zak. Er kwamen steeds mensen binnen, waardoor het geroezemoes nog toenam. In de kring waar ook Kimmijzer stond, herkende hij de ouderejaars waar hij achter had gelopen, een lange jongen met een wat gebogen rug en een hol gezicht. Hij droeg zijn haren bijna tot op zijn rug en hij had een zwart flodderdasje om.

‘Weet jij hoe al die mensen heten?’ vroeg Maarten aan Flap.

Flap keek vriendelijk zijn kant uit. ‘Is die dikke jongen niet Vorsters?’ vroeg hij.

Plotseling ontdekte Maarten Klaas die juist was binnengekomen en besluiteloos om zich heen keek. Hij moest een paar keer wenken voor hij hen in de gaten had.

‘Ha,’ zei hij hard in het rumoer en drong zich naar hen toe. ‘Hoe gaat het?’ vroeg hij glimlachend, terwijl hij naast hem ging zitten. ‘Zijn ze nog niet begonnen?’

‘Het wachten was op jou,’ zei Maarten.

Klaas grijnsde. ‘Het is anders aardig druk, hè?’ merkte hij op, terwijl hij om zich heen keek.

De ouderejaars die bij Vorsters en Kimmijzer stonden te praten, begonnen zich te verspreiden en een plaats te zoeken. Kimmijzer liep van hen weg naar het einde van de kamer, waar twee leunstoelen stonden. Hij bleef daar staan en keek grinnikend naar het gewoel, knipoogde tegen een indisch meisje, één van de eerstejaars, duwde een hand in zijn zak en het zijn lichaam naar die kant doorzakken, wat los in zijn knieën. Het werd langzaam stiller. Een paar jongens zochten nog haastig een plaats. Terwijl Kimmijzer glimlachend wachtte, wendde hij zich met een slappe beweging in zijn knieën naar degenen die vlak bij zaten.

‘Je hoeft niks meer te zeggen, hè,’ zei hij grinnikend ‘Allemaal aanstaande leraren.’ Hij wenkte naar een meisje dat de deur sloot en wees op de stoel naast de zijne. Iedereen keek naar haar. Toen ze naast hem stond, legde hij zijn arm om haar schouder en keek toen met een grimas naar de anderen. ‘En dat is nou Bammetje,’ zei hij, ‘Bammetje Kimmijzer.’ Hij keek opnieuw naar haar en grijnsde verliefd. ‘Die zorgt nu voor alles vanavond, behalve voor het eigen werk, wat?’ Hij begon te lachen, drukte haar nog even voor hij haar losliet en bleef lachend naar haar kijken, terwijl ze met een kleur een stap terug deed en op een van de twee stoelen ging zitten. ‘Want voor het eigen werk zullen wij zorgen, lui,’ zei hij toen opgewekt, ‘en het lijkt me het beste om daar mee te beginnen, hoe gezellig het ook zou zijn om zo maar een beetje te blijven kletsen.’

Hij zweeg even, omdat de deur openging. Paul en Hans kwamen haastig binnen, Paul voorop. Ze zochten snel een plaats, veroorzaakten wat geschuifel en gefluister.

‘De bel is al gegaan, kerels,’ zei Louis ginnegappend. Hij knipoogde naar degenen die dicht bij hem zaten.

Hier en daar werd gelachen. Toen werd hij ernstig, deed zijn handen los in zijn zakken en keek de kring rond.

‘In de eerste plaats dan allemaal welkom, lui,’ zei hij en trok nerveus met zijn gezicht. ‘Ik zal het kort maken, want jullie zijn niet voor mij gekomen, tenminste niet in de eerste plaats,’ hij glimlachte al weer, ‘want de bedoeling is de banden die op college tussen velen van ons al gelegd zijn, vanavond nog eens te verstevigen en vooral ook om eens - eh - buiten je eigen kringetje te treden,’ terwijl hij sprak verplaatste hij het gewicht van zijn lichaam van het ene been op het andere, ‘je een beetje bewust te maken dat we, om met Darwin te spreken, deel uitmaken van een organisme, waarin alle delen elkaar even nodig hebben, hoe ver ze nou ook van elkaar liggen en of ze nou katholiek zijn of protestant of niks.’

Omdat hij begon te glimlachen, werd er wat gelachen.

‘Maar alle gekheid op een stokje,’ vervolgde hij, trekkend met zijn mondhoeken. ‘Ik zei al dat jullie niet voor mij gekomen zijn, maar voor wat de bloem van de nederlandse litteratuur zal hebben voor te lezen straks en daarbij denk ik vooral aan Gerard Tierolf en mijn vriend Herman Vorsters, de redacteur van Appèl, zoals jullie weet.’

‘Ik heb niks Louis,’ onderbrak de dikke jongen hem. Hij zat breeduit in zijn stoel, met een onbewogen gezicht.

Kimmijzer keek hem onzeker glimlachend aan. ‘We rekenen toch maar op je, Herman. Bescheidenheid kan ook een ondeugd zijn. En dat geldt trouwens ook voor de jongerejaars,’ vervolgde hij, zich tot de hele kring richtend. ‘Het is mij ter ore gekomen dat verscheidene van hen schrijven en ik zou zeggen,’ hij grijnsde breed, zodat zijn gouden tanden te zien waren, ‘waar kan een jong talent milder en vruchtbaarder critiek vinden, dan juist in onze kring, hè?’

Hij zweeg. Toen hij zich naar Bammetje overboog, ontstond er enig geroezemoes.

‘O ja,’ zei hij, zich terugdraaiend. ‘Ja lui,’ riep hij. Hij klopte met de ring op de leuning van zijn stoel en wachtte grijnzend tot het weer stil was. ‘Voor we hiertoe over gaan, zou ik willen voorstellen om op de rij af op te staan en de naam te noemen met leeftijd en school waar we vandaan komen. Ik zal maar bij mezelf beginnen, op te staan hoef ik niet meer.’ Hij begon te hinniken, maakte een grimas, ‘Louis Kimmijzer dus, 25 jaar, H.B.S. Bussum,’ ging toen zitten en keek glimlachend naar het meisje naast Bammetje. ‘Ja?’ Ze stond op, bewoog met haar schouders en haar hoofd en draaide haar handen om elkaar. ‘Ik ben Sjoukje Volmaar,’ zei ze, heel zacht maar met een overnauwkeurige uitspraak. Ze kreeg een kleur. ‘21 jaar, gymnasium Haarlem.’ Terwijl ze ging zitten, stond de jongen naast haar op en nam zijn pijp uit zijn mond. ‘Freek Geiersbach,’ zei hij zwaar, ‘22 jaar, gymnasium Dordrecht.’ Hij stak zijn pijp terug en ging weer zitten. Zijn buurman was de ouderejaars met de lange haren en de flodderdas. Hij stond zorgvuldig op, pakte zijn stoelleuning en keek de kamer rond, terwijl hij zijn naam noemde: ‘Gerard Tierolf, 25 jaar, Vossius gymnasium.’

Jan Elsloo, Simon Achterop, Ada Stam, Ina Schouten, Rosalie Balmakers. Eén voor één stonden ze op en noemden hun naam, terwijl het langzaam rumoeriger werd. Louis keek glimlachend toe, boog zich even naar Bammetje en fluisterde tegen haar.

‘Ik mag zeker wel blijven zitten, Louis?’ vroeg Vorsters beminnelijk, ‘met het oog op mijn leeftijd?’ Er werd gelachen. Nog lachend stond de jongen naast hem op. ‘Karel Gardenier,’ zei hij boven het rumoer uit, ‘gymnasium Alkmaar.’ Paul bleef zitten. Hij klemde zijn lippen op elkaar, trok zijn mond scheef, half verlegen, half boosaardig, en knikte kort. ‘Dehoes,’ zei hij alleen. Hans kwam even van zijn stoel, met één hand aan de zitting. ‘Gerretsen, gymnasium Kampen,’ zei hij snel, ging weer zitten en keek stuurs voor zich uit.

Bammetje Kimmijzer was zachtjes opgestaan en begon geholpen door Sjoukje Volmaar thee rond te brengen. Er was bijna niemand meer die luisterde.

Het geroezemoes zakte onmiddellijk weg, toen Louis, nadat de laatste was gaan zitten, weer glimlachend opstond. Hij keek naar Bammetje en Sjoukje die fluisterend met het blad langs de rij gingen, knipoogde even en keek toen grijnzend de kring rond.

‘En nu is dan het woord aan de eerste vrijwilliger, hè?’ zei hij opgewekt.

Het werd stil. In de stilte hoorde je Bammetje zachtjes fluisteren. Een paar lepeltjes tikten bij het roeren tegen de kopjes. Achter de ramen, in de weerspiegeling van de kamer met de rondom zittende mensen, woeien de takken van de bomen heen en weer. Je kon de wind horen.

Louis rammelde met zijn hand in zijn broekzak en glimlachte nerveus. ‘Gerard?’

Tierolf knikte. Hij verschoof, zodat hij wat hoger kwam te zitten, legde zijn handen in elkaar en keek peinzend langs de kring voor hij begon te spreken.

‘Binnenkort zal er een bundeltje verzen van mij verschijnen,’ zei hij met zachte stem, naar de deur kijkend, ‘onder de titel Vergeten Dromen’. Hij zweeg. ‘Daarvan wilde ik er enige reciteren.’ Hij tilde zijn handen wat hoger, met de vingertoppen tegen elkaar, voor hij begon te spreken. ‘Droombeeld,’ sprak hij. Hij sloeg zijn ogen neer. Louis was geruisloos gaan zitten. Bammetje en Sjoukje waren naar hun plaatsen teruggekomen. In de stilte verschoof iemand een been. Een jongen klopte zachtjes zijn pijp uit.

‘Vergeefs gebogen in de natte wind,

Wacht ik op U, ik zal U niet meer vinden’

Hij sprak zeer langzaam en gedragen. Toen op het eerste gedicht een tweede en een derde volgden, allemaal in dezelfde toon, begonnen ze achter in de kamer, waar ze hem niet goed konden verstaan, te fluisteren. Louis keek in de richting en beduidde met zijn hand om kalm aan te doen, maar hij kon toch niet verhinderen dat het geleidelijk rumoeriger werd, ook dichter bij Tierolf, al probeerden de meesten aandachtig te blijven.

‘En wenend lig ik op dezelfde grond,

Waarop ik jaren her Uw haar ontbond.’

besloot Tierolf. Hij het zijn handen zakken, kuchte en keek voor zich uit. Louis begon te applaudiseren, anderen vielen aarzelend in. ‘Bravo, kerel!’ riep Louis, toen het applaus wegzakte. ‘Wanneer zal het verschijnen?’

Gerard keek de kring rond. ‘Het is al verschenen, maar het is nog niet te krijgen. Ik zal echter graag eventuele belangstellenden op de hoogte houden.’

‘Prachtig,’ zei Louis. ‘Heeft iedereen dat gehoord?’ Hij keek de rij langs. ‘En is er misschien nog iemand die critiek heeft?’

Het werd weer stil.

‘Niemand?’ vroeg Louis.

Vorsters maakte zich breder. ‘Ik heb niet zozeer critiek, als wel een vraag,’ merkte hij bedaard op. Hij wendde zich voor de anderen langs in de richting van Tierolf. ‘Wat bedoel je eigenlijk met dat ontbinden van het haar, Gerard?’

Louis begon te grinniken. Hij legde zijn arm achter zijn vrouw langs en keek glimlachend van Vorsters naar Tierolf. In de buurt van Vorsters ontstond een onderdrukte vrolijkheid.

‘Ja,’ zei Tierolf. Hij streek over zijn haar tot in zijn nek. ‘Ik zou dat een erotisch symbool willen noemen, Herman.’

Vorsters knikte langzaam, alsof hij nog meer verwachtte.

Louis begon te hinniken. ‘Tevreden gesteld, Herman? Of moeten we je na afloop nog uitvoeriger inlichten?’

‘Nee, dank je Louis,’ zei Vorsters glimlachend. Hij liet zich terugzakken. ‘Het is me nu geheel duidelijk. Het spijt me als ik onnodig heb opgehouden.’

Louis weerde joviaal af. ‘Nog iemand anders?’

Twee, drie vingers gingen de lucht in. Een jongen met zwart haar en verwilderde ogen was al opgestaan, met een papier vol inktvlekken en frommels in zijn hand. ‘Mijn land!’ riep hij boven het rumoer uit.

‘Wacht even,’ viel Kimmijzer hem haastig in de rede. ‘Hoe heet je ook weer?’

De jongen keek verward op: ‘Bertus Exman,’ zei hij en keek meteen weer op zijn papier.

‘Mijn land

Ik sta op de dijk, aan de rand van de zee,

Boven mijn hoofd het schaterend blauw van de dag,

En ik kijk van de lucht naar het glanzende vee,

En ik lach, en ik lach, met mijn hand aan de Hollandse vlag.’

‘Dat is verdomme een fascist,’ fluisterde Paul nijdig tegen Hans.

‘Hardstikke knots,’ fluisterde Hans terug.

Bertus Exman las nog drie gedichten voor: Polder, Storm en een meer recent vers: Amsterdam, en ging toen zitten.

Er werd geapplaudiseerd.

‘Dat was weer heel wat anders,’ meende Louis. ‘Heeft er nog iemand critiek?’

Niemand had critiek.

‘Jij ook niet Herman? Je bent hier min of meer de specialist, als redacteur.’

‘Ik vond het opmerkelijk,’ zei Herman, ‘maar critiek heb ik niet. Het was mij integendeel helemaal duidelijk.’

‘Ik vond het heel mooi,’ zei een meisje zachtjes.

Louis glimlachte vertederd. ‘De lof van het schone geslacht, Bertus,’ merkte hij op. ‘Doe er je voordeel mee, kerel.’

‘Heb jij je verhaal niet bij je?’ vroeg Klaas aan Maarten.

Maarten reageerde niet. Hij had zijn benen onder zich gekruist en keek voor zich uit.

Aan alle kanten gingen vingers omhoog.

Om half elf werd er even gepauzeerd. Er gingen wat spoorstudenten weg en een paar meisjes.

‘Ik vond die gedichten van Exman niet onsympathiek,’ zei Klaas tegen Maarten en Flap. ‘Hij meent het tenminste.’

Louis had zijn arm weer achterom Bammetje op de leuning van haar stoel gelegd en keek vergenoegd om zich heen. Terwijl Bammetje met Sjoukje praatte, keek hij tersluiks naar het indische meisje en knipoogde voorzichtig. Ze keek even strak terug, haar ogen toeknijpend. Hij begon te grinniken, haalde zijn arm weg en tikte op de leuning van zijn stoel. ‘Kom, lui,’ riep hij.

Iedereen draaide zich naar hem toe. Het werd weer stil.

‘En nu het tweede gedeelte van de avond,’ zei hij opgewekt. ‘We hebben nu allemaal gedichten gehoord, en ik moet zeggen dat ik verrukt ben over de kwaliteit. Maar het zou me niet verbazen als er ook prozaschrijvers in ons midden waren, en ik zou zeggen: kom ermee voor de dag, we zijn vol belangstelling.’ Hij wachtte en keek glimlachend rond.

Klaas stootte Maarten aan. ‘Lees jij je verhaal voor, jô,’ zei hij half-luid.

‘Hou je bek,’ fluisterde Maarten nijdig terug.

‘Ja, ik geloof dat daar iemand is,’ zei Louis. ‘Voor de draad ermee, kerel!’ Hij begon te grinniken.

Maarten keek op. ‘Ik heb geen verhaal,’ zei hij kwaad, en keek onmiddellijk weer naar de grond.

Even was Louis in de war gebracht. ‘Een ander dan misschien?’ vroeg hij toen, zich afwendend. Hij trok zijn mondhoeken weg en grijnsde vriendelijk.

Het bleef stil, niemand had een verhaal bij zich.

‘Niemand dus?’ concludeerde Louis. ‘Dan zou ik de voordrachtskunstenares die we in ons midden hebben, willen vragen of ze niet wat voor kan dragen, hè Sjoukje?’ Hij wendde zich glimlachend naar het meisje naast Bammetje. Iedereen keek haar vol verwachting aan. Het meisje, een lang onwezenlijk meisje, spitste haar lippen en bewoog verlegen met haar bovenlijf.

‘We wachten af,’ zei Louis. Hij trok zijn broekspijp op en legde zijn handen op zijn knieën.

Ze duwde haar handen in elkaar. ‘Nou als jullie dan allemaal zo aandringen,’ zei ze aarzelend. Ze boog zich opzij naar haar tas, nam er een gedichtenbundel uit en vouwde hem open bij het eerste papiertje.

‘Ik wilde een gedicht van Paul van Ostaijen voordragen,’ zei ze zacht, ‘en het heet: Marc groet 's morgens de dingen.’ Ze kuchte nerveus.

Louis keek even met een opgewekte blik van verstandhouding naar de anderen en boog zich toen weer belangstellend terug, met zijn arm om Bammetje.

‘Jullie moeten maar niet op mijn stem letten,’ zei Sjoukje, ‘want ik ben een beetje verkouden.’ Ze legde haar vingertoppen tegen elkaar en keek zacht voor zich uit. Het werd doodstil. ‘Marc groet 's morgens de dingen. Dag ventje op de fiets met de vaas met de bloem ploem ploem.’ Bij de laatste twee woorden wees ze even met haar wijsvinger naar de grond. ‘Dag stoel naast de tafel dag brood op de tafel.’ Met een gracieus gebaar gaf ze het aanschuiven van de stoel en het neerleggen van het brood aan. ‘Dag visserke vis met de pet.’ Ze trok een denkbeeldige pet over haar hoofd. Na het gedicht van Van Ostaijen, kwamen gedichten van Hendrik de Vries en van Marsman. Het was zo stil dat niemand meer iets durfde verschuiven, uit angst dat hij zou storen.

Toen ze klaar was, was het kwart over elf. Aarzelend begonnen hier en daar mensen op te staan om te vertrekken, onzeker of het al afgelopen was. Louis was onmiddellijk na het applaus opgestaan en stond tegen Herman Vorsters te praten. Vorsters schudde zijn hoofd. ‘Wat ik heb, kan ik niet voorlezen, Louis,’ zei hij.

Een jongen deed de deur open. Er stonden nog meer mensen op en maakten aanstalten om achter hem aan te gaan. Louis draaide zich snel om. ‘Wacht nog even, lui,’ riep hij. ‘Ik sta er voor in,’ zei hij tegen Herman. Herman glimlachte. Hij zat op zijn stoel als een groot, massief en mysterieus Paaseilandbeeld. ‘Op jouw verantwoording dan.’ ‘Natuurlijk,’ zei Louis. Hij draaide zich om, rekte zich boven de anderen uit en maakte bewegingen met zijn handen. ‘Nog even blijven lui! Ik heb Herman Vorsters kunnen overtuigen dat hij nog iets bij moet dragen.’ Hij glimlachte en liep terug naar zijn stoel, waarbij hij zijn hand ginnegappend op de schouders legde van de mensen die waren gaan staan. Iedereen ging weer zitten. Herman had een bundel papieren uit zijn binnenzak gehaald en wachtte tot het stil was.

‘Ik draag dit op aan de aanwezige dames,’ zei hij toen.

Louis drukte Bammetje even tegen zich aan en grinnikte. ‘Meesterlijke kerel die Herman,’ zei hij zachtjes.

Herman wachtte lang, hield het papier op een afstand, keek nog eens de kring rond en zei toen nadrukkelijk:

‘Ik naaide haar de billen van mekaar’

Het sloeg in als de bliksem. Terwijl hij in een doodse stilte verder las, stootte Paul Hans aan. ‘Subliem,’ fluisterde hij opgewonden. ‘De beste afweer tegen dit schorriemorrie.’ Hans was bleek geworden en grijnsde ongemakkelijk.

Herman zweeg. Iedereen stond op en maakte zich gereed om weg te gaan. Terwijl ze de één na de ander vertrokken, vormden zich hier en daar nog wat pratende groepjes. Paul was onmiddellijk naar Vorsters toegelopen, om wie zich een kring ouderejaars verzamelde. Hans drong na enige aarzeling door het gedrang naar Klaas, Maarten en Flap, die in een hoek opzij van de deur waren blijven staan.

‘Zeg,’ zei Klaas hard tegen Maarten, ‘waarom wou jij je verhaal eigenlijk niet voorlezen?’

Maarten glimlachte gegeneerd. ‘Ik heb geen verhaal,’ zei hij.

Flap had zich van hen afgewend en lette op het indische meisje. Ze keek aarzelend over haar schouder naar Louis, terwijl ze langzaam naar de deur liep. De kamer was veel leger geworden. Degenen die achter waren gebleven en stonden te praten, maakten geen aanstalten om weg te gaan.

‘Hoe bedoel je dat nou?’ vroeg Klaas, nadat hij even verbaasd had gezwegen. Hans kwam bij hem staan.

Maarten haalde zijn schouders op. ‘Ik schrijf niet,’ zei hij onwillig, langs hen kijkend.

Louis liep achteloos bij de groep ouderejaars weg, waarin Vorsters stond te redeneren, volgde het meisje de gang op, en deed de deur achter zich dicht. Flap keek snel naar Bammetje. Ze was bezig de theekopjes en asbakken op een blad te zetten.

Ze was al beneden in de gang, toen ze Louis achter zich op de trap hoorde. Ze bleef staan en draaide zich om. Terwijl hij de laatste treden afkwam, deed ze een stap naar hem toe. Het volgende ogenblik sloeg hij zijn armen om haar heen en duwde zijn mond op de hare.

‘Rotzak,’ fluisterde ze, toen hij haar even losliet.

Ze duwden hun monden opnieuw in elkaar. Hij streek langs haar bontjas naar beneden.

‘God,’ zei hij hijgend.

Ze pakte zijn revers vast. ‘Smeerlap,’ fluisterde ze. ‘Wat moet dat nou met je Bammetje?’

Hij probeerde met één hand haar jas los te maken, maar ze weerde hem af.

‘Ik wil met je naar bed,’ zei hij hees.

Ze gichelde en duwde zich stijf tegen hem aan, zodat hij zich niet bewegen kon.

‘Ik wil met je naar bed,’ zei hij nog eens. Hij wilde haar achteruit in een nis duwen, maar plotseling ging boven een deur open en hoorden ze voetstappen op de trap. Ze lieten elkaar los. Ze schikte snel haar jas goed.

‘Wanneer zie ik je weer?’ vroeg hij haastig.

Maar ze had zich al omgedraaid en liep de gang uit naar de buitendeur. Hij liep de trap weer op. Halverwege kwam hij Freek Dalhuizen tegen. ‘Ha, die Freek,’ zei hij. Hij sloeg op zijn schouder en hinnikte. ‘Geslaagde avond, niet?’ Glimlachend sprong hij de trap op, trok zijn jasje naar beneden en kwam de kamer weer in. ‘Zo, kerels,’ zei hij lachend tegen Klaas en Hans. Hij legde in het voorbijgaan zijn hand op de schouder van Hans, liep door naar de groep om Vorsters en ging er glimlachend bij staan.

‘Het begint met een l,’ zei Vorsters langzaam. ‘Het eindigt met een l. Het staat stijf overeind, en het is ghbberig.’ Hij keek de kring rond. Terwijl Paul zich met weerzin afwendde, stootte Louis zijn buurman aan en grinnikte met een slappe beweging in zijn knieën.

‘Een lantarenpaal in de regen,’ zei Vorsters.

‘Gaan jullie mee wat drinken?’ vroeg Paul nerveus aan Hans en Klaas. Achter hen ging een luid gelach op.

‘Ga jij ook mee?’ vroeg Klaas aan Maarten.

Maarten keek naar Paul. ‘Nee,’ zei hij. Hij wendde zich af naar Flap.

‘Is dat een zoon van de kranten-Koning?’ vroeg Paul, toen ze met zijn drieën de trap afliepen.

‘Ja,’ zei Klaas.

‘En met zulke klootzakken ga jij om,’ zei Paul grimmig.

‘Hij schrijft heel zuivere verhalen,’ verdedigde Klaas hem.

‘De voorzitter en Rosalie Balmakers hebben elkaar buiten de deur staan zoenen,’ zei Flap op straat, terwijl hij zijn alpinopet zorgvuldig op zijn hoofd paste. ‘Heb je dat gezien?’

Maarten stopte zijn handen in de zakken van zijn jopper. ‘Het is een rottroep,’ zei hij humeurig.

woensdag 20 november 1946

Louis Kimmijzer liep voor hem uit de Langebrugsteeg in. Flap moest wat sneller lopen om hem in te halen.

‘Hallo,’ zei hij verlegen.

‘Hallo, kerel,’ zei Louis verrast. Hij glimlachte breed, zodat er speeksel in zijn mondhoeken kwam. ‘Neem me niet kwalijk maar ik ben je naam vergeten.’

‘Flap Hupperts,’ hielp Flap hem.

‘Verrek ja, natuurlijk,’ zei Louis. ‘In het begin zijn er ook zo veel namen, niet?’ Hij trok nerveus met zijn kaak.

‘Hoe vond je het college?’ vroeg Flap.

‘Verbazend knap, hè?’ zei Louis. ‘Die vent heeft een bol hoor. Dat is niet gek dat we die gekregen hebben. Hij ziet alles ook zo'n beetje structureel hè, in groter verband. Zoals die vent dat allemaal beheerst, daar neem ik mijn petje voor af hoor.’

Flap knikte. ‘Waar ga jij naar toe?’ vroeg hij.

‘O, ik loop maar zo'n beetje. Ik houd ervan om wat in boekwinkels te kijken hè, mezelf een beetje op de hoogte houden. Misschien kunnen we samen een kop koffie gaan drinken?’

Ze staken schuin het Rokin over naar de drukke zijde. Er woei een gure wind. Flap had zijn schouders hoog opgetrokken. Hij hield zijn tas stijf onder zijn oksel en duwde zijn kin in zijn jas. Louis liep met zwabberige passen, zijn handen los in zijn zakken, zijn das slordig om zijn hals.

‘Dat was wel leuk, vorige week,’ probeerde Flap.

‘In het begin ging het even wat stroef, hè?’ vond Louis, ‘maar later kwamen ze aardig los. Een beetje animeren, ook wel een paar aardige talenten bij, niet? Er moet natuurlijk nog wel wat geschaafd worden, hier en daar, maar de creativiteit is er tenminste en dat vind ik het belangrijkste.’ Hij keek Flap even aan. ‘Ik zeg altijd maar,’ vervolgde hij, toen Flap alleen glimlachte, ‘als de mensen maar beginnen te schrijven, gewoon de pen op papier zetten. Op school zeg ik dat ook altijd, hè, beetje moderne methode, jezelf leren uit te drukken. Voor de persoonlijkheid is dat zo belangrijk en dan hoef je heus niet allemaal een genie te worden, dat ben ik tenslotte ook niet.’ Hij keek Flap opnieuw aan, trok zijn mondhoeken lachend weg en hinnikte even.

Flap glimlachte. ‘Eigenlijk zouden we dat vaker moeten doen,’ vond hij.

Louis knikte. ‘Uitstekend idee, kerel! Stel het voor. Ik sta honderd procent achter je. Die onderlinge critiek is zo belangrijk, hè? Dat je je niet opsluit in je eigen denkkringetje, maar de dingen in groter verband plaatst. Bij de studie ga ik daar ook altijd van uit. Ik ben niet zo'n man die al die kleine feitjes uit zijn hoofd kan leren, daar ben ik ook al weer wat ouder voor, maar ik ga meer uit van de grote lijnen, dat je ziet hoe alles geworden is. Dat is belangrijk, beetje verbeeldingskracht, hè?’

Hij bleef staan, duwde de deur van het koffiehuis voor Flap open en maakte een gebaar met zijn hand om hem voor te laten gaan. Ze namen een tafel dicht bij de kachel. Louis gooide zijn das om een haak, hing zijn jas eroverheen, trok aan zijn jasje en wreef in zijn handen terwijl hij ging zitten.

‘Zo, kerel, wat wil je hebben?’ zei hij.

‘Koffie maar,’ zei Flap. Hij had voorzichtig zijn tas op een stoel gezet, en zocht een plaats voor zijn jas.

‘Niets erbij? Een uitsmijtertje? Om het geld hoef je je niet te bekommeren. Sigaretje?’

Flap nam zenuwachtig de sigaret aan en het zich vuur geven. Louis gooide de lucifer in de asbak, legde zijn armen op tafel en keek grijnzend om zich heen.

‘Ik vind dat je een lieve vrouw hebt,’ zei Flap. Hij nam een trek en knipperde met zijn ogen terwijl hij hem aankeek.

Louis keek grijnzend terug. ‘Fijne meid wel, hè? Ze heeft natuurlijk wel haar moeilijkheden, maar dat heeft iedere vrouw. Vind je niet?’ Flap glimlachte innemend. ‘Bammetje is bijvoorbeeld verschrikkelijk zuinig, hè,’ vertelde Louis. ‘Haar ouwelui zaten er nogal warmpjes bij en dat vermogen wil ze nou onaangetast laten. Psychologisch heel begrijpelijk natuurlijk, altijd kort gehouden en zo, iedere cent werd omgedraaid.’ Hij lachte nerveus. ‘Enfin, je weet hoe dat gaat en daarom heb ik ook van het begin af gezegd: Denk erom ik neem geen cent van je aan, ik wil zelf voor mijn gezinnetje zorgen. Dat is ook natuurlijk, hoewel het natuurlijk een zware belasting is, met mijn studie en zo, maar dat draag ik allemaal graag, dat komt aan de andere kant de verhouding weer ten goede. Maar het gekke is, dat ze dat nou toch weer niet goed kan hebben, hè?’ Hij schudde zijn hoofd, keek even naar de tafel en verlegde het lucifersdoosje voor hij weer opkeek. ‘Op een of andere manier wil ze me toch juist binden en dan heeft ze weer aanvallen van jaloezie, de grootste rotzooi heb ik daarmee gehad, kerel. In de oorlog ook, toen ik bij het verzet zat en omdat ik nogal een belangrijke schakel was telkens moest onderduiken. Ik kreeg geen cent van haar, hè? En almaar verwijten natuurlijk, terwijl ik deed wat ik kon. Ik zorgde voor extra bonkaarten, dat ze een beetje extra melk had, maar dat legde ze dan weer anders int, enfin een reuze rotzooi.’ Hij zweeg omdat de ober met de uitsmijters kwam.

‘Dat ziet er goed uit, wat?’ zei hij. Hij grinnikte en pakte zijn mes en vork. Zijn handen trilden toen hij in zijn boterham sneed. ‘Op college zijn wel aardige meisjes, vind je niet?’ zei Flap, toen ze begonnen waren met eten. ‘Is die indische jou ook opgevallen?’ Hij keek hem argeloos aan.

‘Lekkere meid, hè?’ zei Louis, ‘die Rosalie bedoel je toch?’

Flap knikte en bleef hem vriendelijk aankijken, alsof hij nog meer verwachtte.

‘Dat moet je nou niet verder vertellen,’ zei Louis vertrouwelijk, hij slikte een hap eten weg en schoof zijn hand wat vooruit, ‘maar ze ligt zo in je armen. En zoenen dat die meid kan! Als een koningin in bed. Of je er dwars doorheen gaat.’

Flap luisterde aandachtig.

‘Maar hoe doe je dat dan met Bammetje?’ vroeg hij, toen Louis zich weer over zijn bord boog en met een trillende hand een stuk ei op zijn vork prikte.

Louis maakte een beweging. ‘Het grootste gedonder, man,’ zei hij zorgelijk. ‘Ik houd het natuurlijk verborgen, want waarom zal ik het haar expres moeilijk maken, maar het is of ze het ruikt, hè? Ik kan er verdorie toch ook niets aan doen, ik ben toch ook een man.’

‘En bovendien heb jij misschien een grote aantrekkingskracht op vrouwen,’ hielp Flap hem.

‘Dat is het precies, hè,’ zei Louis overtuigd. ‘Ik lok het zelf waarachtig niet uit, ik pas wel op, maar ze kleden zich voor je ogen uit, kerel. Zo zit dat, hè? Laatst had ik het nog. Toen waren we met de school gaan zeilen op de Kaag. Nou, een van die grietjes zorgde dat ze alleen bij mij kwam en toen we op het water waren toen had je het gedonder, hè? Ik wou eerst niet, nog zo'n verdomd jong kind, dat is een beetje link ook, maar verrek, ze trok gewoon haar badpak uit en ze had al enorme vormen, hè?’

Flap knikte begrijpend, met een nauwelijks merkbare ironie.

‘Zo is dat, hè?’ zei Louis. Hij sputterde terwijl hij praatte. ‘Je bent toch een man, niet? En als Bammetje nou maar een beetje meewerkte, maar die is al zwanger als ik naar haar wijs en dan heeft ze allemaal kuren en grillen, jezus, je moet toch ergens met je sexuele nood naar toe.’ Hij trok zijn mondhoeken weg en grijnsde nerveus. ‘Begrijp je wel?’ vroeg hij.

dinsdag 26 november 1946

Toen Maarten binnenkwam, stond Klaas met Paul Dehoes bij de ombouw van zijn opklapbed. Ze zwegen en keken naar hem. Klaas werd iets roder, grijnsde verlegen en trok zijn elleboog van de ombouw af.

‘Ha,’ zei hij.

Paul kneep zijn lippen samen, duwde zijn kin naar zijn borst en knikte kort.

‘Ha,’ zei Maarten stug. Hij had de rits van zijn jopper naar beneden getrokken, hield hem vast en bleef afwachtend staan. Klaas deed onzeker een stap naar voren en maakte een beweging met zijn hand. ‘Kennen jullie elkaar eigenlijk al?’

Maarten keek naar Paul. ‘Van college geloof ik, hè,’ zei hij, terwijl hij zijn handen in zijn zakken stopte.

Paul knikte ironisch. ‘Inderdaad.’

Ze zwegen. Maarten keek van hen weg door de kamer. Over de leuning van een stoel hing de regenjas van Paul.

‘We hadden het net over Van Schendel,’ zei Klaas glimlachend. Hij kromde zijn vingers en tilde zijn hand iets op.

Maarten keek snel opzij. Op de ombouw, tussen hen in, lag Een spel der natuur.

‘Jij vindt geloof ik dat hij zich te veel in zijn werk verbergt, hè?’ zei Klaas tegen Paul.

Paul lachte kort. ‘Áls hij wat verbergt, ja,’ zei hij, met een wat geknepen stem.

Maarten keek naar hem.

‘Natuurlijk verbergt hij zich,’ zei hij beslist.

Paul trok zijn wenkbrauwen op. ‘Sorry,’ zei hij sarcastisch, ‘maar voor mij is dat nog steeds een diskwalificatie. Ik word geboeid door de vent, niet door het rookgordijn, hoe fraai dat ook zijn mag.’ Hij keek Maarten scherp aan. Hij stond met een schouder tegen het opklapbed. Zijn trui hing van voren open, zijn haar viel opzij over zijn slaap. Klaas stond wat opzij en glimlachte ongerust.

‘Iemand die de moeite waard is, verbergt zich,’ stelde Maarten stug.

Paul lachte even. ‘En waaraan ontleen je dan de criteria om te bepalen of hij de moeite waard is?’ vroeg hij snel. ‘Waar is je contact? De eerste eis is toch altijd nog de confrontatie met een persoonlijkheid. Voor mij tenminste! En niets geeft me de garantie dat ik hier met een persoonlijkheid te maken heb.’ Hij draaide zich even af, wees naar het boek en haalde toen snel zijn schouders op. ‘Je kunt met hetzelfde recht zeggen dat er niemand staat. De vent heeft zijn pak gestuurd en is zelf thuisgebleven!’ Hij keek Maarten van onderuit aan, afwachtend. Maarten reageerde niet dadelijk. Hij had zijn hoofd wat achteruit gehaald.

‘Maar het is toch heel goed mogelijk dat een persoonlijkheid zich soms in zijn werk verstopt?’ kwam Klaas tussenbeide.

Ze keken naar hem. ‘Bewijs het me,’ zei Paul opgewonden. ‘Zodra je het me bewijst, accoord!’

‘Dat voel je,’ zei Maarten.

Paul keek hem van opzij aan, zonder zijn hoofd helemaal naar hem terug te wenden.

‘Ja,’ viel Klaas hem bij, ‘dat kun je toch best voelen?’

‘Maar intussen verdomt hij het om me gewoon een hand te geven,’ antwoordde Paul scherp. ‘Als iemand mij zijn rug toedraait, dan pas ik, hoe fraai die rug op zichzelf mag zijn. Het eerste wat ik van iemand wil weten is of hij vriend of vijand is. De rest interesseert me daarna pas en dan nog hoogstens als curiositeit.’

‘Maar waarom zou Van Schendel je vijand zijn?’ vroeg Klaas met een rood hoofd.

‘Omdat hij niet zegt dat hij mijn vriend is!’ antwoordde Paul onmiddellijk.

Klaas gaf geen antwoord. Hij knelde onzeker de rand van de ombouw tussen zijn vingers en trok eraan.

‘Essentieel is dat iemand zijn positie opgeeft,’ voegde Paul nog toe. ‘Ik wens te weten waar hij staat.’ Hij duwde zich van het opklapbed af alsof hij aanstalten maakte om weg te gaan. Maarten had zwijgend geluisterd, afwerend.

‘Daar gaat het niet om,’ zei hij nu.

‘Waarom schrijf je anders?’ vroeg Paul agressief.

‘Je schrijft voor jezelf,’ zei Maarten.

Paul begon schril te lachen. ‘Asjeblieft. De toren van tachtig.’ Zijn lach verdween. ‘Maar jezus, dat meen je toch niet? Dat is toch een totaal verouderd probleem?’

Maarten gaf geen antwoord. Hij wendde zijn hoofd af en keek naar het boek.

‘Maar het is toch heel goed mogelijk dat er mensen zijn die voor zichzelf schrijven?’ wierp Klaas in het midden.

‘Mogelijk is alles, ja,’ zei Paul sarcastisch. Hij keek snel op zijn horloge. ‘Alleen moet ik ze niet. Het spijt me maar ik moet weg.’ Hij boog zich snel naar voren tussen hen door, pakte zijn jas van de leuning van een stoel en liep naar de deur. ‘Aju,’ zei hij, terwijl hij de deur openmaakte. Hij keek naar Klaas en trok zijn wenkbrauwen even op. ‘Tot morgen dus.’ Hij wendde zich af zonder antwoord af te wachten en liep de gang op. Terwijl hij de deur achter zich sloot, draaide Maarten zich om en trok zijn jopper uit. Klaas fronste zijn wenkbrauwen, liet de ombouw los, deed besluiteloos een paar stappen de kamer in en keek toen naar Maarten, die de kastdeur geopend had en zijn jopper weghing. In gedachten knakte hij met zijn vingers.

‘Zeg, waarom deed jij eigenlijk zo bokkig?’ vroeg hij plotseling, toen Maarten zich weer omdraaide. Hij keek hem vorsend aan.

Maarten glimlachte schuldig. ‘Bokkig?’ vroeg hij.

woensdag 27 november 1946

Het college was al begonnen. Door de deur hoorde Paul de stem van Springvloed. Hij beet zijn lippen op elkaar en keek op zijn horloge. Tien voor half twaalf. Nog veertig minuten. Besluiteloos draaide hij zich om. Over de balustrade hingen de natte jassen van de mensen binnen. De deur naar de w.c., in de hoek, stond half open. Hij liep aarzelend naar het seminarium en bleef halverwege voor het aankondigingsbord staan. Op een papier stond met gecalligrafeerde letters:

Woensdag 27 november, na afloop van het college van prof. Springvloed, koffiemaaltijd van venus. Lezing van Gerard Tierolf over het vers van Nijhoff. Komt allen!

Het was langs de randen verluchtigd met bloemetjes en sexeloze Venussen. Hij keek ernaar met opgetrokken wenkbrauwen, wendde zich af en opende de deur van het seminarium. Niemand. Hij drentelde langs de boekenkasten, trok hier en daar een boek naar binten, bladerde er even in, zette het weer terug en liep toen gedecideerd het seminarium weer uit en de trap af.

In de koffiekamer was het bijna leeg. In de hoek achter de kachel zaten een paar jongens te praten, een ander zat met zijn benen op een stoel een boek te lezen. Paul ging aan de toonbank staan en vroeg om een kop koffie. De koffie was op, om twaalf uur kwam er nieuwe. In de gang bleef hij voor de affiches staan, las gedachteloos de mededelingen voor de economische studenten, liep een paar passen verder en bedacht zich toen plotseling. Haastig stak hij het verregende binnenpleintje over. In de Poort was het koud en tochtig. Boven de stalletjes brandden onbeschermde peren. Hij keek vluchtig over de titels met zijn mond scheef vertrokken, wipte een uitgave van Fleurs du Mal omhoog, bladerde erin, keek even snel op naar het verlichte hok van de scharensliep, waar de handelaar zat te praten, en bladerde verder. Met een ironische glimlach bekeek hij de plaatjes, obscene plaatjes, draaide het boekje om en keek op de kaft. Vier gulden. Nadenkend stopte hij het terug, keek de rijen langs, trok het er toen opnieuw uit, bladerde erin, woog het in zijn hand, klemde zijn lippen op elkaar, kneep zijn ogen iets samen, keek zonder zijn hoofd te bewegen opnieuw naar het hokje, en toen hij zag dat de twee mannen niet op hem letten, snel opzij. De eigenaar van het volgende stalletje was in zijn hok aan het rommelen, de vrouw met de leren jas liep juist van hem weg. Hij snoof nerveus, keek nog eens naar het hokje, onderuit, maar juist op dat ogenblik draaide de vrouw zich om en liep stampend terug. Zenuwachtig legde hij het boek weer op zijn plaats en deed of hij verder zocht. Tersluiks keek hij naar de pratende mannen. Hij zag nu dat er een spiegel tegen de achterwand hing. Langzaam liep hij een paar tafels verder. Nerveus gleden zijn handen over vreemde boeken, gedachteloos verschikte hij ze. Tenslotte bleef hij gespannen rommelen in een bak met boeken voor een kwartje, pakte er een beet, bladerde er werktuiglijk in, legde het boek weer in de bak en liep de Poort uit. Voor de etalage van Pfann bleef hij besluiteloos staan, in de regen. Hij keek naar de kaart van Amsterdam in de etalage, snoof, stopte zijn handen in zijn zak en duwde zijn lippen over elkaar. In zijn te korte, verschoten regenjas, met het lange haar, maakte hij een mismoedige indruk. Hij wilde verder lopen, veranderde plotseling van richting en liep vastberaden terug naar de bak met boeken voor een kwartje. Nerveus zocht hij er een dat ongeveer het formaat van die Baudelaire had. Hij liep naar het hok, waar de handelaar nog steeds aan het rommelen was. ‘Hoeveel kost deze?’ vroeg hij snel, bijna zonder zijn lippen van elkaar te doen. De man keek even naar de bak. ‘Allemaal een kwartje,’ zei hij. Paul betaalde en wilde het boek in zijn zak steken maar bedacht zich nog bijtijds. Langzaam liep hij in de richting van de eerste tafel, tilde hier en daar een boek op, zijn boek in de hand. Hij bleef opnieuw staan en keek om zich heen. De handelaar zat nog steeds te praten. Hij liep een paar passen verder, zo onopvallend mogelijk. Toen zwaaide de poortdeur open en de eerste studenten kwamen naar buiten. Druk pratend liepen ze voorbij. Terwijl Paul langzaam verder schoof naar de Baudelaire, ging de deur opnieuw open en nog eens en toen bleef hij geruime tijd open, terwijl de ene hand hem van de andere overnam. Om hem heen kwamen anderen staan. Paul nam voorzichtig de Baudelaire op en bladerde erin. Onder zijn ogen had hij rode blossen gekregen. Verward bladerde hij in het andere boek, verwisselde ze onhandig, met zijn ogen strak op de boeken gericht, zonder nog op te zien, legde haastig het verkeerde boek terug, draaide zich om en duwde zich tussen de studenten door. Hij wilde snel de Poort uitlopen, maar bedacht zich en dwong zich tot een rustige stap. Voor de etalage van Pfann bleef hij staan en keek voorzichtig achterom. Hij stopte het boek in zijn binnenzak en wandelde de Poort uit. Tegen de brugleuning wachtte hij op Hans en Klaas.

*

‘Hij zegt dat de geesteswetenschappen instaan tussen de dichters enerzijds en de exacte vakken anderzijds,’ vertelde Klaas.

‘Anima en animus,’ vulde Hans aan, ‘zoals bij Jung.’

Paul luisterde critisch. Ze liepen met zijn drieën achter een grote groep, op weg naar het café, waar de koffiemaaltijd zou worden gehouden. Klaas liet zijn tas naast zijn been heen en weer slingeren. Paul liep in het midden, kleiner dan de beide anderen.

‘Het gaat er dus om dat wij de dingen aanvoelen, zonder onze critiek te verliezen,’ verduidelijkte Klaas.

Paul knikte ironisch. ‘Voortreffelijke manier om zichzelf te sauveren.’

Klaas keek hem onzeker aan. ‘Hoe bedoel je dat?’

‘Het is duidelijk dat hij naar beide kanten schuldgevoelens heeft,’ zei Paul, ‘verdomd doorzichtig.’

Klaas fronste zijn wenkbrauwen. Hans zweeg.

Ze bleven staan tussen een aantal anderen aan de rand van het trottoir. De rest van de groep was het Rokin al over. Kimmijzer en Vorsters liepen vooraan.

‘Ik durf er zelfs wat onder verwedden, dat hij niet zei: instaan, maar: omvatten,’ vervolgde Paul terwijl ze overstaken. ‘Springvloed, de dichter en de dokter.’

‘Nee, dat heeft hij niet gezegd,’ zei Klaas positief.

Paul lachte kort. ‘Het spijt me, maar je vergist je.’

‘Verrek nou,’ zei Hans. ‘Jij bent er niet eens bij geweest.’

Paul keek hem scherp van opzij aan. ‘Maar ik ben er verdomd zeker van. Een kwestie van intelligentie om dit te doorzien.’

Hans werd bleek en verstrakte, zonder antwoord te geven.

‘Dé theorie voor een gemankeerd dichterschap,’ vervolgde Paul. Hij bleef voor de etalage van een boekwinkel staan, zweeg en keek met een plotseling intense aandacht naar binnen, terwijl de twee anderen bleven wachten. Even abrupt wendde hij zich weer af en liep verder.

‘Overigens kan het best een aardige man zijn, jongens,’ zei hij met een lachje, zodra ze weer naast hem liepen. ‘Beetje schizofreen misschien, maar dat is een bewijs van intelligentie.’

Ze liepen sneller, om de anderen weer in te halen, staken het Spui schuin over, langs de bloemenkoopman, en sloegen linksaf een smalle steeg in. Voor het café sloten ze zich weer aan bij de anderen en wachtten tot ze naar binnen konden.

Doordat de ruiten van gekleurd glas-in-lood waren, was het binnen donker. Bovendien was het door schotten in een aantal kleinere vakken verdeeld. Alleen boven de tapkast achterin brandde een lamp. Het rook er muf. Toen ze binnenkwamen, zat het middenvak al bijna vol. Een paar jongens droegen stoelen aan en gingen in het gangpad zitten, in een kring voor de opening, terwijl Kimmijzer stond toe te kijken. Een aantal jongerejaars, die ook achteraan hadden gelopen, schoven naast elkaar op de banken in het aangrenzende vak. Klaas nam zijn tas op schoot, gespte de riemen los en nam er een pak boterhammen uit. Hij legde ze voor zich op tafel en stond weer op, om zijn jas weg te hangen. Hij ging weer zitten en keek om zich heen. ‘Ik heb een verdomd mieterse gedichtenbundel ontdekt,’ zei hij tegen Maarten, die naast hem zat. Maarten knikte afwachtend. Maar Klaas zweeg, nam zijn brood van tafel, vouwde het papier open en keek toen opzij naar Paul. Ze keken tegelijk op, omdat Louis Kimmijzer boven hun hoofd boven het schot verscheen. Hij trok nerveus zijn mondhoeken opzij en grinnikte. ‘Zo lui,’ zei hij. Hij legde zijn handen op de rand en keek de kleine kring rond. ‘Een beetje verdeeld, wat?’ Hij keek grijnzend naar hen, alsof hij een antwoord verwachtte, en wendde zich toen weer af.

‘Zullen we dan maar beginnen lui?’ vroeg hij in zijn eigen vak.

Het rumoer nam wat af. ‘Ik hoop dat het geen schotjespolitiek wordt,’ zei Kimmijzer ginnegappend, ‘maar dat hiermee een critische verdeeldheid gesymboliseerd wordt en dat dat bevruchtend zal werken, niet?’ Uit zijn eigen vak klonk gegrinnik. Hij boog zich voorover, zodat zijn hoofd even verdween. ‘Wat?’ vroeg hij. In het vak van de eerstejaars grepen ze weer naar hun brood en begonnen opnieuw te praten. Klaas keek naar Paul.

‘Zeg, heb jij geen brood bij je?’ vroeg hij.

Het hoofd van Louis verscheen opnieuw. ‘Graag nog een minuutje stilte, lui!’ zei hij opgewekt.

Klaas zweeg en keek voor zich, zijn voorhoofd gefronst. Twee jongens aan de andere kant van hun tafel sloegen een kruis, Exman vouwde zijn handen. Paul had zijn armen over zijn borst geslagen en bolde zijn bovenlip. Het was doodstil. Alleen een jongen aan een tafeltje apart, tegenover het compartiment, bleef dooreten, merkte plotseling dat het stil was en dook toen met een schuldige grimas in elkaar, zonder met kauwen op te houden. Hij was kaalgeschoren.

‘Smakelijk eten lui!’ riep Louis. Het werd onmiddellijk weer rumoerig.

‘Zeg, waarom bid jij niet?’ vroeg Klaas aan Hans. ‘Jullie zijn toch christelijk?’

‘Bid jij?’ vroeg Paul verbaasd. Hij keek Hans met opgetrokken wenkbrauwen aan.

Hans werd bleek en richtte zich iets op, terwijl hij even nerveus met zijn gezicht trok.

Paul begon te lachen. ‘Mijn god,’ riep hij, ‘hoe ziet hij eruit? Sinterklaas, hè? Maar zonder voeten, want daar zit een wolkje.’

‘Maar verdomme,’ viel Klaas hem in de rede, ‘iemand mag toch wel bidden. Je kunt toch wel christelijk opgevoed zijn?’

Paul wendde zich onmiddellijk van Hans af. ‘Je gaat me toch niet vertellen dat je dat meent, Klaas?’ Hij keek hem met bolle ogen aan.

Flap boog zich geamuseerd naar voren om mee te kunnen luisteren en ook een paar anderen in het vak zwegen en luisterden belangstellend, terwijl ze op hun brood kauwden. Hans nam nerveus zijn trommeltje op schoot en begon er een boterham uit te trekken. ‘Natuurlijk meen ik dat,’ zei Klaas overtuigd.

Op dat ogenblik kwam de kelner vragen, wat ze wilden gebruiken.

Koffie.

Paul wendde zich even snel opzij en bracht zijn vinger omhoog. ‘Ik zwart graag,’ zei hij met een geknepen stem.

‘U bedoelt zonder melk?’ vroeg de man.

Paul knikte met toegeknepen lippen.

‘Heb jij eigenlijk geen brood bij je?’ vroeg Klaas opnieuw.

‘Nee,’ zei Paul. ‘Ik moet zeggen dat ik perplex sta.’

Klaas deelde zijn boterham in tweeën, schoof hem de helft toe en nam zelf een hap. ‘Ik begrijp je verontwaardiging niet goed,’ zei hij met volle mond.

‘Nee,’ zei Hans nu, ‘dat begrijp ik ook niet.’

Paul trok zijn schouders op. ‘Maar het is pueriel,’ zei hij wanhopig. ‘Het is je reinste vaderbinding.’ Hij maakte een korte beweging met zijn hand. ‘Heb je je wel eens afgevraagd waarom ze die man met die baard hebben uitgevonden? Om jullie op een goedkope manier van je Oedipuscomplex af te helpen. Als de ene vader zijn gezag verliest dan komt er een andere, en een flinke grote, om te zorgen dat je met je poten van je moeder afblijft. Verdomme! Dat je dat niet doorziet.’ Hij sprak snel en opgewonden en keek Klaas verontwaardigd aan. De anderen volgden het gesprek met verbazing. Alleen in het vak naast hen ging het rumoer ongedwongen door. Klaas luisterde met een pijnlijke uitdrukking op zijn gezicht.

‘Dat is toch onzin,’ zei hij, toen Paul even zweeg. ‘Er is hier niemand die aan zijn moeder wil komen. Het christendom heeft een moraal en als je een christen bent, ben je het daarmee eens.’

‘Juist,’ zei Exman, vanuit zijn hoek.

Paul keek met minachting zijn kant uit, zijn hoofd agressief vooruitgestoken. ‘Het is een moraal voor lafaards,’ zei hij tegen Klaas.

‘Je kunt de goeie niet met de slechte veroordelen,’ vond Klaas.

Paul begon hard te lachen. ‘Maar jij bent Jezus!’ riep hij opgewonden. ‘De Heer is in ons midden! Hosanna!’

Op het lawaai kwam Louis aanlopen. Hij legde zijn handen op de schouders van Hans en van Bandringa, die naast Hans zat, en keek de kring rond.

‘Zo, kerels,’ zei hij glimlachend. ‘Hoe gaat het hier? Wie is er Jezus?’ Hij trok zijn mondhoeken weg en grinnikte.

‘Ze zijn het niet eens over de waarde van het Christendom,’ legde Flap uit.

Hans liet met een vies gezicht zijn schouder zakken om de hand weg te krijgen. Maarten nam een hap en keek de andere kant op. Klaas begon ook weer te eten.

Louis glimlachte. ‘Wat een fijne puberteitsdiscussie,’ zei hij.

‘Wel verdomme,’ zei Paul geraakt. ‘Ik wens daar toch wel buiten gehouden te worden.’

Louis luisterde glimlachend. ‘Natuurlijk, natuurlijk,’ suste hij. ‘Daar gaat het ook niet om, hè. Een beetje jezelf leren uitdrukken en of je nou in Jezus gelooft of niet, hè, als je het maar eens bent over zijn opvattingen, niet.’

‘Niet kruisigen maar zalven,’ mompelde Maarten.

Flap glimlachte met leedvermaak.

‘Hè, wat bedoelt hij?’ vroeg Louis grijnzend en boog zich wat verder voorover.

‘Hé Louis,’ riep iemand uit de andere box.

Hij richtte zich op. ‘Een ogenblik lui,’ zei hij glimlachend. ‘Lekker vurig stelletje jongens,’ hoorden ze hem zeggen.

‘Godbewaarme,’ zei Paul vol afkeer.

‘Hij heeft toch ook wel een beetje gelijk,’ vond Klaas. ‘Als je geen christen bent kun je de christelijke moraal toch wel onderschrijven?’

Paul klemde zijn lippen op elkaar en keek hem met opgetrokken wenkbrauwen aan. ‘Eert Uw vader en Uw moeder, gij zult niet doodslaan en niet stelen,’ zei hij spottend. ‘Ja, ja.’ Hij knikte, likte met de punt van zijn tong langs zijn lippen en begon plotseling te lachen. ‘Jezus. Ik heb een boek gegapt!’ Hij haalde het boek uit zijn zak, ging achteruit zitten, sloeg zijn benen over elkaar en begon er ironisch in te bladeren. ‘In ernst,’ zei hij toen en schoof het boek op de tafel. ‘Je gaat me toch niet vertellen dat ík dat niet mag, omdat júllie het niet durven!’ Hij keek Klaas bol aan en keek toen van Klaas naar Hans.

Klaas keek naar het boek. ‘Heb je dat gegapt?’ vroeg hij ongelovig.

‘In de Poort,’ zei Paul sarcastisch. ‘Er zijn geen getuigen, jongens. Het spijt me.’

Hans veegde zijn hand langs zijn broek af, trok het boek voorzichtig naar zich toe en begon erin te bladeren. De jongen naast hem keek mee. De anderen in het vak volgden al etend het gesprek, zonder iets te zeggen.

Klaas aarzelde en dacht na. ‘Dat vind ik een rotstreek,’ zei hij toen.

Paul keek hem stomverbaasd aan. ‘Wie heeft er dan recht op? Een of andere zak, die geld heeft?’

Klaas dacht na. ‘Als je honger hebt en je steelt een brood, omdat je geen geld hebt, dan vind ik dat geen rotstreek. Ik vind het niet verkeerd om te stelen, maar wel in de Poort.’

‘Maar wat is dat voor waanzinnig eclecticisme?’ zei Paul verontwaardigd.

‘Ik geloof dat ik hem wel begrijp,’ zei Flap verlegen. ‘We vinden het niet erg als je een boek steelt, maar het maakt verschil of je het in een grote boekwinkel doet of bij zo'n mannetje in de Poort.’

Klaas knikte. ‘Dat bedoel ik. In de Poort staat niemand voor zijn plezier.’

Paul bekwam niet van zijn verbazing. ‘Maar jullie zijn gek! Die kerels stikken van het geld. Je moet eens proberen een boek te verkopen, dan zul je zien hoe ze je afzetten.’

De jongen aan het tafeltje apart had zijn haring op. Hij veegde met de rug van zijn hand langs zijn mond en keek in hun richting. ‘Jongens, wat een pratertjes,’ zei hij.

Paul draaide zich met een ruk om en keek hem kwaadaardig aan.

‘Het corps verbreekt zijn isolement,’ merkte Maarten spottend op.

De jongen trok zijn hoofd tussen zijn schouders, keek naar de anderen en maakte een grimas. ‘Hoei wat een bittere jongen,’ zei hij.

Uit het vak met de ouderejaars klonk plotseling een daverend gelach. Het hoofd van Louis kwam boven het schot uit. ‘Lui!’ riep hij. ‘Het woord is aan Gerard Tierolf, die over het vers van Nijhoff zal spreken.’

*

‘Ik begrijp eigenlijk niet waar jij je zo druk over maakt,’ zei Klaas, toen ze aan het eind van de steeg samen rechtsaf waren geslagen. Hij keek Paul vorsend aan. ‘Als jij vindt dat je dat boek wel kunt gappen, wat kan het je dan schelen wat wij ervan vinden?’

Paul keek nijdig voor zich uit op de stoep, zijn handen hoog in zijn zakken. ‘Geen bal,’ zei hij nijdig. Hij keek Klaas van opzij aan. ‘Ik erger me alleen aan dat verdomde gemoraliseer! Eerst bidden godbetert en dan komen alle standaardoordelen eruit rollen. Je beseft geen moment, dat ze alleen dienen om je bevoorrechte positie te verzekeren.’ Hij lachte honend. ‘Waar bleef de veiligheid, de lekkere burgerlijke toekomst, als iedereen ging stelen?’

Klaas gaf niet dadelijk antwoord. Hij zette zijn kraag op, omdat het weer was begonnen te regenen, en drong met grote stappen tussen de mensen door die vanuit de Kalverstraat het Spui overstaken.

‘Jij hebt dat boek toch niet gestolen om jezelf te benadelen,’ zei hij, toen ze weer naast elkaar liepen.

‘Godverdomme, nee!’ viel Paul nijdig uit. Hij trok één hand uit zijn zak. ‘Het gaat erom dat ik maling heb aan de moraal! Ik verzet me principieel. Dat stelen van dat boek is geen diefstal, maar een gebaar! Een keihard godverdomme!’

Klaas haalde zijn schouders op. ‘Ik vind dat je het allemaal nogal opblaast.’ Hij bleef op de hoek van het Rokin staan. ‘Ik moet eerst nog even zo.’ Hij wees in de richting van de Dam.

Paul knikte. ‘Ajuus,’ zei hij kort. Hij trok zijn hoofd tussen zijn schouders en stak het Rokin over, de Langebrugsteeg in, naar de Universiteit. Met op elkaar geknepen lippen, zijn hoofd wat afgewend, liep hij langs de boekenstalletjes, trok de deur open, liep over het plein en liep regelrecht door naar de koffiekamer. Hij haalde een kop koffie en ging met zijn jas nog aan, aan een tafeltje zitten. Hij roerde nijdig, nam een slok, trok het boek uit zijn zak en legde het voor zich op de tafel. Terwijl hij dronk, begon hij er met één hand in te bladeren, zette zijn kop neer en steunde zijn hand onder zijn wang. Lusteloos bladerde hij heen en weer, met duidelijke weerzin, schoof het van zich af, stond op, wilde weglopen, bedacht zich weer en greep het boek terwijl hij wegliep.

Toen hij de deur opentrok, zag hij het eerst de vrouw in de leren jas. Hij wendde ontstemd zijn hoofd af en liep naar de eerste tafel. Er stonden maar weinig mensen. Grimmig keek hij naar de boeken, terwijl hij zijn eigen boek in zijn hand tegen zijn jas geklemd hield. Het boek van een kwartje lag er nog. Hij duwde zijn mond opzij, keek snel op en legde toen de Baudelaire terug waar hij hoorde, zonder dat iemand het merkte.

donderdag 28 november 1946

Flap probeerde met zijn voet een kist voor het raam weg te schuiven. Toen dat niet lukte, stak hij zijn sigaret in de hoek van zijn mond, bukte zich, en duwde hem met zijn handen weg.

‘Kijk,’ zei hij. Hij rukte nerveus aan de handvaten van het raam, trok de pin er opzij uit en schoof het omhoog, waarna hij onmiddellijk een pas achteruit deed, zijn schouders optrok en zijn revers voor zijn borst sloeg. De wind woei met een vlaag naar binnen. De papieren op de grond ritselden. Maarten stapte tussen de dozen en kisten door, die overal verspreid stonden, en zette zijn handen op de vensterbank. Voor het raam was een platje met grint. Daarbeneden lag de tuin, vermiezerd en nat, met een grintpad om een perkje. Aan het eind werd hij afgesloten door een scheefgezakte bruine schutting en hoge, kale populieren, die in de wind heen en weer zwiepten. Links en rechts waren andere tuinen. Daarachter zag je de achterkanten van huizen.

‘Is jouw kamer beneden?’ vroeg hij, op het platje wijzend.

Flap knikte. Zodra Maarten zich weer oprichtte, schoof hij het raam snel dicht, terwijl hij met zijn kin zijn revers vasthield. Maarten had zich omgedraaid en keek nog eens rond. De kamer was smal en niet groot, maar wel hoog. Het behang was bruinig. In de hoek bij het raam was een wasbak.

‘Hoe vind je het?’ vroeg Flap verlegen, aan zijn sigaret vingerend.

‘Mieters,’ zei Maarten. Hij keek nog eens om naar de tuin. ‘Het uitzicht is verdomd mieters.’

‘Hier kun je je wassen,’ zei Flap, terwijl hij de kraan onhandig open en weer dicht draaide. Hij keek om zich heen of er nog meer dingen waren.

‘Wat is dat?’ vroeg Maarten. Hij wees op een houten spreekbuis naast de deur en stapte over de kisten heen om hem beter te bekijken.

‘Dat is door het hele huis,’ zei Flap. Hij knipperde met zijn ogen en kwam voorzichtig dichterbij.

‘Ook bij jou?’ vroeg Maarten.

‘Ja, maar het werkt niet,’ zei Flap glimlachend, met een luchtige beweging van zijn hand. Hij greep naar het koord dat ernaast bungelde, trok eraan zodat het gordijn voor de deur een eindje dicht schoof en trok het toen nerveus aan het andere koord weer open. Maarten keek belangstellend toe. ‘Mieters,’ zei hij. Hij keek weer om zich heen, naar het plafond en langs de muren. ‘Het is verdomd mieters hier,’ herhaalde hij enthousiast.

Flap glunderde. Hij stapte met een grote stap over een kist naar de deur en deed hem open. ‘Tante Bé wil het eerst op laten knappen,’ zei hij verlegen, ‘maar volgende week kun je er in.’

Hij wachtte geduldig op de gang, tot Maarten achter hem aan kwam en liep toen met vlugge passen voor hem uit. Er lagen dikke perzische lopers op de gang en op de trap. De trap lag in het halfdonker en had zware, eikenhouten leuningen. Flap liep in één snelle beweging de trap af, met zijn hand licht op de leuning, bijna zonder zijn lichaam te bewegen. Hij wachtte beneden even tot Maarten hem had ingehaald en liep toen door naar zijn kamer aan het eind van de gang. Hij doofde zijn sigaret in de asbak op zijn bureau en scharrelde toen wat rond tussen de papieren, voor hij met een glimlach op de divan ging zitten, met zijn benen uit elkaar en één hand in zijn zak. Boven hem, tegen de muur, hing een tijgerhuid. Verder waren de muren kaal. Behalve het bureau en de divan stond er alleen nog een oude zwart gelakte stalen stoel. Maarten ging op de stoel zitten, midden in de kamer. ‘Moet ik niet nog naar je tante?’ vroeg hij onzeker.

‘Straks,’ weerde Flap luchtig af. ‘Ze vindt het prachtig dat je komt, want dan blijf ik beter aan het werk.’ Hij glimlachte verontschuldigend, stond weer op, haalde zijn shag en zijn vloeitjes van zijn bureau en ging weer zitten. Met zijn benen dicht tegen elkaar begon hij op zijn knieën te rollen. Maarten keek toe. Het was koud in de kamer. Flap fronste zijn neus zodat zijn bril wat hoger schoof en keek Maarten toen vriendelijk aan.

‘Hoe vind jij Kimmijzer?’ vroeg hij. Hij trok zijn schouders even kouwelijk heen en weer. Zijn handen trilden terwijl hij het vloeitje naar zijn mond bracht. Hij stak de punt van zijn tong uit en likte het nerveus dicht.

‘Een rotvent,’ zei Maarten.

Flap knikte. ‘Hij gaat ook met kleine meisjes naar bed,’ vertelde hij.

Maarten keek hem verbaasd aan. ‘Hoe, kleine meisjes?’ vroeg hij.

‘Van zijn school,’ zei Flap. Hij plukte aan zijn sigaret, aan beide kanten.

Maarten zweeg. Hij had zijn armen op de leuningen van zijn stoel gelegd en tikte met de vingers van één hand zachtjes op het staal aan de onderkant.

‘En als hij nou kinderen krijgt?’ wilde hij weten.

Flap glimlachte. ‘Alle meisjes hebben tegenwoordig voorbehoedmiddelen bij zich.’ Hij had de shag naast zich neergegooid, sloeg zijn benen uit elkaar en keek naar Maarten met een zachtmoedige ironie.

‘Hoe weet je dat?’ vroeg Maarten ongelovig.

Flap glimlachte. Hij had zijn hand in zijn broekzak gestoken en rommelde ermee. ‘Ze hebben een steekproef genomen op een Muloschool. Zeventig procent had voorbehoedmiddelen in hun tasjes.’

Maarten trok zijn wenkbrauwen op, zonder antwoord te geven.

‘Maar ik vind het een rotstreek tegenover Bammetje,’ zei Flap, ‘want die gaat er helemaal aan kapot.’

‘Dan moet ze maar niet met zo'n vent trouwen,’ vond Maarten.

Ze zwegen even. Maarten keek om zich heen. Flap bewoog zijn benen heen en weer en nam toen met stil plezier een trek van zijn sigaret.

‘Heb jij al een meisje?’ vroeg hij met vriendelijke belangstelling.

‘Wat is dat eigenlijk voor tijgerhuid?’ vroeg Maarten tegelijk.

Flap draaide zich om. ‘Die is van mijn vader.’ Hij glimlachte verontschuldigend. ‘Dat is een patser,’ legde hij uit.

vrijdag 6 december 1946

Paul keek schuin omhoog, stak de rug van zijn hand op en stopte zijn hand toen diep in zijn zak. Hij trok zijn hoofd in zijn kraag en draaide zich weer om naar de deur. Hans keek met een vies gezicht in de donkere lucht. Het sneeuwde.

‘Waar wou je gaan drinken?’ vroeg Klaas, terwijl hij de deur achter zich dicht trok.

‘In de Jordaan,’ zei Paul. Hij had zich al afgewend en liep snel voor hen uit, zodat ze zich moesten haasten om hem in te halen. ‘Ik heb daar een vaste kroeg,’ zei hij, terwijl hij zich onder het lopen even naar hen omdraaide. ‘Arbeiderskroegje. Verdomd mieters.’

Klaas glimlachte. Hij keek afwezig in de lucht en wipte een beetje onder het lopen. Paul liep voorover, zoveel mogelijk in elkaar gedoken, met snelle passen. Hans had zijn jas huiverig om zich heen getrokken. Zijn gezicht was wit van de kou. Ze sloegen de hoek om en staken schuin de straat over naar de halte van lijn negen. Op de vluchtheuvel bleven ze staan.

‘Eigenlijk verdomd toevallig ontdekt,’ vertelde Paul, terwijl hij in de richting keek vanwaar de tram moest komen. ‘Ik zocht een plek waar ik rustig kon schrijven en kwam toen hier terecht.’

Klaas luisterde glimlachend. Hij keek naar de verlichte ramen van de huizen aan de overkant en naar de Echten van de lantaarns, waarvoorlangs de sneeuw naar beneden dwarrelde.

‘Komen er ook communisten?’ vroeg Hans rillend.

Paul keek van opzij naar hem op. ‘Uiteraard!’ Hij lachte laatdunkend. ‘Voornámelijk communisten. Bezwaar tegen?’

‘Nee,’ zei Hans snel, ‘maar ik dacht, misschien hebben ze bezwaar tegen ons of zo.’

‘Je vergeet dat revoluties altijd door studenten en arbeiders gemaakt worden,’ zei Paul. Hij draaide zich om, omdat de tram kwam aanrijden, en stapte snel naar het achterbalcon, toen hij stopte. De wagen was bijna leeg. Terwijl de tram weer begon te rijden liepen ze door naar voren, naar de smalle lange bank aan het eind. ‘Tenzij ze natuurlijk de andere klasse in je zien,’ zei Paul, ‘maar dat heb je in je eigen hand.’ Hij ging haastig zitten en schikte in de hoek, met zijn handen diep in zijn zakken, zijn hoofd in zijn kraag getrokken, zodat het haar in zijn nek door zijn das omhoog werd geduwd. Naast de beide anderen maakte hij in zijn te korte regenjas een sjofele indruk.

Toen hij zat, keek Hans snel over zijn schouder en voelde tegelijkertijd voorzichtig of zijn portefeuille nog in zijn binnenzak was. De ramen waren beslagen. ‘Verdikkie, wat een pestweer,’ zei hij.

‘Jij bent een beetje een koukleum, hè,’ zei Klaas grijnzend.

‘Nou!’ zei Hans. ‘Ik heb hier de pest aan hoor.’

‘Het is zelfs zo,’ zei Paul, terwijl hij zich iets vooroverboog, ‘dat ze onmiddellijk beginnen te praten, als ze de indruk hebben dat je betrouwbaar bent. Ze zien dadelijk een groepsleider in je.’ Hij keek even opzij, omdat de conducteur aan kwam lopen en vertrok zijn mond. ‘Heeft één van jullie misschien geld bij zich?’ vroeg hij met een glimlachje.

‘Ik neem wel een kaart,’ zei Klaas. Hij boog zich naar voren en haalde zijn portemonnaie onder zijn winterjas uit zijn achterzak. Terwijl hij de kaart nam, keek Hans onbeweeglijk toe. Paul keek onder de smalle stangen voor het raam door op het achterbalcon. De tram reed langzaam door de bocht. De sneeuwvlokken waren groter geworden. Op straat bleef de sneeuw liggen.

‘Praat jij wel eens met ze?’ vroeg Klaas, terwijl hij de portemonnaie weer opborg.

Paul glimlachte, waarbij hij zijn mond scheef wegtrok. ‘Ik heb na de bevrijding een paar maand in een communistische cel gezeten.’

‘Is het verdomd?’ vroeg Klaas.

Paul knikte kort.

Aan het eind van de wagen stond de conducteur zwijgend in de ingang en keek voor zich uit. Hij bewoog heen en weer met het schokken van de tram. De tram reed uiterst langzaam, omdat er een pekelwagen voor zat.

‘Hoe kwam je daar dan in?’ vroeg Hans.

‘Door er naar toe te gaan, natuurlijk,’ zei Paul lachend. ‘Jezus!’

Bij de Dam stapten ze uit. Ze staken schuin het plein over, Paul een paar stappen voor hen uit. Onder hun voeten was het zacht. Toen in de lucht het carillon begon te spelen, bleef Klaas staan. Hij keek omhoog en luisterde. Om hem heen was het stil. De omtrekken van het paleis waren maar vaag te zien. De sneeuw dwarrelde uit het donker naar beneden.

‘Verrek, wat mieters!’ riep hij enthousiast. Hij zette het op een drafje, met zijn handen in zijn zakken, om hen weer in te halen. ‘Kwestie van honnêteté,’ zei Paul tegen Hans, met zijn hoofd schuin naar hem toe gebogen. ‘Als de koloniale schoftentroep straks de macht weer in handen krijgt, ben je als intellectueel wel gedwongen om je met de politiek te bemoeien, eenvoudig omdat de politiek zich anders met jou bemoeit.’

‘Vinden jullie Amsterdam niet verdomde mooi, vanavond?’ riep Klaas, terwijl hij hen weer inhaalde. Zijn stem sloeg even over van enthousiasme.

Paul wendde zich met een ironisch lachje opzij. ‘Voor mij tien maal liever Parijs.’

‘Nou! En de zon,’ vulde Hans aan.

Klaas luisterde nauwelijks. Hij keek met een verzaligde glimlach om zich heen, zijn haar en schouders wit van de sneeuw.

‘Reden dat die periode als experiment verdomd belangrijk is geweest,’ ging Paul verder tegen Hans. ‘Ik weet nu hoe de organisatie werkt, voor ik definitief mijn keuze doe. Overigens ben ik het met je eens, als je bedoelt dat je die keuze zo lang mogelijk uit moet stellen.’

In de Molsteeg leek het iets minder te sneeuwen. Vlak langs de huizen was het trottoir nat gebleven.

‘Zeg, waar zijn we hier eigenlijk?’ vroeg Klaas, toen ze aan het eind van de steeg een ongewoon brede brug opklommen. Tussen de paaltjes beneden aan de brug stonden drie ingesneeuwde auto's. Paul keek snel om zich heen. ‘Hier heeft vroeger de Haringpakkerstoren gestaan.’ Hij knikte met zijn hoofd in de richting.

‘Werden daar vroeger de haringen gepakt?’ wilde Hans weten. Hij trok zijn das wat hoger voor zijn mond en stopte zijn hand snel terug in zijn zak.

‘Ongetwijfeld,’ zei Paul sarcastisch. ‘Maar het was in de eerste plaats verdedigingstoren, een van de weinige dingen die ik van mijn vader weet. Verder is het een zak.’

Aan de andere kant van de brug, links, stond een besneeuwde gele haringkraam, bij het licht van een lantaren.

‘Ja, ja,’ zei Paul met een wat geknepen stem, terwijl ze voorzichtig de brug afschuifelden, de Oude Leliestraat in, ‘van Amsterdam weet hij een hoop! Een verdomde hoop zelfs.’

‘Hoe zit het?’ vroeg Klaas. ‘Heb jij eigenlijk zo de pest aan je vader?’ In de stilte van de avond klonk zijn stem hard op.

Paul lachte. ‘Ik verdraag zijn lucht niet,’ zei hij vrolijk. ‘Overigens een normaal verschijnsel, ik beken het eerlijk, ik wil met mijn moeder naar bed.’

‘Jezus!’ zei Hans. Hij lachte opgewonden.

Klaas fronste zijn wenkbrauwen en keek nadenkend voor zich op de grond. ‘Is dat niet een beetje overdreven?’ vroeg hij toen en keek Paul van opzij aan.

Paul barstte in lachen uit.

Er was nog een tafel vrij. Aan de andere tafels werd gekaart en gerookt. Aan de bar zaten een paar mannen luidruchtig met elkaar te praten.

‘Uitkijke, ome,’ zei een man, toen Klaas tegen zijn stoel op liep. Verder werd er geen aandacht aan hen besteed.

‘Hoe vind je het hier?’ vroeg Paul, toen ze zaten.

Hans keek benauwd om zich heen. ‘Lollig,’ zei hij.

Klaas zat vergenoegd te kijken. ‘Wat nemen jullie?’ vroeg hij.

‘Ik een borrel,’ zei Paul. Hij had zijn ellebogen op tafel gezet, zijn handen in een brugje, en keek achterom naar de waard.

‘Ik denk dat ik een likeurtje neem,’ zei Klaas.

Paul draaide onmiddellijk zijn hoofd terug. ‘Dat meen je toch niet? Als je er nou meteen uitgemieterd wil worden, moet je zo doen. Je kunt je toch niet van die mensen distanciëren? Dan accepteren ze je nooit.’

‘Denk je?’ vroeg Klaas weifelend.

‘Natuurlijk!’ zei Paul beslist. Hij keek op, omdat de waard naast hun tafel was komen staan, pakte een bierviltje tussen de toppen van zijn vingers en tilde het even in de hoogte.

‘Ja,’ zei hij met een verlegen glimlach, ‘drie ouwe klare en drie pils, graag.’

‘Drie pils en drie oue jenever,’ herhaalde de man, terwijl hij wegliep.

‘Waarom bestel je twee dingen?’ wilde Klaas weten.

‘Dat is gebruikelijk hier,’ antwoordde Paul kort. Hij liet het bierviltje vallen en trok zijn shagdoos uit zijn zak. ‘Denk er overigens om, je kunt er verdomd ziek van worden.’ Hij lachte even. Hans had de waard nagekeken en draaide zich nu weer naar hem toe. ‘Hij herkende je geloof ik niet, hè?’ zei hij. Hij maakte zijn ogen groot.

Paul trok zijn wenkbrauwen op en keek hem van onderuit aan, terwijl hij wat langzamer het vloeitje tussen zijn vingers heen en weer rolde. ‘Óf hij me herkende,’ zei hij scherp, ‘maar hij kent júllie niet en hij is verdomd argwanend.’ Hij keek snel over zijn schouder naar de tapkast voor hij aan zijn vloeitje likte. ‘Type van een maaglijder. Als hij de pest in heeft negeert hij de heleboel.’

Hans knikte en keek opnieuw naar de waard. Hij stond achter de tapkast in te schenken. Achter hem in de grote spiegel kon je tussen de flessen het café nog eens zien. De zoldering was laag, van bruine balken. Het zag blauw van de rook. Hans schoof wat meer onderuit, maakte de knoop van zijn jasje los en legde zijn vingertoppen op de rand van het tafeltje.

‘Zijn dit allemaal communisten?’ vroeg hij wat zachter.

Paul had zijn sigaret aangestoken, nam hem snel uit zijn mond en keek om zich heen. ‘De meesten,’ verzekerde hij. ‘Hier komen voornamelijk havenarbeiders.’ Hij lachte even. ‘Verdomd gek dat jullie je daardoor nog zo laten imponeren. Voor mij was het een vanzelfsprekend contact, moet een verschil in milieu zijn, hoewel -’ Hij keek opzij, de jenever en het bier werden gebracht. Klaas nam zijn borrel wantrouwend op, terwijl Paul met een belangstellend lachje toekeek, rook er eerst aan en nam toen voorzichtig een slokje.

‘Hoe is ie?’ vroeg Paul.

Klaas zette het glas met een bedenkelijk gezicht neer. ‘Een beetje scherp,’ vond hij.

‘Je kunt beter eerst het bier drinken,’ zei Paul. ‘Je had er trouwens niet eerst aan moeten ruiken, de derde borrel is pas echt lekker.’ Hij kneep zijn lippen samen en keek om zich heen naar de kaartende mannen, terwijl hij de as van zijn sigaret naast zich in de asbak tikte. De ruimte was gevuld met het geroezemoes van stemmen. Onder de bruine zoldering was het licht vaag. Hij draaide zich terug, legde zijn armen op tafel en boog zich wat naar hen toe. ‘Moet je eens opletten op die kerels aan dat achterste tafeltje,’ zei hij uit de hoek van zijn mond, bijna zonder zijn lippen te bewegen. Hij maakte met zijn hoofd een haast onmerkbare beweging in de richting. ‘Type van de zware jongens. In Chicago zou dat een gang zijn.’

Hans keek voorzichtig over zijn schouder tussen de tafels door in de hoek, Klaas kon ze vanaf zijn plaats recht in hun gezicht kijken. Het waren vier inderdaad nogal louche kerels. Een van hen droeg een pet. Ze rookten alle vier sigaren en zaten verwoed te kaarten.

‘Vind je ze niet verdomd mieters?’ vroeg Paul met glinsterende ogen. Hans knikte. Hij had zich weer opgericht en zat stijf achter de tafel. Klaas zat in elkaar gezakt, een eindje van de tafel af, met zijn hand aan zijn bierglas. Zijn oren waren vuurrood geworden. Het rumoer in het café werd van tijd tot tijd doorbroken door het harde lachen van de mannen aan de tapkast, die met de waard zaten te praten. Paul draaide zich naar hem om, stak even met een verlegen glimlach zijn vinger op, om een tweede ronde te bestellen en sloeg toen zijn borrel achterover, waarna hij snel zijn mond met de achterkant van zijn vingers afveegde.

‘Hoe oud zijn jullie eigenlijk?’ vroeg Klaas hard, toen de drank gebracht was. Hij keek hen onderzoekend aan.

‘Negentien,’ zei Hans. Hij dronk voorzichtig van zijn borrel en keek over de rand naar Klaas. Paul knikte sarcastisch.

‘Waimeer ben je jarig?’ wilde Klaas nog weten.

‘In januari,’ antwoordde Hans. Hij begon geforceerd te lachen.

‘Waarom wil je dat eigenlijk weten?’ Zijn stem schoot even uit.

‘En jij?’ vroeg Klaas aan Paul.

‘Dat zal dan wel op dezelfde dag zijn,’ zei Paul, met een sarcastisch lachje.

‘De vijfde,’ zei Hans.

‘Verdomd,’ zei Paul verbaasd.

‘Is het waarachtig?’ vroeg Hans vrolijk.

Paul knikte met opgetrokken wenkbrauwen. ‘Het spijt me, maar het is zo.’

Klaas had zijn notitieboekje te voorschijn gehaald en schreef het op. ‘Dat is wel verdomd toevallig,’ zei hij glimlachend.

Paul nam zijn borrel op en dronk hem leeg. ‘Laten we er nog een nemen,’ stelde hij voor. ‘Het is rotzooi, maar ik heb zin om me te bezatten.’

*

‘In ernst,’ zei hij, terwijl hij zich wat meer naar hen toeboog. Zijn gezicht was rood geworden en opgezet van de warmte en de drank. ‘Aansluitend op ons gesprek van daarstraks.’ Hij stak zijn vinger op om aandacht te krijgen. ‘Ik vraag me op het ogenblik serieus af of ik weer lid van de partij zal worden, juist na Linggadjati.’ Hij keek hen doordringend aan. ‘Waar het op het ogenblik om gaat, is dat we alles mobiliseren als tegenwicht tegen de schoftenstreken van de Burgerrecht-troep.’ Hij probeerde nog snel te spreken, maar zijn articulatie was niet helemaal duidelijk meer. ‘Welke partij bedoel je?’ vroeg Klaas.

‘Dé partij,’ zei Paul met een beweging van zijn hand. ‘Er is maar één partij. De c.p.n. natuurlijk.’

Klaas kwam dichter bij de tafel en legde zijn hand op het blad. De bovenste knoop van zijn overhemd was losgeraakt onder zijn das. ‘Ik kan me ook heel goed voorstellen dat iemand de Partij van de Arbeid kiest,’ vond hij.

Paul glimlachte laatdunkend. ‘Niet van iemand met intelligentie.’ Hij nam snel een slok van zijn borrel en keek in zijn glas. ‘Als het erop aankomt zullen ze de hielen van Romme likken, waar hij het hebben wil.’ Hij keek Klaas aan en wees met zijn vinger. ‘Volg de feiten! Let op de koersveranderingen sinds 45, dan weet je wat ik bedoel!’

Klaas dacht na, zijn ogen werden wat kleiner. Hij zakte even weg en sperde ze weer open. ‘Die Schermerhorn lijkt me anders een heel fatsoenlijke vent,’ zei hij.

‘Het gaat niet om het fatsoen,’ viel Paul hem lukraak in de rede. ‘Dat mag je tegen mijn tante zeggen. Het gaat erom dat we tegenover de katholieke schoftentroep een even harde discipline zetten. Kwestie van tactiek!’ Hij probeerde hem agressief aan te kijken. Klaas haalde onzeker zijn schouders op en zocht met zijn hand over het tafelblad naar zijn glas. Het geroezemoes in het café was geleidelijk luider geworden. In het lawaai gingen hun stemmen verloren.

‘En de houding van de c.p.n. in 1940 dan?’ vroeg hij. Hij keek Paul onderzoekend aan.

Paul lachte opgewonden. ‘Een verdomd uitgekiend spelletje! Laat die ethische flauwekul nou toch eens varen. Je hebt te maken met een machtsstrijd, niet met een catechisatie!’

‘Maar het is toch een rotstreek,’ probeerde Klaas nog. Hij glimlachte.

‘Omdat politiek een rotstreek is,’ zei Paul. Hij pakte zijn borrel, nam een slok, en zette zijn glas met een klap weer op tafel. ‘Dát vergeten jullie altijd.’

Klaas luisterde glimlachend. Hij was weer teruggezakt in zijn stoel en keek wazig voor zich uit. ‘Verrek,’ zei hij. ‘Ik ben geloof ik dronken.’

Hans begon hard te lachen en wees naar hem. ‘Moet je zien!’ schreeuwde hij.

Een paar mannen keken naar hen om, maar in het lawaai van het café viel hun geschreeuw verder nauwelijks op.

‘Pas nou verdomd goed op,’ waarschuwde Paul glimlachend. ‘Als je nou doordrinkt, heb je kans dat je kotsmisselijk wordt.’

Hans stond op en steunde met zijn handen op de tafel. ‘Waar zou hier de w.c. zijn?’ vroeg hij. Stijf en onzeker zocht hij tussen de mannen door een weg naar de deur naast de tapkast.

Paul had zijn shagdoos gepakt en probeerde een sigaret te rollen, waarbij hij overal tabak morste. Klaas zat met een gelukzalige glimlach voor zich uit te kijken.

*

Ze draaiden zich nog eens nadrukkelijk om, om te kijken of ze niets vergeten hadden, en hielpen elkaar toen glimlachend naar de deur, recht overeind, terwijl ze hier en daar met hun hand toevallig even steun zochten. Hans trok de cafédeur flink achter zich dicht, met zijn hand naast de deur tegen de muur, toen struikelde hij vrolijk achter de beide anderen aan. Er lag een dik pak sneeuw. Het was doodstil op straat. De lantarens wierpen een kring zacht licht om zich heen.

‘Hé daar!’ schreeuwde Hans.

Klaas liep voor de anderen uit zacht in zichzelf te zingen, met dansende passen.

Paul draaide zich naar Hans om. ‘Weet je wat hij zingt?’ Hij bukte zich van het lachen en wees over zijn schouder naar Klaas. ‘Jezus, ik heb nog nooit iemand zo vrolijk gezien.’

‘Om je rot te lachen,’ riep Hans opgewonden.

Hun stemmen schalden tegen de huizen op.

Klaas draaide zich om en keek naar hen. Ze kwamen vrolijk dichterbij. Hij grijnsde. ‘Opzij!’ riep hij plotseling. Hij kwam in een sukkeldrafje op ze af, spreidde zijn handen uit en duikelde over zijn kop door de sneeuw.

‘Jezus!’ schreeuwde Hans. ‘Die vent is hardstikke lazarus!’

Klaas was grijnzend blijven zitten, zijn benen gespreid, zijn jas onder de sneeuw. Hij krabbelde weer overeind. ‘Opzij!’ riep hij, spreidde zijn handen uit en duikelde opnieuw over zijn kop.

Paul stond stikkend van het lachen bij een lantaarnpaal. Klaas kwam grijnzend overeind, wit van de sneeuw. ‘Jezus, wat heerlijk om dronken te zijn!’ riep hij. ‘Hoi!’

De beide anderen hijgden van het lachen. ‘Om je rot te lachen,’ riep Paul.

Aan de overkant van de straat stond een agent naar hen te kijken.

‘Agent!’ schreeuwde Hans. ‘We zijn dronken.’

De agent reageerde niet.

‘Jezus, wat een zure donder,’ riep Hans.

‘Opzij!’ riep Klaas weer en glimmend van vreugde rolde hij over zijn kop en huppelde toen voor ze uit in de richting van het Leidseplein.

maandag 9 december 1946

‘Pas op jô, mijn vingers,’ waarschuwde Flap. Hij zette haastig het bureau op de drempel, omklemde de vingers van zijn rechterhand, boog zich voorover, richtte zich weer op en sloeg ze met een pijnlijk gezicht uit. Maarten glimlachte.

‘Doet het pijn?’ vroeg hij met leedvermaak. Hij liet het bureau wat zakken om het beter in zijn macht te houden.

‘Nou verdorie,’ zei Flap. Hij bracht zijn vingers naar zijn mond, zoog erop en bekeek ze toen van dichtbij.

Maarten probeerde zijn lachen in te houden en keek schuldbewust toe. Hij richtte zich plotseling op, toen achter Flap tante Bé in de deur van haar kamer kwam staan, en knikte beleefd. ‘Dag mevrouw Hupperts,’ zei hij.

Ze keek ironisch naar Flap. ‘Is dat het laatste?’ vroeg ze toen, terwijl ze haar sigarettenpijp even uit haar mond nam.

‘Ja, mevrouw,’ zei Maarten.

Flap had het bureau weer opgepakt en schuifelde voorzichtig achteruit. Ze bleef in de deuropening staan, terwijl ze het langs haar de gang inschoven.

‘Komen jullie direct wat drinken?’ vroeg ze voor ze zich weer omdraaide. Het was meer een bevel dan een vraag. Zodra ze de kamer weer in was, liet Flap het bureau opnieuw zakken en keek naar zijn vingers. ‘Het deed verdomde pijn, jô,’ zei hij.

‘De man met de tijgerhuid,’ spotte Maarten.

Flap gaf geen antwoord, hij veegde de lok van zijn voorhoofd, pakte nerveus het bureau weer op en trok het voetje voor voetje achteruit naar de kamer van Maarten.

Terwijl Maarten het bureau in de hoek tegen de vensterbank zette, ging Flap op de rand van de divan zitten, tussen boeken, kleren en dekens die daar door elkaar waren neergegooid. Hij schoof zijn voet vooruit en begon een sigaret te rollen. Maarten sloot de deur, pakte het vloeiblad van de divan, legde het op het bureau en trok de la open. Hij haalde er een pennebak uit, een mondharmonica, potloden en een handvol andere rommel, en begon toen een fotostandaard in elkaar te zetten. Flap keek nieuwsgierig toe. Hij likte zijn sigaret dicht en duwde op zijn zakken om zijn lucifers te zoeken, terwijl hij overeind kwam.

‘Is dat Nicolien?’ vroeg hij. Hij boog zich langs Maarten naar voren om te kunnen kijken.

‘Ja,’ zei Maarten onwillig. Hij schoof de foto achterop zijn bureau en draaide zich om naar de divan om de bureaulamp te pakken. Flap boog zich verder naar voren om de foto van dichtbij te bekijken. ‘Hoe oud is ze eigenlijk?’

‘Achttien,’ zei Maarten. Hij stond met de lamp ongeduldig te wachten tot Flap weg zou gaan en schoof hem toen naast de foto op het bureau, waarna hij zich bukte om het snoer achterlangs te leggen. Flap bleef van een afstand staan kijken.

‘Ik denk dat ik me ook maar eens zo'n meisje aan ga schaffen,’ zei hij. Hij draaide zich om, tikte de as af in een asbakje op de divan en ging weer zitten. Hij rimpelde zijn neus even om zijn bril omhoog te schuiven en keek geamuseerd toe, terwijl Maarten met een boekenplank op zijn bureau klom.

‘Tante Bé kende mijn oom ook van school,’ vertelde hij, ‘en toen hij stierf is ze in één nacht grijs geworden.’ Hij maakte een zwierige beweging langs zijn hoofd en glimlachte.

Maarten draaide zich ingespannen om, terwijl hij met zijn arm de boekenplank tegen de muur gedrukt hield. ‘Geef die hamer en die spijkers eens,’ zei hij met een knikje naar de divan.

‘Verdomd mieters, vind je niet?’ zei Flap. Hij boog zich opzij, stopte zijn sigaret in zijn mondhoek, zocht tussen de rommel naast zich en reikte ze Maarten onhandig aan. ‘Toen ik dat hoorde was ik meteen verheid op haar.’

*

Flap stapte het eerst over de drempel, voorzichtig, met een bedeesd tikje tegen de openstaande deur. Maarten kwam verlegen achter hem aan. Achter de bank, die de kamer naar de deur toe afsloot, bleven ze staan. Tante Bé zat met haar rug naar hen toe, aan een grote tafel. Toen ze hen binnen hoorde komen, schoof ze haar stoel een kwartslag om en keek naar hen met ironische ogen. ‘Zo,’ zei ze, ‘jullie zijn dus klaar!’

‘Ja, mevrouw,’ zei Maarten. Flap knikte. Ze was inderdaad helemaal grijs, vrij klein, en zeer beslist.

‘Gaan jullie zitten,’ zei ze, terwijl ze opstond.

Ze gingen naast elkaar op de bank zitten. Het was een bank, waar je diep in wegzakte. Op de grond lag een zwaar perzisch tapijt. Behalve de grote werktafel voor het raam, stond er een kleinere tafel met fauteuils, een boekenkast tot het plafond en in de hoek een palm. Uit een hangkast naast de schoorsteen haalde ze drie glazen op hoge stelen en zette ze voor hen op de tafel. Maarten hield zijn arm stijf op de leuning van de bank en keek naar de glazen. Flap volgde haar met een vriendelijke, verlegen blik, zijn handen in elkaar tussen zijn benen.

‘Wat willen jullie hebben?’ vroeg ze, terwijl ze zich, staande bij de kast, naar hen omdraaide.

Ze keken haar nu allebei aan. Flap knipperde met zijn ogen. ‘Ik graag port, tante Bé.’

‘Port!’ zei ze. Ze keek naar Maarten.

Maarten aarzelde. ‘Is dat sterke drank?’ vroeg hij. ‘Ik drink niet,’ voegde hij er snel aan toe, toen hij haar verbazing zag.

‘Maar je hoeft niet te drínken!’ zei ze.

Hij wendde verlegen zijn hoofd af en keek star naar de tafel.

‘Port daar zit haast niks in, jô,’ hielp Flap hem. Hij keek een beetje angstig naar zijn tante.

‘Ik zal thee voor hem zetten,’ zei ze beslist. Ze nam de portfles en schonk eerst Flap en toen zichzelf in. Maarten keek er onzeker naar.

‘Je kunt het gerust doen, jô,’ spoorde Flap hem aan.

Ze zette de fles achter zich neer en draaide zich om, om de kamer uit te lopen.

‘Geeft U mij toch maar,’ zei Maarten plotseling, met een ongelukkig gezicht.

Ze bleef staan. ‘Ik maak zo thee voor je!’

Hij schudde nu resoluut zijn hoofd. ‘Nee, dank U.’

Flap glimlachte opgelucht, en klapte zijn benen uit elkaar. ‘Je zult zien dat het verdomd lekker is,’ zei hij.

Maarten keek naar het volschenken van zijn glas.

‘Zijn jullie thuis geheelonthouder?’ vroeg Flap.

‘Ja,’ zei Maarten.

‘Ik dring het je niet op,’ zei ze, terwijl ze de fles even ophield boven zijn glas.

‘Nee mevrouw,’ zei Maarten. Hij probeerde te glimlachen. ‘Ik had er nog nooit over nagedacht, maar het is onzin.’ Hij keek een andere kant uit, alsof hij het gesprek daarmee een andere wending wilde geven. Door de ramen keek je in het Vondelpark. Op de paden lag sneeuw, in de perken kwam het zwarte zand door de sneeuw heen. De bomen waren kaal.

Ze ging zitten, pakte haar glas en hief het even op, voor ze dronk. Flap deed hetzelfde. Hij dronk met een genietend gezicht. ‘Ik hoop dat het je hier zal bevallen,’ zei ze, terwijl ze haar glas weer langzaam terugzette.

Maarten knikte en keek naar zijn glas.

‘Misschien zie je kans om Flap aan het werk te houden, want daar mankeert nog wel eens wat aan.’

Flap glimlachte. Maarten luisterde nauwelijks. Hij boog zich plotseling naar voren, haalde het glas naar zich toe, zonder op te kijken, en bracht het snel naar zijn mond.

‘Verder kunnen jullie 's ochtends samen in de eetkamer beneden ontbijten,’ zei ze zakelijk. ‘In de keuken vind je thee. Ben je slordig?’

Maarten keek haar aan. Hij zag geen kans meer om zijn glas terug te zetten en hield het dus in zijn hand.

‘Verlies je vaak de huissleutel?’ verduidelijkte ze.

Hij schudde ernstig zijn hoofd. ‘Die heb ik nog nooit verloren.’

Ze knikte. ‘Anders moeten we het slot vervangen. Dat heeft Flap ons al eens geleverd.’ Ze keek naar Flap. ‘Die krijgt hem niet meer.’ Flap keek verlegen naar Maarten. ‘Maar jij kunt er dus een krijgen.’ Ze nam een sleutel van de tafel achter haar en reikte hem die toe.

Even glimlachte hij. ‘Ik zal hem niet verliezen,’ beloofde hij.

‘En dan is er nog één regel,’ besloot ze. ‘Wie het laatste binnenkomt 's avonds doet de ketting op de deur.’ Hij knikte. ‘Op de benedendeur,’ voegde ze er aan toe. ‘De bovendeur gaat om tien uur dicht. Jij hebt de sleutel van de benedendeur.’ Hij knikte nog eens. Haar ogen lichtten even ironisch op. Ze pakte haar glas en ging wat gemakkelijker naar achteren in haar stoel zitten.

Flap pakte ook zijn glas. Maarten nam een tweede slok.

‘Hoe vind je het nou?’ vroeg Flap.

‘Lekker,’ zei Maarten.

‘Je hebt een drinker in je,’ zei Flap. ‘Die laten hun glas nooit los.’

Maarten keek naar het glas en vertrok zijn mond ironisch.

‘Hoe oud ben je, Maarten?’ vroeg tante Bé.

De spot verdween onmiddellijk. ‘Achttien mevrouw.’

‘Dat is vier jaar jonger dan Flap,’ zei ze. Ze keek even naar Flap. ‘Jij komt weer achteraan.’

De brilleglazen van Flap schitterden even, terwijl hij zich vooroverboog en zijn glas pakte.

donderdag 19 december 1946

Hannie keek nieuwsgierig om zich heen.

‘Hoe vind je het?’ vroeg Hans. Hij stopte zijn linkerduim in zijn broekzak.

‘Wat gezellig,’ zei ze. ‘Wat leuk om hier te zitten.’ Terwijl hij zich afwendde naar de kachel en de schuif dichtduwde, liep ze naar de ramen. Ze ging op haar tenen staan en keek naar buiten.

Hij porde met de pook onderin, zijn linkerduim nog steeds in zijn broekzak.

‘Wat een vieze groene rommel ligt er in die dakgoot,’ zei ze. ‘Gaat dat niet stinken?’

‘Dat zal wel,’ zei hij onverschillig, terwijl hij zich oprichtte. ‘Kan niet verrotten.’ Hij ging in de leunstoel zitten en pakte een pijp van tafel.

Ze draaide zich om. ‘Hé,’ zei ze verrast, ‘rook je een pijp? Gezellig is dat.’

‘Soms,’ zei hij. Hij klemde de pijp in de hoek van zijn mond en rammelde met het lucifersdoosje.

Ze wendde zich weer af en keek om zich heen. ‘Wat is dat voor een plaatje?’ vroeg ze plotseling. Ze liep naar het bed.

Hij keek even op. ‘Picasso,’ zei hij stug.

Ze boog zich met een knie op de rand over het bed en bekeek de plaat van dichtbij. Hij keek onzeker naar haar, maar wendde zijn blik af, toen ze haar hoofd omdraaide, en nam een boek van tafel.

‘Waarom heeft die vrouw twee neuzen?’ vroeg ze.

‘Dat is kubistisch,’ zei hij geërgerd. Hij legde zijn pijp weg en sloeg het boek open.

Ze keek nog eens. ‘Ik vind er niks aan,’ zei ze tenslotte. Ze draaide zich om en ging zitten, trok haar rok onder zich recht en legde haar handen aan weerszijden op de rand van de divan. Ze keek naar hem, terwijl hij met een onverschillig gezicht in het boek bladerde. ‘Je moet de groeten van Thea en Herman hebben,’ zei ze.

Hij grijnsde vluchtig, terwijl hij het boek weer weglegde. ‘Leven die ook nog?’

‘Ze gaan zich misschien verloven.’

Hij trok zijn wenkbrauwen op en knikte.

Ze zwegen. Hij keek vluchtig naar haar, maar wendde zijn blik onmiddellijk weer af naar de kachel, toen ze terugkeek. Ze keek verlegen om zich heen.

‘Het is hier echt leuk,’ zei ze.

‘Ja, het is hier wel lollig,’ gaf hij toe. Hij strekte zijn voet uit en duwde tegen de pook.

Ze keek nieuwsgierig naar hem. ‘Wat doe je nu zo de hele dag?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Een beetje lezen.’

‘Voor je studie,’ begreep ze.

‘Nee, andere dingen,’ zei hij onwillig. ‘Mijn studie doe ik geen pest aan. Dat doe je pas als je je examen hebt aangevraagd.’ Hij deed zijn mond open, voelde met een pijnlijk gezicht langs zijn kaak, sloot zijn mond weer en nam zijn pijp van tafel.

Ze volgde zijn bewegingen zonder iets te zeggen.

‘Ik heb ook een paar vrienden opgescharreld,’ zei hij. ‘Daar zit ik veel mee te kletsen. In kroegen en zo.’

‘In kroegen?’ vroeg ze verbaasd.

Hij keek op en glimlachte een beetje schuldig. ‘Ja, mag dat soms niet? Ik zou niet weten waar anders.’

‘Maar dat deed je in Kampen toch ook nooit?’

‘In Kampen zijn het allemaal oue zakken,’ zei hij ruw.

Toen ze verschrikt reageerde, wendde hij onzeker zijn hoofd af.

Een tijdlang was het stil. Ze keek naar haar hand op het divankleed, schoof haar knieën naar links en keek langs haar kous naar haar schoen. Hij nam haar tersluiks op.

‘Hè, het is hier warm,’ zei ze plotseling. Ze richtte zich op, trok het jasje van haar mantelpak uit en duwde haar borsten coquet naar voren. ‘Je hebt nog niets van mijn nieuwe truitje gezegd,’ zei ze, hem aankijkend.

Hij sperde zijn ogen open en keek vluchtig langs haar, terwijl hij langzaam de pijp naar zijn mond bracht. Zijn hand beefde. Ze kreeg een kleur en sloeg verward haar ogen neer. Hij duwde zijn rug tegen de leuning en stak de pijp krampachtig in zijn mondhoek.

‘Kom eens hier,’ zei hij schor.

dinsdag 7 januari 1947

Het sneeuwde. Maarten trok de deur achter zich dicht en keek omhoog. De sneeuwvlokken kwamen tegen zijn gezicht. Hij ging langs de overkant van de straat lopen en veegde met zijn hand langs de spijlen van het hek. Hij begon te rennen, hield weer in en trapte met zijn voet door de sneeuw. Tegen de rooie gloed boven de stad zakten de sneeuwvlokken langzaam naar beneden. Hij stopte zijn handen diep in de zakken van zijn jopper en slenterde verder. Een meisje liep vlak langs hem. Hij lachte in zichzelf, floot tussen zijn tanden, liep hard de straat over en bleef hard lopen tot hij buiten adem was. De struiken in het plantsoen langs het water stonden roerloos, onder de sneeuw. De sneeuw dempte de geluiden. Hij keek omhoog naar de straatlantarens en duizelde van de vlokken die op hem af kwamen. De ramen van Americain waren beslagen. De deuren van de schouwburg stonden open. Aan de overkant, bij de kiosk, bleef hij staan kijken. De sneeuw zakte voor de gele lampen van de auto's langs. De auto's reden langzaam achter elkaar zonder te toeteren. Op de straten had zich een grijze pap gevormd. Met een paar grote sprongen was hij op de vluchtheuvel en van de vluchtheuvel op de stoep voor de schouwburg. Tussen de bezoekers liep hij naar binnen. Terwijl ze hun parapluus inhaalden en uitschudden in het voorportaal, liep hij door naar de hal, waar het druk was van wachtende en heen en weer lopende mensen. Hij keek naar de modderstrepen en het sneeuwwater op de tegels, hij luisterde naar flarden gesprekken, hij snoof de lucht van natte kleren en liep weer naar buiten, langs de taxi's die langzaam weggleden, bijna zonder stil te staan, en langs de kraam met fruit, die verlicht was. Hij streek langs de ruiten van de etalages, richtte zich op en trok zijn schouders terug, terwijl hij op het smalle trottoir tussen de mensen zijn weg zocht. Ze schoven haastig langs hem, met gebogen hoofden.

Op de Prinsengracht was het plotseling stil. De sneeuwvlokken dwarrelden in het licht van de lantarens boven de geparkeerde auto's. Over de witte sneeuw liepen bruine sporen van banden. Hij probeerde zo te lopen dat hij geen enkele voetstap raakte, maar buiten het licht van de lantaren gaf hij dat weer op. Op de brug over de Leidsegracht bleef hij staan, hing over de leuning en keek naar de dansende weerspiegeling van het licht, een lange rij ballen die rusteloos om elkaar heen draaiden, hoewel het water nauwelijks bewoog. Tussen de bomen en het water liep hij verder, sprong over de touwen waaraan een zolderschuit gemeerd lag, keek op naar de kale besneeuwde takken en naar de witte kappen op de lantarenpalen, haalde diep adem, zodat de sneeuwlucht in zijn longen prikkelde, en glimlachte. Hij bleef staan met zijn rug tegen de stam van een boom en liet de sneeuw op zijn gezicht vallen. Achter de verlichte vensters aan de overkant van de gracht kon hij de mensen zien zitten, zonder dat hij zelf gezien werd.

Het IJ was donker met kleine bewegende Echten en lampen aan het eind van de steigers. Hij luisterde naar de geluiden van over het water, naar de bel van de ponten en het geratel van een trein over het viaduct. Met zijn ellebogen geleund op de brugleuning, zijn handen bij elkaar, keek hij strak voor zich uit, zijn oogleden half gesloten tegen de sneeuwvlokken. In het water dobberden een paar eenden en kwaakten zachtjes. Hij boog zich verder voorover. ‘Ha,’ zei hij. Toen liep hij verder langs de waterkant, sprong tussen de auto's door die de pont afreden en liep met een wijde boog om de stapels besneeuwde koeiehuiden en de buizen met zuurstof die langs de kant bij de steigers lagen. Uit het donker en de neerdwarrelende sneeuw kwam een grote boot het IJ opvaren, een sleepboot voor de boeg en rode en groene lichten in de masten en lichten achter de patrijspoorten. Hij voer voorbij met een zacht ruisen van water tegen de boeg en bromde zwaar, een geluid dat tot in het lichaam door trilde. Onmiddellijk daarop floot buiten het station een locomotief. Maarten was blijven staan en luisterde gespannen tot het weer stil was, duwde zijn handen in zijn zakken naar beneden en stak de straat over naar het stationsgebouw, waarin de electriciteit zoemde.

maandag 20 januari 1947

‘Parijs!’ zei Paul overtuigd, hij keek Klaas doordringend aan, ‘zodra ik de kans krijg, en die krijg ik eerder dan je denkt.’ Hij duwde zijn lippen tegen elkaar, wendde zijn hoofd opzij en tikte zijn sigaret af.

Klaas zat achteruit in zijn stoel gezakt. Hij keek naar zijn hand op de leuning, tilde hem in gedachten op en liet hem weer zakken, en keek toen naar Paul. ‘En waar wou je dan van leven?’

‘Kan niet verdommen,’ zei Paul beslist. Hij keek snel naar Hans en weer naar Klaas en boog zich verder naar voren. ‘In het begin zal ik het misschien verdomd moeilijk hebben,’ zei hij ernstig. ‘Waarschijnlijk zelfs, maar belangrijker is dat ik kan schrijven en gedwongen word tenslotte van mijn pen te leven.’ Hij trok aan zijn sigaret, met zijn vingers tegen zijn lippen gedrukt, en keek in de verte. ‘Jezus! Een mansarde op de vijfde etage, achter de Boul' Mich'.’ Hij glimlachte. De beide anderen glimlachten ook. ‘Mieters,’ zei Hans. Hij richtte zich wat op en verschoof in zijn stoel. Zijn gezicht was lang en bleek in het halfdonker. Zijn arm hing over de leuning van de stoel voor het electrische kacheltje.

‘Het lijkt me heel belangrijk voor je,’ zei Klaas.

‘Het is essentieel,’ verbeterde Paul snel. Hij keek hem scherp aan. ‘Sinds mijn veertiende weet ik dat ik moet schrijven om mezelf te realiseren. Parijs is de enige plaats waar het mogelijk is om naam te maken. Ik zal mezelf constant hebben te bewijzen wat ik waard ben, wil ik er niet onderdoor gaan.’ Hij zweeg even en sloeg zijn ogen neer. ‘Waar ik op het ogenblik over denk,’ vervolgde hij toen nadenkend, ‘is het niet de beste introductie als je een avantgarde-tijdschrift opricht. Kwestie van lef en intelligentie, met de noodzaak tevens om voortdurend positie te bepalen.’

Hans knikte. ‘Dat moet je doen.’ Hij huiverde en boog zich meer naar de warmte van het kacheltje, terwijl Paul hem even van opzij aankeek.

‘Het lijkt me niet gek,’ vond Klaas. ‘Bovendien moet je dan zorgen dat je iedere maand wat klaar hebt.’

Paul knikte. ‘Het risico dat het mislukt is de toetssteen voor je eigen waarde. Je moet bereid zijn jezelf voortdurend te vernieuwen.’

Klaas glimlachte. ‘Wij zijn wel zeer verschillend. Ik van mijn kant streef juist zoveel mogelijk naar harmonie.’

Paul luisterde toegefelijk, wat voorovergebogen. ‘Als ik dat zou doen, zou ik verzanden in een rustig burgerbestaan,’ antwoordde hij, ‘en dat wil ik niet.’

Het was even stil. Paul begon niet opgetrokken wenkbrauwen een sigaret te draaien. Klaas en Hans keken naar zijn handen, Klaas met een nadenkend gezicht.

‘Het is toch jammer dat je de verhalen van Maarten Koning nog niet gehoord hebt,’ zei hij plotseling wat harder. ‘Juist omdat hij zo volkomen anders is dan jij bent.’

‘Het spijt me,’ zei Paul aan zijn vloeitje likkend en het dicht vouwend, ‘maar ik kan er nog steeds niks in zien. Die keer dat ik hem bij jou sprak’, hij keek op, ‘was voldoende. Hij reageert zelfs niet op wat je zegt. Na elke zin: bom! een apodictie.’ Hij maakte een beweging met zijn hand, stak de sigaret in zijn mond en boog zich naar de tafel voor de lucifers.

‘Hij schrijft een heel goeie stijl,’ wierp Klaas tegen.

Paul wuifde het weg. ‘Interesseert me niet. Het gaat me om de vent! Zodra schrijven geen persoonlijke bewustwording is, verlies ik alle belangstelling.’

‘Je weet dat ik dat niet met je eens ben. Techniek kan heel belangrijk zijn.’

‘Accoord, maar niet voor mijn sympathie!’ Hij keek Klaas agressief aan. ‘Ik ben zelfs bereid om het kunst te noemen, als ik er maar van ontslagen word om het te lezen!’

Klaas bracht zijn arm naar achteren en pakte de poot van de staande lamp vast boven zijn hoofd. ‘En Shakespeare dan?’ vroeg hij. ‘Daar weten we toch ook niets vanaf?’

‘Maar verdomme!’ zei Paul. Hij lachte smalend. ‘Dat is nou juist het schoolvoorbeeld van iemand van wie we alles weten, omdat hij constant in zijn werk aanwezig is. Lees de sonnetten, maar nu als dagboeknotities! Als je nou Van Schendel zei, dan konden we praten en die moet ik dan ook net niet!’

Klaas knikte nadenkend. Hij liet zijn hand langs de poot naar beneden glijden, liet los en legde hem weer naast zich op de leuning van de stoel.

‘Waar je eindelijk eens vanaf moet is die domme waardering voor het begrip kunst,’ voegde Paul er nog aan toe. ‘Je vergeet dat we in een frontsituatie zitten! Tegen de vlooien die zich juist met dit beroep op het kunstwerk weten te handhaven. Het enige wat van belang is, is een fel verzet.’ Zijn haar was onder het heftige spreken naar voren gevallen. Hij streek het terug en trok nerveus aan zijn sigaret. ‘Het klinkt rijkelijk verwaand,’ zei hij wat rustiger, ‘maar ik geloof dat ik degene ben die aan dat verzet over tien jaar vorm zal hebben gegeven.’

Klaas glimlachte. Hij wendde zich naar Hans. ‘En wat denk jij ervan?’

Hans trok een verschrikt gezicht. ‘Ik denk dat het verdomd koud is,’ zei hij. Hij huiverde. Hij trok zijn ogen groot. ‘Het zou best eens kunnen zijn,’ voegde hij eraan toe.

‘Ik ben benieuwd of we elkaar dan nog kennen,’ zei Klaas wat harder en keek weer naar Paul.

Paul was achterover gaan zitten en had zijn enkel op de knie van zijn andere been getrokken, zijn voet tikte heen en weer. ‘Jullie mij wel,’ zei hij met een gemeen lachje.

‘Verrek,’ zei Klaas vrolijk. Hij stond langzaam op. ‘Moeten jullie een boterham?’ Hij bleef staan. Doordat hij voor de lamp stond, kwamen de anderen in het donker te zitten.

‘Heb je niet iets anders?’ vroeg Paul ironisch.

‘Jij wilt zeker weer drinken, hè?’ zei Klaas. ‘Ik zou daar maar eens mee oppassen, als ik jou was.’

‘Accoord!’ zei Paul lachend.

Klaas liep om de werktafel heen, maakte de kastdeur open en haalde een stuk brood en een pot appelstroop te voorschijn.

‘Hoe gaat het met je verloving?’ vroeg hij, terwijl hij het brood smeerde.

Hans trok een sarcastisch gezicht. ‘Die is uit.’

Klaas keek onmiddellijk op. ‘Wat?’

Paul keek hem met opgetrokken wenkbrauwen aan.

Hans knikte. ‘Maar waarschijnlijk moeten we over drie weken trouwen.’

‘Verdomd!’ zei Paul verheugd. ‘Is ze voor de bijl?’

Klaas bleef hem verbaasd aankijken. ‘Hoe bedoel je dat?’ vroeg hij.

‘Jezus,’ zei Paul met leedvermaak. ‘Dat heb je dan verdomd stom ingepikt!’

‘Maar waarom is het uit?’ vroeg Klaas.

‘Godverdomme, ethicus!’ riep Paul vrolijk.

Hans haalde zijn schouders op, met een trots lachje.

‘Maar Klaas,’ zei Paul opgewonden. Hij boog zich in zijn richting. ‘Onthoud nou toch eens dat een vrouw een spermatoir is en geen pest meer. Het is te hopen dat je tenminste nog een dochter krijgt,’ vervolgde hij snel tegen Hans, ‘dan kun je bloedschande plegen.’ Hij lachte kirrend.

Klaas fronste zijn wenkbrauwen. ‘Ja, hou nou maar eens op,’ zei hij geërgerd.

Paul draaide zich verbaasd terug. ‘Ben je echt gechoqueerd?’ Hij begon pesterig te lachen. ‘Jezus! Maar dat zou ik zeker doen. Ik zal nooit dochters krijgen, want ik trouw niet, maar als ik ze kreeg.’ Hij stak zijn vinger omhoog. ‘Verdomd!’

Klaas boog zich voorover en smeerde zwijgend verder, met een verstoord gezicht.

‘In ernst,’ zei Paul, toen hij zag hoe hij het opvatte, ‘ik meen het nog ook. Dat zijn toch belachelijke maatschappelijke conventies, daar hoeven wij ons toch niet aan te storen.’

‘Asjeblieft,’ zei Klaas. Hij reikte hem een boterham toe en nam de andere mee voor Hans. Paul lachte opgewonden.

Klaas ging zitten en nam een hap, zonder op hem te letten.

‘Waarom zou jij niet trouwen?’ vroeg hij toen.

Paul zat met de boterham in zijn hand naar hem te kijken. Hij zweeg even voor hij antwoord gaf.

‘Punt één,’ zei hij toen. ‘Ik verdom het om me te binden.’ Er kwam een sarcastische trek om zijn mond. ‘Punt twee. Ik hoop dat ik je daarmee niet nog eens choqueer, maar ik ben erotomaan. Ik kan niet van ze afblijven en als ik eraan ben geweest, vervelen ze me. Punt drie. Ik ben schrijver, als je dat iets meer zegt.’ Hij nam een flinke hap en bleef Klaas ironisch aankijken.

Klaas haalde zijn schouders op. ‘Als schrijver kun je toch heel goed getrouwd zijn.’

Paul reageerde onmiddellijk scherp. ‘Niet als je zonder een cent in Parijs zit!’ zei hij, ‘met de mogelijkheid dat je dagenlang niets te eten hebt.’

vrijdag 14 februari 1947

Terwijl Flap in de keuken bezig was met de thee, zat Maarten aan de tafel, met zijn armen op de leuningen van zijn stoel, en keek in de tuin. Naast hem stond een theelichtje. Het wierp lichtvlekken op het plafond en de muren, en op het tafellaken. Het was schemerig. Van buiten drongen hier geen geluiden door. De schemer en de stilte wekten de indruk dat het nog vroeg was. Uit de keuken klonk het sissen van de fluitketel en toen het rinkelen van de dop over het aanrecht. Maarten schoof verder onderuit. Hij wreef op zijn achterhoofd, en keek toen opzij naar de deur. Flap kwam met snelle passen binnen, de theepot in zijn hand. Hij zette de pot haastig op het lichtje en ging toen zitten.

‘Zo, Maarten,’ zei hij, ‘goed geslapen?’

Maarten knikte. Hij trok zijn benen in, kwam wat naar voren en begon een plak van zijn brood af te snijden. Hij droeg een blauw lakens officiersjasje, dat iets te groot was en hem daardoor in zijn bewegingen hinderde.

‘Ik zit al vanaf acht uur te werken,’ zei hij, terwijl hij een hap nam. Hij kauwde even om ruimte te krijgen. ‘Ik barst van de honger.’

Flap glimlachte. ‘Ik kan niet zo vroeg opstaan, hoor.’ Hij schoof de suikerpot tegen zijn bord en bracht met een bevende hand snel de suiker van de pot op zijn boterham, waarbij hij toch nog morste.

Maarten keek belangstellend toe. ‘Verdomd ongezond,’ vond hij.

Flap stopte één hand in zijn broekzak, boog zich ver over zijn bord en nam een hap. ‘Ik ben niet zo'n krachtmens, hoor.’ Hij richtte zich op, nam de pot van het lichtje en schonk de koppen vol. De tuit van de pot zwaaide onzeker heen en weer boven de kopjes. Hij zette hem haastig weer terug en sloeg zijn vingers even af voor hij verder at. Maarten was weer achteruit gaan zitten tegen de leuning, de hand met de boterham op de rand van de tafel, half boven zijn bord.

‘Zeven uur opstaan,’ zei hij. ‘Van acht tot twaalf werken. Van twaalf tot één rust. Van één tot vijf werken! Acht uur per dag!’ Flap gaf geen antwoord. Hij pikte met zijn vinger een paar kruimels van zijn bord, stak ze in zijn mond en nam een slok van zijn thee. Over de rand van zijn kop keek hij, plotseling grinnikend, naar Maarten. ‘Die vent van hiernaast heeft vannacht weer door de brievenbus geplast,’ zei hij, met een beweging van zijn hoofd.

Maarten keek belangstellend op.

‘Ik hoorde Klazien vanochtend schelden, ’zei Flap, zich verkneukelend.

‘Prachtig,’ zei Maarten enthousiast. Hij sneed een nieuwe boterham af en deed er appelstroop op. ‘Hij zal verliefd op haar zijn.’

Flap kreunde met volle mond. ‘Asjeblieft zeg,’ protesteerde hij zodra hij lucht had. ‘Ik zit te eten.’

Maarten glimlachte.

Flap rommelde in zijn broekzak. ‘Ze is een keer achter de deur gaan staan om hem te betrappen,’ vertelde hij vol leedvermaak. ‘Je moet niet laten merken dat ik dat verteld heb, hoor,’ voegde hij er haastig aan toe. Hij schoof zijn bord van zich weg, veegde zijn vingertoppen af aan een servetje en begon een sigaret te rollen. Met de sigaret slap in de hoek van zijn mond, één oog dichtgeknepen, schonk hij nog eens thee in. Maarten zette zijn mes op het brood, aarzelde even en sneed een nieuwe boterham af. Hij keek tersluiks naar de potten en potjes om het bord van Flap, voor hij opnieuw van zijn appelstroop nam.

‘Hoe was het concert gisteravond?’ informeerde hij, terwijl hij onder het smeren even opkeek.

Flap nam haastig zijn sigaret uit zijn mond. ‘Een droom van een violiste,’ hij maakte een cirkelbeweging met zijn handen, ‘met zo'n wijde witte tulen rok. Precies Bineke.’

Maarten knikte ironisch.

‘Tante Bé was er ook helemaal weg van,’ zei Flap. Hij nam een trek van zijn sigaret, tikte de as weg en keek geamuseerd toe, terwijl Maarten zwijgend doorat.

‘Ga je nog mee?’ vroeg hij, toen Maarten klaar was. Hij stond op, schoof zijn stoel aan, boog zich voorover en blies het lichtje uit. Maarten nam zijn brood, zijn boter en de pot met appelstroop onder zijn arm en liep achter hem aan. Terwijl Flap de petroleumkachel aanmaakte en bij de divan zette, legde Maarten het eten op de boekenkast. Flap ging op de divan zitten, zijn benen uit elkaar aan weerskanten van de kachel en strekte zijn handen uit naar de warmte.

‘Ada Stam heeft me bekend dat ze verliefd op je is,’ zei hij glimlachend. Hij keek op met een plagerig lachje toen Maarten geen antwoord gaf. Maarten was blijven staan. Hij had zijn pijp uit zijn zak gehaald.

‘Ze heeft steenpuisten op haar dijen,’ vervolgde Flap, ‘maar ik heb gezegd dat jij dat geen bezwaar vindt.’

‘Wel verdomme,’ zei Maarten nijdig.

Flap lachte geamuseerd. ‘Ik wil haar ook wel vertellen dat je liever nog even wacht tot ze over zijn,’ zei hij. Hij boog zich wat verder naar voren en bewoog zijn handen kouwelijk voor de kachel heen en weer. ‘Ze worden behandeld met een bijzondere zalf, de dokter zegt dat ze psychische moeilijkheden heeft.’ Hij keek tersluiks op. Maarten glimlachte flauw, zonder te antwoorden.

‘Ik zou haar maar wat helpen,’ drong Flap aan.

Maarten trok de stalen stoel achteruit, ging lui zitten en liet zich onderuit zakken, met zijn voeten naar de kachel. Hij geeuwde.

‘Het is gewoon dat je te bang bent om je te laten verleiden,’ ging Flap door.

‘Ja, ja,’ zei Maarten. Hij wendde zijn hoofd af en keek over zijn schouder in de tuin.

‘Ik zou je wel eens met Bineke willen zien,’ zei Flap. ‘Die zou het wel klaar spelen.’

Hij glimlachte en knipperde nerveus met zijn ogen. ‘Die gaat gewoon op je bed liggen en trekt haar been omhoog.’ Er was opwinding in zijn stem. Hij stak zijn hand in zijn zak en bukte zich om de vlam wat lager te zetten.

‘Heeft ze dat bij jou gedaan?’ vroeg Maarten. Hij keek naar de tijgerhuid boven zijn hoofd.

Flap streek zijn haar terug en glimlachte verlegen. ‘Verdomd jô, die is in staat om iedereen gek te maken.’ Hij rommelde nerveus in zijn broekzak. Maarten stopte zijn pijp leeg in zijn mond en liet hem met zijn tanden langzaam op en neer wippen.

‘Weet je dat ik in een boek sta?’ zei Flap plotseling. ‘Ik ontdekte het gisteren. In een dagboek. Een buurman heeft een dagboek van de oorlog uitgegeven.’

‘Die in de brievenbus pist,’ zei Maarten.

‘Nee, een andere,’ zei Flap haastig. ‘Ik heb hem een keer gered.’ Hij glimlachte. ‘Hij zat een keer in een ligstoel te zonnen en die is toen in elkaar geklapt met zijn handen ertussen.’

Maarten vertrok zijn gezicht.

‘Ik hoorde hem kreunen, jô,’ zei Flap. ‘Hij kon zich niet meer bewegen.’

‘En wat heb je gedaan?’ vroeg Maarten met gefronste wenkbrauwen.

‘Met een ruk uit elkaar getrokken,’ zei Flap. Hij bracht zijn handen bij elkaar en zwaaide ze zwierig weg.

‘Staat dat erin?’ vroeg Maarten.

Flap schudde zijn hoofd. Hij kwam haastig overeind en liep naar zijn bureau. Hij pakte een boek en sloeg het open bij een papiertje. Zijn haar viel voor zijn gezicht. ‘Hier,’ zei hij. Hij wees naar de bladzij, terwijl Maarten vanuit zijn stoel toekeek. ‘Flap Hupperts kwam vanochtend bij ons. Hij vertelde dat de Engelsen en Amerikanen op Sicilië geland waren.’ Hij keek op en glimlachte verlegen.

donderdag 27 februari 1947

De collegezaal liep langzaam leeg. Paul liep snel naar de balustrade, zocht zijn jas tussen de andere jassen, klemde zijn dictaatcahier tussen zijn knieën, en trok hem met een paar vlugge rukken aan, terwijl de anderen zich om hem heen verdrongen. Hij trok de kraag nog eens omhoog, deed de onderste knoop dicht en drong zich naar de trap. Op de tweede trede bleef hij staan en keek ongeduldig om. Hans had zijn jas meegenomen uit het gedrang. Hij klemde zijn das met zijn kin tegen zijn borst en haalde zijn arm naar achteren. Klaas had zich tussen de anderen ingedrongen en zocht met een afwezig gezicht in de massa kleren rond, zijn tas in zijn hand. Paul moest wat opzij, om ruimte te maken. Hij kneep zijn lippen samen. Hij draaide zich snel om, toen achter hem de deur van het seminarium werd geopend. Een paar ouderejaars gingen naar binnen. Achter het bureau zag hij Springvloed staan. ‘Wat heb ik gezegd!’ zei hij triomfantelijk, toen Klaas en Hans zich bij hem voegden. Hij liep haastig de trap af, draaide zijn hoofd onder het lopen weer naar hen om, en trok zijn mond scheef. ‘Zijn hele optreden bewijst dat hij een kwaad geweten heeft!’

Klaas bleef op de eerste omgang staan, zette zijn tas tussen zijn voeten, trok zijn das goed en knoopte zijn jas dicht. Paul wachtte ongeduldig. Een paar studenten drongen zich voorbij. ‘Let op!’ zei hij gedempt. Hij zwaaide even met zijn hand. ‘Ieder college komt hij terug op de zin van de wetenschap en altijd met dezelfde zelfbelazerij.’ Ze liepen weer door. Hans was naast hem komen lopen, Klaas liep achter hen, zonder te luisteren.

‘Curieus,’ zei Paul tegen Hans, ‘omdat hij de enige is die dat doet. De anderen zijn helemaal ouwe zakken. Maar het blijft merkwaardig dat iemand van zijn intelligentie dit niet doorziet.’ Onder het spreken draaide hij zich half om naar Klaas. ‘Volslagen cirkelredenering!’ Klaas liep nadenkend achter hem. Hij zette zijn voet telkens zwaar op de volgende tree.

‘Maar je kunt toch niet eisen dat hij de wetenschap zinloos vindt?’ zei hij hard. ‘Dan zou hij geen professor kunnen zijn.’

Paul knikte en keek weer voor zich. ‘Inderdaad! En dat is wat ik hem verwijt.’ Hij zweeg, boog zijn hoofd iets voorover en keek met opgetrokken wenkbrauwen naar Rosalie Balmakers, die een tiental treden voor hen uitliep. Er kwam een ironische glimlach om zijn mond. Hij liep sneller de trap af, zodat hij eerder dan Hans en Klaas beneden was, bleef vlak achter haar lopen en knikte goedkeurend, terwijl hij haar ostentatief van haar voeten tot haar hoofd opnam. Toen ze de deur naar de binnenplaats wilde openen was hij haar juist voor, legde tegelijk even zijn hand tegen haar bontjas en boog met hetzelfde ironische lachje. Ze draaide zich naar hem om, glimlachte en trad naar buiten. Hij wendde zich nerveus af. Zwijgend hield hij de deur voor Hans en Klaas open en fixeerde haar opnieuw met een raadselachtig lachje toen ze met zijn drieën achter haar aanliepen. Ze wiegde een beetje. Klaas keek verbaasd naar hem.

‘Zeg, waar heb jij zo'n plezier om?’ vroeg hij.

Paul vertrok zijn mond, zonder haar een ogenblik uit het oog te verliezen. ‘Ik heb op een bontjas geslagen en er zat een kont onder,’ zei hij met een van sarcasme verknepen stem. Hij maakte snel zijn lippen vochtig en haalde een hand uit zijn jaszak. ‘Kijk eens hoe dat loopt! Volmaakt!’ Ze keken. ‘Die heupen,’ zei Paul en schetste even de lijn met een opwaartse beweging van zijn hand. ‘De manier van lopen! Een verdomd mooi wijfje!’

‘Ze lijkt me nogal dom,’ zei Klaas. ‘ík zou maar oppassen, als ik jou was.’

Ze keek even om voor ze de Poortdeur opentrok.

Paul glimlachte. ‘Ik pas wel op. Maar een cyclus zit er wel in!’

Hans trok de deur open en liep voor hen uit de Poort in. Klaas kwam achteraan. ‘Schrijf eerst je roman maar eens,’ zei hij, terwijl hij de deur overnam.

Paul keek haar nog snel na en volgde hen toen naar links. In het voorbijgaan keek hij over de boeken in de stalletjes. Klaas liep naast hem, met zijn ogen naar de grond, zijn voorhoofd gefronst, zijn tas slingerend aan zijn hand. Hans keek voor zich uit.

‘Ik begrijp toch nog niet waarom je wilt dat Springvloed de wetenschap zinloos vindt,’ zei Klaas. Hij keek Paul van opzij aan. Paul lachte kort. ‘Het gaat om de pretentie dat het zin heeft.’ Er kwam een gemeen lachje om zijn mond. ‘Ik eis nu eenmaal dat de mensen de moed hebben direct creatief te zijn. Kwestie van honnêteté.’

Klaas keek hem vorsend aan. ‘Maar waarom studeer je dan zelf?’ Paul kneep zijn lippen samen en duwde zijn handen dieper in zijn zakken. ‘Omdat ik het wil kennen.’ Hij knikte. ‘Ik wil eerst goed kotsen van de bende voor ik naar Parijs ga. Jullie niet?’ Hij keek hen agressief aan.

Klaas schudde zijn hoofd. Ze liepen de Poort uit en sloegen rechtsaf.

‘Je weet dat ik leraar wil worden,’ zei hij.

‘je zult het niet blijven,’ voorspelde Paul.

woensdag 19 maart 1947

Aan de voetstappen op de trap hoorde Hans dat het Paul was. Hij stond op vanachter zijn werktafel, nam zijn pijp en tabak mee en liep naar de stoel bij de kachel. Toen hij ging zitten, zwaaide Paul de deur open, met zo'n vaart dat hij tegen de divan sloeg.

‘Hij is zat!’ riep hij opgewonden. Hij ving de terugspringende deur behendig op en sloot hem met een snelle zwaai. ‘Maar hij weet wat hij doet!’ Hij stak een vinger omhoog, marcheerde naar de divan, liet zich zakken, trok gichelend zijn benen achterover en liet zich weer naar voren vallen. ‘Idee voor een roman.’ Hij wees met zijn vinger naar hem en keek hem slim aan.

Hans glimlachte verschrikt, maakte zijn rug hol en duwde zijn schouderbladen tegen de leuning.

‘Niemand die er nog op is gekomen. God wat een boerenkaaskneuters! Zitten elk jaar met een paar honderd te schrijven en niemand die zijn bollee hoofd gebruikt.’ Zijn gezicht was rood opgezet, zijn ogen kwamen bol naar voren. Hij stak zijn vinger omhoog. ‘Niemand, vriend! Ook jij niet!’ Hij trok vrohjk zijn voeten op en liet ze weer op de grond terugvallen.

Hans knipperde met zijn ogen, stak zijn pijp in de hoek van zijn mond, stopte zijn handen in zijn zakken, haalde ze er weer uit en legde ze op de stoelleuning.

‘Serieus,’ zei Paul, met een dwaze glimlach om zijn mond. Hij barstte opnieuw in een hoog lachen uit. ‘Heb je een sigaret?’

Hans stond van zijn stoel op, zocht op zijn werktafel naar zijn shag en gooide het pakje voorzichtig naar hem toe. Paul trok beide voeten van de grond, ving het op en vouwde het open.

‘Je denkt misschien dat ik zat ben, maar ik ben verdomd serieus,’ zei hij opgewonden. ‘Ik hecht eraan dat je me gelooft.’ Hij morste op de grond. Hans keek ernaar, zonder iets te zeggen. ‘Ik ga uit van verschillende bewustzijnslagen,’ vervolgde Paul, terwijl hij ingespannen de sigaret in zijn formaat probeerde te krijgen. ‘Minstens tien! Kwestie van intelligentie.’ Hij keek gespannen op en likte aan het vloeitje. ‘Het gevoel dat je over een bevroren modderland loopt! Daaronder is weer land en daaronder weer. Hou dat vast!’ Hij stak zijn sigaret in zijn mond en hield zijn hand op, terwijl hij hem vragend aankeek. Hans zocht naar lucifers, eerst in zijn broekzak, stond op en pakte ze van de schoorsteenmantel.

‘Jezus! Dit wordt een revolutie in de roman,’ voorspelde Paul enthousiast. ‘Totaal andere techniek.’ Hij zweeg abrupt om het doosje te vangen, miste het en boog zich voorover om het te zoeken. ‘Totaal andere lezers.’ Hij dook op zijn hurken en graaide onder de divan. ‘Je zult hem niet meer horizontaal kunnen lezen, maar verticaal.’ Het geluid van zijn stem werd gesmoord, doordat hij in elkaar gebogen, met zijn hoofd half onder de divan zat. Hans stond werkeloos toe te kijken en ging langzaam weer zitten toen Paul overeind kwam. Hij keek naar de schuif van de kachel en streek zijn haar naar achteren.

‘Verrek!’ zei Paul, terwijl hij met bevende handen de sigaret aanstak. ‘De hele geesteswetenschappen op de fles.’ Hij zwaaide enthousiast met zijn arm. ‘Springvloed kan op het dak gaan zitten. Eén geniale gedachte en de heleboel ligt plat. De druktechniek,’ zijn stem ging opgewonden de hoogte in. Hij sprong op, liep naar de werktafel, pakte een potlood, keek haastig over de boeken. ‘Een stuk papier!’ Hij trok een la open, terwijl Hans half overeind kwam, trok er een stuk papier uit en kwam naar hem toe. ‘Hier!’ Hij zocht naar een plek waar hij het neer kon leggen en legde het toen op de schoorsteenmantel. Met trillende handen begon hij lijnen te trekken, zijn lippen stijf op elkaar geklemd, zonder verder aandacht aan Hans te besteden, die was opgestaan en van een afstandje probeerde te zien wat hij deed. Hij streepte weer door, probeerde ingespannen na te denken met zijn potlood op het papier, trok nieuwe lijnen en frommelde toen plotseling het papier in elkaar. ‘Natuurlijk níet,’ zei hij mat. ‘Bewijs hoe je vast blijft zitten aan je oude denkschema's.’ Hij streek langs zijn voorhoofd, liep terug naar de divan, ging zitten en probeerde Hans indringend aan te kijken. Hij had dikke wallen onder zijn ogen. ‘Het principe is juist dat mijn boek meerdimensionaal wordt,’ zei hij nadrukkelijk. ‘Ik werk niet met één, maar met tien bladzijden tegelijk.’ Hij trok zijn lippen weer samen, gooide zijn sigaret half opgerookt op de grond en begon een nieuwe te rollen. ‘Dat is het principe,’ zei hij voor zichzelf. Hij schoof de punt van zijn tong langs zijn lippen. Hans bukte zich, pakte de brandende sigaret tussen duim en wijsvinger en kwam uit zijn stoel om hem in een asbak te gooien. Hij zocht naar een voorwerp om hem mee uit te drukken en nam tenslotte een briefopener, waarmee hij de brandende punt eraf tikte. Paul keek voor zich uit, zijn mond scheef getrokken. Toen Hans weer op zijn stoel zat, keek hij hem bol aan. Hij was wat bleker geworden. Hij wreef met zijn vinger langs zijn neus.

‘Eén bladzij voor ieder bewustzijnslaag,’ zei hij. Hij streek weer langs zijn voorhoofd, keek Hans opnieuw hardnekkig aan, en probeerde snel en nadrukkelijk te praten. ‘Elke bladzij moet doorzichtig zijn. Elke volgende dikker, die is moeilijker te bereiken.’ Hij zwaaide met zijn hand. ‘Kortsluiting geef ik aan door gaten, de één verder dan de ander.’ Hij zweeg en probeerde na te denken, boog zijn hoofd en rolde de sigaret waaraan hij bezig was verder af.

Hans verschoof ongemakkelijk op zijn stoel. ‘Dan moet je ook ander papier gebruiken,’ zei hij voorzichtig. Hij grijnsde zenuwachtig toen Paul opkeek. Paul was doodsbleek geworden. Het zweet stond op zijn voorhoofd. Plotseling gooide hij de sigaret opzij, liep haastig naar de wasbak en boog zich voorover. Terwijl hij overgaf, keek Hans geschrokken de andere kant op. Hij draaide zich pas weer om, toen het stil werd. Paul kwam slap en duizelig overeind, met één hand nog op de rand van de wasbak. Hij het hem los, veegde met de rug van zijn hand langs zijn mond, greep naar zijn voorhoofd en ging op de divan zitten. ‘Heb je asperien?’ vroeg hij.

‘Beneden wel,’ zei Hans. Hij stond onmiddellijk op en liep de kamer uit, zonder om te zien.

Toen hij terugkwam, lag Paul in elkaar gerold op het bed te slapen. Op zijn tenen sloot hij de deur, liep naar de wasbak en liet met afgewend hoofd de kraan lopen. Toen ging hij voor zijn werktafel zitten, met zijn rug naar Paul toe, trok een boek naar zich toe, pakte een potlood en probeerde te lezen.

dezelfde avond

Voor de ingang van Desmet stonden een paar jongens een sigaret te roken, in de verlichte hal achter hen leunde de portier tegen de kassa en praatte over zijn schouder met de cassière. De tweede voorstelling was net begonnen. Ze bleven staan en keken naar de foto's in de uitstalkast.

‘Blijkbaar een film over de zee,’ zei Maarten.

Ze liepen uit het lamplicht weg en staken de Middenlaan over.

‘Pas op!’ waarschuwde Maarten. Hij tikte Klaas op zijn schouder. Een auto reed rakelings voor hen langs.

‘Houd jij eigenlijk van de zee?’ vroeg Klaas. Hij keek opzij.

Maarten glimlachte. Achter het hek lag het Wertheimpark, in het donker. De takken boven hun hoofd ritselden en kreunden, terwijl ze in de wind heen en weer woeien. ‘De nacht waait aan van over zee,’ citeerde hij, toen Klaas op een reactie bleef wachten. ‘De duinen donkeren,’ voegde hij er wat meer terloops aan toe. ‘De rotsen donkeren,’ verbeterde Klaas. ‘Dat is wel een goed gedicht, hè,’ zei hij wat harder.

‘Mieters,’ antwoordde Maarten. Hij sloeg op de leuning, terwijl ze de brug overliepen. Over de brug sloegen ze rechtsaf, de Nieuwe Heerengracht op. Het was koud. Er was bijna niemand op straat. Tegen de wal, onder de bomen, lagen schuiten met kolen. Klaas keek voor zich uit, zijn hoofd opgericht, zijn ogen neergeslagen, zijn handen hoog in zijn jaszakken. Maarten keek naar het donkere water, naar de grauwe kaderand en voor Klaas langs naar de gevels van de huizen en de verlichte vensters. Hij had de kraag van zijn jopper opgeslagen en voor zijn kin dichtgeknoopt.

‘Als kind kon ik tijdenlang naar het omslaan van de golven kijken, aan de rand van het water,’ vertelde Klaas.

Maarten luisterde. ‘Daar zou ik nooit geduld voor hebben,’ zei hij, toen Klaas nadenkend zweeg.

‘Ik ook niet meer,’ bekende Klaas. ‘We hebben een heleboel aan rust verloren.’ Zijn schoenen kraakten onder het lopen. Er kwam een fiets langs. Hij rammelde zachtjes op de keien. Het zoemen van de dynamo was nog even te horen, voordat het geluid van de wind het overstemde.

‘Ik heb een verhaal geschreven over een vent die de zee inliep,’ vertelde Maarten. ‘Tenslotte was hij verdwenen.’

‘En toen?’ wilde Klaas weten.

‘Niks,’ zei Maarten. ‘Hij kwam niet meer terug. Het ging om de sfeerbeschrijving, een zomeravond, nevel over het water.’ Hij glimlachte.

Klaas keek hem onderzoekend aan. ‘Hoe kwam je daaraan?’

‘Ik heb het een keer gezien,’ zei Maarten.

Klaas maakte een ongelovige beweging met zijn hoofd.

‘Het is zo,’ hield Maarten vol. Hij begon schuldig te lachen. ‘Eerst zag je nog zo'n hoofd en toen niets meer. Verdomd mieters.’ Klaas fronste zijn wenkbrauwen.

‘Het is werkelijk zo,’ verzekerde Maarten.

‘Waarom heb je daar dan niks aan gedaan?’ vroeg Klaas.

‘Dat moet die vent toch zelf weten,’ zei Maarten.

Klaas zweeg. Ze liepen zwijgend langs de sluizen, waarvan de bomen in het donker wit oplichtten.

‘Ik geloof dat ik er in zo'n geval nooit een verhaal over zou kunnen schrijven,’ zei Klaas. Hij wilde rechtsaf slaan, de brug over, maar toen Maarten rechtdoor liep, naar de Prins Hendrikkade, veranderde hij van richting en kwam op een drafje weer naast hem. ‘Verdomme,’ zei hij geraakt. ‘Dat kun je toch wel even overleggen?’

‘We gaan naar de pont,’ antwoordde Maarten, zonder naar hem te kijken.

‘Jij hebt iets van een dictator in je,’ zei Klaas. ‘Jij mag wel eens oppassen, jij.’ Hij gaf hem een por met zijn elleboog, waarop Maarten onwillig uitweek, zonder antwoord te geven.

Ze sloegen de hoek om en kregen de wind recht in hun gezicht, zodat Maarten de tranen in de ogen sprongen. Door de tranen heen zag hij de lichten van het Marine-etablissement, aan de overkant van het water, op en neer dansen. Het water was woelig. Hij keek om, of er geen auto achterop kwam. ‘Ze mogen hier wel eens een stoep maken,’ zei hij hard, om in de wind verstaan te worden. Hij keek opzij, omdat Klaas niet reageerde. De oren van Klaas waren rood geworden van de kou. Hij droeg een jas met enorme schoudervullingen.

‘Als jij de mensen niet helpen wilt,’ vroeg hij, toen Maarten naar hem keek, ‘waarom word je dan leraar?’

‘Omdat je dan met niemand wat te maken hebt,’ antwoordde Maarten onmiddellijk.

Klaas keek hem onderzoekend aan, terwijl ze onder een lantaarn door liepen. ‘Heb jij werkelijk zo de pest aan de mensen?’

Maarten probeerde sarcastisch te lachen. ‘Ik zou het liefst met een machinegeweer op een toren gaan zitten.’

‘Maar wat heb je daar voor reden voor?’ vroeg Klaas.

Maarten glimlachte en wendde zijn gezicht weer tegen de wind in. ‘De atoombom is een mooie oplossing,’ zei hij.

De wind en de kou maakten een geregeld gesprek ongemakkelijk. Zwijgend liepen ze naast elkaar, aan de kant van de weg, dichtbij het water. Af en toe passeerde hen een auto. De pakhuizen aan de overkant waren donker. In de verte, boven het Centraal Station en het centrum van de stad, lag een rooie gloed tegen de donkere lucht, boven een chaos van kleine lichten. Tegenover de Kromme Waal sloegen ze rechtsaf en bij de spoordijk nog eens, de Oosterdokskade op, met de wind in de rug. De bomen boven hun hoofden kraakten. Van de richting van de stad kwam het monotoon gegrom van het verkeer, met af en toe een autotoeter erbovenuit. Het water aan de overkant van de weg klotste tegen de schoeiing. Plotseling werden alle geluiden weggevaagd door het lawaai van een voorbijrijdende trein. Maarten was blijven staan en luisterde met zijn hoofd opgericht. Klaas wachtte een paar passen verder op hem, met zijn schouder tegen de wind in en zijn gezicht afgewend.

‘Alles zou je moeten kunnen opschrijven,’ zei Maarten, toen hij hem weer inhaalde.

‘Dat is nogal litterair,’ vond Klaas. ‘Het lijkt me dat dat aan iedere werkelijke beleving in de weg staat.’

dezelfde avond

Hans liet het potlood tussen de bladzijden vallen, schoof het boek van zich af en keek op zijn horloge. Half één. Paul had zich in zijn slaap op zijn andere zij gerold en lag nu met zijn gezicht naar hem toe, zijn mond half open, zijn hand op zijn kruis. Besluiteloos keek Hans naar het boek, duwde met de nagel van zijn wijsvinger het potlood omhoog, zodat de punt gelijk kwam te liggen met de bovenrand van de bladzij, trok de flap van de stofband tussen de bladen uit, vouwde hem over de opengeslagen bladzij en draaide zich opnieuw om. Hij keek op zijn horloge. Half één. Hij trok met zijn mond, veegde zijn haar terug en zocht verveeld met zijn ogen over zijn werktafel. In de stilte was de ademhaling van Paul hoorbaar. Buiten woei de wind over het dak. Hij keek even omhoog naar de zwarte ruiten boven zijn hoofd, wendde zich langzaam af naar de kachel, keek opnieuw naar Paul en weer naar de kachel. Toen hij opstond en zijn stoel een beetje hard achteruit zette, deed Paul plotseling zijn ogen open en keek hem klaar wakker aan.

‘Jemi,’ zei Hans. ‘Jij slaapt ook licht.’ Hij lachte geschrokken.

‘Dat is typerend voor een neuroticus,’ antwoordde Paul. Hij kwam rillend overeind. Hij smakte met zijn tong tegen zijn verhemelte en keek om zich heen op de divan. ‘Heb je een borrel in huis?’

Hans was naar de kachel gelopen en vulde hem bij.

‘Jezus nee,’ zei hij.

‘'t Beste is om meteen weer te gaan drinken,’ zei Paul. Hij rilde.

‘Verdomd koud is het hier. Hoe laat is het?’

Hans keek op zijn horloge. ‘Vijf over half één.’ Hij ging weer zitten en keek Paul aan.

Paul pakte de shag, die nog naast hem op de divan lag, en begon een sigaret te rollen. Hij kneep zijn lippen samen en fronste zijn voorhoofd. ‘Die idee voor die roman,’ zei hij, hij likte aan het vloeitje en keek Hans recht in zijn gezicht, ‘blijft strict onder ons.’ Hans knikte, vol ontzag. ‘Natuurlijk.’ Hij legde zijn arm achter zich op zijn werktafel, maar trok hem meteen weer terug en legde hem op zijn been. ‘Daar kun je van op aan,’ verzekerde hij.

Paul smakte met zijn tong en haalde hem langs zijn lippen voor hij de sigaret in zijn mond stak. Ze begonnen allebei naar lucifers te zoeken, Paul op de divan, Hans op zijn werktafel. Paul vond ze het eerst.

‘Heb je ook geen bier?’ vroeg hij.

Hans schudde zijn hoofd. ‘Als ik het geweten had,’ zei hij vaag, verontschuldigend.

Paul liet de lucifer op de grond vallen, stond op, liep naar de kachel en bleef daar staan. Nadenkend keek hij naar het zwarte raam, zijn mond vertrokken.

‘Denk je dat je hem gaat schrijven?’ vroeg Hans.

Paul wendde zijn gezicht naar hem toe, zijn ogen waren afwezig. ‘Er zit een verdomd gevaarlijke kant aan,’ zei hij, alsof hij tot zichzelf sprak. ‘Negen op de tien kansen dat je schizofreen wordt.’ Hij trok zijn mondhoeken terug en knikte. Plotseling keek hij Hans aan. ‘Wat ik mij afvraag is: wat is de biologische basis voor deze theorieën.’ Hij streek snel met zijn vingertoppen over zijn voorhoofd. ‘Verdomd gek! Sinds mijn zevende heb ik constant koppijn, nadat ik met gymnastiek op mijn hoofd ben gevallen. Vermoedelijk een hersenbeschadiging. Ze hebben nooit iets kunnen vinden,’ hij keek Hans scherp aan, ‘maar de mogelijkheid blijft dat je intelligentie een ziekteverschijnsel is, in het algemeen trouwens.’ Hij zweeg en wendde zijn hoofd af. Hij zag er moe en mistroostig uit.

zondag 30 maart 1947

Flap legde de viool onder zijn kin, boog zich iets naar voren naar de standaard en begon te spelen. Onder het spelen draaide hij zijn bovenlichaam mee met de bewegingen van de strijkstok. Hij speelde Bach. Hij had een aarzelende streek met lichte, romantische uithalen. In het grote stille huis klonk de viool ijl door. Het was zondagmiddag. Maarten was het weekeind naar huis, Klazien zat boven op haar kamer te haken, Tante Bé deed haar middagdutje. Terwijl hij speelde boog hij zijn hoofd iets achterover en keek in de verte, boog zich voorover naar het blad, stopte even om het blad om te slaan en speelde weer door. Midden in een passage brak hij plotseling af, legde de viool op de divan, liep met de strijkstok in de hand naar zijn schrijftafel en schreef:

De kleuren van de dag zijn violet

En in uw kamer hangt verlegen schemer

Hij keek naar het resultaat en dacht na. Aarzelend schreef hij langs de rand van het papier: bed, trompet, knet-ter, gezet, geplet, vet, pret, net, tabouret, zette zijn knie op de stoel en bracht zijn hand onder zijn hoofd, zijn elleboog op het bureau. Naast het rijtje rijmwoorden zette hij: neem'r, wat hij onmiddellijk doorstreepte. Peinzend stak hij zijn hand in zijn broekzak, rommelde rond, trok de hand er weer uit en krabbelde snel: En in uw kamer hangt de schemer zo verlegen. Hij keek ernaar, schudde zijn hoofd en schreef daaronder: Uw kamer maakt de schemer wat verlegen, streepte het gejaagd door en schreef: Uw kamer maakt de schemer zelfs verlegen, Naakt ligt gij achterover op uw bed. Hij gaf er een kras door: Gedempt klinkt uit de vert' een jazztrompet, en kraste ook dat weg. Nadenkend kwam hij overeind, liep met de strijkstok in zijn hand naar de divan, boog zich voorover, pakte de viool en wilde weer gaan spelen.

‘Flap!’

Hij legde haastig de viool weg, was met een paar snelle passen bij de deur en opende hem op een kier. ‘Ja, tante Bé. Ik ben klaar!’ Haastig legde hij de strijkstok weg en liep naar de kapstok naast zijn kamerdeur. ‘Ik kom!’ riep hij, terwijl hij snel een das om zijn hals sloeg en zijn jas aantrok.

Ze stond ongeduldig op hem te wachten, in een kleine bontjas, een ijsmuts op haar hoofd.

‘Kom eens hier,’ zei ze. ‘Die das zit verschrikkelijk!’

Gewillig deed hij zijn kin omhoog en het hem rechttrekken.

Met kleine passen, de schouders hoog opgetrokken, liep hij naast haar, af en toe iets opzij buigend om haar antwoord te geven of een opmerking te maken. Hij was zeker twee hoofden groter. Ze gingen het hek van het park in en liepen langs de vijvers. De zon scheen, de hemel was heel licht bewolkt, het rook naar de lente. Een heer nam beleefd zijn hoed af toen ze hem tegenkwamen. Tante Bé knikte kort, Flap glimlachte verlegen.

‘Wie was dat?’ vroeg hij.

‘Professor van Dolpen, de chirurg,’ antwoordde ze.

Bij een huis in de Vondelstraat belden ze aan en werden door een dienstmeisje binnengelaten.

Flap luisterde vriendelijk naar het gesprek tussen de beide dames. Door de grote ramen keek je uit over het park. De zon lag nog in de serre, over het dikke perzische tapijt. Hij keek naar de glimmend gepoetste secretaire, naar de vaas met kunstbloemen, de portretten en de bijzettafeltjes, zijn handen op zijn knieën, op de punt van zijn stoel. Het meisje bracht geruisloos thee en koekjes binnen, en voorzichtig, met het oog op zijn bevende handen, bracht hij het kopje naar zijn mond en dronk met kleine teugen. Over de rand keek hij met vertedering naar de kunstbloemen. Pas toen het woord tot hem gericht werd mengde hij zich voorzichtig in het gesprek.

‘Ik geloof niet dat de tegenwoordige jeugd zo cynisch is,’ zei hij met een verontschuldigend lachje. ‘De oorlog heeft ons juist de waarde van het kleine geluk geleerd.’

‘Maar wat ik lees van jongere mensen is vaak zo hard en zo bitter,’ zei de vriendin van zijn tante. ‘Ik heb zo het gevoel dat deze jonge mensen het geluk dat wij in onze jeugd gekend hebben, missen. Als ik bedenk dat mijn man en ik 's ochtends in alle vroegte de polders in wandelden en elkaar de Mei van Gorter voorlazen, dan geloof ik toch niet dat de jonge mensen van tegenwoordig dat begrijpen zouden.’

‘Een heleboel niet,’ zei Flap beminnelijk, ‘maar zou dat in uw tijd ook niet zo geweest zijn? Het zijn toch altijd maar bepaalde mensen die dat begrijpen.’

De oude dame knikte. ‘Ik vind het prettig iemand die zelf nog jong is met zoveel idealisme te horen praten,’ zei ze. ‘Ik spreek zo weinig jonge mensen, je krijgt het gevoel soms dat je er niet meer bij hoort, heb jij dat ook niet Bé?’

Tante Bé schudde kort haar hoofd, wat ironisch, en Flap dacht ook dat ze zich vergiste. Als er zo weinig jonge mensen hij haar kwamen dan was dat toch eerder uit verlegenheid dan uit onverschilligheid.

Ze keken naar de wandelaars in het Vondelpark en naar de kale takken en de vriendin begon aarzelend over haar eigen jeugd te vertellen toen bleek dat Flap daar graag over horen wilde. Het meisje kwam met de glazen en de port. Ze keken elkaar even aan en dronken toen met kleine, voorzichtige teugjes. Het was heel goede port.

Langzaam werd het schemerig in de kamer en toen er geen wandelaars meer in het park liepen en de lantarens aanfloepten, stond de oude dame op om de schemerlamp aan te doen.

vrijdag 25 april 1947

Het was al vrij druk toen Maarten de Mensa binnenkwam. Even bleef hij bovenaan de trap staan en keek de zaal rond, toen liep hij de vestiaire in. Met zijn college-dictaat in de hand liep hij naar de tafel aan het eind van de zaal. Hij wachtte tot hij aan de beurt was en keek naar de drie jongens achter de tafel die de kaarten controleerden, de bonnen uitreikten en intussen van hun bord aten. Bij de toonbank moest hij opnieuw wachten, omdat er juist een gamel leeg was, en toen liep hij met zijn bord soep voorzichtig tussen zijn handen en het schrift onder zijn arm de zaal in. Hij wilde aan een tafel opzij gaan zitten, zag Obbe Wadstra, veranderde van richting, en laveerde voorzichtig tussen de stoelen en pratende mensen door naar de plaats tegenover hem. Ze knikten tegen elkaar. Maarten veegde zijn vingers af aan zijn zakdoek en begon te eten. Om hen heen was geroezemoes van gesprekken.

‘Goed spul,’ zei Obbe. Hij stond op om de rest te halen en kwam even later terug met een bord stamppot. Voor hij begon te eten voelde hij met zijn mes aan het vlees en schoof het over de rand op de tafel.

‘Die rotzooi eet ik niet,’ zei hij.

Maarten keek tersluiks naar het vlees en schoof een mosterdpot ervoor zodat hij het niet meer zien kon.

‘Moet jij ook water hebben?’ vroeg Obbe. Hij liep met twee glazen naar de hoek waar de fontein was en spoelde ze om. De mensen naast hen stonden op. Er kwamen andere. De meisjes bij de gamellen begonnen tussen het bedienen door af te wassen, de jongens achter de administratietafel hadden hun eten op en zaten met hun benen ver onderuit geschoven lui met elkaar te praten, terwijl ze mechanisch de bonnen uitreikten en het geld telden. Het was warm in de zaal. Het lawaai en het eten maakte soezerig.

Toen ze hun sinaasappel op hadden, begonnen ze allebei een pijp te stoppen, de stoelen iets achteruit.

‘Waar ben jij op school geweest?’ vroeg Maarten.

‘In Steenwijk,’ antwoordde Obbe.

‘Mieters,’ vond Maarten.

Obbe schudde zijn hoofd. ‘Nogal vervelend. Alleen als er markt was dan pestten we de boeren.’ Zijn ogen lichtten op bij de herinnering.

‘Hoe dan?’ vroeg Maarten.

Obbe glimlachte. ‘Ze hadden him zakken vol eieren en dan was de sport om erlangs te lopen en er plotseling een harde klap op te geven.’ Hij lachte nu. ‘Kwaad dat die kerels waren!’ Hij stak zijn pijp in zijn mond en trok er rustig aan. Hij had een merkwaardig sereen gezicht. Niemand geloofde hem als hij vertelde dat hij een boerenzoon was.

‘Ken je dat verhaal niet van die twee boeren?’ vroeg hij. Hij boog zich naar voren, met zijn armen op de tafel om niet door anderen verstaan te worden. ‘Twee boeren komen elkaar tegen, geven elkaar de hand. Hé, zegt die ene boer, je hand is nat. Klopt, zegt die andere, ik heb net gepiest.’ De pointe kwam uit dit gezicht zo onverwacht dat Maarten hem even verbaasd aankeek. Obbe had zich afgewend, zonder op een reactie te wachten, en keek glimlachend in de verte. Ze zwegen. Plotseling zag Maarten tussen de tafels door Klaas en Paul aankomen, Klaas voorop, Paul voorzichtig achter hem, met beide handen aan zijn bord.

‘Ha,’ zei Klaas verheugd. Hij zette zijn bord naast Obbe en likte zijn duimen af. Paul knikte kort, zonder iets te zeggen.

Obbe stond op. ‘Nou tabé,’ zei hij.

‘Tot ziens,’ zei Maarten.

‘Wat doet die klootzak hier?’ vroeg Paul, toen Obbe in de vestiaire verdwenen was.

‘Die eet hier,’ antwoordde Maarten.

Paul trok verachtelijk met zijn mond. ‘Hij wast zijn voeten niet,’ zei hij, en zag toen het stuk vlees liggen. ‘Jezus, wat een smeerlap,’ zei hij kokhalzend. Hij tikte het vlees met de punt van zijn mes op de grond en begon grimmig te eten.

Klaas bracht zijn lepel omhoog en keek even tevreden om zich heen, voor hij hem vanaf de zijkant leegdronk. ‘Gezellig wel,’ vond hij.

‘Waarom eet je niet thuis?’ vroeg Maarten.

‘Ze zijn de stad uit,’ antwoordde hij.

Maarten keek de zaal door. Hij had zijn stoel dwars geschoven en zette zijn benen op de sport van de stoel naast de zijne. Het was geleidelijk stiller geworden. Achter de groene administratietafel begonnen ze op te ruimen. Door de matglazen ramen boven hun hoofd viel een vaal licht over de mensen die overgebleven waren. Tussen de achtergebleven vuile borden stonden hier en daar vaasjes en potjes met een paar bloemen. Een meisje in een witte schort liep de tafels langs, stapelde de borden op elkaar en bracht ze weg. ‘Je moet je verhaal eens aan Paul laten lezen,’ zei Klaas plotseling.

Maarten keek wrevelig op, en keek even opzij naar Paul. Paul wachtte met zijn volgende hap, gebogen over zijn bord, en keek met opgetrokken wenkbrauwen terug, spottend.

‘Ik lees het niet meer voor,’ zei Maarten kort.

‘Ik krijg het gevoel dat ik iets mis,’ zei Paul sarcastisch. Hij bleef Maarten nog even aankijken en stak toen zijn lepel in zijn mond. Maarten keek strak langs hen.

‘Waarom niet?’ vroeg Klaas verbaasd. ‘Je bent toch niet bang voor critiek?’

Maarten probeerde hem vernietigend aan te zien. ‘Omdat ik het niet meer voorlees,’ zei hij.

‘Verdomd gek,’ zei Paul plotseling. ‘Waarom schrijf je dan? Ik stel me toch voor dat je iets te bewijzen hebt, maar als je niemand in het bewijs toelaat, krijg je wel verdomd gemakkelijk gelijk.’ Klaas had zijn bord naar zich toe gekeerd en lepelde het met gefronste wenkbrauwen leeg.

‘Je schrijft voor jezelf,’ antwoordde Maarten.

Paul knikte ironisch. ‘Bekend! En nu het echte argument.’ Hij schoof zijn bord van zich af en legde zijn armen belangstellend op tafel. ‘Het zou me niets verbazen als Klaas verdomd dicht in de buurt geweest is.’

Maarten wendde onzeker zijn hoofd af. Zijn gezicht was strak. ‘Critiek interesseert me niet,’ zei hij stug. Onder de rand van de tafel kneep hij de kop van zijn pijp vast in zijn hand.

‘Maar ze interesseert zich voor jou,’ zei Paul scherp.

Maarten keek hem aan. ‘Ik geef niet uit,’ zei hij.

‘Maar jezus!’ viel Paul plotseling uit. ‘Je verbergt je!’ Hij maakte een ongeduldige beweging met zijn hand. ‘Wat doe je anders als je praat? Je bent constant bezig om jezelf te bevestigen. Als je met die lul van een Wadstra zit te praten kies je partij. Je kiest constant partij. God zij dank zou ik zeggen.’

‘Je kunt je toch ook onmogelijk helemaal van de anderen afsluiten,’ merkte Klaas op. ‘Dat zou egoïstisch zijn.’

Maarten draaide zich kwaad naar hem toe. ‘Iedereen is egoïst,’ zei hij, ‘je kunt met niemand praten.’

‘En zelfs dat is een standpunt,’ viel Paul hem in de rede. Zijn stem was opgewonden en klonk luid in de lege eetzaal.

Maarten haalde zijn schouders op. ‘Dan maar een standpunt. Dat interesseert me niet.’

Paul zwaaide geërgerd met zijn hoofd, trok zijn bord naar zich toe en wilde opstaan.

‘Maar je kunt toch niet ontkennen dat je standpunten hebt?’ zei Klaas.

‘God weet het,’ smaalde Paul.

Maarten keek naar Klaas. ‘Ik heb geen enkel standpunt,’ hield hij vol. ‘Mensen die standpunten hebben zijn schreeuwers.’

Paul schoof met een ruk zijn stoel terug, pakte zijn bord en liep naar de toonbank. Klaas stond nu ook op.

‘Ik vind wel dat je weer overdrijft,’ zei hij. ‘Je kunt best standpunten hebben zonder een schreeuwer te zijn.’ Hij wendde zich af en liep achter Paul aan.

Maarten stopte zijn pijp in zijn zak, wilde opstaan, aarzelde, stond op en liep naar de vestiaire.

donderdag 15 mei 1947

Terwijl Klaas hun jassen in de kast hing, bleef Hans voor het opklapbed staan en keek naar de boeken op de ombouw. Over de boeken lag zonlicht, dat door het raampje in het dak in een bundel de kamer in kwam. Hij stak de duim van één hand in zijn broekzak en trok met zijn andere hand een boek bij de rug wat naar voren. ‘Jij hebt nogal wat Aart van der Leeuw, hè?’ zei hij.

Klaas sloot de kastdeur, draaide zich om en kwam naast hem staan. Hij keek naar de boeken, zonder antwoord te geven. Hans trok het boek eruit en bladerde erin.

‘Hoe vind je hem eigenlijk?’ vroeg hij voorzichtig, terwijl hij Klaas aankeek.

‘Ik ben wel op hem gesteld,’ zei Klaas nu, en knikte nadenkend. Hij wendde zich af, schoof een van de stoelen wat meer achteruit en ging toen aan de ronde tafel zitten. Hans had zich ook afgewend en nam de stoel tegenover hem.

‘Paul mag hem absoluut niet, hè?’ zei hij.

Klaas glimlachte flauw. ‘Paul is nogal extreem in zijn afkeren.’ Hij stond opnieuw op, nam een pakje sigaretten van zijn werktafel en peuterde het open. ‘Wil je misschien een sigaret?’ Hij stak het Hans toe en vouwde het weer zorgvuldig dicht, toen hij er een genomen had. Hij rookte zelf niet. Het raampje boven hun hoofd stond op een kier. De lentewind kwam naar binnen. Van de straat klonk het roepen van een voddeman en het geluid van voorbijrijdende auto's. Klaas luisterde afwezig en keek toen peinzend naar Hans. ‘Weet je wíe ik ontdekt heb?’ Zijn gezicht klaarde plotseling op. ‘De dichter P.N. van Eyck!’

Hans trok zijn ogen groter en knikte. ‘Vind je die mooi?’

‘Ken je hem?’ vroeg Klaas, terwijl hij opstond.

Hans schudde zijn hoofd. ‘Ik heb wel eens van hem gehoord,’ zei hij, hem met zijn ogen volgend. Klaas bleef bij de ombouw staan, nam er een boek af en bladerde erin. Hij fronste zijn wenkbrauwen, keek nadenkend op een bladzij en las toen met een rhetorische stem, waarbij hij het boek wat hoger optilde:

‘Wie zijn lijden eeuwge noodzaak heeft bevonden

Vraagt geen heul voor zijn gekneusde menschlijkheid

Kan niet klagen om de smart der onverbonden

Zonder deernis in zijn ziel geslagen wonden

Aan wier scherpe pijn zijn deel der wereld lijdt.’

Hij las het gedicht helemaal voor. Hans luisterde.

‘Ik vind het knap,’ zei hij, toen het uit was. Klaas bladerde nog wat, deed het boek dicht en schoof het terug op de ombouw.

‘Hij heeft niet veel geschreven,’ zei hij, terwijl hij terugliep naar zijn stoel, ‘maar wat er is, is wel de moeite waard.’ Hij nam de sigaretten van tafel, vouwde het pakje open, stak het Hans toe, maar trok het weer terug toen hij zag dat hij al rookte en legde het weer op tafel.

‘Heb jij al eens wat van Du Perron gelezen?’ vroeg Hans.

‘Ik ben wel eens begonnen,’ zei Klaas. Hij glimlachte. ‘Op aandringen van Paul.’

Hans knikte. ‘Hoe vond je hem?’

Klaas keek hem aan. ‘Ik vind hem te cynisch.’

‘Hij is wel erg negatief, hè?’ viel Hans hem bij.

Klaas knikte. ‘Hij ligt me niet zo.’ Ze zwegen.

‘Maar zeg dat niet tegen Paul,’ zei Hans glimlachend. ‘Dat is geloof ik de enige schrijver die hij goed vindt.’

Klaas glimlachte. ‘Zo ongeveer wel.’ Ze zwegen opnieuw.

Klaas knakte met zijn vingers en keek nadenkend. Hans rookte.

‘Jullie gaan samen naar Frankrijk, hè?’ zei hij.

Klaas keek hem vorsend aan. ‘Dat is waar. Jij moet in dienst.’

Hans knipperde met zijn ogen. ‘Misschien word ik wel afgekeurd,’ zei hij onverschillig.

‘Het zou toch wel verdomd rot zijn,’ vond Klaas, terwijl hij Hans bezorgd aan bleef kijken.

Hans streek zijn haar naar achteren. ‘Daarom kon ik niet mee. Hij heeft mij ook gevraagd.’

Klaas knikte. Hij had zijn hand op de leuning van zijn stoel gelegd, keek ernaar en trommelde in gedachten met zijn vingers.

‘Paul zegt dat hij zou dienstweigeren,’ zei Hans plotseling, zijn stem was onzeker, ‘en naar Frankrijk uitwijken. Zou jij dat doen?’ Klaas keek op. ‘Dat laatste zeker niet.’

‘Zou je wel dienstweigeren?’ vroeg Hans ongelovig.

Klaas fronste zijn voorhoofd en dacht na voor hij antwoord gaf. ‘Ik denk dat ik dat wel zou doen,’ zei hij toen, ‘maar ik kan me best voorstellen dat een ander het niet doet.’

‘Ze zijn daar verdomd streng op,’ merkte Hans nog op.

‘Het is ook helemaal de vraag of het mij zou lukken,’ gaf Klaas toe. Hans knikte. Hij aarzelde. ‘Denk je dat Paul werkelijk naar Frankrijk uit zou wijken?’

Klaas trok een bedenkelijk gezicht. ‘Het zou hem niet meevallen, maar het zou wel goed voor hem zijn.’

Ze zwegen. Hans keek naar Klaas. Klaas keek op zijn knieën. Hij trok zijn broek iets omhoog en keek toen op. ‘Paul heeft wel eens de neiging om bij de beoordeling van anderen alleen op zichzelf te letten,’ meende hij.

dinsdag 3 juni 1947

Ze stonden al bijna een uur in de berm van de weg, even voorbij Vervins. De auto's reden met grote snelheid voorbij. Klaas had zijn rugzak op de grond gezet en begon nu met zijn handen op zijn rug in het gras op en neer te lopen. Hij droeg een bijna witte korte broek. Paul zwaaide geïrriteerd met zijn duim over zijn schouder. ‘Asjeblieft,’ zei hij, zich omdraaiend, ‘weer zo'n rot Hollander! En hardstikke leeg.’ Nijdig keek hij de auto na en las hardop het autonummer.

‘De Fransen rijden toch ook voorbij,’ zei Klaas. Hij bleef staan, stak zijn duim naar achteren voor een volgende auto, liet hem weer zakken toen de auto langs reed en bukte zich naar zijn rugzak. ‘Moet jij ook een appel?’ vroeg hij.

‘Dank je,’ zei Paul kort. Hij wendde zich af, keek ongeduldig in de verte en draaide zich weer om. ‘We nemen alles hoor,’ waarschuwde hij. Klaas was er bij gaan zitten en maakte één voor één de vakken van zijn rugzak open. Verstoord wendde Paul zich weer naar de weg.

‘Psychologisch natuurlijk volkomen fout om vóór een kruispunt te gaan staan,’ zei hij. Hij bracht zijn hand omhoog voor een auto die in de verte aankwam.

‘Laten we dan een eindje lopen,’ stelde Klaas voor. Hij had een appel gevonden, haalde zijn mesje uit zijn zak en begon hem bedachtzaam te schillen. Paul keek gespannen naar de naderende auto, vertrok zijn mond tot een verlegen lachje en bewoog nadrukkelijk zijn duim over zijn schouder naar achteren. De auto reed langs.

‘Hé,’ zei Klaas met volle mond. Paul draaide zich om. Klaas grinnikte. ‘Geloof jij aan spoken?’

‘Godverdomme,’ viel Paul nijdig uit. ‘Schei nou eens uit met dat melige mopje.’ Hij wendde zich af, stak zijn hand op voor een snel naderende citroen en volgde hem met zijn hoofd toen hij voorbijreed. Juist toen hij zich om wilde draaien remde de auto, stopte, en kwam achteruit terugrijden. Paul griste zijn rugzak van de grond. ‘Hij stopt!’ riep hij en rende de auto tegemoet. Klaas kwam verrast overeind, zijn appel in de hand. Paul stond al bij het portierraampje te praten. ‘Vooruit,’ riep hij. Hij wenkte ongeduldig. ‘Hij gaat naar Reims!’ Terwijl Klaas op een drafje aan kwam lopen probeerde hij vergeefs de rugzak op zijn rug te krijgen. ‘We moeten toch over Laon,’ zei hij toen hij bij de auto kwam. Maar Paul had het portier al geopend, ging naast de bestuurder zitten, zonder te antwoorden, sloeg het portier dicht en wendde zich nerveus opzij om iets te zeggen.

Klaas boog zich door de achterdeur. ‘Bonjour, monsieur,’ zei hij. ‘C'est très gentil de vous de nous vouloir emmener.’ Toen schoof hij naar binnen en viel terug op de bank doordat de man gas gaf. Hij had de appel nog in zijn hand, grabbelde naar het portier en kreeg het nog net op tijd dicht. ‘Jezus,’ zei hij geschrokken.

‘Hij heeft haast,’ zei Paul snel over zijn schouder. ‘Les Hollandais les plus intelligents préférons la France comme patrie,’ vervolgde hij met een nerveus lachje tegen de man. Het was een bleke man, misschien een arts. Hij keek strak op de weg voor zich, en knikte alleen even. ‘Étudiants?’ vroeg hij, zonder opzij te zien.

‘Oui, oui,’ antwoordde Paul snel. Hij keek tersluiks naar de snelheidsmeter. Ze reden meer dan honderd. ‘Mais peut-être moi je resterai à Paris,’ voegde hij eraan toe. Hij sprak snel en binnensmonds. Klaas keek naar de appel, wilde hem in zijn mond steken, bedacht zich en stopte hem in zijn zak. Hij boog zich naar voren en tikte Paul op zijn schouder. ‘Zeg. We moeten toch over Laon?’ ‘Hij gaat naar Parijs,’ zei Paul over zijn schouder, zonder zich helemaal naar hem om te draaien. ‘Hij moet alleen even in Reims zijn, misschien zien we de kathedraal nog.’ Hij wendde zich weer af. ‘A Reims, vous passerez devant la cathédrale?’

Klaas boog zich voorover, haalde de riempjes van zijn rugzak los en woelde met zijn hand in de vakken, terwijl hij zich met zijn andere hand aan de bank vasthield voor het schokken. Zijn hoofd was rood van inspanning toen hij zich weer oprichtte. Hij tikte de man op zijn rug. ‘Voulez-vous une cigarette hollandaise?’ vroeg hij, een doosje over zijn schouder reikend.

De man schudde zijn hoofd, zonder de weg uit het oog te verliezen. ‘Non, merci.’

Paul had even geërgerd opzij gekeken en keek nu weer scherp voor zich op het asfalt. Ze reden 120. Klaas stak de sigaretten weer in de rugzak en liet zich in de bank terugzakken. Tevreden keek hij naar het landschap. ‘Vraag hem eens waar we zijn?’ vroeg hij.

Voor de kathedraal stopten ze. De man draaide het contactsleuteltje om en opende het portier. ‘Venez,’ zei hij. Ze volgden hem. Terwijl ze achter hem over het trottoir liepen, keken ze schuw omhoog tegen de gevel. De man wachtte even en met zijn drieën liepen ze de hoge, donkere ruimte in. Het rook er vochtig. Alleen door de glas-in-lood ramen kwam wat zonlicht. Er liepen meer mensen. De kerk was vervuld van de geluiden van schuifelende voeten en zachte stemmen. Voor een altaar opzij brandden kaarsen. De man wees Paul op een sculptuur in een nis, zonder iets te zeggen. Klaas drentelde een paar meter achter hen aan. Hij keek naar links en rechts en omhoog in het gewelf tussen de pilaren. Er hing een lichte wierookgeur die naar het altaar toe sterker werd. Hier en daar zaten biddende mensen. Ze liepen achter het koor om en door de andere zijbeuk terug. Bij de hoofdingang moesten ze op Klaas wachten. Hij keek nog eenmaal opzij, toen volgde hij hen in het felle zonlicht. ‘C'est imposant,’ zei hij. Voor het eerst keek de man hem aan, naar het scheen ironisch, maar hij knikte alleen en liep snel door naar de auto.

‘Jezus, de Hollander hoor,’ zei Paul nijdig. ‘Precies wat je niet moet zeggen natuurlijk.’ Hij haastte zich om hem in te halen, terwijl Klaas, onzeker, achteraan kwam.

*

Ze knikten nog eens voor het raampje van het portier, allebei glimlachend, en richtten zich op, toen de auto van de trottoirband wegreed.

‘Dat was een meridionaal,’ zei Paul, terwijl hij hem nakeek.

‘Hoe weet je dat?’ vroeg Klaas.

‘Accent,’ zei Paul. Hij keek om zich heen, plotseling verrukt. ‘Jezus, Klaas! Parijs!’

Klaas keek om zich heen en begon te glunderen. Van alle kanten kwamen auto's aanrijden, soms in drie of vier rijen, over het kruispunt waar ze waren afgezet, in een verwarde chaos van geluiden, voor hoge, grauwe gevels vol reclames. Overal om hen heen liepen mensen, tussen de auto's reden grote groene bussen, een straat aan de overkant liep schuin omhoog.

‘Vind je het niet mieters!’ schreeuwde Paul tegen het rumoer in.

‘Daar! Suze! Apéritif á la gentiane.’ Hij wees enthousiast naar een grote reclame. ‘Dát bepaalt het karakter van een stad! Melk is goed voor elk!’ Hij lachte. Klaas reageerde niet. Hij keek afwezig om zich heen, met een glimlach van verrukking.

‘Geen enkele fietser!’ riep Paul. Hij draaide zich om, keek gretig de andere kant op en stootte Klaas haastig aan. ‘Een métrostation! We gaan eerst naar de Boul' Mich'.’ Zonder verder aandacht aan hem te besteden liep hij naar de trap, zijn rugzakje in zijn hand. Klaas draaide zich om, bukte zich naar zijn rugzak, sjorde hem op zijn rug en liep toen achter hem aan.

‘Ik weet het al,’ zei Paul. Hij stond bij de kaart en draaide zich om, toen Klaas naast hem kwam staan. ‘Porte d'Orléans!’

‘Systeem is doodeenvoudig,’ zei hij, toen hij een carnet had genomen. ‘Je volgt de blauwe borden maar.’ Hij liep snel voor Klaas uit, een gang in, zijn rugzak nu op zijn rug, één duim onder de draagband, links en rechts om zich heen kijkend. Er hing een licht dat geen schaduwen gaf. De wanden waren betegeld, de vloer was beton, er hingen lange rijen reclameplaten. Paul tilde onder het lopen zijn hoofd achterover en snoof. ‘Ruik je de métro?’ zei hij over zijn schouder. ‘Verdomd mieters.’ Hij keek verrukt naar de reclameplaten. ‘Hier! Vache qui rit!’ Hij zwaaide enthousiast naar een plaat met een lachende koe. Zijn rugzakje, met zijn zwarte regenjas eroverheen, schommelde heen en weer op zijn rug.

‘Verrek!’ zei Klaas plotseling. Hij bleef staan. Paul draaide zich om.

‘Ik ben mijn ring kwijt!’ zei Klaas. Hij keek Paul onthutst aan.

‘Verdomme!’ zei Paul. ‘Daar hadden we een week van kunnen leven. Wanneer heb je hem het laatst gezien?’

Klaas gaf geen antwoord. Hij zocht verbouwereerd in zijn zakken en duwde op de zakken van zijn kakihemd, terwijl Paul met zijn duimen onder de draagbanden en zijn lippen op elkaar geknepen toekeek. Een paar mensen liepen hen haastig voorbij, zonder op hen te letten.

‘Waar heb je hem dan het laatst gezien?’ herhaalde Paul ongeduldig.

‘Bij de beek,’ zei Klaas afwezig. Hij zocht opnieuw in zijn zakken. ‘En toen?’ drong Paul aan. Hij deed een stap opzij, omdat er opnieuw mensen aankwamen.

‘Daar heb ik hem op een steen gelegd toen we ons wasten,’ antwoordde Klaas, zonder op te zien.

‘Dan ligt hij daar nog,’ zei Paul beslist. Hij draaide zich om. ‘Kom maar mee!’

‘Maar wil je hem dan niet terughalen?’ vroeg Klaas, terwijl hij met hem meeliep en nog eens op zijn blouse duwde.

‘Ben je gek,’ zei Paul. ‘Dan eten we maar wat minder.’ Hij sloeg linksaf op een driesprong en begon harder te lopen toen hij in de verte het gerommel van een trein hoorde.

‘Maar verdomme,’ zei Klaas vlak achter hem. ‘We kunnen die ring daar toch niet laten liggen?’

‘Natuurlijk,’ antwoordde Paul. Hij liep snel een trap af tot het hekje, liet de kaartjes knippen en liep het perron op. Aan de overkant, op het andere perron, stonden wat mensen. Aan hun kant was het bijna leeg. Naar links en rechts was een donkere tunnel met kleine rode lampen bij de grond. De geluiden klonken hol. Terwijl Paul, voortdurend geïnteresseerd, om zich heen keek, staarde Klaas bedrukt voor zich uit, zijn lichaam iets voorover gebogen om het gewicht van zijn rugzak tegenwicht te geven. Er kwamen meer mensen het perron op lopen. Uit de tunnel klonk gerommel en in het donker werden de koplampen van de trein zichtbaar.

‘Let op!’ riep Paul tegen het lawaai in. ‘Wij moeten in de groene wagon!’ Toen de trein stopte drong hij tussen de andere mensen naar de deur. Klaas kwam in gedachten achteraan. Somber stapte hij de trein in en schudde, zodra ze weer reden, zonder weerstand in de bochten mee. Om hen heen stonden de mensen de krant te lezen of keken zwijgend voor zich uit. Paul stootte hem aan. ‘Dubo!’ riep hij en keek onmiddellijk weer in de donkere tunnel, naar de kleine lampen beneden langs de rails. Door het openstaande raam woei een warme, prikkelende lucht in zijn gezicht, zodat zijn haar heen en weer wapperde.

Toen ze op de Place St. Michel weer boven de grond kwamen, waren ze een ogenblik beduusd van het zonlicht en het lawaai. Aan de rand van het trottoir bleven ze staan en wachtten tot er een gelegenheid was om over te steken. Klaas kwam langzaam weer in een goed humeur.

‘Wat is dat voor een brug?’ vroeg hij. Hij knikte naar een brug van geel basalt, waar de auto's kriskras over het plein op toe reden. ‘De Seine natuurlijk,’ zei Paul.

‘Verrek,’ zei Klaas. Hij staarde naar de brug, terwijl zijn gezicht zichtbaar opklaarde. Paul stootte hem aan en wees op een man die naast hem stond, met een stokbrood onder zijn arm. Plotseling stopten de auto's en ze liepen haastig naar de overkant in een klein groepje andere mensen. Klaas glimlachte.

‘En nu wijn,’ zei Paul, zodra ze op het andere trottoir stonden. Ze drongen tussen de mensen door langs de terrassen en zochten een geschikte plaats.

‘Hier maar?’ vroeg Klaas.

‘Ga jij vast zitten, dan ga ik even een krant kopen,’ besliste Paul. Hij stroopte snel zijn rugzak af en reikte hem over.

‘Misschien kun je je hier even verkleden,’ zei hij, toen hij met een krant terugkwam en naast Klaas ging zitten. Hij sloeg zijn benen over elkaar, vouwde de krant achterover en schikte onderuit.

Klaas keek hem aan. ‘Waarom?’ vroeg hij. ‘Ik hoef me niet te verkleden.’

‘Je blijft hier toch niet in die onderbroek lopen?’ zei Paul wrevelig. Hij draaide zijn hoofd schuin opzij naar de ober en glimlachte. ‘ík heb geen lange broek bij me,’ zei Klaas.

‘Deux rouges,’ bestelde Paul. Hij wendde zich meteen weer naar Klaas.

‘Je gaat hier toch niet de toerist uithangen, hoop ik.’

‘We zijn toch toeristen,’ antwoordde Klaas geïrriteerd.

‘Jezus!’ viel Paul uit en keek even snel om zich heen. ‘Wie heeft er nou in Parijs een korte broek aan. Kun je geen broek kopen?’ ‘Ik denk er niet aan,’ zei Klaas beslist.

Paul haalde zijn schouders op, trok kwaad zijn krant naar zich toe en keek naar de koppen. Klaas fronste zijn voorhoofd. Achter hem werd engels gesproken. In het lawaai van het verkeer over de boulevard was niet te verstaan wat er gezegd werd. Voor hun tafeltje langs schoof een onafgebroken stroom mensen voorbij in beide richtingen.

‘Jezus, wat een vrouwtje,’ zei Paul plotseling. Hij volgde een meisje, over de rand van zijn krant, en draaide zich toen met glinsterende ogen naar Klaas. ‘Begrijp je nou waarom ik in Parijs wil wonen?’ vroeg hij.

dinsdag 1 juli 1947

‘Dit is toch wel de trein naar Amsterdam?’ vroeg ze. Ze bleef aarzelend met haar koffer in de deur van de coupé staan.

‘Ja hoor,’ antwoordde Flap. Hij glimlachte verlegen en rimpelde zijn neus even, waardoor zijn bril omhoogschoof.

Het was nog een jong meisje, niet ouder dan zeventien, achttien jaar. Ze bewoog haar hoofd achteruit, terwijl ze de koffer naar voren, de coupé in tilde. Hij pakte zijn boek in het midden vast en maakte een beweging, alsof hij haar te hulp wilde komen. Toen ze de koffer in het net tegenover hem tilde, kwam hij schutterig overeind en reikte met zijn hand omhoog tegen de zijkant, zonder steun te geven.

‘Het gaat wel hoor,’ zei ze snel. Ze kreeg een kleur, ging haastig zitten, waarbij ze haar rok onder haar benen naar voren streek.

‘Warm is het,’ zei ze. Ze trok een piek haar van haar voorhoofd weg.

Hij knikte glimlachend, sloeg zijn boek weer open en keek door het raampje op het perron. Het glas was vuil.

‘Ik ben altijd zo bang dat ik in de verkeerde trein stap,’ verontschuldigde ze zich, ‘en het is hier in Utrecht toch al zo ingewikkeld. Je begrijpt gewoon niet dat die spoorwegmensen daaruit wijs kunnen worden. Ik zou alle treinen geloof ik tegen elkaar laten rijden.’ Ze had een heldere, ongekunstelde stem.

‘Het zijn ook heel wijze mannen,’ zei hij met een beminnelijke verlegenheid.

Ze had nog steeds een kleur. ‘Zal ik het raampje opendoen?’ vroeg ze. Ze stond meteen op, voor hij kon reageren.

De geluiden van het perron werden duidelijker, zodra ze het openschoof, en er trok koele lucht naar binnen. In de verte klonk praten door een luidspreker, mensen liepen voor hun coupé langs. ‘Het is zo benauwd in zo'n trein, hè?’ zei ze, terwijl ze weer ging zitten. ‘Dat leer stinkt altijd zo muf.’ Ze trok haar neus even op. ‘En dan zijn er toch altijd mensen die alle raampjes dicht willen hebben.’ Hij knikte glimlachend.

Ze schrok. ‘Maar dat begrijp ik ook wel, hoor,’ zei ze haastig. ‘Soms zijn ze dan pas ziek geweest.’ Ze keek hem vragend aan. ‘Ik wil het gerust dicht doen hoor, als het te tochtig is,’ verzekerde ze. Ze maakte al een beweging om het weer te sluiten.

‘Ik zal wel waarschuwen,’ beloofde hij.

Ze zakte gerustgesteld weer terug. Hij sloeg zijn boek dicht en legde het naast zich op de bank. Toen hij zich bewoog, moest hij zijn jasje lostrekken van het leer.

‘Het pikt helemaal,’ merkte ze op. Ze voelde met haar hand naast zich. ‘Griezelig gewoon.’

Hij glimlachte. ‘Ik vind het wel prettig, warmte,’ bekende hij.

‘O, niks hoor,’ zei ze. ‘Ik loop direct te puffen.’

Ze keken opzij. Iemand schoof door het gangpad voorbij hun coupé, keek naar binnen en liep door. Op het volgende perron kwam een trein binnenrijden met veel lawaai en gesis van stoom, waardoor alle geluiden overdonderd werden. Het volgende ogenblik zette hun eigen trein zich met een schok in beweging. Langzaam reden ze onder de overkapping uit. Het zonlicht brandde op de rails van het emplacement en boven de daken van de huizen daarachter. Terwijl de trein sneller begon te rijden werd de luchtstroom door het raampje sterker en woei in het haar van Flap, dat slap opzij hing. Hij knipperde met zijn ogen en ging iets verzitten om in de schaduw te blijven. Zodra ze reden, was ze opgestaan en had op haar tenen de koffer geopend. Ze trok er een tasje uit, ging weer zitten, haalde een rol pepermunt te voorschijn, maakte het papier los en keek toen plotseling op. ‘Ook een pepermuntje?’ vroeg ze, terwijl ze haar haar wegveegde.

‘Graag,’ zei hij.

‘Dat is altijd wel lekker fris,’ vond ze.

Hij knikte, zoog er even op, waarbij hij zijn wangen inzoog en duwde het toen achter zijn tanden.

‘Woon je in Amsterdam?’ vroeg hij voorzichtig. Hij klemde zijn handen tegen elkaar tussen zijn benen en drukte zijn knieën tegen elkaar.

Ze schudde heftig haar hoofd, zodat haar haar heen en weer sloeg. ‘In Enkhuizen,’ zei ze. Ze kreeg opnieuw een kleur. ‘Ik ben naar een tante in Utrecht geweest. Die was ziek en die moest ik een paar dagen helpen en de school is toch bijna afgelopen.’

Hij knikte. ‘Zit je op de H.B.S.?’

‘Op de Kweekschool.’ Ze werd enthousiast. ‘We hebben al practisch werk.’ Ze streek haar haar weer weg. ‘Dat is zo enig al die peuters. Je kunt nog helemaal niet zeggen wat ze worden zullen. De een wordt misschien boer en de ander minister, en toch zijn ze allemaal verschillend. Het is alleen jammer dat je ze weer af moet staan na een paar jaar.’

Hij glimlachte. ‘Ik word leraar.’

‘O ja?’ zei ze gretig. ‘Dat lijkt me ook ontzettend leuk. Hoei!’ Ze veerde plotseling op en keek verschrikt opzij. Er passeerde een trein. In een flits zag je andere mensen zitten, toen een diepe zucht en de zon scheen weer naar binnen.

‘Wat een schrik,’ zei ze.

Ze keken naar buiten. Zover je zag weilanden en af en toe een boerderij. Bij een overweg stonden een paar kinderen met hun zakdoeken te wuiven. Ze boog zich onmiddellijk uit het raam en wuifde terug. Haar haar woei om haar hoofd en wapperde voor haar ogen. Ze had een roodverbrand gezicht, zonder make-up. Toen de kinderen niet meer te zien waren bleef ze voor het raam staan en keek de weilanden over.

‘Kijk eens wat een leuke schapen,’ zei ze.

Hij boog zich wat naar voren. ‘Ik dacht dat het geiten waren,’ zei hij.

‘Nee toch.’ Ze keek hem verbaasd aan. ‘Kun je dat niet zien? Een geit heeft toch glad haar en een heel andere kleur?’

Hij glimlachte geamuseerd. ‘Ik weet nooit welke naam bij welk verschil past.’

‘Maar dat leer je toch op school,’ zei ze, terwijl ze weer ging zitten.

‘Ik ben in Indië op school geweest.’

‘Maar dan moeten je ouders het je toch vertellen,’ vond ze. ‘Ik zou nooit goed vinden dat mijn kinderen het verschil tussen een geit en een schaap niet kennen.’

Hij lachte, leunde achterover en duwde zijn hoofd even tegen de bank. Ze nam de rol pepermunt uit haar tasje en peuterde hem weer open. Onder hun voeten rolden de wielen over de voegen tussen de rails en het zwarte rolgordijn klapperde heen en weer in de wind. Het was warm in de coupé.

Terwijl ze over het perron naar de trap liepen, tussen de andere mensen, keek hij een paar keer naar haar koffer. Boven aan de trap vermande hij zich en strekte zijn hand uit. ‘Mag ik je koffer misschien dragen?’ vroeg hij.

‘O, het gaat best hoor,’ zei ze afwerend. Ze kreeg een kleur, maar liet de koffer toch los, toen hij hem aanpakte. Ze streek verlegen haar haar weg.

‘Welk perron is het?’ vroeg hij haastig.

Ze daalden zwijgend in het gedrang de trap af, en in de halfdonkere gang beneden zocht hij zenuwachtig naar de dienstregeling voor de trein naar Enkhuizen.

‘Vierde perron,’ zei hij opgelucht, zodra hij hem gevonden had.

‘Nou kan ik wel hoor,’ zei ze, toen ze voor de ingang van de trein stonden.

Hij keek naar het bordje op de trein, zette de koffer neer voor de deur, knipperde met zijn ogen en stak aarzelend zijn hand uit. ‘Ik ben Flap Hupperts,’ zei hij verlegen.

Ze werd vuurrood en gaf hem snel een hand. ‘Toosje van Egmond,’ zei ze. Ze trok hem direct weer terug.

Hij wilde nog iets zeggen, maar ze bukte zich snel naar haar koffer.

‘Nog wel bedankt hoor,’ zei ze haastig. Ze draaide zich om en stapte resoluut de trein in.

Hij bleef staan, klemde zijn boek vast en drukte het tegen zijn been. Ze keek nog een keer over haar schouder.

‘Dag,’ zeiden ze tegelijk.

Hij weifelde, streek nerveus over zijn haar, maar toen er mensen langs kwamen en instapten, draaide hij zich plotseling om en liep met korte, snelle passen naar de trap.

maandag 7 juli 1947

Bij een zijweg remde Maarten af. ‘Wacht even,’ zei hij. Hij steunde met één been op de grond en haalde de kaart uit zijn achterzak. Nicolien stapte af en keek voor zich uit. Het was somber weer. De Reest was niet meer dan een grauwe sloot naast de weg. De weilanden lagen grauw en troosteloos achter prikkeldraad. De koeien zagen er armoedig uit. Hij keek om zich heen. Er stond geen richtingwijzer en het was bovendien een nieuwe weg. Het steenslag lag weggeduwd langs de kant en in de grasbermen. Met zijn fiets tussen zijn benen wandelde hij naar haar toe.

‘Kijk,’ zei hij. Hij wees op de kaart. ‘We kunnen natuurlijk gewoon de asfaltweg volgen. Hou eens vast!’ Hij duwde de kaart in haar hand om aan te kunnen wijzen. ‘Kijk, gewoon de asfaltweg volgen en dan zo naar Ommen. Maar misschien is het leuker met dit weer om door het veen te rijden. Alleen volgens de kaart begint die weg pas nadat de Reest een bocht heeft gemaakt.’ Hij keek haar afwachtend aan.

Ze keek naar zijn wijzende vinger en toen naar de weg. ‘Ja,’ zei ze. Hij vouwde de kaart weer op. ‘God wat mieters is het hier,’ zei hij enthousiast, ‘mieters grauw en troosteloos.’ Hij wipte weer op zijn zadel en reed de zijweg in.

Nicolien stepte een paar maal en slingerde even toen ze opstapte. Hun banden knarsten in het steenslag, ze moesten op de weg letten om niet te slippen. In de verre omtrek was niemand te zien. Er waren zelfs geen boerderijen. Ze reden over een smal bruggetje, wat hol klonk onder hun banden, en kregen het riviertje aan hun rechterhand. Een kieviet vloog schreeuwend omhoog. ‘Kijk, een kieviet,’ zei hij. Hij wipte omhoog van zijn zadel en begon te zingen, zweeg onmiddellijk weer en keek om zich heen over de kale weilanden met de scheefgezakte paaltjes met prikkeldraad. ‘Zelfs het prikkeldraad is hier armoedig,’ zei hij achterom. ‘Ha! een wegwijzer.’

Ze stapten opnieuw af en hij trachtte te lezen wat er op de armen stond. Het was een vuilwitte, houten paal, de armen waren half weggerot, de letters vervaagd. Hij haalde opnieuw de kaart uit zijn zak en keek erop.

‘We hebben toch de verkeerde weg genomen,’ zei hij, ‘maar het is eigenlijk nog veel korter.’ Hij keek weer op en luisterde. ‘Moet je eens horen hoe stil het hier is.’ Het geluid van zijn stem viel plotseling op.

Op een afstand hoestte een koe. Hij stapte weer op.

‘Boeoe,’ zei Nicolien. De koe reageerde niet. ‘Hij vindt dat we hier niet horen,’ zei ze lachend.

Maarten gaf geen antwoord. Ze staken opnieuw de Reest over en sloegen toen linksaf. Verderop in het land, bij een kleine boerderij, steeg rook op van een smeulend vuur. Een bakkerskar met een paard ervoor kwam hen achterop. De man zat slaperig op de bok, de zweep hield hij schuin buiten de wagen. Hij reageerde lui, toen Maarten hem groette. Een kilometer verder, bij een paar boerderijen aan de kant van de weg, stopte hij en liep met zijn broodmand onder de arm naar de achterdeur. Een hond liep met de staart tussen zijn benen achter hem aan, zijn neus bij zijn broekspijpen. Zonder iets te zeggen reden ze verder, Nicolien voor zich uitkijkend op de weg, Maarten rusteloos, soms staande op zijn trappers. Ze passeerden een lang, smal kanaal met troosteloze bomen langs de kanten, namen de asfaltweg aan de overkant langs het kanaal en reden even later voorbij een lange rij scheefgezakte negentiende-eeuwse arbeidershuizen. Bij een van de huizen stond een klein kind, met een touw aan het raam vastgemaakt. Een vrouw keek van achter het raam naar hen.

‘Dedemsvaart,’ zei Maarten.

Ze reden langs een kruidenier en dichter bij het centrum stonden een paar grotere huizen voor een rijksveldwachter en een verzekeringsinspecteur. Ze waren niet gepleisterd, zoals de andere huizen, maar de ramen waren niet veel groter. Alleen de gordijntjes waren netter en er stonden wat meer kamerplanten.

Maarten keek omhoog in het voorbijrijden. ‘Hier komen we te wonen als ik leraar ben,’ zei hij. ‘Kijk, dat raam boven is de slaapkamer.’

Ze keek achterom. ‘Maar je kunt toch ook wel iets anders krijgen,’ zei ze.

‘Geen sprake van,’ zei hij. ‘Je begint in de provincie en je mag je handen in elkaar knijpen als je zoiets krijgt.’

Ze keek nog eens om. ‘Maar dat is toch verschrikkelijk,’ zei ze. ‘In zo'n huis wil ik niet wonen, dan kunnen we beter dood zijn.’ Ze keek hem angstig aan. ‘Daar hoeven we toch niet te wonen, zeg nou dat het niet waar is.’

‘Hoe kan ik dat nou zeggen,’ zei hij. Hij keek achteloos om zich heen. ‘Dan zou ik liegen. Je moet de waarheid onder ogen durven zien.’ Hij keek even opzij, toen ze zweeg. Ze keek voor haar wiel op het asfalt.

‘Maar je meent het niet,’ zei ze, toen ze merkte dat hij keek. ‘Je pest me gewoon.’

‘Reken nou even uit,’ zei hij met een gemeen lachje. Hij richtte zich hoog op en lichtte zijn hand van zijn stuur. ‘Hoeveel verdien je? Drieduizend gulden misschien. Vooruit, vijfendertighonderd. Hoeveel kost zo'n huis? Heel huis, riant uitzicht, aardige stand, daar blijf je niet beneden de vijftig gulden, we mogen blij zijn als het eraf kan.’ Hij zag dat haar gezicht betrok. ‘Nee,’ zei hij snel, terwijl hij zich weer over zijn stuur boog, ‘ik plaag je toch. Jij trapt er altijd in. Als ik je zeg dat we in een hondehok moeten trekken, dan geloof je dat.’

‘Maar je zegt het ook zo overtuigend,’ verdedigde ze zich. ‘En ik begrijp helemaal niet dat iemand over zulke dingen grappen gaat maken. Je weet toch dat ik er niet tegen kan, waarom doe je het dan?’

‘Daarom juist,’ zei Maarten. Hij keek opzij en remde plotseling, met beide benen op de grond. ‘Zullen we hier niet wat voor de boterham kopen?’ Hij gaf haar zijn portemonnaie en wachtte bij de fietsen. Door het winkelraam zag hij haar praten met de kruidenier en volgde iedere beweging.

Midden in het dorp sloegen ze op goed geluk linksaf. In het begin stonden er nog boerderijen langs de weg, maar die verdwenen spoedig. Het gras hield op, de weg werd slechter. Ze kwamen bij een zijweg en stapten af om de kaart te bekijken.

‘Ik kan er niet meer uit wijs worden,’ zei hij. ‘Hier hoort helemaal geen zijweg te zijn.’ Hij wees op de kaart, zonder dat ze meekeek. ‘Wat dat voor een rotkaart is weet ik niet. Zó maar.’

Het begon te miezeren. De weg werd een karrepad, de velden werden vieze, zwartbruine grond. Geen huizen, geen mensen, alleen af en toe grauwe paaltjes tussen schaars onkruid. Het ging harder regenen. Ze stapten af om hun poncho's om te doen en reden zwijgend verder. Het pad was nu zo smal geworden dat ze achter elkaar moesten rijden. De regen trok over de zwarte grond, de lucht hing dik en grijs over alles heen.

‘Mieters hier,’ riep Maarten achterom.