Konstantin Paustovski

De muziek van de herfst

Verzamelde verhalen

Samengesteld en vertaald
door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Galina Arboezova

© Copyright 2020 Keuze, samenstelling en vertaling: WIM HARTOG en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

==

ISBN 978 90 282 2015 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de Aantekeningen.

Een paar losse gedachten

In plaats van een voorwoord

==

==

In het algemeen kent een schrijver zichzelf beter dan critici en letterkundigen doen. Daarom ben ik ingegaan op het voorstel van de uitgever een kort voorwoord te schrijven bij mijn Verzamelde werken.

Aan de andere kant is het voor een schrijver maar tot op zekere hoogte mogelijk over zichzelf te schrijven. Er is veel dat hem belemmert, in de eerste plaats het feit dat het niet betaamt een oordeel over je eigen werk te geven.

Bovendien is het nutteloos van een auteur nadere uitleg van zijn eigen werken te verwachten. Tsjechov zei in dergelijke gevallen altijd: ‘Leest u mijn boeken maar, want daar staat alles al geschreven.’ Ik zou deze woorden van Tsjechov graag willen herhalen.

Daarom zou ik alleen wat beschouwingen naar voren willen brengen over mijn schrijverschap en in het kort mijn levensloop schetsen. Het is overbodig daar gedetailleerd over uit te weiden. Heel mijn leven vanaf mijn vroege kinderjaren tot het begin van de jaren dertig staat beschreven in de zes delen van het autobiografische Verhaal van een leven.

Ik ben geboren in Moskou op 31 mei 1892 in de Granaatsteeg, in het gezin van een statisticus bij de spoorwegen. Mijn vader stamde af van Zaporozjekozakken aan de benedenloop van de Dnjepr die zich, nadat de Turken hun vesting verwoest hadden, in Belaja Tserkov aan de oever van de rivier de Ros vestigden. Mijn grootvader, die als soldaat onder tsaar Nicolaas had gediend, woonde daar met mijn grootmoeder, een Turkse.

Ook al vereiste het werk als statisticus van mijn vader een nuchtere kijk op de dingen, toch was hij een onverbeterlijke dromer en rebel. Met deze karaktereigenschappen hield hij het dan ook niet lang op een en dezelfde plek uit. Na Moskou werkte hij in Vilnius en Pskov, tot hij zich uiteindelijk min of meer definitief in Kiev vestigde.

Mijn moeder, de dochter van een employé op een suikerfabriek, was een eerzuchtige en strenge vrouw. Wij hadden een groot gezin waarin van alles gedaan werd, met de nadruk op kunstzinnige activiteiten. Er werd veel gezongen, pianogespeeld, gediscussieerd en men vereerde het toneel.

Ik ging naar het Eerste Klassieke Gymnasium van Kiev. Toen ik in de zesde klas zat, viel ons gezin uiteen. Vanaf die tijd moest ik het geld voor mijn levensonderhoud en mijn studie zelf verdienen. Ik gaf bijlessen, wat slechtbetaald en nogal vervelend werk was.

In de laatste klas van het gymnasium schreef ik mijn eerste verhaal. Dit werd gepubliceerd in het lokale literaire blad Ogni. Als ik het me goed herinner, was dat in 1911.

Na het beëindigen van het gymnasium zat ik twee jaar op de universiteit van Kiev, waarna ik mij inschreef op de universiteit van Moskou en naar die stad verhuisde.

In het begin van de Eerste Wereldoorlog werkte ik als trambestuurder en -conducteur in Moskou, en vervolgens was ik hospik op hospitaaltreinen in de achterhoede en ook aan het front.

In de herfst van het jaar 1915 ging ik over naar de geneeskundige troepen te velde. Met dit detachement maakte ik de lange terugtocht van Lublin in Polen tot aan het stadje Nesvizj in Wit-Rusland mee. Bij dit detachement kwam ik via een mij toevallig in handen gekomen krantenknipsel aan de weet dat mijn beide broers op dezelfde dag aan verschillende fronten gesneuveld waren. Ik keerde terug naar mijn moeder, die toen in Moskou woonde, maar hield het daar niet lang uit en hervatte mijn nomadenleven. Van Jekaterinoslav, waar ik bij een metaalgieterij werkte, reisde ik naar Joezovka, waar ik hetzelfde werk deed. Vandaar verhuisde ik naar Taganrog, waar ik op een ketelfabriek werkte. In de herfst van 1916 ging ik daar weg en vond ik werk bij een visserscoöperatie aan de Zee van Azov.

In Taganrog begon ik in mijn vrije tijd mijn eerste roman, De romantici, te schrijven.

Daarna ging ik weer terug naar Moskou, waar ik de Februarirevolutie meemaakte. Hier begon ik als journalist te werken. [...] De Oktoberrevolutie heb ik in Moskou meegemaakt, waar ik tussen 1917 en 1919 getuige was van veel gebeurtenissen, enkele malen Lenin hoorde spreken en op krantenredacties een inspannend leven leidde.

Maar al snel kreeg ik het opnieuw wild in de benen. Ik reisde naar mijn moeder, die toen terug naar de Oekraïne verhuisd was, en maakte in Kiev enkele staatsgrepen mee. Van Kiev verhuisde ik naar Odessa, waar ik voor het eerst in het milieu belandde van een heleboel jonge schrijvers, zoals Ilf, Babel, Bagritski, Sjengeli en Lev Slavin.

Maar de ‘muze der verre omzwervingen’ liet mij niet met rust. Na twee jaar Odessa trok ik naar Soechoem en vervolgens naar Batoem en Tiflis. Vanuit Tiflis reisde ik naar Armenië en kwam zelfs in het noorden van Perzië terecht.

In 1923 keerde ik terug naar Moskou, waar ik een aantal jaren als redacteur bij het ROSTA – Russisch Persbureau – werkte. In die tijd begon mijn werk ook steeds vaker gepubliceerd te worden.

Mijn eerste ‘echte’ boek was de in 1928 verschenen verhalenbundel Elkaar tegemoetvarende schepen.

In de zomer van 1932 begon ik aan het boek Kara-Bogaz te werken. De ontstaansgeschiedenis van dit werk en van nog een aantal boeken staat vrij gedetailleerd aangegeven in De gouden roos. Daarom zal ik er hier verder niet over uitweiden. Na de verschijning van Kara-Bogaz gaf ik mijn vaste betrekking op, en vanaf dat moment werd het schrijven mijn enige, alles opslorpende, soms kwellende maar altijd geliefde werk.

Ik reisde nog altijd veel, zelfs meer dan vroeger. Ik ben gedurende de jaren van mijn schrijversleven op het schiereiland Kola geweest, heb in de Mesjtsjora gewoond, heb de Kaukasus en de Oekraïne, de Wolga, de Karna, de Don, de Dnjepr, de Oka en de Desna, het Ladoga- en het Onegameer bereisd, heb in Midden-Azië, op de Krim, in de Altaj en in Siberië verbleven, evenals in ons prachtige noordwesten, bijvoorbeeld in Pskov, Novgorod, Vitebsk en Michajlovskoje, het geboortedorp van Poesjkin.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezocht ik als oorlogscorrespondent ook een heleboel plaatsen aan het Zuidelijk Front. Na de oorlog reisde ik opnieuw veel. In de jaren vijftig en in het begin van de jaren zestig bezocht ik Tsjecho-Slowakije, leefde in Bulgarije in de sprookjesachtige vissersplaatsjes Nesebar (Messemerda) en Sozopol, bereisde Polen van Krakau tot Gdańsk, voer rond Europa en deed daarbij Istanbul, Athene, Rotterdam, Stockholm en Italië (Rome, Turijn, Milaan, Napels, Italiaanse Alpen) aan, zag Frankrijk, met name de Provence, en Engeland, waar ik in Oxford en in Stratford, de stad van Shakespeare, ben geweest. In 1965 leefde ik wegens mijn hardnekkige astma vrij lang op het eiland Capri, een reusachtige rots, dichtbegroeid met geurige kruiden, naar hars geurende middellandsezeesparren (de pijnboom) en watervallen (of liever: bloesemvallen) van vuurrode, tropische bougainvillea’s; Capri dat gedompeld ligt in het warme en doorzichtige water van de Middellandse Zee.

Aan veel van mijn verhalen en reisbeschrijvingen (‘Het schilderachtige Bulgarije’, ‘De amfora’, ‘Een derde ontmoeting’, ‘Aan de kade van Napels’, ‘Italiaanse ontmoetingen’, ‘Passant in Parijs’, ‘De lichten van Het Kanaal’, enz.) liggen indrukken ten grondslag van deze talloze reizen en van ontmoetingen met zeer uiteenlopende en stuk voor stuk interessante mensen. [...]

Ik heb nogal wat over mijn leven geschreven, maar ik blijf het gevoel houden dat ik nog heel veel moet doen en dat een schrijver pas op rijpe leeftijd bepaalde kanten en verschijnselen van het leven diepgaand leert begrijpen en behandelen.

In mijn jeugd ben ik een tijdlang in de ban van het exotisme geweest. De hang naar het bijzondere heeft mij vanaf mijn kinderjaren niet met rust gelaten.

In de saaie woning in Kiev waar die kindertijd zich afspeelde, ruiste voortdurend de wind van het onbekende om me heen. Ik wekte hem op met de kracht van mijn eigen jongensachtige verbeelding.

Deze wind voerde de geur van taxusbossen aan, het schuim van de branding van de Atlantische Oceaan, de donder van tropisch onweer en het gezang van de eolusharp.

Maar deze bonte, exotische wereld bestond alleen in mijn fantasie. Ik heb die taxusbossen nooit te zien gekregen (op een paar van die bomen in de Nikitski-Botanische Tuin na), evenmin als de Atlantische Oceaan of de tropen, en ik heb de eolusharp geen enkele keer te horen gekregen. Ik wist zelfs niet hoe die eruitzag. Daar ben ik pas veel later achter gekomen dankzij de aantekeningen van de ontdekkingsreiziger Mikloecho-Maklaj. Maklaj had bij zijn hut op Nieuw-Guinea een eolusharp uit bamboestengels gebouwd. De wind floot woedend door de holle stengels en dat schrikte de bijgelovige inboorlingen zo af dat ze Maklaj ongestoord lieten werken.

Mijn lievelingsvak op het gymnasium was aardrijkskunde. Daarin werd objectief vastgesteld dat er op aarde inderdaad bijzondere landen voorkomen. Ik wist dat ons karige en gebrekkige bestaan van toen mij niet in de gelegenheid zou stellen ze ooit te aanschouwen. Mijn droom kon duidelijk niet worden vervuld. Maar daar verbleekte die droom niet door.

Mijn toestand zou je met twee woorden kunnen omschrijven: verrukking over deze imaginaire wereld en smart wegens de onmogelijkheid hem met eigen ogen te zien. Deze beide gevoelens hadden in mijn jeugdgedichten en mijn eerst onrijpe proza de overhand.

Met de jaren keerde ik me af van het exotisme, van zijn uiterlijkheid, geëxalteerdheid, verhevenheid en onverschilligheid tegenover de simpele en onopvallende mens. Maar nog lang liepen zijn vergulde draden als bij toeval her en der door mijn novellen en verhalen.

Maar al te vaak verbinden wij abusievelijk twee verschillende begrippen tot één geheel: dat wat we exotisme noemen en dat wat romantiek heet. Wij zien romantiek aan voor zuiver exotisme en vergeten daarbij dat dit slechts een van de uiterlijke omhulsels van de romantiek is en geen zelfstandige inhoud heeft.

Op zichzelf staat het exotisme los van het leven, terwijl de romantiek dit juist met al haar wortels doordringt en zich aan al zijn kostbare sappen laaft. Ik heb mij afgekeerd van het exotisme maar niet van de romantiek, en zal dat ook nooit doen, maar ik zal mij blijven koesteren aan haar reinigende vuur, haar drang tot menselijkheid en geestelijke gulheid en haar permanente onrust.

Een romantische instelling staat een mens niet toe leugenachtig, onwetend, laf en wreed te zijn. In de romantiek ligt een veredelende kracht besloten. Er valt geen redelijk argument voor aan te voeren om haar in onze strijd voor de toekomst en zelfs in ons alledaagse arbeidende bestaan te verwerpen.

Natuurlijk vallen er in mijn boeken De romantici en Schitterende wolken, evenals in veel van mijn vroege romantische verhalen, exotische elementen te bespeuren. Het leek mij niet nodig deze werken achteraf te herschrijven. Er ligt een stempel op van hun tijd, van mijn toenmalige wereldbeeld. Daarom worden ze in dezelfde vorm gepubliceerd als waarin ze het licht zagen. Alleen zijn er wat evidente fouten en stilistische onhandigheden in gecorrigeerd.

Ik heb niet zonder innerlijke weerstand gebroken met het exotisme als zodanig. Ik heb daarover geschreven in mijn verhaal ‘Door de zee geënt’.

Bij dit losmakingsproces gaf mijn bezoek aan het planetarium van Moskou de laatste stoot. Dit was net geopend. De bouwer ervan, de architect Sinjavski, had mij uitgenodigd voor de eerste vertoning van de kunstmatige sterrenhemel. Ik was net als de overigen hevig onder de indruk van dit schouwspel.

Het was al laat toen wij weer naar buiten gingen. Er heerste een droge oktobermaand. In de straten rook het naar verwelkte bladeren. En opeens zag ik als voor het eerst de reusachtige, levende, van sterren bruisende hemel boven mijn hoofd. Een licht wolkenwaas vlood hoog boven voorbij maar onttrok de sterren niet aan het oog. De zwarte lucht van de herfst leek het vlammen van het hemelgewelf nog te versterken.

Opeens kwam alles wat ik tot die avond geschreven had mij net zo kunstmatig voor als de hemel van het planetarium, die betonnen koepel met zijn nepgesternten. Op het eerste gezicht was je onder de indruk maar er was geen diepte, lucht, volume, versmelting met het wereldruim. Na die avond vernietigde ik een aantal van mijn meest opgesmukte en kunstmatige verhalen.

In de loop van mijn verdere leven raakte ik echter overtuigd van een banale waarheid, namelijk dat niets – zelfs het meest futiele – voor ons vergeefs gebeurt. Mijn jeugdige verknochtheid aan het exotisme leerde mij in zekere mate schilderachtige en soms zelfs bijzondere kenmerken in mijn directe omgeving op te sporen.

Vanaf die tijd blonk er voor mij altijd een licht romantisch verdichtsel door de werkelijkheid heen, als een soort extra maar moeilijk te bespeuren schijnsel. Net als met een op een schilderij gericht spotje werden er bepaalde details door verlicht die anders onopgemerkt zouden zijn gebleven. Daardoor werd mijn innerlijke wereld verrijkt. Deze lichte ingrepen van het pure bedenksel hebben mij zeer geholpen bij mijn werk aan Kara-Bogaz, Colchis, De Zwarte Zee en andere korte romans en verhalen.

Met het exotisme was het afgelopen. Ervoor in de plaats trad een streven naar waarheid en eenvoud. Maar betrekkelijk kortgeleden dwong het exotisme mij nogmaals over zijn wezen na te denken. Dat gebeurde tijdens mijn cruise rond Europa.

Ons schip vertrok uit Odessa en voer twee dagen lang over de blauwige, door de bewolkte lucht sombere, verlaten vlakte van de Zwarte Zee. Aan de achtersteven tekende zich een schuimspoor af waarin een zwerm meeuwen, hun rode poten opgetrokken, op sleep leek te worden genomen.

Duisternis lag over de horizon. Pas toen wij in de buurt van de Bosporus kwamen, klaarde de lucht op en doken de woeste, met zwarte bossen bedekte bergen van Anatolië op. De boot voer met een scherpe wending de Bosporus op.

Het schouwspel dat zich voor ons ontvouwde, leek op een ouderwets, pompeus decor dat een land aan zee moest verbeelden. Op sommige plaatsen was het verguldsel ervan afgeschilferd, op andere plaatsen waren verse retouches zichtbaar. Heel deze wirwar van bergen, oude torens, minaretten, rotsen, arcades, kastelen, vuurtorens, olijfbossen, zeilen, wilde rozen, eeuwenoude cipressen, masten en ra’s kwam in de vurige zonsondergang op mij over als een opzettelijk en nadrukkelijk feestelijk schouwspel, dat door een onvermoeibare en vrolijke schilder bedacht was.

Tientallen feloeken, bont als papegaaien – karmijnrode, gele, groene, witte, blauwe en zwarte met gouden sierranden –, kwamen wit schuim opwerpend ons schip tegemoet.

Wij gingen tegenover een speelgoedstadje voor anker. Tegen de avond gingen in de huizen de lichten aan. Het schijnsel ervan drong vaag door het groen.

Ik kreeg vanaf het dek een smalle straat in het oog die de bergen in liep. Over de hele lengte was een pergola gebouwd die haast zwart zag van zijn druivenranken. Grote, rijpe druiventrossen hingen laag boven de straat. Eronderdoor liep een ezeltje met een lantaarntje aan zijn hals. De elektrische lantaarn wierp een heel sterke lichtbundel.

Dit stadje was het voorportaal van Istanbul. Vanaf het boven het water hangende terras van een klein koffiehuis was slepende muziek hoorbaar. Turkse meisjes met lichte jurken aan stonden met hun ellebogen op de balustrade geleund naar de golven te kijken. Ik kon zelfs hun gezichten, die heel erg bleek leken, door de verrekijker onderscheiden. Vanaf de oever kwam een geur van oleanders. Aan de verduisterende hemel blonk zwak de halvemaan, net zo een als op de koepels van de talloze kleine moskeeën.

Mij kwam dit alles op een of andere manier als niet reëel voor, en het deed me denken aan de verdichtsels uit mijn jeugd. Maar tegelijkertijd was dit werkelijkheid.

Ik begon eindelijk te geloven dat inderdaad de legendarische Bosporus voor mij lag, dat ik werkelijk aan dek van dit schip stond en dat vlakbij in de schemering de oudste gebieden van de aarde verzonken lagen: Klein-Azië, het mythische Troje, de Hellespont.

Hoe meer ik oog in oog stond met datgene wat voor kort alleen nog in de vorm van exotische beelden in mijn verbeelding bestond, des te duidelijker werd het dat deze uit het domein van de fantasie naar het domein van de kennis overgedragen wereld veel interessanter, veelbetekenender en ik zou haast zeggen sprookjesachtiger was dan de voorstelling die ik mij ervan gemaakt had.

Vanaf dat moment was ik mij gedurende heel deze reis van die realiteit bewust, overal en altijd op de lilakleurige Egeïsche Zee, waar aan de horizon een plechtige stoet roze eilanden voorbijtrok; op de Akropolis, die uit oude, door de bijen aangevreten was leek te zijn gebouwd; in de Straat van Messina met zijn verblindende duifgrijze lucht; in Rome, waar op de simpele en ruwe grafsteen van Rafaël in het Pantheon een verdroogde anjer lag; op de Atlantische Oceaan, in het bruisende Parijs en in Het Kanaal, wanneer de oude bellen op de drijvende boeien het schip door de mist heen tegemoet luidden...

Het komt mij voor dat een van de karakteristieke trekken van mijn proza zijn romantische gestemdheid is.

Dat is natuurlijk een karaktereigenschap. Het is onzinnig van iemand, vooral van een schrijver, te eisen dat hij deze instelling verloochent. Zo’n eis zou je alleen van een ignorant kunnen verwachten.

Een romantische stemming is niet in tegenspraak met een sterke belangstelling en liefde voor het ‘ruwe’ leven. Op enkele uitzonderingen na liggen op alle terreinen van de werkelijkheid en van de menselijke bezigheden de zaden van de romantiek klaar om te ontkiemen. Men kan deze niet opmerken en vertrappen of ze, integendeel, juist de kans geven weelderig te groeien en met hun bloei de innerlijke wereld van de mens te verfraaien en te verrijken.

Romantiek is een inherente eigenschap van alles, met name van de wetenschap en de kennis. Hoe meer een mens weet, des te completer neemt hij de werkelijkheid waar, des te dichter wordt hij door poëzie omgeven en des te gelukkiger is hij.

Ignorantie daarentegen maakt een mens onverschillig tegenover de wereld, en die onverschilligheid groeit langzaam maar onherroepelijk, als een kankergezwel. In het bewustzijn van een onverschillig iemand verwelkt het leven al snel; het wordt grijs, enorme lagen sterven af en uiteindelijk wordt hij geconfronteerd met zijn eigen ignorantie en zijn armzalige geborgenheid.

Waar geluk, dat is vooral het lot van de wetenden, het lot van de zoekenden en dromers. Het verheugt mij dan ook zeer dat na enige recente, stormachtig verlopen discussies onder critici de romantiek opnieuw haar wettige plaats in het leven van onze literatuur heeft ingenomen.

In deze inleiding tot mijn boeken tracht ik mijn eigen weg te traceren, hem nog duidelijker te maken (met name ook voor mijzelf), en die levensverschijnselen te definiëren die tot het ontstaan van mijn boeken aanleiding hebben gegeven.

Het is heel belangrijk te weten door welke beweegredenen een schrijver bij zijn werk wordt geleid. De kracht en zuiverheid van deze beweegredenen zijn recht evenredig met de erkenning van een schrijver door het volk of met onverschilligheid jegens, en zelfs rechtstreekse verwerping van, zijn hele oeuvre.

Het verlangen alles te weten en te zien, te reizen, deelnemer te zijn aan allerlei gebeurtenissen en botsingen van menselijke hartstochten mondde bij mij uit in een droom over een ongewoon beroep. Dit moest absoluut verbonden zijn met dit bruisende leven.

Maar bestaat zo’n beroep eigenlijk wel? Hoe meer ik daarover nadacht, des te sneller viel het ene na het andere beroep af. Geen ervan bood volledige vrijheid. Ze omvatten het leven met zijn stormachtige ontwikkeling en verscheidenheid niet in zijn totaliteit.

Een tijdlang dacht ik er serieus aan zeeman te worden. Maar al spoedig verdrong de droom over het schrijverschap alle andere dromen.

Het schrijverschap verenigde alle aantrekkelijke beroepen van de wereld in zich. Het was een onafhankelijke, moedige en edele bezigheid.

Toen wist ik echter nog niet dat het schrijverschap ook arbeid is, zwaar en slopend, en dat wanneer een schrijver ook maar een greintje van de waarheid voor de mensen verborgen houdt dit een euveldaad tegenover zijn eigen geweten is waarvoor hij onvermijdelijk rekenschap zal moeten afleggen.

Het leed en de vreugde van alle mensen zullen een schrijver ten deel vallen. Hij moet beschikken over de gave van een eigen wereldbeschouwing, over onverzettelijkheid in de strijd, over lyrische kracht en over een levensgemeenschap met de natuur, waarbij ik het nog niet eens wil hebben over vele andere eigenschappen, zoals simpelweg psychologisch uithoudingsvermogen.

Het besluit was genomen. De toekomst werd duidelijk. De gekozen weg leek prachtig, ofschoon ook heel moeilijk. En niet één keer in al die lange jaren kwam ik in de verleiding ervan af te wijken.

Mijn leven als schrijver begon, zoals ik al zei, met het verlangen alles te weten en alles te zien. En daar zal het duidelijk ook mee eindigen.

De poëzie van zwerftochten, versmolten met de onopgesmukte realiteit, vormde een optimale legering voor het maken van boeken. Bijna in iedere novelle, in ieder verhaal van mij zijn de sporen van omzwervingen zichtbaar.

Eerst was er het zuiden. Daarmee zijn De romantici, Schitterende wolken, Kara-Bogaz, Colchis en De Zwarte Zee verbonden, evenals een hele reeks verhalen.

Mijn eerste reis naar het noorden – naar Leningrad, Karelië en het schiereiland Kola – was gewoon een onthutsende ervaring.

Ik leerde de toverkracht van het noorden kennen. De eerste witte nacht die boven de Neva hing, gaf mij al meer inzicht in de Russische poëzie dan tientallen boeken en vele uren erover peinzen.

Ik kwam erachter dat het begrip ‘het noorden’ niet alleen stille pracht van de natuur betekent, maar op een of andere manier ook de door Poesjkin diep in de bossen van Pskov geschreven verzen ‘Jij metgezellin van mijn donkere dagen...’, de dreigende kathedralen van Novgorod en Pskov, het verheven en ranke Leningrad, de Neva voor de vensters van de Hermitage, de vertellers van sagen, de kalme ogen van de noordelijke vrouwen, de donkere naalden, de glimmerglans van de meren, het witte schuim van de vogelkers, de geur van schors, het geluid van de zagen van de houthakkers, het geritsel van de bladzijden die je voor de zoveelste keer ’s nachts leest wanneer de ochtend al boven de Finse Golf begint te gloren en in je geheugen de woorden van Blok klinken:

==

... Reeds

Reikt d’ene schemering d’andere de hand,

Als zusters van twee hemelstreken, spinnen zij,

Nu een roze, dan een lichtblauwe nevel,

En een half verdronken wolk op zee,

Zieltogend en in toorn ontstoken,

Werpt nu eens rode, dan weer donkerblauwe bliksemschichten.

==

Ik zou bladzijden kunnen volschrijven met deze vage kenmerken die het uitgesproken gezicht van het noorden vormen. Ik was door het noorden sterker gegrepen dan door het zuiden.

Ik denk dat het geen kunstenaar gelukt is het geheimzinnige zwijgen weer te geven van de noordelijke natte nacht, wanneer iedere druppel dauw en de weerschijn van het kampvuur in een waterplas te midden van de weilanden zo’n plotselinge, heimelijke, zo’n schuchtere en diepe liefde voor Rusland opwekken dat je je hart dof voelt bonzen. Dan zou je wel honderden jaren willen leven om naar deze als een veldmargriet zo bleke noordelijke schoonheid te kijken.

Het noorden heeft boeken als Het lot van Charles Lonceville, Het merenfront en Het boek van het Noorden tot leven gewekt, evenals verhalen zoals ‘Klontjes broodsuiker’ en ‘Vluchtige ontmoetingen’.

Het vruchtbaarst en gelukkigst bleek voor mij echter de kennismaking met de middelste strook van Rusland. Deze vond vrij laat plaats, toen ik al in de dertig was. Natuurlijk was ik ook al eerder in Midden-Rusland geweest, maar altijd in het voorbijgaan en inderhaast.

Het komt soms voor dat je ergens een veldweg of een dorpje op een steile helling ziet en je je plotseling herinnert dat je zoiets heel lang geleden al eens hebt gezien – misschien was het zelfs wel een droom –, en dat je er met hart en ziel van bent gaan houden.

Mij overkwam hetzelfde met Midden-Rusland. Ik werd er onmiddellijk en voorgoed door overmeesterd. Ik ervoer deze streek als mijn ware, oude geboortegrond en voelde mij Russisch tot in elke vezel.

Sindsdien ken ik niets dat mij nabijer is dan de eenvoudige Russische mensen daar en niets mooiers dan deze streek.

Ik zou Midden-Rusland niet willen ruilen voor de meest vermaarde en ontroerende schoonheden op deze aardbol. Ik moet nu met een toegeeflijke glimlach terugdenken aan mijn jeugddromen over taxusbossen en tropische onweders. Heel de praal van de Golf van Napels met zijn feestmaal aan kleuren geef ik in ruil voor een van de regen natte wilgentak op de zandige oever van de Oka of voor het kronkelige riviertje de Taroeska, op de bescheiden oevers waarvan ik nu dikwijls lange perioden aaneen verblijf.

Voortaan was mijn leven hecht verbonden met deze streek en met de bewolkte hemel die regenbuien wegpinkt, met de rook uit de schoorstenen in de dorpen en met de vochtige wind van de beemden.

Ik ben hier weer terug in ’t ouderlijk huis,

O teder, dromend herkomstoord... *

Het grootste, eenvoudigste en ongekunsteldste geluk vond ik in de beboste streek Mesjtsjora. Het gelukkige gevoel van de nabijheid van je eigen landstreek, van geconcentreerdheid en innerlijke vrijheid, van koesterende gedachten en ingespannen arbeid.

Midden-Rusland ben ik als geen andere streek de meeste door mij geschreven werken schuldig. Die alle opsommen zou veel plaats vergen. Ik vermeld alleen de voornaamste: ‘De Mesjtsjora’, ‘Isaak Levitan’, ‘Het boek van de bossen’, de verhalencyclus ‘Zomerdagen’, ‘De oude roeiboot’, ‘Een nacht in oktober’, ‘Het telegram’, ‘Een druilerige dageraad’, ‘Houtvesterij 273’, ‘In het hart van Rusland’, ‘In het aanschijn van de herfst’ en ‘De Iljinskikolk’.

In de Mesjtsjora kwam ik in aanraking met de zuiverste bronnen van de Russische volkstaal. Ik zal het daar hier niet over hebben, om niet in herhaling te vallen. Mijn houding ten opzichte van het Russisch en mijn ideeën erover heb ik in het boek De gouden roos (in het hoofdstuk ‘Een diamanten taal’) uiteengezet.

Misschien komt het de lezers van deze verhandeling vreemd voor dat de auteur hoofdzakelijk blijft stilstaan bij de uiterlijke omgeving waarin de handeling van zijn werken plaatsvindt, maar dat hij bijna niets zegt over zijn helden.

Ik kan mijn helden niet neutraal beoordelen. Daarom is het voor mij moeilijk om over hen te spreken. Laat de lezer zelf maar een oordeel over hen geven.

Ik kan alleen maar zeggen dat ik mij altijd met het leven van mijn helden verbonden heb gevoeld, er altijd naar heb gestreefd hun goede eigenschappen te laten zien, hun wezen, hun soms onopvallende oorspronkelijkheid te tonen. Het is niet aan mij te oordelen, als dat al zou kunnen.

Ik heb altijd met mijn geliefde helden in al hun levensomstandigheden meegeleefd: hun verdriet en geluk, hun strijd en zorgen, hun overwinningen en mislukkingen. En met dezelfde kracht waarmee ik van al het echt menselijke in de meest onbeduidende en onaantrekkelijke held hield, haatte ik menselijke laagheid, botheid en onwetendheid.

Elk boek van mij is een verzameling van heel veel mensen van verschillende leeftijden, nationaliteiten, bezigheden, karakters en handelwijzen. Het verwijt van sommige critici dat ik slechts oppervlakkig en ongaarne over mensen schrijf, verbaast mij dan ook enigszins. Blijkbaar ziet men een bondige karakterbeschrijving voor oppervlakkigheid aan.

Nou, dat valt allemaal eenvoudig na te gaan. Daarvoor hoeft men alleen maar een van de boeken uit de autobiografische cyclus Verhaal van een leven te nemen en te kijken wie wij daar zoal in tegenkomen.

Het leven van opmerkelijke mensen heeft mij altijd geïntrigeerd. Ik heb gepoogd gemeenschappelijke trekken in hun karakter te ontdekken, die trekken die hen in de rijen van de beste vertegenwoordigers van de mensheid hebben geschaard.

Naast afzonderlijke boeken over Levitan, Kiprenski en Taras Sjevtsjenko heb ik hoofdstukken van romans en novellen, evenals verhalen en essays gewijd aan Lenin, Gorki, Tsjaikovski, Tsjechov, luitenant Schmidt, Victor Hugo, Blok, Poesjkin, Hans Christian Andersen, Guy de Maupassant, Prisjvin, Grieg, Gajdar, Charles De Coster, Flaubert, Bagritski, Multatuli, Lermontov, Mozart, Edgar Allan Poe, Vroebel, Dickens, Grin en Malysjkin.

Steeds vaker en het allerliefst schrijf ik echter over eenvoudige en onbekende mensen: ambachtslieden, herders, veerlui, boswachters, bakenmeesters, wakers en over mijn boezemvriendjes: de dorpskinderen.

Mijn werk heeft veel te danken aan dichters, schrijvers, schilders en geleerden uit verschillende tijden en van verschillende nationaliteiten. Ik zal hier niet hun namen gaan opsommen, van de onbekende auteur van het ‘Igorlied’ en Michelangelo tot aan Stendhal en Tsjechov. Er komen heel veel van dit soort namen in mijn werk voor.

Maar het allermeest verschuldigd ben ik het leven zelf, eenvoudig en gewichtig tegelijk. Ik heb het geluk gehad er zowel getuige als deelgenoot van te mogen zijn. [...]*

==

K. Paustovski

==

Bij de waterkant

1

==

De rivier ligt in het grijs. De verten zijn gehuld in een nevelig waas dat in de zwartig schemerende bossen verloren gaat.

Aan de hemel pakken wolkenflarden zich samen tot wolken die zuidwaarts drijvend zilverige stroken warme waterdamp meevoeren. Ergens achter het bos, daar waar over alles een bleekblauwe nevel ligt, vormen ze buien die voor ze de stad bereiken al bijna uitgeregend zijn en niet meer de kracht hebben het warme opdwarrelende stof neer te slaan.

De aanlegplaats ligt er leeg en verlaten bij. Het ruikt er naar rivier en balen tarwe, de sleepboot De Hoop trekt hijgend een houtvlot van zware eikenstammen naar de wal.

Vanaf de sleper wordt er met lange, kalme uithalen om de jongen geroepen die met de meertros moest helpen. ‘Hé, joch! Kom de werplijn eens overgooien! Gooi over!’ Maar de duvelstoejager die hier verantwoordelijk voor is, is in geen velden of wegen te bekennen. Als de stilte weergekeerd is, is alleen nog het gekabbel van de troebele golven waarop schuim en houtspaanders drijven hoorbaar, en ver weg het fluiten van een stoomlocomotief.

De boot is vanwege de zware tegenstroom nog niet aangekomen. Hoeveel vertraging hij heeft, valt niet te zeggen. Het kan ook best zo zijn dat hij op een zandbank vast is komen te zitten. De oude berken op de oever ruisen gedempt en de wankele aanlegsteiger kraakt met een piepend geluid.

De stad is klein, smerig en vol bedrijvigheid. Een eindje voorbij de steiger staan houtzagerijen.

Paarden slepen glibberige, aan kettingen bevestigde balken de wal op, door jochies voortgedreven met zwiepende zweepslagen en gescheld.

Ik leg duizenden en duizenden wersten af en het is overal eender: vervelend, afstompend werk, geploeter en getier, dronkenmansgekrijs. De mensen leiden op hun geboortegrond met zijn door regen omfloerste weidse verten een smartelijk bestaan. Men komt ’s avonds luidruchtig bijeen onder de groene uithangborden van de kroegen, men slaapt er op de balen met haver in de vemen, waar langdurige vechtpartijen plaatsvinden, op de trekharmonica getierelierd wordt en wilde gezangen in de trant van ‘Het jochie kwam om, in kweller en kom’ aangeheven worden. De dagen bestaan uit niets dan platen blik verslepen, lading uit schepen sjouwen, steenslag op de spoorbaan storten, huizen stuken.

Je wordt er aangegaapt door eeuwigdurende honger en onbegrensde treurnis, meegevoerd uit de dorpen met hun witte kerkjes en bloeiende haverakkers, diepgewortelde doffe haat en de roes van dronkenschap als vergetelheid.

Ik hoor de berken ruisen, vredig en maagdelijk als op de schilderijen van Nesterov, en een zuchtje wind door hun afgevallen, donker geworden bladeren ritselen.

En de verten zijn vaag en droevig.

==

==

2

==

Eindelijk komt de boot aanvaren, vermoeid knipperend met zijn rode lichten. Het water opwoelend ligt hij nog een hele tijd aan de steiger uit te puffen. Het duurt ook een hele tijd voor de in nauwsluitende overjassen of wijde kaftans gehulde mensenmassa van boord is. Er hangt een geur van zweet en zwarte tabak. De mensen verdrukken elkaar als een kudde in een kraal. Er begint een fijne, prikkende regen te vallen.

Op het passagiersdek heerst een slaperig schemerdonker. Tegen de scheepshuid begint water te bruisen, op het bovendek loopt iemand, stampend met zijn laarzen met ijzeren beslag, snel heen en weer. Als ik de vloer onder mijn voeten voel trillen, weet ik dat het schip van wal steekt. Ik zak weg in een warme sluimering waarin ik een avondlijke steppe en verloren stationnetjes zie en langs mij onbekende dorpen reis. Ik hoor iemand zacht en stellig zeggen: ‘Onze jongeren zijn slap en levensmoe, terwijl ze niets van het leven afweten en heel de last van de door hun vaders doorgemaakte jaren meezeulen. Het streven naar vergetelheid is iets natuurlijks. Ieder zoekt deze op zijn eigen manier. Ik zou bijvoorbeeld degene kunnen zijn die drinkt en rookt, maar ik mag veronderstellen dat jullie door heel Rusland zwerven omdat jullie op zoek zijn naar verandering.’

Ik doe mijn ogen open en zie dat er twee studenten en een freule aan mijn tafel zijn gaan zitten. De studenten zitten bier te drinken en te roken.

Ik begeef mij naar het dek. In een lange rij liggen vuurbakens langs beide oevers van de rivier te flakkeren, het regent, een natte wind slaat mij in het gezicht. De laag overdrijvende, zwaarlijvige wolken zijn in de witte schemering van de hemel goed zichtbaar. Op het dek staan overal korven aardbeien. Er stijgt een sterke bosgeur uit op die herinnert aan een twijfelende zon en tuinen op de steppe.

Het schiet mij te binnen dat het vandaag Ivan Koepala is, het lichtjesfeest, en als vanzelf waart mijn blik rond op zoek naar houtvuren op de oevers of op het water drijvende kransen met kaarsjes. ‘In de nacht voor Sint-Jan,’ zeg ik hardop, ‘worden in onze harten wilde verlangens gewekt die in het leven onvervuld bleven. Dit vlammende licht is het drogbeeld van onze gedode verlangens, het is de vuurrode vedertooi van paradijsvogels. Het is de oerchaos. Het is het heidendom dat in ons nooit zal sterven.’ In mijn hart zingt weemoed zijn stille, bekende lied.

Waar zijn de feestdagen? Waar zijn de dorpen met straten vol beschonken losbollen en meisjes die onder het zingen van vurige liederen een rondedans doen en knullen die een kus drukken op hun bleke gezichten?

Waar zijn de vuren die associaties oproepen met flonkerende halssnoeren van boerenvrouwen en bonte sprookjes over een lazuurblauwe streek, waar is de werveling van kleuren, de helderheid van het leven, de blauwe nacht vol geluiden en de roestige maan boven de bosschages?

De machine stampt in rustige regelmaat. Ver weg op het water beginnen lichten op en neer te dansen. Een aanlegsteiger.

Ik vraag naar de naam en ben deze meteen daarop alweer vergeten. Een steile oever rijst op, met erboven een mistroostige hemel, de wind huilt, het duister verdicht zich.

==

1912

==

Met zijn vieren

Wij waren met zijn vieren.

Op het ver van de bewoonde wereld gelegen oude landgoed van mijn grootvader waren een heleboel mensen bijeen om er in elkaars gezelschap de zomer door te brengen.

Er lag daar een lindepark, er waren bossen en er heerste een eeuwenoude, onverstoorde rust.

Het stadsleven lag ver weg, vele honderden mijlen scheidden ons ervan.

Ons viertal bestond uit twee studenten, een gymnasiast en een jonge debuterende schilder.

Wij waren de stad moe, voelden ons als verlamd door het gif van negativisme en spotzieke bejegening, leden in stilte en zagen geen uitweg meer.

Tegen deze achtergrond was bij ons het idee van de ‘grote verdwijntruc’ gerijpt.

Er werd besloten ertussenuit te knijpen en naar de afgelegen boshut te gaan waar Andron, de boswachter, woonde. Wij zouden hem vragen of er voor de zomer bij hem een plaatsje voor ons was, en daar dan een afgezonderd bestaan leiden zonder met anderen om te gaan of met wie dan ook in contact te treden.

De schilder zei tegen ons: ‘Zet heel jullie spleen, en vermoeidheid, en pessimisme maar overboord. Het is tijd daarmee op te houden. Jullie hebben als jonge, verstandige mensen toch wel wat beters te doen dan zeuren en met hautaine minachting neer te kijken op het leven, en jullie beste tijd ermee te verdoen zonder te trachten een uitweg te vinden! Jullie beseffen toch zelf ook wel hoe vervelend en ergerlijk dat is? Jullie zijn gewoon slapjanussen. Zo gaat het niet langer.’

Wij gingen op pad.

Bij onze aankomst reageerde Andron precies zoals we verwacht hadden. Na onze uitleg antwoordde hij na enig nadenken: ‘Wat mij aangaat, jongens, zie ik geen enkel probleem!’

’s Avonds, toen in het bos een slaperige, nachtelijke stilte hing en in het noorden gesternten verrezen, zei de schilder tegen ons: ‘Hier, in deze eenzaamheid, wil ik jullie vragen je bij ede te verbinden het verleden te vergeten, gehaast, gesomber en sleur, al dat slijk dat zich op de ziel heeft opgehoopt te vergeten en je uit te leveren aan eenzaamheid en de eigen ziel. Wij zullen ons eigen ik scheppen, onze verbogen en gekleineerde ziel afslechten en weetgierig en scherpzinnig naar de wereld blikken. Wij moeten aandachtig naar onszelf luisteren. Wij moeten heel het weergaloze verband van de wereld en van God leren begrijpen en liefhebben, en al evenzeer het eigen verhaal dat diep verborgen in ieder van ons schuilt. Wij moeten zorgen voor meer vreugde, meer bedachtzaamheid en moed tot nadenken. Dat is moeilijk, heel moeilijk, maar daarmee vinden wij ons eigen zelf. In ons schuilt een voor ieder zo toegankelijk maar door iedereen vergeten geluk... de weg naar de vervolmaking of, zo u wilt, naar de verfijning, naar een hogere spiritualiteit. Laten wij hier de boeken, de kranten, al diegenen die wij achterlieten even vergeten. Wij hebben het niet nodig. Wij zijn allen tezamen, wij zullen elkaar helpen. Daarvoor kennen wij elkaar voldoende en onze gevoelens voor elkaar zijn diep genoeg.’

Wij begrepen alles, ook al wond hij zich op en sprak hij vaag en onduidelijk, en wij allen werden bevangen door een kalme, klare vreugde.

Het was alsof wij hier lang op gewacht hadden.

Dag in, dag uit zwierven wij door deze eindeloze en woeste bossen, over dicht gewoekerde wegen en onbegaanbare paden, overnachtten bij snelvlietende rivieren en oplichtende waterlopen, legden op de velden houtvuren aan in de openlucht waar het geurde naar rijpende roggevelden.

Morgenrood en avondrood volgden elkaar op, zilveren regenbuien trokken ruisend over, loom wiegende grashalmen schoten zaad. Een leven, diep en zuiver als water dat opwelt bij de beginloop van de rivieren, vervulde ons en hulde ons in een klare kalmte en stille, heilige vreugde, die zich in van alles uitte: in de vergeten kapelletjes, of in de lieftallige kamille ergens langs een weg, of in het bleke, strelende licht van de hemel.

’s Avonds kwamen wij bij elkaar en voerden gesprekken over van alles en nog wat.

Onverwachts, als een wonder, openbaarden zich in onze vermoeide, gesloten zielen diepe inzichten, bloemrijke verhalen, geruste overtuigingen, in stille lijdzaamheid gedragen leed. In de ziel kwam ontzagwekkend veel bloot te liggen waarin iets nieuws, van een ongekende lichtheid, tot leven kwam en nooit meer zou wegsterven. Ieder werd elkaar dierbaar als een broer. Wij deelden leed en vreugde en zwierven gezamenlijk over moeilijke wegen en keken elkaar in de ogen met een ongeveinsde, duidelijke en open blik.

De schilder maakte veel schetsen. Het waren wilde wervelingen van kleuren en licht, alsof hij dronken was van de nabije aarde. Maar toen de herfst aanbrak, spreidde deze zich over zijn doeken uit als gouden kant, bedaarde bekoring, nevelige bleke verten.

De gymnasiast was op zoektocht. Hij was lang bezig met een of andere gedachte die hij dan behoedzaam en moeizaam doorvorste. Iedere oogwenk waarin iets voorbij was, ieder ogenblik dat nog moest aanbreken, was schijn. De werkelijkheid – het leven – kwam tussen deze beide onpeilbare momenten van het niet-zijn op hem over als een ijle laag, een droombeeld, een luchtspiegeling die in een mum van tijd wegglijdt. Het lijden is niet eeuwig, evenmin als de liefde en het leven dat zijn. Er kwam een diepere blik in zijn ogen, hij werd gelovig en ging dikwijls naar de eeuwenoude kerkjes aan de blauwe meren en stond er urenlang de ootmoedige, uitgeputte geloofsijveraars in de ogen te staren. Er school nog veel kinderlijks in hem, maar zijn diepere ik begon al te rijpen.

Ikzelf leefde op de velden. Ik legde er afstanden van tientallen wersten af om de grote dorpen te bezoeken waar landgoederen lagen die uit de tijd van Catharina de Grote stamden. Op de binnenweggetjes liep ik mee op met de blinden en hun begeleidertjes en luisterde gretig naar hun gezongen vertellingen. Ik dacht na over het mooie leven dat zich in deze witte huizen met zuilen afgespeeld had en nu uit deze verlaten adelsnesten verdwenen was. Vaak liep ik ergens een dorpskerk binnen en stond er te luisteren naar de dienst, die uren kon duren.

Ik hing rond op jaarmarkten en luisterde er naar het rumoer van de mensen en naar het gekrijs van trekharmonica’s. Met dat al verrees er voor mij een nieuw leven, kleurrijk, diep en vol van eeuwigdurend lijden, Christus en ootmoed. Nieuwe gedachten en nieuwe gezangen welden in mij op.

De student had het met ons over van alles, maar meestal ging het over de liefde. Deze is alomvattend, onzegbaar zuiver, en misschien voelt slechts een op de duizend mensen haar goddelijke essentie. Hij zei dat de mensen de liefde van haar voetstuk stoten, maar dat deze daarmee in zijn ogen alleen maar nóg hoger wordt. Liefde is scheppingskracht, liefde is de zin van het bestaan.

Iedere dag rezen er nieuwe vraagstukken op en rijpten er nieuwe besluiten. Wij waren oprecht, tot het uiterste oprecht, en spreken om zomaar wat te zeggen was voor ons te onzinnig voor woorden.

Zo ebden de dagen weg. In onze gedachten gistte nog veel jeugdige onbezonnenheid. Maar de zucht naar het hogere, het streven naar schoonheid en het smachten naar verstandelijkheid scholen reeds in ons.

Het waren dagen vol spotlust, vrolijkheid en luidruchtige vreugde. Wanneer wij in maanloze nachten op boswegen verdwaald waren, praatten wij onszelf moed in door luidkeels woeste struikroversliedjes aan te heffen, en wanneer wij bij Andron in het boswachtershuisje waren, konden we soms zo zitten te grapjassen dat de tranen over zijn wangen biggelden en wijzelf ook de slappe lach kregen. Soms spraken wij met elkaar af om na het vallen van de avond op pad te gaan en zwalkten dan tot het aanbreken van de dag op de gis en zonder vast doel langs allerlei bospaadjes.

Onze smeekbede ons niet te storen werd gelukkig verhoord. Niemand kwam bij ons langs en er werd ons niets toegestuurd, zelfs geen brieven ontvingen we.

De zomer liep op zijn eind. Matbleek goud tooide de berkenbosschages, in het bos klonk een galmende akoestiek, de blauwe waterlopen kleurden zwart. In de koesterende zon zweefde spinrag als een hemels spinsel en bedekten de velden zich met blauwe en witte bloemen.

’s Nachts rook het bitter naar verwelkend gebladerte en met een koortsige schittering verbrandden herfstige sterren aan het firmament.

Wij gingen als broers uiteen. Het afscheid was smartelijk. Bij het teruglopen naar het landgoed van mijn grootvader hadden wij een grote innerlijke rust gekend en ons als herboren gevoeld, opgewassen tegen het leven en ieder in staat zich te verheffen boven de alledaagsheid. De ziel was van nieuw leven vervuld. Bij onze thuiskomst zag men meteen dat wij anders waren.

Weer terug in de stenen, sombere en schaars verlichte stad denk ik, wanneer ik geen fut heb, als in een droom terug aan die twee maanden in het boswachtershuis, twee maanden die voor mij misschien wel de hele zin van het leven omvatten.

==

1913

==

De muziek van de herfst

1

==

Het begin van oktober. De verzen van Severjanin... op pad, op pad, de herfst tegemoet, pralend met paddenstoelen en vossenbessen, rijp om te plukken... Beter is er over de herfst niet geschreven.

De geur van gebladerte, gistend als wijn, zoetig en wrang. Appelen in het stro, goudkleurige was. Des ochtends doorzichtige nevelen boven de laren. Blauwende dalen... Grijze, frisse nachten en de maan als een stille vlek schijnend door de starre mist. De lange weefdraden van een spin vallen op de aarde neer. De berken zijn van bleek goud, de appelbomen zijn geel met een rode blos, de eiken hebben roestvlekken, de esdoorns zijn scharlaken, de espen hebben citroengele vlekken... Stilte in de bossen, de duinen, op de verre heuvelruggen. Maagdelijke aarde, onaangetaste, door winden omwaaide Geboortegrond. ’s Morgens vlogen wilde eenden over. Krijten en kwaken. In de verte geblaf van honden op de hoeve, gehuld in grijs, zachtjes ruisend stilzwijgen. De kudde ritselt in het struikgewas en op de rode. De herders – jochies met wit haar, een linnen knapzak en een geur van brood – laten hun zweep knallen.

’s Avonds brandt in het boerenhuis de haard. De vensters zijn beslagen, ik zit te luisteren naar de stilte. De oude krekel zingt, gekoesterd door de gloed van de hete as.

De nacht schrijdt voort. Schemer, flonkerende sterren, voorboden van vorst. De Grote Beer, het Zevengesternte, Venus, de herfstige Sirius, die om middernacht opgaat.

Herfst in Vladimir met de blauwe Kljazma en zijn zuivere, gouden bossen. Levitan. Er zijn hier veel droeve dichters, luisterend met aandacht en een scherp gehoor.

Blauwe velden. Dorre struikhei. Her en der rode vlekken van wilde anjers. De paddenstoelen – champignons, melkzwammen, berkenboleten, heksenboleten, cantharellen – zijn bijna alle geplukt. De sterke geur van paddenstoelen is verdwenen uit de bossen. Een bleke, lazuren, zuivere hemel...

’s Nachts wordt er soms geklopt op het kleine, scheve venstertje. Er briest een paard, er wordt naar de weg gevraagd, men is verdwaald in de ongebreidelde, rumoerende bossen.

==

==

2

==

... ’s Ochtends zingen in de bossen eenzame vogels hun lied. Als je over het gras loopt, blijft er in de bij de dageraad gevallen grijze, koude dauw een donker spoor achter. De bomen leggen schuine schaduwen. Een gewassen, verre hemel begint boven de bossen te blauwen. Het glinsteren in het verre zuiden, alsof daar kristallen schitteren, straalt een smartelijk verlangen naar de zee uit.

Het ruikt naar rook van droog, warm stro. De zon is bleek. De wipzwengel piept en haalt uit de put zuiver en ijskoud boswater naar boven, dat van de velden, uit de bosschages en van onder de bemoste wortelstronken erin is gestroomd.

Gealarmeerd geschreeuw van ganzen. De oranje zon gaat in mijn raam onder.

Een askleurige dag, droog en windstil. De bladeren hangen roerloos. De weidse aarde ligt met bossen, heuvelruggen en rivieren in de warme, grijze dag te slapen. De verten zijn duifgrijs. Een paard holt briesend over de halsbrekende bosweg.

==

*

==

De oude boswachter, een knapzak van dassenpels opzij, hinkepinkt voorbij. Hij heeft een oud, niet schotvast geweer. ‘Hé daar!’

’s Avonds steek ik een houtspaander aan. In de boerenwoning en op de met zand uit het bos bestrooide blinkend schone, lemen vloer valt een kalm en paarsig licht. Overdag zwerf ik door het bos en kies de harsigste berkenstronken om spaanders van af te hakken.

Druppeltjes hars – amber – geuren sterk en feestelijk. Aardse sappen. De naalden aan de dennen drogen.

De regentijd nadert met buien, koud als van dooiende sneeuw. Zwellende aarde. In de donkere verten en bossen, in de vrieslucht ’s morgens, in de duifgrijze nevels boven de boerenhuizen breekt een lange winter aan. Droge sneeuwvlokken kringelen neer.

Een zachte roffel in het bos. Er sprong een haas voorbij...

De winter wacht. Ik adem diep de scherpe, stoere, herfstige geuren in. Ze verfrissen het lichaam en versterken de vrije, waakzame ziel...

De nachten zijn reeds nevelig. In de nevels vallen bladeren stil neer, zware druppels ruisen omlaag. Bij iedere stap zakt je voet diep in het ritselend loof. Op de boswegen is de aarde paarsgrijs.

==

==

3

==

Op het droge, herfstige veld aan de zoom van het bos, waar de berken roodgloeiend hun bladerentooi verliezen, trof ik de allerlaatste bloemen aan: een eenzame anjer, dollekervel, anijs.

Binnen brandt behaaglijk het haardvuur. Rjaptsjik knijpt zalig zijn ogen samen en legt zijn pluizige, natte poot op mijn schoot.

Onder de oude appelboom bij het huis liggen bladeren in een brede gouden kring op het gras. ’s Avonds zag ik hoe boven de bossen, in de ongestoorde stilte, de eenzame maan bloedrood en geweldig groot opkwam. Het geruis van mijn stappen was het enige geluid...

Koperkleurig, avondlijk schemerlicht beschijnt de laren die met purperen blaren beladen liggen. Een Byzantijnse praal.

Vederwolken drijven voorbij, dauw druppelt omlaag, de bomen ruisen niet: er is warm weer op komst, met heldere dagen...

Thuisgekomen breng ik water in de theeketel aan de kook. Wat is het heerlijk bij het vallen van de nacht op de harde, brede bank met over je heen een schapenvacht te liggen kijken naar de sterren achter het lage venstertje. Herfststerren, nevelig en zuiver, mij van kindsbeen af bekend...

De hemel is een maansteen in een zetting van zuiver goud, in de verten mat, in de hoogte compact en fonkelend als een turkoois.

Die nacht doet een rumoerige wind ritselende bladeren tegen de muren van het huis ophopen. ’s Ochtends schittert een helder licht en een koud vriesblauw door de bevroren lage venstertjes heen. De espen zijn volledig bladloos.

In de bossen wordt barnsteen gesmolten. Boven de laar hangt rook. In de aarden ziederij is het koud.

‘Er hangt al kou in de lucht,’ zei de oude boswachter. ‘Het winterseizoen breekt aan.’

==

Kopanj, 1918

==

De gouden draad

Hitte. Donkerblauwe, sombere bergen.

Ontstoken, malaria-achtige zonsondergangen.

Ik lees veel. Ben bezig aan ‘De gouden draad’.

– Uit het dagboek ‘Zomer 1922. Soechoem’

==

==

Volgens mij heb ik in mijn leven veel meegemaakt. Maar de geur van sigarenrook, viooltjes en stof op de boulevards van Parijs herinner ik mij als de dag van gisteren.

Ik ben nog jong, maar de jaren van oorlog en talloze omwentelingen die ik in mijn land doorstaan heb, hebben een oude man van mij gemaakt. Mijn spieren zijn verslapt, mijn hersenpan vult zich steeds vaker met een wazige leegte en een onmetelijke, slaperige vermoeidheid kluistert mij aan het veldbed in mijn vochtige, doorrookte kamer.

Ik lig uren te kijken naar het door een roze weerschijn bedekte plafond en terug te denken aan de na een regenbui glimmende, geasfalteerde straten van Parijs, waar de oude mansardes verguld worden door het koude vlammen van de zonsondergang boven Versailles. In mijn herinnering duikt Parijs paarsgrijs van mistsluiers voor mij op, naar regenbuien geurend en achteloos gouden confetti van zijn illuminatie de blauwe nacht in strooiend... Daar heb ik lang en moeizaam mijn ziel opgekweekt, als een victoria regia die maar eenmaal in de honderd jaar ontluikt.

Mijn scherpzinnigheid van geest heeft mij veel vreugde bezorgd. Zoals bij het zien van antiek porselein onderwierp ik elke dag aan een complexe beschouwing van alle aspecten ervan: de ideeën, geluiden, geuren, droeve of vrolijke blikken. Deze zachte, lichtjes door nevels geblankette dagen, wanneer licht straalde door de glas-in-loodramen van de middeleeuwse kathedralen, die de grote revolutie overleefd en de bezeten leuzen van Danton aangehoord hebben, werden door mij bestudeerd terwijl vanuit de verte het vochtige geruis hoorbaar was van de boulevards waar Béranger en de midinette Mimi hadden rondgezworven.

Ik bestudeerde het saint-simonisme, de bouwkunde, de schilderkunst van Van Gogh, de geschiedenis van de Commune, de romans van Balzac, dikke vaarboeken van de zuidelijke en noordelijke zeeën, bestudeerde politieke stelsels van allerlei landen en historische memoires uit de achttiende eeuw met de onnavolgbare pracht van hun door de tijd vergeelde stijl. Ik bestudeerde het verschijnsel nervositeit in al zijn uitingen, gaande van de luidruchtige zenuwachtigheid van vrouwen met een gebroken hart tot aan de met oprispingen gepaard gaande spleen van mannen die van cultuur blasé geworden zijn.

Wanneer zich over Parijs een naar rook en groenten ruikende nevelsluier legde, vertrok ik naar de kusten van Bretagne en woonde dan een tijdlang arm en hongerig in Honfleur. Daar stuurde ik aan vrienden in Rusland brieven, luisterde naar het geklos van klompen, het geklapper van verstelde zeilen en het geruis van de steile, zilte branding, en zat ik gretig tot diep in de nacht te kijken naar de lichten van de vuurtorens en van de grote pakketboten in de verte, die de Atlantische Oceaan bevoeren.

En in mijn ziel klonk een bijna onhoorbare kristallijnen klank, als van een gespannen snaar. Soms ging er midden in de drukte van de Rue de Rivoli of in een rijtuig van de metro even een trilling door mij heen en dan hoorde ik deze kwellende en raadselachtige klank, die op de een of andere manier in mijn ziel verbonden was met de geur van viooltjes en de damp van lenteavonden. Het was alsof alles wat ik uit het leven in mij opzoog gebruikt werd voor de aangroei van een volledig doorzichtig, langs al zijn breukvlakken vibrerend kristallijn. Daarmee leek voor mij het hele leven doorzichtig en werd het omfloerst door een niet in woorden weer te geven zachtheid.

Op zulke momenten dacht ik met een bijzonder gevoel van tederheid terug aan Moskou, aan de Dode Steeg – een aan de overkant van de rivier, in Zamoskvoretsje, gelegen slop – en aan de huizen in die oude stadswijk met hun door de damp van de pruttelende samowars beslagen ruiten, het Moskouse accent en de speciale manier van lachen, het Kremlin in de blauwe vrieskou, de als fluweel aanvoelende lamswollen bontjasjes van de meisjes en al die prachtige jongensjaren met hun kalverliefde.

Op een hete julidag voer er een schok door Parijs. Overal in de stad riepen de krantenjongens dat er oorlog uitgebroken was. Blauwe golven infanterie stroomden naar het Gare du Nord, verfomfaaide, stoffige, op de bajonetten gestoken chrysanten deinend meevoerend. Ergens verderop lag België, ‘la petite Belge’, in zware tyfuskoortsen en dood en verderf zaaiend spervuur, donderden stoffige, oude forten en werd door de beschietingen het kantwerk van de middeleeuwse gemeentehuizen in de vorm van witkalk uiteengeblazen.

Parijs waakte ’s nachts en haalde ritmisch adem in de blauwige duisternis terwijl hij de slaperige armen van zijn zoeklichten naar de hemel spreidde.

Ik reisde naar mijn geboorteland via een beroet, gladgeschoren Londen vol vochtige rook van steenkool uit Cardiff, groene uniformjassen en steaks.

Ergens in een mij onbekende schemerig verlichte dokhaven klom ik midden in de nacht, gedurende regenvlagen die het water in de kanalen groefden, naar het natte dek van een Noorse kolenschuit, waar ik op de achtersteven tot het glibberige en stuurse ochtendgloren bleef zitten luisteren naar het onophoudelijke geraas van een onbekende stad in het buitenland.

Het bleek dat ik in Hull was, waar nog maar een paar schepen lagen, die via een sluiproute naar Noorwegen voeren.

Op de vaarroute raakten wij in mistbanken verzeild, vielen er voortdurend ijskoude stortbuien, stampte en slingerde het schip hevig op de loden golven, en slechts eenmaal werd de zee tot in de eindeloze verten door een melkwit zonlicht overgoten en deed een warme wind het eiken dek drogen. Achter ons sneed een lange, vuilgrijze torpedoboot door het water, rook brakend uit de wijde kelen van zijn schoorstenen.

In Noorwegen duurde het een tijdje voordat wij aan wal mochten. Ik bracht drie zware dagen door op het bovendek, smachtend kijkend naar de groene jaloezieën van de witte huizen waar vlaggen op stonden te wapperen en luisterend naar het luide gekrijs van de boven de fjord voorbijvliegende vogels.

Aan boord van het schip was ik begonnen aan een boek van Kipling. Bij het lezen ervan wist ik haast zeker dat zijn manuscripten geschreven waren in het gelijkmatige, vette handschrift van een bankier, het handschrift van iemand die een scherp inzicht geeft in het leven en er intens aan heeft deelgenomen.

Zijn boeken versterkten mijn levenshonger, die naarmate ik de grenzen van Rusland steeds dichter naderde almaar kwellender werd.

Ik herinner mij nog hoe wij op de avond van ons vertrek noordwaarts voeren langs de kusten van Noorwegen met in de verte sombere bergen, die plotseling als een pas gekloofd suikerbrood schitterden in het zonlicht.

De daaropvolgende dagen verliepen in een groenig nevellicht en het geluid van de onder de achtersteven weglopende golven. Van de vroege ochtend tot de late avond lieten meeuwen zich daar met hun snavel omlaag in het door de omwentelingen van het log opborrelende, schuimende water plonzen, met dezelfde vaart boven het achterdek omhoogschietend, hun rode poten onder zich opgetrokken, terwijl de met grijze sneeuw bedekte kapen als spookgestalten aan ons oog voorbijtrokken.

Van het ondoorzichtige poolwater steeg vinnige koude op.

Ik raakte zwaar verkouden en moest in mijn hut blijven, waar ik lag na te denken over mijn eenzaamheid en in tweeën gespleten bestaan. Gedurende die dagen begon voor het eerst in mijn leven mij een vaag gevoel van onmetelijk verdriet te belasten, en eveneens een schrijnend medelijden met de mensen, een bedroefdheid over iedere vergeefs gewisselde blik en iedere al in de kiem gesmoorde, diep in mijn ziel begraven gedachte.

Vele jaren later propte dit gevoel mijn ziel samen. Smerig, ongeschoren en van huis en haard verdreven zwierf ik rond door de van de smerigheid en het ongedierte vergeven steden van Rusland en moest vaak huilen uit verlangen naar een menswaardig bestaan en uit klef medelijden met mijzelf en al diegenen die in de voorbije jaren gedood en gemarteld waren.

Voorbij Vardo voeren wij dag en nacht in een dichte schemering. Als er zeelui, gehuld in een jekker van bont, op het dek bezig waren, hoorde je het ruige laagje aangevroren ijs onder hun voeten knerpen.

Ik reisde in gezelschap van een schilder, een zwijgzame, kleumerige man die volledig van Rusland vervreemd was. Hij was al twintig jaar niet meer thuis geweest en zijn moedertaal vergeten, maar iets onweerstaanbaars dreef hem naar zijn geboorteland, naar Odessa, waar aan de Bolsjaja Arnaoetskaja zijn oude moeder in een uitgewoond joods huis een woning had. In de grijze pupillen van de schriele man somberde een diep zijn ziel in gejaagde smart.

Ik voerde lange gesprekken met hem, ’s avonds in de krappe kajuit, terwijl wij de storm eentonig langs de patrijspoorten hoorden loeien. Wij hadden het over Picasso, Cézanne, Bonnard, over ijle kleuren en nog veel ijlere verbeeldingen van een wereld die ons voor lange tijd ontnomen was...

==

Als in een droom herinner ik mij het natte, doodse Kola, de meren en bossen langs de weg naar Moermansk, de uitgemergelde mensen en het natte licht van de lantaarns in Petersburg.

Heel de eerste avond na mijn aankomst zwierf ik langs het blinkend graniet van de kades, luisterde naar het verre geroezemoes van de stad en keek hoe de lantaarns op de draaibruggen wegschoven in het novemberduister van de Neva.

Ik overnachtte in de woning van een schoolkameraad van vroeger, aan de Kamennoöstrovboulevard. In de kleine kamer, die vol boeken stond, lag ik voordat ik eindelijk in slaap viel nog een hele tijd te piekeren over mijn eenzaamheid en de oorlog. Van de tegelkachel steeg droge warmte op, van achter de op een kier staande deur viel het roodachtig schijnsel naar binnen van het lampje bij de icoon en in de blauwe, slaperige dageraad klonk achter het aan de boulevard gelegen park het luiden van de vroegmis.

In Petersburg hing voor mij een wat onwezenlijke, mistige en vermoeide sfeer. Ik las de oorlogsverzen van Brjoesov en van Severjanin en de berichten over de gevechten, liep mee in het escorte dat de konvooien begeleidde naar het Warschaustation, maar deed het allemaal als een buitenstaander, alsof ik beland was in een stad van spookgedaanten. Toen ik daarna in het met sneeuw en het verguldsel van zijn kerken versierde Moskou zat, kwam ik in het Sjtsjoekinmuseum Brodski tegen, de schilder met wie ik uit Engeland was afgereisd. Hij was blij mij te zien en nam mij mee naar het adres bij de triomfpoort waar gemeubileerde kamers verhuurd werden. Daar zaten wij de hele avond bij het drinken van lekkere, sterke thee herinneringen op te halen over Parijs en te bomen over de toekomst. Ik was al ingedeeld bij een divisie zware artillerie die in Brjansk samengesteld was.

Brodski en ik zwierven dagenlang door Moskou, langs kroegjes met luid rinkelende theeketels en langs bouwvallige sloppen, luisterend naar het knerpen van de ijzers van de arrensleeën en kijkend naar de op groenige diamanten lijkende decembersterren en de wattige sneeuwvlokken die neerdaalden op de kroonlijsten van de herenhuizen in empirestijl.

Achter de vensters brandden kerstbomen en klonken oude melodieën van Mozart, Tsjaikovski en Chopin, terwijl de belletjes aan het bont met bloemen beschilderde haam van de met drie paarden bespannen voortstuivende sleeën vrolijk rinkelden.

Het was al Kerstmis.

Brodski had het met mij over zijn waanidee van een groot westers imperium dat na de oorlog ontluiken zou en waar Parijs de hoofdstad van zou zijn. Dit imperium zal een renaissance zonder weerga voortbrengen, waarin verfijnd intellect de gouden draad weeft, een imperium van levensdrift en vreugde.

Als een visionair had hij het over een Parijs – la ville mondiale, bezwangerd met ideeën en kleuren van alle landen en alle tijdperken

Na een paar dagen in Brjansk, vol schreeuwende jochies, op sleetjes van de bergen naar beneden stuivend, knerpende sneeuw en witte en zachte stilte vertrok ik naar het front.

Barre, als met gloeiende, gietijzeren sintels bestrooide dagen trokken met een nieuwerwets bloedvergieten en niet te bevatten leed voorbij. Karren piepten, veldslagen lieten een vaal, winters gerommel horen, de ramen van de boerenstulpjes waren tochtgaten, paardenlijken zwollen hun buik op, hongerlijders verrotten in de moerassen waar ze naartoe gevlucht waren, soldatenjassen stonken naar gangreen en jodoform, de glazige, groenige blik in de ogen van de gewonden deed mijn hart bloeden.

De dagen werden nog onwezenlijker, verfomfaaid als oude vodden vol hevige smart en vervuld van zwijgen. Voor het eerst na mijn gymnasiumjaren bespeurde ik opnieuw een enorme leegte in mijn hart en zag ik het verleden terug als in een boze droom. Ik was mij er pijnlijk van bewust dat ik iets waarvan je je elk uur bewust hoort te zijn vergeten was.

Slechts eenmaal kwam de herinnering in mij terug aan de zonverbrande provinciestad in het zuiden, de glimmerglans van de Dnjepr, het gouden stuifwater dat door de grijze golven werd opgeworpen en de vurig vlammende Oost-Indische kers in de tuin van mijn grootmoeder.

Dat was mijn jeugd geweest, vol van gezellige schemering, geloei van de dennenbossen, de droevige ogen van mijn moeder, eenzaamheid en tranen om niets wanneer het licht van de lampjes boven op de iconostase speels op de vers in de boenwas gezette parketvloeren viel en grijze, jonge poesjes miauwend door de lage zalen zwierven. En dit eenzame, breekbare gevoel dat mij beklemde en dat ik zelf ook nooit begrepen had, begon in deze oorlogsdagen uit mijn geheugen te verdwijnen, als een boek dat je lang geleden ooit eens gelezen had.

Tijdens de terugtocht kwamen wij door Sedlets. De wielbeslagen van de karren deden de helder gewassen ruiten van de Poolse huizen in hun sponningen trillen, en terwijl ik mij na de zoveelste nacht zonder slaap in het knarsende zadel overeind trachtte te houden, bladerde ik langzaam bladzijde na bladzijde door heel mijn vroegere leven. Het was grijs, mistig, stil weer. Op de verlaten Poolse boerenhoeves kraaiden hanen, het was alweer de tweede herfst van de oorlog, de dorre bladeren vielen af en door dat alles moest ik terugdenken aan de droge, bronzen herfst in mijn eigen streek, in Rusland, en aan mijn eerste liefde.

Het leger verwilderde, vloekte, tierde, verkwijnde. In de winterkwartieren was het oersaai, in de kuilwoningen klonken hees kapotte koffergrammofoons en werd om geld gekaart. Af en toe namen wij de Duitse loopgraven een poosje onder vuur en ’s nachts brandde boven het bos langdurig het Bengaalse vuur van lichtraketten. Steeds meer soldaten kregen de groenige gelaatskleur van een tyfuslijder en konden niet meer op hun benen staan, en in de dorpen in de achterhoede hing de zware stank van carbol en stront.

Het enige wat er te lezen viel, waren oude kranten. Ik reed met mijn paard af en toe langs oude bekenden ergens bij een Zemskoj-detachement, kwijnde weg, en als ik al iets opschreef, dan verschenen op de blaadjes van mijn blocnote alleen maar verwelkte woorden. Ze raakten al snel in het vergeetboek omdat ze niet wisten te ontroeren, en steeds zeldener klonk in mijn ziel een vreemde kristallijnen kreun, zoals ik die voor het eerst in Honfleur gehoord had.

De vuilwitte dagen vulden zich met een kwaadaardige onverschilligheid.

Ga je gang maar, oorlog!, werd er al gedacht, laat de mensen maar aan vlektyfus doodgaan en smoren in hun braaksel en in de saaie dagen en weken. En laat dan maar voor de zoveelste keer soldaten sneuvelen zonder een laatste stervensuur en een troostende hand op hun voorhoofd. Dit alles bedrukte je niet langer, zoals gedurende de eerste dagen, met een ondraaglijk gewicht en zette ook niet meer aan tot denken en ontnam je elk gevoel van vreugde, hoe karig ook.

Wij brachten de nacht door op het armetierige station van Sedlets.

Ik werd voor dag en dauw wakker van de kou en liep meteen naar buiten, het stationsplein op. In het kale plantsoen kwetterden mussen alsof er honderden kroketten in hete olie lagen te spetteren. Het gras was drijfnat van de dauw en boven de bijna kaal geworden kruinen steeg kalm de zon op zonder enig gevoel van warmte te geven.

Opnieuw kwam de herinnering in mij op aan mijn eerste liefde, Nastja Koezmina, het gymnasiumleerlingetje met haar door dichte wimpers beschaduwde grijze ogen. Ik herinnerde mij het dat jaar vroeg vallende Pasen, toen er in de ravijnen nog sneeuw lag maar de viooltjes al bloeiden, herinnerde mij de geur van haar strengels, haar ogen in de wierook en het verguldsel van de ochtenddienst, de vetpotjes, het luiden van de mis, het gekrijs van jochies en trekvogels dat boven de natte tuinen uitsteeg. Ik verslond in die tijd de boeken van Maeterlinck en was helemaal idolaat van Giovanna.

De oorlogsmaanden verliepen traag. Ze schoven het verleden elke dag weer een stukje verder terug en verhulden het in het gordijn van de koude novemberdagen.

De belegering van Verdun was begonnen. Ik zat toen bij toeval in het joodse stadje Kobrin, met wegen kleverig van de glimmende modder en paardenpis. Het lag in de achterhoede van het Russische front, waar een soortgelijke loopgravenoorlog gevoerd werd. Er vielen vieze, koude regenbuien, de hemel bulderde, kale hanen kraaiden op de achtererven van de woninkjes en in de nacht hoorde ik heel vaak boven de planken huizen, waarin rossige, mismaakte jodinnen een veilig onderkomen meenden te hebben gevonden, luid geweeklaag opstijgen.

In die dagen rookte ik heel veel, zoveel dat ik er zelfs een bittere smaak van in mijn keel kreeg, terwijl ik urenlang in een duistere Poolse kawiarnia* frummelend aan het zwarte tafelzeiltje hele avonden met de officieren van het artilleriedepot baccarat zat te spelen en in een beduimeld boek van Dostojevski bladerde waarin eerdere lezers ezelsoren hadden achtergelaten en ik geen begin en geen einde kon ontdekken.

Ik dacht aan Verdun, de apocalyptische gevechten, aan het feit dat mijn plek eigenlijk daar was, te midden van de blauwe uniformjassen van de ‘poilus’.* Ik had geen band meer met mijn geboorteland. De hele geschiedenis van Frankrijk, de perioden van de Lodewijks en het vurige, nog met pannendaken bedekte Parijs uit de tijden van de grote revolutie, de vochtige velden van Saint-Cloud, de romans van Victor Hugo en de verzen van Béranger, de duidelijke draden die Parijs verbinden met de gele gloed van Egypte, met het natte seizoen van de door de oceaan gekoesterde Antillen, met de scheepswerven, de rook en de lichten van de wereldhavens, met de wijsheid van al die tijdperken die ons op grof schilderslinnen en al een beetje vergaan schrijfpapier overgeleverd worden – het kwam allemaal weer in mij bovendrijven. Heel de schoonheid van deze stad, vleierig met zijn auto’s langs de natte weggetjes van het Bois de Boulogne zoevend, stad vol elegantie, decadentie, nervositeit, gestoordheid en naïviteit, stad waar zware rook hangt van de zwarte tabak die de arbeiders in hun pijpje smoken en waar kruidige rookslierten van havannasigaren opstijgen, stad tot in al zijn poriën doordrongen van de geur van koffie en bloemen en van het zonlicht in het Luxembourg, dit alles behoorde mij toe, onvervreemdbaar en eigen. En wat waren Rusland en Polesje mij wezensvreemd, zoals ook de kwijlbelletjes van de regenval op de roestige moerassen, de met schunnigheden volgeschreven schuttingen, het vette gesnurk en het gekrab van de met vlooien bedekte soldaten, het cynische gefluit naar voorbijlopende vrouwen, de dreinende klaagzangen in de met trachoom besmette joodse stadjes, de gierende winden boven de lemen ravijnen, de slome, stomme, walgelijke weemoed van slappe intellectuelen, de door opium gevelde en door het drinken van ongefiltreerde, zelfgestookte foezel kotsende vaandrigs. Ik drentelde dagenlang heen en weer in een staat van blinde woede over de poep die eeuwig en altijd aan de laarzen kleefde, de bolle snoeten van de afgestompte soldaten, de zwijnengeur van hun natte uniformjassen, de van het roken en zuipen schorre stemmen van de kaderofficieren met hun kippenverstand en hun syfilissmeerseltjes die ze altijd paraat in hun ransels hadden.

Ik wist dat ik dit wazige en onzinnige gezwalk ten hoogste nog een tweetal maanden zou kunnen volhouden. De saaiheid, pus en kots van deze doelloze, lethargische oorlogsdagen sponnen mijn verstand in een kleverig spinnenweb. ’s Morgens bleef ik nog een poosje loom op mijn veldbed liggen kijken naar grootmoeders smalle ring aan mijn rechterhand alvorens met tegenzin op te staan, mij bij het wasbekken op te frissen met het straaltje water dat uit het pijpje van het aan de wand bevestigde waterreservoir vloeide en in het al sinds lang niet meer geveegde houten krot waar ik ingekwartierd was slappe, verblikte thee te drinken. Deze had een bijsmaak van messing. Een koperen zwaarte en kolendamp vulden mijn hoofd, terwijl een lege en overbodige dag mij wachtte. Eén enkele gedachte beurde mij bij tijden op: het besef dat er nog nieuwe ontmoetingen voor mij in het verschiet lagen en dat nog niet overal op aarde de caprice van onbestemde en bekoorlijke dagen haar glans verloren was. Dit was het enige wat mij af en toe opmonterde.

==

Op een dag in februari, toen de met mest bedekte, besneeuwde akkers lagen te rotten en te blubberen en damp over de velden dreef, kwamen de eerste geruchten over een revolutie. Ik herinner mij dat ik de hele nacht als met koorts lag te rillen, niet bij machte dit te stoppen en orde te scheppen in de gedachten die door mijn hoofd krioelden. De revolutie denderde zwaar en dof langs het front, overal werden geestdriftige, nog ietwat stuntelige bijeenkomsten gehouden waar soldaten hun regiments- en compagniecomités verkozen, op de boerenhuisjes stonden rode, alweer een beetje verbleekte vlaggen te wapperen, in sommige van deze woningen zaten kapitein-luitenants, bij wie de eerste tekenen van syfilis al zichtbaar waren, verontwaardigd te oreren, en bij de generaals beefde ’s nachts van angst de snorband waarmee ze de punten van hun knevel dapper omhooggedraaid wilden houden. Net zoals sneeuw in het voorjaar wegsmelt, raakte het hele land opeens uit zijn verstarring en liep men bij nacht en ontij onstuimig en luidruchtig te hoop in de ravijnen.

Daarop volgde overal verbroedering, heel het leger was als bevangen door hysterie en epileptische aanvallen, en in de groenige, pokdalige gezichten, de hese blaffende stemmen, de bezeten kreten en de tomeloze boetedoening werd opeens het mismaakte, muitende, tomeloze Rusland uit de tijden van Ivan de Verschrikkelijke zichtbaar dat, zichzelf kastijdend en tegelijk Christus lasterend, als aan het kruis genageld in de naakte velden lag waar met wolvengehuil oorlog werd gevoerd en waarboven een slaperig morgenrood met een kleur van zure kersen aan het rijpen was. De minister van Oorlog, een schriele man met een spastische arm, kwam naar het front gereisd, nam in haastig tempo in slordige rotten opgestelde advocaten de revue af en riep hen op om in naam van de vrijheid bij de aanval de leiding op zich te nemen. De gewone soldaten stonden huilend bijeen, zwoeren de eed van trouw, en nog geen uur later vervloekten zij de minister en zijn vrijheid alweer en losten schoten in de richting waarin zijn grijze, stoffige Ford verdween.

Leden van stedelijke sovjets kwamen ook nog hun opwachting maken. Zij waren allen eender gekleed, spraken eender, gesticuleerden eender en deden denken aan sektariërs. Op de door de zachte wind, die al aan de lente deed denken, dooiende velden werden volksvergaderingen gehouden waar vreemde woorden zoals ‘de internationale’, ‘kapitalistische ministers’ en ‘de klassendictatuur’ te horen waren. De landweersoldaten, die nog steeds een Byzantijns kruis in hun vaandel voerden, begrepen niets van wat er gezegd werd. Het leger raakte steeds verbitterder, in de loopgraven verschenen steeds vaker Duitsers in zwartgrijze uniformen en op halfhoge, roodbruine laarzen. Heel dit gebeuren leek iets onvermijdelijks, onoverkomelijks en zeer smartelijks.

Ik nam verlof en reisde naar mijn neef in Orjol. Daar woonde Nastja Koezmina. Ik was dat aan de weet gekomen en hoopte heimelijk haar te zullen ontmoeten.

Mijn neef woonde in de Sobornajastraat, in een diep in de tuin gelegen bijgebouw. De ramen keken uit op de Oka en de nederzettingen op de andere oever van de rivier. Gedurende de eerste dagen bleef ik na het wakker worden eerst nog wat liggen lezen in oude kranten en naar de foto’s en illustraties in de Niva* kijken. Als ik het theeservies hoorde rinkelen, wist ik dat de vrouw van mijn neef, Nadezjda Petrovna, een stille en schuchtere leerling aan de middelbare meisjesschool, op was. Mijn neef sleet zijn dagen op de elektriciteitscentrale, waar hij assistent van de hoofdingenieur was. In het huis heerste de hele dag een slome, ijle stilte, slechts onderbroken door het vrolijke gekraai van hanen in de in een late herfstwasem gehulde tuinen op de hellingen van de Oka.

Nastja werkte als zuster in het lazaret, waar ik haar al een paar dagen na mijn aankomst in Orjol bij toeval ontmoette. Zij droeg een grijs verpleegstersuniform met een hoofddoekje. De uitdrukking op haar blanke gelaat was nog precies dezelfde als toen op het gymnasium, evenals de behulpzame blik in haar door dichte wimpers overschaduwde ogen. Wij liepen het stadspark in, waar we even gingen zitten. De bank was al een beetje vochtig van de avonddauw. Nastja verkeerde volledig in verwarring en staarde heel lang zwijgend naar het in de schemeravond helle schijnsel van de stationslichten. Er hing een geur van dollekervel en vochtige aarde en in de kathedraal werd de vesper geluid.

‘Ik ben gehuwd,’ zei ze stilletjes. ‘Maar dat doet er verder niet toe. Mijn man is bijna nog een jongen, maar ligt nu aan het front.’

Ik zweeg.

‘Ik houd van hem,’ zei Nastja met dezelfde zachte stem. ‘En hoe gaat het met u? Hoe voelt u zich? U bent volgens mij vreselijk vermoeid, ik zie het aan de donkere kringen om uw ogen. Hoort u mij eigenlijk wel?’ vroeg zij, ditmaal met een nerveus lachje. ‘Waarover zit u te piekeren?’

‘Over niets bijzonders,’ antwoordde ik. ‘Schenk er maar geen aandacht aan. De oorlog heeft mij een flinke knauw bezorgd.’

Ik vertelde Nastja hoe ik met hart en ziel terugverlangde naar Parijs.

‘Laten we oude herinneringen opfrissen,’ zei ik met een spottend lachje. ‘Wanneer u naar Parijs komt, breng ik u naar Versailles, naar uw geliefde fonteinen, u zult de bronzen zonsondergangen boven de Seine zien, zult het verre geroezemoes van Parijs horen en u zult in een roes raken door de lichten, de geur van violieren en het sterke web dat het Parijse leven om u heen spint. Parijs stof zal uw wimpers bepoederen. U zult leven in de eeuwige stad, waar iedere are grond heilig is, waar je op de stammen van de platanen nog een blauw draadje wol kunt vinden van de overjas van Robespierre en een rood draadje van de boernoes van een Algerijnse Arabier. U zult de Bolchofstraat en de tuinen aan de overkant van de Oka vergeten, evenals de kathedraal en uw overgrootvaders huis.’

‘Nee,’ zei ze geschrokken, ‘nee, zoiets moet u niet zeggen.’

Ze stond bruusk op. Ik liep met haar mee terug tot het lazaret en keerde daar huiswaarts. Op de straten hing al een zomerse, koperen avondschemering, in de tuinen stonden de seringen in bloei en van de overkant van de Oka woei een koeltje.

Ik zwierf nog een hele tijd door de stad, luisterend naar het rinkelen van mijn sporen, en dacht erover na hoe broos en teder zij bij het afscheid haar hand op de zware en stugge mouw van mijn uniformjas gelegd had.

==

Na de ontmoeting met Nastja verliepen de dagen in innerlijke rust, een soort staat van verlichting waarin ik naar Nadezjda Petrovna genegenheid liet blijken. Ik kon urenlang op mijn bed liggen luisteren naar het katje dat op mijn schrijftafel lag, terwijl ik mijn schrijfsels nog eens doornam, een dikke bundel brieven van Tsjechov voor de tweede keer las en zo nu en dan wat schreef.

Nastja had bezoek van haar man, een fijngebouwde vaandrig zonder snor en met tedere, donzige wangen. Ze leek veel ouder dan hij en glimlachte vermoeid bij het aanhoren van zijn drukke prietpraat en het gerinkel van zijn sporen.

In augustus vertrok ik naar het hoofdkwartier in Moskou, waar ik een nieuwe bestemming zou krijgen. In de benauwde treinwagon deed ik de hele nacht geen oog dicht. Alles, maar dan ook alles – het bulderende gelach van de soldaten die stinkende, zwarte tabak zaten te roken, het aan hun zweterige handen gekleefde stof, de door de gloeiende hitte uitgebleekte ratelpopulieren langs de spoorlijn en ook de loodzware lamheid in mijn hele lijf – veroorzaakte bij mij een diep gevoel van ergernis.

In Moskou hing stof, hitte, onrust in de lucht. Er waren demonstraties aan de gang, de Staatsconferentie* was al enige tijd bezig en bij de Iberische Kapel hielden groepjes oude vrouwen en accijnsambtenaartjes gebedsbijeenkomsten, overal op de straten zag je op zonnebloempitten knagende en de dopjes ervan onverschillig uitspuwende soldaten rondlummelen en hoorde je op spontaan ontstane bijeenkomsten sprekers van allerlei richtingen met gillende uithalen hun boodschap verkondigen.

De bedompte lucht en de geur van de wc’s in de gangen van het hospitium van het Nikolskojeklooster waar ik sliep, de venijnige steekvliegen die er voor de herfst hun toevlucht hadden genomen, de misselijkmakende rooklucht in de wit gestuukte kamers van het Nikolajevpaleis waar het hoofdkwartier gevestigd was, dat alles bij elkaar woog met een bijtende bitterheid op mijn hart en veroorzaakte voortdurend een borende pijn in mijn hoofd en een verlangen naar andere tijden.

Eind augustus werd ik bij de stafafdeling geplaatst. Ik had daar niets te doen. Ik ging heel vaak met de tram naar het Petrovpark of met het boemeltje naar het voorstadje Rastorgoejevo en zwierf daar dan urenlang in de luchtige, gouden berkenbosschages rond of lag er naar de turkooizen herfsthemel te kijken, genietend de koude lucht inademend waarin ik al een vleug van beginnende verwelking bespeurde. Een deeltje uit een reeks boeken van Anatole France was mijn onafscheidelijke metgezel op deze tochten. Zo ging september voorbij, een maand vol galmende, heldere dagen. Het was alsof in hun frisse koelte en prachtige, bronzen transparantie je ziel werd schoongespoeld.

Eind oktober arriveerde Nastja Koezmina in Moskou. Wij namen meteen bij haar aankomst het boemeltje naar Rastorgoejevo. Het was al avond, aan de paarse hemel waar het laatste licht uit liep steeg een heldere maan op en het oude berkenbos ritselde dor. Ik was in een trieste stemming en zei niet veel. Nastja maakte zich over iets zo zenuwachtig dat door al het gepieker haar rechterwenkbrauw nu en dan verkrampte.

Op de terugreis zaten we met z’n tweetjes in een lege wagon van het boemeltreintje. Onverwachts haalde zij een zakdoekje uit haar tas, bracht het naar haar ogen en begon stilletjes te huilen. We stoven voorbij aan donkere wachthuizen en een knooppunt van talloze spoorlijnen. De trein denderde door de wissels.

‘Wat is alles toch triest,’ zei zij stilletjes terwijl ze nog steeds het zakdoekje tegen haar ogen preste. ‘Lieve hemel, wat is alles triest.’

==

Toen wij op het Paveletsstation uitstapten, hoorde ik in de duisternis het droge geknetter van geweerschoten. Blijkbaar vonden er in de stad zware schermutselingen plaats. Niemand wist wat er precies aan de hand was, er gingen geruchten over een opstand onder het 56ste reserveregiment, dat op de Chodynka gelegerd was. De bruggen waren afgezet. Nastja woonde bij een stokoude tante van haar in Zoebovo, waar we door de verlaten straten van het zich schuilhoudende Zamoskvoretsje naartoe liepen. Bij de Krimbrug vond een verwarde schietpartij plaats, in de duisternis schreeuwden schor soldaten en was het ijle fluiten van kogels hoorbaar. Wij liepen langs de kade tot aan het Nojevpark. Bij de aanlegsteiger maakte ik iemands bootje los en roeide Nastja naar Chamovniki aan de overkant van de Moskva. Door moestuinen en in angstige afwachting verkerende achterstraten bereikten wij Zoebovo terwijl we in de verte schoten hoorden ratelen, die de over de doodse boulevards hangende doffe stilte verstoorden.

Nastja klemde haar arm onder die van mij door; ze was heel bang, haar hand beefde zachtjes. Voor de ingang van het een beetje vervallen oude houten huis waar haar tante woonde, bleef ze staan en vroeg fluisterend en zonder mijn hand los te laten: ‘Gaat u naar de overkant terug?’

‘Ik weet nog steeds niet wat daar gebeurt. Natuurlijk ga ik.’

Toen ik naar de Pretsjistenkaja afsloeg, zag ik dat ze mij nog steeds nakeek. Bij de Verlosserskathedraal hielden de eerste patrouilles mij aan. Het begon al licht te worden.

Hierop volgden waanzinnige dagen van verbeten, hardnekkige, nooit verstillende gevechten. Op de kruispunten ratelden in een eindeloze roffel mitrailleurs, er donderden salvo’s en de artillerie vuurde in de lengterichting van de straten projectielen af waardoor eeuwenoude huizen, in een opdwarrelende stuifwolk van uiteenspattende rode baksteen, werden weggevaagd.

Uit gesprongen leidingen lekte gas weg, ’s nachts zag je het schijnsel van uitslaande branden en stikte de stad in de rook en het roet, langs de straten lagen overal lijken, de bloedplassen raakten bedekt met glassplinters en stuc. Langs de boulevards klonk het schorre en vrolijke gejoel van Rode Gardisten die in ongeordende eenheden massaal aan het oprukken waren. De Voorlopige Regering was gevallen. Alles was in stof en rook gehuld, verdwaasde mensen met schorre stemmen van het schreeuwen lagen verkrampt terug te schieten van achter aanplakzuilen en stenen voetstukken van beelden en vazen en vanuit verlaten, vernielde woningen.

Ze werden doof van het gegil van de kogels en van de explosies, en ’s nachts lagen zij wezenloos te luisteren hoe granaten met een fonkelende, blauwe boog in het Kremlin insloegen.

Het was voor mij volledig onduidelijk wat er allemaal gaande was. Ik was misselijk van de lijkenlucht die overal hing. Waar men op de Tverboulevard eigenlijk om aan het vechten was, was mij duister. Van de verstikkende stank van de smeulende puinhopen werd het mij groen en geel voor ogen.

Ik gooide mijn geweer weg en liep wankelend naar Zoebovo.

In de buurt van Dorogomilovo klonk nog amechtig een allerlaatste schermutseling waarvan de geluiden langzaam wegstierven.

Half bewusteloos van vermoeidheid en van een plotselinge aanval van koorts wist ik met een laatste krachtsinspanning net aan nog het huis te bereiken waar de tante van Nastja woonde. Nastja was er niet. De kwezelachtige, behulpzame oude vrouw – zij heette Anna Semjonovna – bracht mij naar een lichte hoekkamer waar een divan stond. Het raam keek uit op tuinen die nog in een vlammende herfsttooi lagen.

Ik lag te ijlen. Nu en dan werd ik wakker, keek hoe de sneeuw op de daken wegdooide en kreunde van de borende pijn in mijn oren. Daarna keerde ik mij weer naar de muur, tranen druppelden uit mijn ogen en trillend van zwakte lag ik eraan te denken dat ik al sinds mijn kindertijd huis noch haard had en geen moederliefde had gekend. Mijn moeder was gestorven toen ik acht jaar was. Tijdens de zeldzame momenten dat ik bij mijn positieven was, riep ik halfluid om Nastja, maar zij was er niet. Ik had over mijn hele lichaam jeuk, was geel geworden en keek met afschuw naar mijn handen, die dor en grauw waren en zweetten van de voortdurende hoge koorts.

==

Pas eind november was ik weer op de been. Nastja bleek te zijn teruggereisd naar haar man, in Orjol. Anna Semjonovna was heel behulpzaam. ’s Morgens stond ze eerst een hele poos voor het kapotte vitrinekastje met iconen te bidden, en dribbelde daarna na een diepe zucht naar de Smolenskmarkt. Ik gaf haar al het geld dat ik had en ging op de vijfde dag nadat ik niet meer bedlegerig was voor het eerst zelf de stad in.

Er viel natte en kleffe sneeuw, de regenplassen op de gebutste trottoirs vroren aan, ijle, grijze ijsvliezen vloten, onder de boogbruggen samenstromend, traag over de rivier. Het Kremlin was dichtgespijkerd, Moskou hield de adem in en was als verkrampt.

Ik moest iets omhanden hebben en werk zien te vinden, want ik was volledig platzak. Maar in mijn lijf zat nog steeds een lusteloze, huilerige slapte, ik was slecht ter been en moest vaak even gaan zitten op de vensterbank van een winkel of op het bankje bij een portiek, ongerust luisterend naar het ziekelijk bonzen van mijn hart.

Mijn kleren waren voddig, in mijn op de rommelmarkt gekochte overjas zaten kogelgaten en schroeiplekken en mijn laarzen waren volledig doorgesleten. Als ik ze ’s avonds bij het fornuis te drogen zette, steeg er een dikke damp uit op.

In die dagen zag ik alles als door vieze, beslagen vensters. Ik werd gekweld door misselijkheid en honger, viel vaak zittend in slaap en werd dan van de kou weer wakker. Anna Semjonovna stookte nog niet, want voor hout had ze geen geld.

Zij sprak mij aan met ‘zoontje’, zuchtte vaak en zei dan op veroordelende toon: ‘Heer, wat wordt er aangericht! De eindtijd is ingetreden. God heeft Rusland gestraft voor zijn grote zonden. En het gaat allemaal nog veel erger worden. Het gaat zwaar worden, zoontje, o zo zwaar.’

Begin december vond ik een suf baantje. Ik kreeg de leiding over de kantine bij de Kaloegapoort. Het was er duister en smerig, er hing een lucht van carbolineum en op de houten tafels hadden kakkerlakken vrij spel. Ik bracht de hele dag door achter een houten schot waar ik de rantsoenbonnen natelde, de boeken bijhield en de brutale, handige Vanjka naar levensmiddelen op jacht liet gaan. Op diezelfde plek, achter dat schot, overnachtte ik ook. ’s Nachts klonk achter het kale behang een luid geritsel van wandluizen. Om ze weg te houden liet ik alle lichten branden, waardoor ik slecht sliep. Ik werd vaak gloeiend van de koorts wakker, badend in het zweet, en bij het hoesten klonk in mijn borstkas een zorgwekkend, zwaar gepiep.

Ik ging iedere avond even naar Anna Semjonovna toe en nam wat brood en aardappelen voor haar mee en sjouwde wat houtblokken naar de haard. Het was een natte, warme winter. Van de plaatijzeren daken druppelde vies, roestig water, afgetakelde auto’s met rode vaantjes op de spatborden stoven hobbelend over de diepe kuilen voorbij, Letten met een vierkant, grijs gezicht liepen met een geweer op hun rug over straat, en over alle dagen lag, net zoals over de winter zelf, een gemelijke, glibberige en klamme droefheid.

==

Het hele voorjaar was mijn hart zo vol smart dat ik zelfs geen lust had om te lezen. Ik kwijnde weg en was slechts doordrongen van één gedachte: wegvluchten uit Moskou. Ik besloot naar het zuiden te reizen en te proberen van daaruit naar Frankrijk te gaan.

In de zomer, na de opstand* van de linkse sociaal-revolutionairen, verkocht ik mijn laatste schamele bezittingen en vertrok ik via Brjansk en Zernovo naar de Oekraïne.

In Zernovo ging ik de grens over. Boven de heide zakte de zon in een stoffig en zacht licht weg en in de moerassen kwaakten kikkers met de galmende klank van duizenden hamers die op een aambeeld sloegen.

Duitse soldaten in een grijs uniform en met een pothelm op vroegen nors naar ons paspoort. Na er een poosje in gebladerd te hebben, wilden ze van ons steekpenningen. Ze zeiden dat ze alleen geld aannamen dat uit de tsaristische periode stamde en vroegen om een vijfroebelbiljet. Terwijl wij daar zo stonden, op die stoffige, met weegbree en weideklaver begroeide landweg, drong het voor de eerste maal tot mij door dat ik een geboorteland had en dat dit prachtige land verpletterd en doodarm was en met ingehouden woede lag te wachten.

==

In Kiev, zonnig, lawaaierig en praatgraag zoals meestal in de herfst, werd ik als voormalig officier gemobiliseerd. Ik werd ingedeeld bij het ‘Serdjoekregiment van Zijne Doorluchtige Hoogheid de Hetman’. Dit regiment was gelegerd in de Petsjorskwijk in de bovenstad, in het eeuwenoude Nikolskfort met zijn ophaalbruggen en bronzen poorten. De zon blonk met een vleugje goud op de lichtblauwe Dnjepr en aan de overkant van de rivier lichtten de beboste verten ook goudkleurig op. Hoge gebouwen rezen in de van de hitte bleke hemel omhoog en uit de weelderige Kievse tuinen kwam een koeltje overwaaien. Ik was soms hele dagen vrij en had dan alle tijd om te lezen en van mijn ziekte te herstellen (ik werd nog steeds heel snel moe). Heel vaak nam ik de tram naar het Lavra. Ik zat er aan de donkere, houten tafels op het binnenhofje bij de refter lindebloesemthee te drinken, terwijl gouden blaadjes langzaam van de kloosterlinden omlaagdwarrelden. Nu en dan kwam zo’n blaadje terecht in mijn kopje van wit porselein. In die tijd werd ik, die altijd wars van elke vorm van godsdienst was geweest, aangetrokken door kloosters, oude iconen met hun zwartige gezichten, domkerken met hun machtige, witte kroonlijst op de zuilencolonnade, iconostasen met hun wazige glans, en de met geen pen te beschrijven geur van roggebrood, olijfolie en herfst die over het atrium woei. Deze landelijke, lieve geur kwam op mij over als een onverbrekelijke band met het verleden. In deze eenzame, koortsige maanden die een tussenpauze vormden tussen de gevechten en de zware beproevingen die mij nog te wachten stonden, was dit heel erg voelbaar.

Ik zat ook heel vaak in het volledig verlaten Mariinskipark onder de in het roestige zonlicht vlammende septemberkastanjes, en dan leek ik het zwakke maar duidelijke ruisen te horen van tuinen die zich uitstrekken langs stille en zonnige rivieren, evenals het geritsel van in weelderige hopen bijeengewaaide herfstbladeren.

Maar steeds vaker drong de galm van zware, doffe kanonschoten deze gouden bladerregens binnen. Het leger van Petljoera naderde de stad en het gietijzeren gedonder van de kanonnades deed het zwijgen van de vreedzame, met glanzende spinnenwebben getooide velden beven.

==

In november werden wij naar het front gestuurd. Dit was net buiten de stadsgrenzen gelegen. We waren een paar dagen lang bezig in de bevroren sneeuw loopgraven aan te leggen en schuttersputjes te graven en prikkeldraadversperringen te vlechten. Dit alles bleek geen haast te hebben. Af en toe werd er vanuit het donkerzwarte bos een schot op ons gelost en dan kon je horen hoe de kogel met een ijl gefluit in de tintelende vrieskou op ons afvloog. Aan de overkant van de Dnjepr hing een wazige hemel die barstensvol grijze as geladen leek te zijn.

Voor de avond viel, ging ik uit het voorstadje met de tram weer terug naar de stad. In de Podol (een wijk van Kiev) ging alles zoals altijd zijn gewone gangetje. Op de vismarkt prezen de marktlieden bij hun vieze haringstallen luid schreeuwend hun waar aan en was het overvol. In de bovenstad lag helverlicht de Kresjtsjatik, jochies verkochten er een beetje vochtig geworden avondkranten en in de overvolle, doorrookte cafés zaten Duitse luitenants, die teringachtige nekken en roze flaporen hadden.

Kiev was al omsingeld door met elkaar strijdende regimenten – de kozakken van Semjonov met hun rode petlinten, de soldaten van het Rode Leger onder leiding van Bogoen en de manschappen van Petljoera in hun blauwe uniformen – waardoor de treinen naar het zuiden er bijna niet meer in slaagden de stad uit te komen, maar daar maakte niemand zich druk om, want naar men zei werden er rond de stad grootschalige, routineuze legeroefeningen gehouden. Toen ik later op de avond weer terug was in de kamer die ik huurde, klonk wel in de verte altijd ergens kanongebulder, waardoor de ruiten luid in hun sponningen begonnen te rinkelen en de kerkelijke stilte in de tuin bij het huis verstoord werd.

==

In de grauwe decembermaand waren de stellingen rond de stad klaar. Dag en nacht dreunde dof, als uit een keldergewelf, de artillerie, de winterse dagen met hun kleur van tin dooiden langzaam weg en vanuit het zwarte bos werd stiekem en aanhoudend op ons geschoten. Je hoorde de kogels dan stilletjes de drijfnatte lucht opensplijten. Op de modderige, met mest besmeurde wegen doken in de verte af en toe opeens patrouilles op van Duitse ulanen met lansen en zwart-witte vaantjes.

Er was een algehele mobilisatie afgekondigd en op de Kresjtsjatik liepen grote groepen nog maar pas voor de militaire dienst opgeroepen, ziekelijk uitziende jongemannen uit de voorsteden over straat, uit bravoure hun pet scheef op hun hoofd, in totale wanorde te zingen:

==

Een mooie vent, een fijne vent,

Een haveloze Hetman is-ie,

Een haveloze Hetman is-ie,

Onze Pavlo Skoropadski!

==

Op een keer liep ik zo halverwege december in het mistige ochtendgloren de deur uit. Toen ik de Andrejevhelling naar de Podol af liep, zag ik dat het lood van de koepels op de domkerk van Rastrelli sneeuwwit oplichtte. Op de machtige kapitelen van zijn witte zuilen lag een donslaagje van sneeuw, van de stille takken dwarrelden ruige vlokken omlaag en een diepe, slaperige stilte omsloot de stad. Aan de overkant van de Dnjepr was het donker, uitgestorven en droefgeestig.

Ik nam de tram naar Priorka. In de vuile, sleetse wagon welde ineens zomaar het zinnetje Waar bent u nu, wie kust uw vingers? in mij op, de titel van een toen populair deuntje. De simpele woorden van dit liedje vergezelden mij gedurende heel deze spookachtige dag waarop de troepen van Petljoera voor het eerst onze sector met trommelvuur bestookten en overgingen tot een algehele aanval. Granaten explodeerden in de sneeuw, waarbij rode leem alle kanten uit spatte, en al tegen twee uur ’s middags raasde heel de brede ring van stellingen rond de stad alsof er duizenden sneltreinen voorbijdenderden.

Er kwam het bevel dat wij ons moesten terugtrekken, en vloekend en tierend sloegen wij op de vlucht, dwars door de hagen rond de moestuinen heen en door de doolhof van straten in de voorstad. Op de straatweg lagen gesneuvelden met hun gezicht voorover op de grond, granaattrechters tekenden zich rood af, pas vergoten bloed vloeide in roze kringen over de sponzige sneeuw weg. Hier en daar zaten gestolde, haast zwarte druppels. Vanuit een nog nasmeulende houtzagerij woei een zoetige schroeilucht over, evenals een geur van as en hitte die je naar adem deed happen, terwijl boven ons hoofd luid schrapnels ontploften alsof er gigantische noten werden gekraakt. Binnen een uur was ik in de stad. In een grote boog liep ik om de patrouilles van de Petljoera-troepen heen naar huis. Daar aangekomen tornde ik met een vrolijk, kinderlijk gevoel van opluchting de epauletten los van mijn uniformjas en smeet ze in de kachel.

In huis was het, zoals altijd, stil. Als je door de laag ingezette vensters keek, kon je de zilveren tuin in slaap verzonken op de schuine helling zien, op tafel lagen mijn lievelingsboeken en pagina’s van manuscripten, en in sommige huizen werd het licht al aangestoken. Langs de verstilde straten reden tsjervonoslytsjniki* met geel-groene vaandels voorbij, terwijl verspreid staande groepjes mensen met hun pet naar hen zwaaiden en ‘Hulde aan Petljoera’, ‘Leve de vrije Oekraïne’ riepen. Daarna begonnen in lompen geklede troepen, vrijwel uitsluitend uit boerenknullen bestaand, in dichte drommen de stad binnen te trekken. Om de een of andere reden werden ze ‘Tarasjtsjani-kinkels’ genoemd.

Een maand later verliet ik Kiev en zocht een goed heenkomen op het platteland, op de vlucht voor een nieuwe mobilisatie door Petljoera. In een dorp op de oever van de Dnjepr stond een verlaten sanatorium dat ik moest bewaken. Ik kreeg daar ook wat geld voor. Rond het sanatorium lag een dennenbos in de sneeuw te ruisen, de Dnjepr strekte zich als een witte vlakte uit, hier en daar viel sneeuw van de steile wanden van een ravijn en waren rode kleibulten zichtbaar.

Hier, in deze koude eenzaamheid, luisterde ik voor het eerst in twee jaar aandachtig naar mijzelf. Maar er klonk geen innerlijke stem. In de eindeloze leegte van mijn ziel huisde vermoeidheid en zwierven ingeprente, verwelkte waarheden rond.

De tijd waarin ik intens van het leven genoot, het aandachtig bestudeerde en een onuitputtelijke levenshonger had, was opeens spoorloos verdwenen, met achterlating van een zeurende pijn in mijn ziel, als van een kleine brandwond. Heel de grilligheid van het leven met zijn voortdurend van kleur veranderende omwentelingen, zijn gevechten en zijn verwarde en verscheurde bestaan ging aan mij voorbij zonder dat het mij raakte, als een snelle schaduw op een vensterraam.

Soms zat ik ’s nachts in de enorme grenenhouten kamer te luisteren naar het ruisen van de wind en werd dan overvallen door een brandende pijn in mijn ziel, alsof er kokend water over werd gegoten. Het was pijn maar tegelijk ook schaamte dat ik als een luie slaaf mijn talent begraven had, mijn schepen achter mij verbrand had, Parijs en verfijnde literatuur vergeten had, ongenuanceerd, verruwd en onverschillig geworden was en het bijzondere van wat er gaande was niet ingezien en aanvaard had.

Het lukte mij niet, hoezeer ik er ook naar streefde, om opnieuw binnen te treden in de wereld van briljante, verfijnde denkbeelden en stemmingen en de Parijse zomerse morgenstond te herbeleven waarin saffranen zonnestralen mijn nog met de nachtelijke koelte van de Jardin du Luxembourg gevulde kamer hulden in een omfloerst, glanzend licht. Steeds vaker betrapte ik mij op een in mijzelf afschuw verwekkend gevoel van onverschilligheid. De namen van Hamsun, Degas en Gauguin werden kille en holle resonanties van een overbodig geworden archaïsch tijdperk.

==

In februari, toen vanuit de richting van Kiev opnieuw de kanonnen dof en opdringerig begonnen te dreunen en de manke opa Ignat, die ‘dankzij de liefdadigheid’ in het sanatorium woonde, met geruchten over de aanval van ‘een overmacht van bolsjewieken’ thuiskwam, begon ik hevige pijn op mijn borst te krijgen. Ik werd wel een paar keer per nacht wakker op mijn harde, uit ongeschaafde planken in elkaar getimmerde bed en had dan langdurige aanvallen van droge hoest. De kamer was onverwarmd, het was er koud als in een schuur en onder mijn uniformjas vol scheuren kon ik het maar niet warm krijgen. Het werd ’s morgens pas laat licht en er leek geen einde aan de kwellende nacht te komen. Zwetend van de koorts lag ik te wachten tot de natte duisternis achter de reusachtige ramen volliep met het blauwe sap van de februarischemering. Met een duf hoofd stond ik op, waste mij in het donkere voorhuis en zette thee in de keuken, die veel weg had van een ruïne. Opa Ignat lag in zijn kamertje te zuchten en te steunen. Later ging hij dan met duidelijke tegenzin naar buiten om hout te hakken in het bos. In het sanatorium leefde ook nog een zieke patrijshond met kopschurft en rode, tranende ogen. ’s Nachts hoorde je hem heel lang huilen en aan de deuren krabben. Opa Ignat en ik werden er nog droefgeestiger van.

Ik las geen woord. Boeken waren er niet. Overdag ging ik in het bos houthakken of lag ik op mijn smalle bed naar het gepiep in mijn borst te luisteren.

==

De lente brak aan. De sterren stonden aan een wijd uitspansel te flonkeren en onder het ijs murmelde sluimerend het water. Het bos ritselde van het gedruppel, de dennen, waarvan de bast zijn rode gloed weer terug had, koesterden zich tot de avond viel in de lentezon. Deze had dit jaar al in maart veel kracht.

Op een nacht begon op de Dnjepr het ijs te kruien. Ik liep naar de hoge, steile, zanderige oever en stond daar een hele tijd te luisteren naar de melodiërende klank van de over elkaar schuivende, goorwitte schotsen en het eroverheen golvende water, terwijl ik de scherpe geur van klei inademende en naar het zwarte fluweel van de hemel keek, waaraan zo vlak voor de dageraad het witte licht van de kwistig uitgestrooide sterren langzaam begon weg te doven. Op de beemden klonken al vogelgeluiden en heel de in de duisternis nog onzichtbare verte was vervuld van het zachte geruis van troebel water, van een eigenaardig beven en trillen, van een geklater en het verre rumoer van de onstuimig stromende rivier.

Toen werd mijn ziel plotseling beroerd door een gevoel van vreugde, even breed en helder als het vlammen van de sterren in maart, vreugde dat het leven gewoon nog voor mij lag en dat nieuwe ontmoetingen niet bij voorbaat hun glans al verloren hadden, en dat de passies die ik meegemaakt had net zo eeuwig zouden zijn als deze vlammende sterrenhemel, en dat deze zwarte nachten niet definitief verdwenen zouden zijn onder het kleverige vlies van droefenis en vermoeidheid waar de laatste jaren en maanden in gehuld waren.

Al gauw kwam de zuidelijke lente aanzetten. Onder de populieren rook het als in een kathedraal, de wilgen verloren hun hangertjes en in de kreken van de Dnjepr bleef het roze licht van de zonsondergang nog heel lang nasmeulen, in de paasweek begeleid door de dun gerekte, zilveren klank van de carillons van de Oekraïense kerken. Ik reisde naar de stad en ging langs bij het afgesproken adres waar voor mij bij gelegenheid brieven werden achtergelaten. Ik keerde terug met een verzegelde brief. Deze bleek door Nastja Koezmina te zijn geschreven en kwam uit Samara. Nastja voelde zich daar in de knel. Zij had het over haar heimwee, over haar man voor wie ze behalve medelijden geen gevoelens meer had, over het vochtige, kleinsteedse Samara en over die avond in Rastorgoejevo toen een loodgrijze maan wazig tussen de berkenstammetjes door scheen.

Toen ik deze brief las, was de avondschemering al gevallen. In de kamer was het, zoals ook in mijn ziel, warm en klam en ik begreep dat haar gutturale maar toch vrouwelijke lach en de ijle geur van parfum, zonneschijn en zomers stof, evenals het nog ijlere smachten naar een vervlogen teder en weldenkend leven, voor mij voorgoed tot het verleden behoorde, ondergegaan in het schuimend duister van aanrollende en brekende jaren, in jeukende vlektyfus en slijk van omzwervingen zonder huis of haard.

Ik keerde terug naar Kiev en werd voor een paar maanden aangesteld bij een van de talloze militaire administraties. Daar stonden de hele dag typemachines van het merk Underwood te midden van enorme stapels circulaires en verordeningen te ratelen. In die tijd was elk soort verordening ‘van militair belang’. Natuurlijk kreeg ik voor dit werk maar een schijntje, net genoeg om niet dood te gaan van de honger. Ik werd gekweld door de absurditeit van mijn bestaan, door sombere gedachten en door de gloeiende hitte die deze zomer boven Kiev hing. Zo warm was het er nog nooit eerder geweest. Na kantoortijd liep ik naar de strandjes aan de Dnjepr, het ‘Solarium’, waar het lauwwarme water glazig tussen de zandbanken sliep en libellen met knetterende vleugels rondvlogen in de wilgenbosjes. De koepels van het Lavra lagen wazig te schitteren in de zomergloed.

In het begin van augustus besloot ik uit Kiev weg te gaan en naar Odessa te vluchten. Het plan om naar Frankrijk te gaan had ik nog steeds niet opgegeven. De voormalige secretaris van het Armeense consulaat, een Armeense student uit Charkov, zou meegaan.

Tot aan Belaja Tserkov, afgegrendeld door troepen, konden wij meereizen in een stinkende, met een kacheltje verwarmde wagon. Vanaf daar was het voor de trein, zo vlak bij het Vrijwilligersfront, veel te gevaarlijk om verder te rijden en moesten wij te voet onze reis zien voort te zetten. Wij besloten om iedere keer als er een dorpje op onze weg lag, er met een grote boog omheen te trekken, hoezeer de lommerrijke straatjes ons ook lokten, en moesten ons geregeld ergens in een afgelegen boerenschuur verschuilen. Toch werden wij op een gegeven moment aangehouden door een patrouille. De in lompen gehulde manschappen zochten meteen ruzie en begonnen vloekend tegen elkaar te schreeuwen of ze wel of niet een kogel door onze kop zouden jagen. Uiteindelijk pakten zij alleen maar onze laarzen af en lieten ons gaan. We zijn nooit aan de weet gekomen tot welke groepering deze patrouille behoorde.

Vanaf Oeman konden wij weer verder trekken met allerlei luizige goederenwagons. De dagen waren droog en blauwend. In de ochtend blonk in de populieren langs de stationnetjes een koude dauw, en op de akkers stond de tarwe met zware aren na te rijpen. In het als glas zo heldere middaguur hingen haviken als zwarte stippen boven de vers gedolven graven. Ik zat steeds naar het zuiden te kijken, waar kristallen zonlicht aan de hemel trilde in de stroming van de schrale steppewind. Deze lichttrilling en -uitstraling zag ik aan voor weerspiegelingen van de daar in de verte gelegen zee, die mij een thuishaven zou bieden en die naar mij lonkte met een malachietgroene rimpeling en duizenden de ziel genezende zonneblikkeringen.

Op elk tussenstop bungelde de driekleur neerslachtig aan de vlaggenstokken en flitsten de donkerbruine en stoffige smoelen van soldaten in Engelse uniformjassen met verschoten officiersepauletten aan ons voorbij, terwijl uit de goederenwagons getier en gevloek klonk en gezongen werd:

==

Zwarte huzaren, zet ’m op,

Want de commissarissen, dat zijn joden.

Redt ons Rusland,

Geeft ze allen op hun kop!

==

Ook al was het front vlakbij, toch was het landschap even verlaten, stoffig en schraal als altijd. Alleen klonk af en toe ergens in de bossen het gedreun van kanonnen die joegen op ‘bandieten’, alsof opeens de hele Oekraïne uitsluitend daaruit bestond. Ondertussen kroop de grijze pantsertrein ‘Generaal Doechonin’ gestaag voort over de spoorlijn en over de spoorbruggen, die bijna onder zijn zware gewicht bezweken.

In Odessa kwamen wij aan op mijn naamdag. Het was nog ochtend. Vermoeid, ongeschoren en onder de luizen strompelde ik naar de haven, waar ik heel lang op de hete stenen bij de aanlegsteiger bleef zitten, met boven het water bungelende benen en starend naar de zwarte krabben die in het rode zeewier woelden. Het was windstil en gloeiend heet, en ik begon hevig te knikkebollen. Er lagen Franse torpedoboten afgemeerd, rook kringelde op uit hun blauwe schoorstenen en om de vuurmonden van hun kanonlopen zaten krakende repen zeildoek gewikkeld. Olivijnkleurige golven liepen langzaam opzwellend langs de pier waar jochies met paternosters donderpadden stonden te vangen, die van boosheid al hun stekels recht overeind hadden gezet. De stad lag te slapen in de zonneregen die geruisloos van de hemel omlaagviel op de dakenzee van glimmerlei.

De dag erna moest ik het bed houden. Ik had hevige aanvallen van vlektyfus. Ik werd opgenomen in het universitair ziekenhuis. Achter de helder gewassen ruiten zag ik dag in, dag uit een onveranderlijk blauwe hemel en ’s nachts klonk geregeld het galmend geplof van geweerschoten. Net als toen in Moskou kreeg ik zware koortsaanvallen.

==

... In de pikdonkere duisternis lag het door regenbuien begoten graniet van het plaveisel in een middeleeuwse stad te glanzen in de sterk naar jodium ruikende, stevige bries en stonden de olielantaarns boven op de bak van de middeleeuwse fregatten en klippers met een geel licht te vlammen als reusachtige fakkels.

De branding liep met zwaar geruis stuk op de stenen massieven, en in de verte klonken schorre stemmen van nachtwakers die elkaar toeriepen.

De zon rees nevelig op, de zilte zee schuimde mat en zware damp sloeg neer op de paadjes van de doodse novembertuinen. Tot dan opeens het middaguur ontvlamde met een ondraaglijk licht, wit als porselein, en het stof van de stad met een droevig en onrustig stemmend ritselen begon op te dwarrelen. Het stof rook naar regen, grond, zout, scheepsdekken en witte violieren. Het legde zich als ijl poeder op de wimpers van de lachende vrouwen, op hun gebruinde armen en op het matte goud van de deurkloppers.

Als uitgestrooide kraaltjes weerschitterde het water in de haven bij de door de tijd verweerde steigers. En in de herfstige lucht stegen brede rookzuilen op boven de werven waar Hollandse timmerlieden middeleeuwse schepen beteerden.

Deze ijldroom was heel helder en schoot mij nog dagenlang onverhoeds met een kwellend gevoel van verdriet te binnen. Sindsdien begonnen diep in mij een onbestaanbaar leven en dromen met hun vreemdsoortige pracht beslag op mij te leggen, en dit deed zich steeds vaker voor. De last van het gewone dagelijkse bestaan werd stilletjes minder. In iedere dag herkende ik tekenen van wat niet bestaanbaar leek, beroerd door de ademtocht van andersoortige gedachten en andersoortige werelden waarin afwijkende en vreemdsoortige betekenissen verborgen liggen. Door dat alles raakte ik in langdurig gepeins verzonken, ik werd verstrooid en zwijgzaam, mijn hersenen verweekten door het voortdurend ziek zijn, en het reële leven leek leeg en overbodig, als een soort van plompe bijlage vol wansmaak.

In oktober werd ik uit het ziekenhuis ontslagen. Op de koude maar nog zonnige straten verkochten Grieken gepofte kastanjes en geurde het zalig naar in kleine stapels opgetaste citroenen. Aan de Frantsoezskiboulevard, die de herfstige slaperigheid en de laatste warmte van de dorre tuinen uitademde, vond ik een kamer. Het was maar een klein hokje, maar wel met veel licht.

==

Al die dagen dat ik door de straten slenterde in de haven, waar pantserschepen lagen te verroesten en Engelse matrozen van de kruisers met hun om hun benen slobberende wijde broekspijpen rondzwierven, dacht ik aan een getransfigureerde stad, slapend in de prikkelende en transparante lucht die verguld werd door het overdadige koper van de platanen op de boulevards.

De stad was volledig doordrenkt van de onbeschrijflijke balsemgeur van al het fruit dat in grote hopen in de tuinen en op de stenen kades lag. Door de herfstige zon geblakerde, in bonte lorren geklede Turken waren bezig het in te laden. De geur van die vele vruchten deed nu eens denken aan peper en violieren of was verfrissend als die van perziken, en dan weer zoet, kleverig en kruidig als het sap van een tropische zon of omwoei je gezicht met de ijle koelte van de tuinen van Rjazan, het zurige zoet van rijpe sterappeltjes of goudrenetten. In de cafés werd in plaats van wijn het sap ervan – het troebele sap van appels, het zurige bloed van granaten, het goudachtige schuim van druiven en het grijsbruine goud van pruimen – gedronken. Vrouwen met amandelvormige ogen zaten er stilletjes met elkaar te fluisteren onder de gestreepte zonneschermen, die lichtjes klapperden door de hete wind.

Ik trad in dienst bij het kantoor van het Tsentrosojoez. Eenheden van het vrijwilligersleger waren bezig te vluchten. Officierspatrouilles waren vloekend en tierend aan het schieten, toevallige voorbijgangers dodend en berovend. Langs de van regenbuien opgezwollen hemel flitsten groene lichtbundels van schijnwerpers, in de portieken lagen tyfuslijders in stinkende, drekkige uniformjassen, angst waarde rond, vanuit het noorden kwam een uitzinnig, haveloos leger aanzetten en allerlei verwarde, onduidelijke geruchten deden de ronde.

En als oases, te midden van regenbuien, vuil en groeiende angst, lagen zelfverzekerde Engelse kruisers, hun brede boorden in het nevelige, groenige water wiegend, te blinken met hun koper, properheid en stalen geborgenheid.

==

De dagen waarop de Vrijwilligers vertrokken* waren grijs, droog en vorstig en verliepen als in een droom. Het was begin februari. Op de derde dag nadat de stad zich had overgegeven, liep ik naar de steile kust. In de herenhuizen was het doodstil. Er heerste een grijze en zwijgende dag, de zee straalde warmte uit, op de rotspunten ritselden de dorre tamarinden en in de stilte was het geluid van slaperige vogels hoorbaar.

Ik stond een hele poos te kijken hoe transportschepen, dikke rookwolken uitblazend, in een lange rij de haven uit voeren en langzaam de steven naar de open zee wendden, richting Constantinopel. Van de oever werden traag wat schrapnels op de schepen afgevuurd en al even traag werd er door een Engelse torpedoboot teruggeschoten. De oevers waren verlaten, op de vlakke strandkeien onderaan bij de kust lag een dikke laag wier weg te rotten en de grijze zee stak helder tegen de hemel af.

Het is over, moest ik denken terwijl ik keek naar de laatste, stijve wolkjes van schrapnels en naar de hoge rookzuilen die boven zee uit de schoorstenen van de schepen opstegen. Het begon al donker te worden.

==

Vanaf die tijd brak in mijn leven een nieuwe periode aan. Ik leidde het bestaan van een scharrelaartje op de markten van Odessa, waar ik mij onledig hield met het verkopen van zulke zaken als lakens, broeken, verrekijkers en wattenvoering. Elke dag liep ik er te sjacheren met een van hoofdpijn verkrampt gezicht, volledig afgestompt door de duizenden tussen de smerige stalletjes voortslenterende mensen. Ik slokte er mijn dagelijks rantsoen naar binnen, dat bestond uit een waterig brouwsel van fijngestampte mest, ik ademde er de walm in van de verschroeide droesemolie waar boerenvrouwen hun pasteitjes in bakten, ik wist er aan de razzia’s te ontsnappen en leerde alle ingewikkelde kunstjes en kneepjes kennen waarmee je bijna onzichtbaar herstelde of gestopte spullen kunt verkopen, incluis alle trucs van de snorders die ervoor zorgden dat deze waar uitgevent werd. Ik bestudeerde er de mistroostige stemmen van de burgertrutten die kanten ondergoed stonden te verkopen en kende ieder naar pas vergoten, nog schuimende pis stinkend achterafsteegje langs de zijstraten van de markt, waar hoertjes met matrozen stonden te onderhandelen over hun tarief en gauwdieven hun gestolen waar versjacherden. Tegen de avond slofte ik, soppend door de plassen en luisterend naar het iele gepiep in mijn borst, weer terug naar mijn hokje aan de Frantsoezskiboulevard.

Af en toe – meestal was dat ’s nachts – leek ik te zullen stikken. Ik dacht dat ik de nacht niet zou halen, mijn luchtpijp leek te slinken tot de doorsnede van een strootje. Ik werd achtervolgd door nachtmerries, marktgeuren, wijven die met hun taaie kippenpoten bebloede lakens betastten, en ’s morgens werd ik wakker met een bijtend brok in mijn keel en een bitter gevoel alsof ik een glas kleverige, grijsbruine nicotine opgedronken had. Het leven werd vreugdeloos.

Daarna gaf ik deze bestaansvorm op en besloot dan maar een baantje te gaan zoeken bij een van de vele Sovjetinstanties die als paddenstoelen uit de grond verrezen. Ik kwam terecht bij een organisatie met de bizarre en bijna niet uit te spreken naam Oprodkomgoeb.* De hele dag zat ik er duizelig van de honger en doodongelukkig achter een tafeltje vol krassen en bonte inktvlekken en luisterde gelaten naar het heen-en-weergedraaf in de gangen en het gehaaste, weerzinwekkende getik van de schrijfmachines. Buiten voerde een zwarte, dichte, eindeloze herfst voortdurend gele, lusteloze regenbuien aan. In het administratielokaal waar ik bestelorders voor de aankoop van gerst zat in te vullen, was het duister. Voor de vensters vol fluimen zaten aan de binnenkant slordig aangebrachte triplexschotten. De tocht werd er niet door tegengehouden, maar ze sloten wel het licht buiten. De bezoekers kwamen er gewoon op hun modderschoenen binnenlopen en niemand deed de deur achter zich dicht. Het lokaal was gelegen in een hotel met overal nissen met gipsen, olijfkleurige vrouwengestalten erin. Ze hadden weelderige en modieuze haardossen en stonden op een vuilroze voetstuk in de vorm van een decadente tulp waar dagelijks door koeriers tientallen nieuwe orders op geplakt werden, die door niemand werden uitgevoerd omdat er veel te veel van waren.

De maaltijd gebruikte ik in de voormalige eetzaal, waar je in de rij kon aanschuiven voor koude gerstepap en met laurierbladeren op smaak gebrachte slobbersoep van meel. De tafels zaten vol klieders van dit brouwsel. De mensen zaten het met wat brokjes maisbrood op te soppen, waarbij de mouwen van hun uniformjassen en oude bontmantels in hun borden sliertten en ze steeds in hun rug werden gepord door de wachtenden, die zich in een lange rij tussen de tafeltjes door wurmden in de richting van de keuken. Bij de ingang van de zaal waren mannen voortdurend hardhandig naar voren aan het dringen. De periode van zware vorst was al enige tijd geleden aangebroken, maar sommigen namen niet eens de moeite om hun handschoenen uit te trekken. Deze waren zo kapot dat zij met hun met inkt besmeurde vingers hun blikken bord konden leeglikken. Iedere keer wanneer zij even gejaagd opkeken, viel hun afgestompte blik op de rondom op de klamme muren aangebrachte, okerkleurige aanplakbiljetten met de leus DE PUBLIEKE VOEDSELVOORZIENING IS DE PUBLIEKE REDDING.

Op een keer kwam ik in de eetzaal Brodski tegen. Hij glimlachte bedremmeld en keek, mijn blik ontwijkend en rood aanlopend, beschaamd omlaag. Zijn benen staken in kapotte damesslobkousen, om zijn schouders hing een gewatteerde jekker in kakikleur – alleen de aanblik ervan volstond al om er luizen in te zien krioelen – en op zijn hoofd zat een verfomfaaide vilten hoed...

==

Soechoem, zomer 1922

==

Vanuit het berghuis

(Van onze speciale correspondent)*

==

==

In het witte berghuis met zijn lage plafonds hangt een ijle stilte. De zware bergen met hun blauwe ijs fonkelen als klonten van een pas gekloofd suikerbrood. Voor de raampjes bloeit de kruidige mimosa als een goudenregen en de zon gaat als een rood ontstoken oog onder in de wazige, benevelde zee.

Het berghuis is al oud, en in de brede kieren van de plankenvloer tsjirpen de schorpioenen met hun scharen. De stokoude bewoners van het huis kunnen zich de tijden nog herinneren waarin Abchazië vol abreken* was, bergbewoners naar beneden kwamen galopperen en de met klimop overwoekerde kustforten bestormden en soldaten met honderden tegelijk aan koorts bezweken in de vochtige, tropische bossen; deze tijden van Lermontov zijn al halfvergeten maar leven nog sterk in de mondelinge overlevering en het geheugen van de bergbewoners. Het is een fantastisch oord. Niet ver hiervandaan zijn palmbomen en cactussen en vinden onder oude eiken zittingen plaats van de revolutionaire comités, waarbij alle leden van het comité stemmen en het woord voeren zonder af te stappen van hun vurige paarden, terwijl ze met hun keelstemmen over en weer naar elkaar roepen en hun paarden als een donkerzwarte, bewegende massa zo dicht mogelijk opeendrijven. In de nabije omgeving klinkt het piepen van ossenkarren en op alle schuttingen hangen paardenschedels die bescherming moeten bieden tegen het boze oog, en ondertussen zijn de brede dorpsstraten overgoten door verblindend wit elektrisch licht. Je hebt hier zittingen van de Raden, langgerekte stoten op de stoomfluit van buitenlandse schepen, koffiehuizen met koffie van de ‘befaamde Perzische koffiebranders’, bont beschilderde feloeken uit Trabzon, waar ik oude Turken bezig zie met koffiezetten in minuscule koperen koffiepotjes, oosterse majolica, inlandse vorsten voor wie men van het paard stapt en diep voorovergebogen met een van beide handen de grond aanraakt. Er bestaat agiotage en er zijn hier lires, ponden en connossementen. Je treft er calicot en mais aan, en concessies voor bosexploitatie aan de rivier de Bzipi waar Thyssen en Rockefeller houder van zijn. Het is een ongerept oord met wilde geiten die over de straten huppelen en uitbundig balkende, donzige ezels met grote flaporen.

Het is een fantastisch oord, bont en rijk, maar de rijkdommen ervan liggen nog onaangeroerd in de schoot der aarde, nog niet opgedolven uit de eeuwig vochtige aarde. Rusland, de hongersnood, de spanning en het dag na dag zwoegen en zich afmatten om daar, aan de overzijde van de besneeuwde bergketens, weer een bestaan op te bouwen en moeten zien te overleven, heel het enorme, ongrijpbare bestaan van de federatie is voor de mensen van hier iets ‘van over de grens’, iets bijna irreëels. Maar steeds vaker dringen er geruchten door tot het kalme geroddel op de bazaar hier, tot de naar wijn ruikende doegans, tot de tafels met de onbezorgd klikklakkende triktrakborden en tot de gesloten bergbewoners, die in hun wijde capuchons weggedoken voor de deuren van de koffiehuizen monotoon stampend de lezginka* dansen. Steeds vaker kan men zich in dit rustige en redeloze bestaan hier een beeld vormen van hoe het er daar aan toegaat. Steeds vaker komen van de besneeuwde bergpassen uitgeputte, halfdode mensen niet aangelopen, maar aangekropen met bevroren voeten, vluchtelingen met de dood op hun hielen en een afgestompte, onmenselijke smart in hun vroegoude ogen. Ze storten zich op het brood, op de reuzel van hier, op bergkaas en de jonge wijn, en sterven. Nog niet zo lang geleden zijn er een paar mensen overleden die van boord waren gegaan van een schip uit Rusland. Steeds vaker arriveren hier expedities aan van de Krim en uit de Koeban om mais te bemachtigen. Ze komen niet met ruilhandel en ook niet met geld, maar bedelen erom. Met bevende stemmen tellen ze de artikelen na die ze meegenomen hebben als ruilobjecten. Ze hebben alles mee wat er nog te vinden viel, van huisraad tot aan kinderkleertjes. Bij de expeditie, die door de zeelieden van Kertsj op touw gezet was, kwam men aanzetten met twee naaimachines, een microscoop, een motor, twee biljarttafels, wat bij de zeelui zelf opgehaalde kledingstukken, schilderijen en een tapijt. Dat was hier allemaal volledig overbodig, en je kreeg tranen in je ogen bij het zien van het grijze, bevende hoofd van de vertegenwoordiger van deze expeditie, die heel goed wist dat dit alles hier niet nodig is, je daar geen graan voor kreeg, export verboden is en dat op de aanlegsteigers zelfs een pond suiker in beslag wordt genomen. De gezichten van deze bemiddelaars, die zijn gestuurd om tot de hongerdood veroordeelden te redden, laten je niet meer los, je kunt hen niet vergeten, je kunt het niet begrijpen, de vreselijke dingen die ze vertellen gaan je verstand te buiten, en ineens knapt er iets diep in je ziel en krijg je koude rillingen en slaat de angst je om het hart.

En al je gedachten gaan uit naar hen die daar zijn achtergebleven. Hier zegt men bij alles ‘daar’, voegt er niet aan toe waar ‘daar’ is en zwijgt. Voor mij staat ‘daar’ voor Rusland, waar gehuild, gevochten en geploeterd wordt om een korst brood, Rusland, wiens lijdensweg mijn gedachten dag en nacht kwelt.

==

Soechoem-Kale, 1922

==

Scheepsconcerten

Wij hebben een tussenstop van een hele dag in Novorossiisk, de Russische provinciehoofdstad, geteisterd door eeuwige noordoosters. De passagiers hollen meteen naar de bazaar om gerookte ‘blauwneusjes’, die je hier voordelig kunt krijgen, en roggetimpen te gaan kopen. In de buurt van de houten aanlegsteiger ligt de Amerikaanse torpedobootjager 236, maar je moet er op een kanonschotafstand bij vandaan blijven. Een koetsier is met een piekfijne Amerikaanse officier over de prijs aan het onderhandelen. Voor het ritje naar de stad wil hij driehonderdduizend hebben. De Amerikaan is duidelijk de kluts kwijt en geeft hem dan tweehonderdduizend. Het wordt steeds drukker op de kade. Tegen de avond barst de noordooster los. Deze dendert zwaar over de stad heen en jaagt het handjevol passagiers dat nog op het dek overgebleven is de overvolle salon in.

Aan boord wordt een scheepsconcert gegeven. Bijna op ieder schip zult u een en hetzelfde artiestengezelschap aantreffen, dat officieel is aangesteld om, hutjemutje tussen zieken, gedrang en huilende kinderen, concerten te geven. Dit gezelschap schijnt een net zo noodzakelijke en legale organisatie te zijn als de machinistenploeg, de kapitein, de eerste en de tweede officier en de matrozen tezamen. De artiesten worden gratis vervoerd, krijgen een hut, pappen aan met de brutale buffethouder, drinken naar hartenlust, snellen als ze in een haven zijn voor ‘dringende behoeften’ naar de bazaar en organiseren ‘concerten voor de hongerlijders’, bestaande uit een mengelmoes van scabreuze coupletten, joodse moppen en een Roemeens orkest uit een of ander Kaukasisch cafeetje. Voor de hongerlijders brengt dat naar zeggen van het speciale comité dat ervoor aan boord is opgericht nauwelijks iets, of eigenlijk niets, op. Gewoon een collecte zou veel meer opleveren.

Bij de aanvang van het concert verstommen de kaartspelers, die er in groten getale van de vroege morgen tot laat in de nacht vurige partijtjes zitten te spelen. In de salon is het rumoerig. Er klinkt vrolijk gesnater.

‘Speel “Een Sovjetbruiloft”,’ roept een groep mariniers. ‘Speel “Abrasja”.’*

De vette, onwaarschijnlijk dikke, kortademige artiest (‘slachtoffer van de oorlog, de revolutie en de hongersnood aan de Wolga’, zoals de conferencier het verwoordt) zingt over de maan, verliefde stelletjes en een hoorndrager.

‘Speel “Masja”!’ roept een marinier in vuur en vlam. ‘Vooruit, Vasja, zing het zoals bij ons in Odessa.’

Maar totaal onverwachts speelt het orkest (een viool, een cello en een contrabas) vals de ‘Internationale’ en is het concert klaar.

En alleen de noordooster doet het dek nog beven en in de ijskou van de sterrenstralen trilt de nacht.

==

Soechoem-Kale, 7 maart 1922

==

Winter in Batoem

In de bergen vallen sneeuwbuien als een grijze mist en bepoederen de gebroken ruggen van het zwarte, zware bergmassief. Beneden, in de stad, tokkelen als knokkels op blik losse, dikke hagelstenen op de muren van de huizen. Het is winter. Op zee komt steeds vaker een witte storm aangieren, die brult bij de pier en op de rede de wazige silhouetten van de Engelse olietankers op en neer doet dansen.

In de scheepskantoren is het stil en verlaten. De typistes zitten te suffen en bezoek komt er nauwelijks. De haven is als dichtgevroren. En bij de drempels van de vochtige, met confectiekleding en goedkope manufacturen volgestouwde magazijnen staan jongelieden in hun pak met pantalon op hoogwater urenlang verveeld naar de zee te kijken.

Ze wachten. Misschien zou er opeens toch blinkend met zijn witte bovenbouw van achter de kaap een pakketvaartuig van de klasse oceaanstomer opdoemen van de Lloyd, de Triestino of de Oriënt Line, en dan zullen zij door het geraas van de vrachtwagens heen elkaar van repliek dienend eindelijk weer met kisten met sacharine en zeep langs de kaden snellen, vrachtbrieven kopen, er lira’s* mee van de hand doend, goederen expediëren en ‘een graantje meepikken’.

Ze wachten, en als ze al een of andere waar bij de oude ‘negotianten’ zouden aanbieden, dan zullen die hoogstens met hun omhooggestoken poezelige, met een barnstenen bidsnoer omwikkelde handen zwaaien en geïrriteerd antwoorden: ‘Maar dit is geen koopgoed! Dit is geen partij goederen!’

Steeds zeldener liggen in de haven buitenlandse schepen, zwarte rook uitspuwend, onder stoom. De vrachten zijn naar het noorden verlegd, naar Odessa en Novorossiisk. En de steenrode Batoemse zonsondergangen beschijnen in de haven alleen nog de gele schoorstenen van de olietankers en de bergen groenige sinaasappelen op de verveloze feloeken uit Anatolië.

Ten opzichte van de olietankers koestert de ‘autochtone’ bevolking van Batoem een zekere antipathie: ‘Nou, u begrijpt toch ook wel dat ze hier alleen maar petroleum komen halen! Daar hebben wij toch verder niks aan!’

In het havenkantoor is het stil en verlaten. Ergens tikt een klok, en buiten, in de witte melk van de mist, fladdert de vlag op de Pestel, de rode vlag met het blauwe veld van het Staatsbedrijf voor de Scheepvaart.

Jongemannen zitten, aan hun horlogeketting frunnikend, te wachten om af te reizen naar het noorden, naar Petrograd, Moskou, Odessa, en steeds vaker glimmen lakzegels op de deuren van leeggehaalde vemen omdat er beslag op gelegd is.

De kooplieden klagen dat er een enorme goederenstroom uit Moskou is, maar dat in Constantinopel er behoorlijk de klad in zit. Op de beurs, waar aan de wallenkant de branding hoorbaar is, heerst een weinig geanimeerde stemming. Het zijn voortdurend dezelfde verfomfaaide en volgekrabbelde lirabiljetten die in omloop zijn, en de beurshandelaren werpen er dan ook een verveelde blik op en geven op alle vragen het boze antwoord: ‘Wat lira, lira! Daar hoeven we het niet eens over te hebben...’

En in de avond is het leeg en verlaten in de havenstraten, waar bij de blinde, dichtgespijkerde etalages zwijgzame bewakers rondlopen en een zwarte en zware nacht hangt.

‘Vrijhaven’ Batoem, de stad van beurskoorts, valse schijn, gehol, geschreeuw, agiotage en verdachte zaakjes, is langzaam maar zeker aan het wegkwijnen. Als vervanging van Constantinopel zijn er in het noorden nieuwe brede en gezonde markten opengegaan, waarvandaan frisse, uit het noorden waaiende winden binnengedrongen zijn in de benauwde en ongezonde straten van deze stad, die uitpuilen van de negotie. En naar het Batoem ‘van toen’ smachten nu enkel een handjevol jongemannen uit de ontelbare expeditiebedrijven, kantoren en een bepaald soort raadselachtige en twijfelachtige ‘firma’s’. Onder het ruisen van de troosteloze, troebele regen zingen ze het afgezaagde liedje ‘Vervelend, ja bezopen, ik kan er wel van huilen, dat wij elkaar zijn misgelopen en nu pas hebben teruggevonden’.* Waarna ze met een ontevreden grimas op hun gezicht futloos zitten te kauwen op door een teveel aan regen waterige mandarijnen.

==

Batoem, 1 oktober 1923

==

Op de vlucht

Een verhaal

==

==

Sinds enige tijd kan ik deze vette, als met glimmend zweet bedekte kleuren niet meer uitstaan. Ik erger mij aan de koperen, door het roestige vuur getaande huid van de stokers, aan het aan Afrikaanse zandvlaktes met cactussen en zon herinnerend geel van de schoorstenen van de scheepvaartmaatschappij Oriënt-Line, aan de stenen kusten met hun bruingebrande dagen, dor als herfstbladeren, en aan de door nat slijk groengelakte ruggen van de buffels. En ik kan ook niet meer tegen deze onduldbare, als zand in je ogen prikkende, laaghangende hemel in een gebroken omlijsting van zwarte bergen.

Maar dat is allemaal nog wel vol te houden. Wat mij echt angst aanjaagt, zijn de nachten zonder het minste zuchtje wind wanneer, als een chronometer, minuut na minuut olieachtige golven zwaar op het grind komen aanrollen en tropische regenbuien achter de zwarte einder langzaam, akelig langzaam en onontkoombaar, als blauwe slierten aanzwellen.

Dan vernauwt mijn keel zich tot de dikte van een speldenknop. Een plotseling spasme verkrampt mijn uitgedroogde strottenhoofd, mijn adem ontsnapt met een vreemde reutel, terwijl door de openstaande ramen hitte binnendringt, heet als de gloeiende as van Turkse broodovens. In zulke nachten klinkt op de maisvelden de schaterlach en het kindergehuil van jakhalzen.

Ik ben een Europeaan en heb het gedurende het regenseizoen hier heel zwaar. Heel mijn wezen wordt bevangen door een eigenaardige nervositeit, door tropenkolder, door ontsteltenis voor de stortregens, die weldra als watervallen op de gammele daken zullen neerplenzen en door het wanhopig gejank van de hond bij de kierende deur. Als de buien voorbij zijn, zie ik vreemde dingen voor me. Vissers zetten lange netten uit in de door de regen afgekoelde zee en trekken vissen aan land, gewone zilvergrijze vissen. Maar meteen verschijnen op de schubben ervan grote dikke bloeddruppels, die in het zand uitvloeien met de paarse kleur van pauselijke kardinalen.

Wanneer in de avondschemering overal op de bergen trossen lichtjes in de lucht lijken te zweven, beginnen de mandarijnengaarden kruidig, koel en heerlijk te geuren. De sterren boven de bergen flonkeren in het verse regenwater in de cementen reservoirs als korrelige zoutkristallen.

Het was het seizoen van de vuurvliegjes en het fluoresceren van de zee. De kielen van de op het strand liggende feloeken uit Samsun leken wel uit maansteen gehouwen, en aan de achtersteven van de stoomschepen maalde de schroef in het zwarte water vonkenexplosies, rivieren van koudvuur en blauwgloeiend kantwerk op.

Op zo’n moment kwam er dan onverhoeds een koortsaanval. Ik liep de berg op naar mijn kamer en voelde een dorre, lome pijn en zwaarte in mijn lichaam, rank en spichtig als dat van een Engelsman. Ik hield van deze koorts. In de zonnige Bijbelse smart van deze streek leverde het beelden op uit het verleden, dromen, koude regens en een soort bonte, kinderlijke gezelligheid. Het was alsof ik in het winkeltje van de speelgoedmaker uit het verhaal van Dickens terechtkwam, waar de wind donzige witte kaakjes van sneeuw op de ruiten kneedt, het haardvuur behaaglijk knettert en een oude klok de uren slaat en rinkelt te midden van kartonnen duikelpoppetjes met de gestalte van een clown, giraffes, apen, rode papegaaien en witte speelgoedschoeners.

De oude speelgoedmaker schonk met zijn bevende handen een kroes sterke grog voor mij in waarvan geurige damp opsteeg. Ik ademde deze met volle teugen in om door te warmen. Windflarden deden de ruitjes van de straatlantaarns klapperen en haakten rumoerig vast aan de takken van de bomen. In de haven lagen de schepen van de Oost-Indische Compagnie zwaarlijvig heen en weer te schommelen en op de vensters van Moskovisch glas van de krappe kajuiten ervan roffelden grote waterspetters.

De sneeuw spreidde gedurende de hele nacht tot aan het ochtendgloren zijn luchtige, scherp geurende lagen uit over de stad, zodat de paar late cabs die er nog rondreden, ruisten alsof ze over een met gewalkte watten geplaveid wegdek gleden.

Ik viel aan de eikenhouten tafel in slaap. In mijn droom kietelde, als de haarlok van een kind, iemands ademhaling mijn wangen. Laat in de verstomde nacht werd ik wakker. De bergen zwegen en loodzware regendruppels ploften gestaag neer op de nog warme daken, waar ze verdampten. En dit tiktakken telde de tijd af van mijn trekkerige, vruchteloze bestaan, de uren van koortsrillingen, eenzaamheid en slapeloosheid vlak bij deze zwijgende bergen.

Ik lag te denken aan de lome branding, die hier honderden wersten noordwaarts en zuidwaarts onder een warme regen rumoerde, aan het aangeplette stof op uitgestorven wegen, aan de duizenden goedgelovige of sluwe mensen die zich in benauwde, kleine kamertjes schurkten in hun droom. En dit alles terwijl zich boven de horizon op zee en de in regens gehulde nacht een kosmische, blauwe middernacht verhief, die met zijn grijze en koude vingers langzaam mijn rood ontstoken ogen toedekte.

Ik stond op en nam een slok kinine. Onder de tafel knisperden schorpioenen. Op de daken verdampte met de geur van een badhuis bedompte, verstikkende regen. Opnieuw kwam de gedachte aan de speelgoedmaker in mij op en ik knarsetandde van pijn, alsof ik een ragfijn koperen draadje had doorgebeten.

Weer werd ik overvallen door koude koortsrillingen. Door de pijnscheuten kromden zich mijn blauwe nagels. Hulpeloos trok ik mijn dunne herfstjas, die mij als deken diende, over mijn hoofd. Mijn handen werden nat van de tranen omdat niemands liefhebbende hand de mouwen beroerde en de jas even eenzaam was als ik.

Uitgeput door de koorts lag ik te huilen en te lachen als ik eraan dacht hoe fijn het zou zijn als er van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat een frisse bui zou vallen en de regen de hele dag van de gelakte bladeren van de magnolia zou druipen. Ik zou dan in deze vogelkooi van regen voortdurend de beelden in mijn hoofd aan mij laten voorbijtrekken, als waren het de speelgoedjes van de speelgoedmaker van Dickens. Deze deed de lage deur open en ik stapte over de hoge drempel het domein binnen van voorbije, door de tijd vergrijsde dromen.

De lange augustusmaand was aangebroken, en de Petersburgse nacht, als van glimmer gemaakt, glansde als het koude water van een Fins meer.

Ik woonde toen bij een jonge kunstenaar die houtsnijder was. In zijn witte kamer hing altijd de geur van een speciale houtsoort waar hij zijn gravures in uitsneed. Het rook er ook naar lak en Engelse tabak.

De houtsnijder was weinig spraakzaam en werkte bijna zonder ophouden. Hij stond, onderwijl aan zijn pijp lurkend, boven de gepolijste planken gebogen, met in zijn grijze, tot kiertjes vernauwde ogen een kalme, trefzekere blik.

’s Avonds zette ik thee op het spiritusstel en ging dan op de divan liggen en begon bij het gelijkmatig gezoem van de koperen ketel te lezen in uitvoerige monografieën over porseleinen kopjes en barnstenen kamers in het paleis van de tsaar in Tsarskoje Selo.

Het graveermes kraste schril en in het blinkend schone venster viel de stille schittering van een eenzame ster.

Op een van deze avonden begon de houtsnijder onverwachts over Whistler. Ik kende deze schilder toen nog nauwelijks.

‘Iedereen denkt dat hij een Engelsman is,’ zei hij, ‘maar hij is een Rus. Hij heeft als kind nog in Petersburg geleefd. En heel zijn coloriet, alle kleuren, die massa omfloerste lucht, de reusachtige ruimten van helder water bij middernacht zijn ons vertrouwd en horen bij Petersburg.’

Ik lag te luisteren en keek onderwijl hoe de weerschijn van de tram langs het plafond kroop.

‘Let wel,’ zei hij, ‘dat hij alles in schemerkleuren schilderde. Graveren kon hij niet. Voor een houtsnede is een als een scheermes zo vlijmscherpe lijn nodig, maar bij Whistler komen helemaal geen lijnen voor. In plaats van lijnen heb je bij hem aureolen.

En wonderschoon schilderde hij water! Noordelijke baaien voor zonsopgang, wanneer het water koud en zuiver is als tranen. U voelt frisse steden gehuld liggen in fantastische droomvisioenen, steden waarvan de klokkentorens als witte vingers net boven het water uit rijzen. Het is niet te bevatten hoeveel emoties deze lethargie vol onbestaanbare, vreugdevolle visioenen losmaakt.’

Hij haalde een Engels boek met reproducties van Whistler uit de la van de tafel en reikte het mij aan. Ik deed het lampje bij het hoofdeinde van mijn bed aan en bleef de hele nacht over de schilderingen gebogen zitten.

Ik zwierf door deze oude steden en voelde in iedere steen, iedere Engelse letter op de uithangborden en affiches de duizenden wersten die mij van Rusland scheidden.

Een grijze nacht strooide er zijn fijne poeder over het bleke gebladerte van de tuinen. De vrouwen hadden ogen zo helder als het water in de door Whistler geschilderde baaien, en alsof het communicantes waren die voor de grote, heilige deuren in het midden van een gigantische iconostase stonden, rezen de zeilen van Schotse schoeners tegenover de opeenhopingen van huizen en kathedralen op. Alleen waren deze deuren niet bedekt met bladgoud maar met flinterdun zilverfolie. De vensters van de hoge mansardes brandden als witte iconenlampjes in het mica water. De hemel had de kleur van verbleekte blauwe zijde, waardoor de muren van de huizen hier en daar blauwig oplichtten.

Bij de hoge bakstenen stoepen zaten grijsharige oude, in het zwart geklede vrouwtjes ouderwetse donkerkleurige kant te haken. Ze bewogen hun naalden loom en fluisterden klankloos onbekende wijsjes en allerlei namen van mensen.

In het natte stadsplantsoen kwam ik bij een oud bronzen kanon een lange oude man tegen in een versleten regenjas, blootshoofds. Het was Carlyle.

Een dauwdruppel viel op zijn grijze hoofd en glansde wazig in zijn haar.

Na hem met ontzag begroet te hebben, haalden wij uitvoerig herinneringen op aan de met struikheide begroeide kusten van Denemarken en zijn groene steden, bedekt met een van de stookoliesmook van tankers afkomstige roetlaag.

‘Alles hier,’ zei hij ten afscheid tegen mij, waarbij hij met zijn als oude, als was zo doorzichtige hand een weids gebaar maakte, ‘alles hier wordt beheerst door een smachten naar schoonheid. Alle vrouwen in deze stad kijken er verlangend naar uit dat er als bij toverslag bruinverbrande mannen verschijnen wier huid nog warm is van de zon op de equator, van rode Californische sinaasappelen, van felgekleurde steden uit Peru en Chili. Luistert u maar aandachtig waar die oude vrouwtjes fluisterend over vertellen en dan zult u alles begrijpen.’

De mensen blootstellen aan zulke visioenen als Whistler deed, gaat niet straffeloos. Anders zal, als een walnoot, heel ons bestaan in tweeën splijten en zal een tweede wereld waar de burgermannetjes nog steeds om moeten lachen werkelijkheid worden en heel het verleden naar het rijk der dromen verdringen.

‘Een tweede wereld!’ riep hij uit en maakte een zwiepend gebaar met zijn oude vilthoed, waarbij van de witte bloesem van een seringenstruik dauwdruppels afspatten, ‘een wereld van waarnemingen waar ik u niet over kan vertellen omdat er in de Engelse taal niet voldoende woorden voor zijn. Wij zijn buiten de aantrekkingskracht geraakt van de voor de hele mensheid bestaande magnetische pool van gemeenschappelijke waarnemingen. Wij worden weergaloze, wonderbaarlijke dingen gewaar. Wat is volgens u de zon? Dat is een door een ijl laagje sneeuw bedekte kristallen bol die zilver licht uitstraalt.

Ik verwarm mijn kamer met enkel en alleen de klank van mijn stem. Als het koud is, houd ik een toespraak over de filosofie van Pythagoras en dan wordt het in mijn kamer warm als in een orangerie, zodat ik in een glazen pot op mijn tafel zelfs een klein bananenboompje heb doen ontspruiten. ’s Morgens hoor ik de nachtelijke gesternten met een gezoem, ijl als dat van muggen naar de kim neigen. U zult hier zeer zeker nog veel fantastische en prachtige dingen te zien krijgen!’

Nog een paar maal met zijn hoed zwaaiend verdween hij, de afdrukken van zijn zware Saksische tred in het grind achterlatend.

Ik zwierf nog heel lang in de stad rond. Ik bofte. Ergens ving ik van een afstandje een gesprek op tussen twee oude vrouwtjes.

‘Meb,’ zei een van beiden, haar dorre handen ineengevouwen op haar schoot, ‘weet je waar Cecil gisteren van gedroomd heeft?’

‘Waarvan dan, mijn beste?’ vroeg Meb zonder haar glanzende benen breinaalden rust te gunnen.

‘Over de zon,’ antwoordde het vrouwtje, waarna beiden een hele tijd niets meer zeiden.

‘Over veel zon en stoomschepen in de haven. En frisse jonge matrozen die sinaasappelen en vijgen en van die felgekleurde gele en rode Spaanse sjaals hebben meegenomen. De zee rook weer net zo heerlijk naar vis en was weer net zo helder en heet als in onze kinderjaren met Pasen. Op de steigers bleef de teer aan de zolen van onze laarsjes kleven en de manke Thomas Sweet schreeuwde er met zijn schorre, boze stem commando’s die in de hele haven hoorbaar waren.’

Het oude vrouwtje lachte stilletjes en voegde er fluisterend aan toe: ‘Ze zegt dat de hele koepelkerk door de zon in lichterlaaie was gezet en dat de gouden schittering pijn aan je ogen deed.’

In een van de tuinen in de buurt van het huis waar dit gesprek plaatsvond, zag ik een rode papegaai. Hij zat in een struik met witte seringenbloesem en sliep als een vurige vlek in een zilveren nacht, als de eerste lichtvlek van een in dichte ochtendnevel opkomende zon.

‘Kar-r-r,’ krauwde hij boos in zijn slaap toen ik langsliep.

Pas laat in de ochtend kwam er een einde aan deze wandeling door de Whistler-achtige stad. Ik werd gewekt door het suizen van het spiritusstelletje en de geur van vers gezette koffie. De graveur was bezig glazen klaar te zetten.

Het was een feestelijke, warme en grijze dag. De graveur moest naar kennissen in Kronstadt. Ik reisde met hem mee.

Ik had de hele dag hoofdpijn, zag bleek en was weinig spraakzaam. Boven Kronstadt hingen sombere nevels, bij de granieten kademuren rumoerde de wazige zee en raakten plompe pantserschepen steeds meer in het koude water vergroeid.

De kennissen van de graveur waren eigenaardige lieden. In de lage kamers hing een tabakslucht en heerste de hele dag een blauwe schemering. Ze waren overladen met Karelisch meubilair en bronzen kroonluchters, overal lagen stapels stoffige doeken en zwart geworden schilderijen en het was er altijd lawaaierig.

Een jonge zeeman, die de baard nog moest krijgen en een pafferig kindergezicht had, speelde een oorverdovende mars op de piano. Een kale oude baas met het uiterlijk van een weggekwijnde bankier, door iedereen oom Koka genoemd, schaterlachte. Op de divan lag een jongeling, die een grijs kostuum droeg en zwarte, brutale ogen had, in een boek van Balzac te lezen. Bij onze binnenkomst stond hij vadsig op.

Het was er benauwd. Op de kast zat een aap met een kale staart en een boze frons op zijn voorhoofd bedrijvig op zijn rug te krabben. In de aangrenzende, door kaarsen verlichte eetkamer rinkelden kopjes. Daar werd theegedronken.

Opeens begon de zeeman, na van achter de piano met zijn roodblonde hoofd in onze richting te hebben geknikt, luidkeels te zingen: Ik heb van u gehouden. Misschien is mijn liefde nog steeds niet gedoofd in mijn ziel...

De vlam van een zo-even aangestoken kaars verguldde de perzikhuid van zijn mollige kin.

‘Laat u zich hierdoor niet van uw stuk brengen,’ zei de graveur tegen mij terwijl hij zelfverzekerd de eetkamer binnenliep. Ik volgde hem.

In de eetkamer brandden in oude kandelabers kaarsen waarvan de vlam nauwelijks beefde of knisterde. Aan de ronde tafel zat een aantal mensen te luisteren naar het ratelende verhaal van een iel heerschap met een gouden brilletje. Op de tafel stond een zwarte fles met sterk geurende jamaicarum. Door de in facetten geslepen glazen zag je, terwijl je gezicht met geurige damp omgeven werd, purperen flonkers in de hete thee. En van het zoete brood steeg nauwelijks merkbaar een kaneelgeur op.

Een rijzige, groenogige vrouw met fel aangezette lippen stond op om ons te begroeten en drukte ons stevig, haast mannelijk, de hand, waarbij op de palm ervan een niet nader te duiden parfumgeur achterbleef.

‘Kolja, hou nu eens op,’ schreeuwde zij tegen de zeeman, die onverhoeds de laatste woorden van de man met het gouden brilletje gesmoord had met een lawaaierig akkoord. De zeeman hield op met spelen, maar lang duurde dat niet.

‘Hier verzamelt zich op feestdagen een klein gezelschap,’ fluisterde de graveur mij in het oor. ‘Er worden dan lezingen gegeven. Zo dadelijk zal een architect’ – ik kreeg een beroemde naam van hem te horen – ‘het hebben over het schilderen van gebouwen.’

Curieus is het hier wel, dacht ik toen ik de aap in het oog kreeg, die op de stoelleuning van de architect zat te knikkebollen, zijn paarse oudemannetjesoogleden geloken.

‘Om een gebouw goed en vakkundig te kunnen verven,’ zei de architect, ‘moet je beschikken over een encyclopedische kennis. Je moet een studie verrichten van de helderheid van de lucht, van de kleur van de hemel op verschillende uren van de dag en de nacht, van de aarde en van de kleur van de wolken, van alle veranderingen in de lichtval, van de geschiedenis van het land en van de literatuur en de schilderkunst ervan, en ten slotte ook nog de zeden en gewoontes.

Bij onze sneeuw, bij de grijze tinnen dagen hoort een bleek oker, de gezellige ouderwetse kleur die de gunstelingen van Catharina de Grote voor hun paleizen gebruikten. Gezien vanaf de zijde van de met sneeuw bestrooide tuinen schemert die heel mooi tussen de verstrengelingen van de takken door. Er schuilt veel zachtheid, maagdelijkheid, melancholie in. Deze kleur past daarmee heel goed bij de winterse feestdagen, bij Kerstmis en de spar, bij blauwe vrieskou, bij het rinkelen van de belletjes aan de arrenslee en bij de treurzangen van Poesjkin.