Fjodor Dostojevski

De dubbelganger

Een Petersburgs epos

Vertaald uit het Russisch
door Arthur Langeveld

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en aantekeningen: ARTHUR LANGEVELD en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2017 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste afzonderlijke druk november 2020

De dubbelganger

HOOFDSTUK I

==

Het was even voor acht uur ’s morgens toen titulairraad* Jakov Petrovitsj Goljadkin na een lange slaap ontwaakte, geeuwde, zich uitrekte en ten slotte zijn ogen geheel opendeed. Overigens bleef hij nog een paar minuten onbeweeglijk op zijn bed liggen, als iemand die nog niet helemaal zeker weet of hij nu wakker is of nog slaapt, of alles helemaal echt is wat er om hem heen gebeurt dan wel een voortzetting van zijn warrige dromen. Al gauw echter begonnen de zintuigen van de heer Goljadkin de gewone, dagelijkse indrukken helderder en duidelijker in zich op te nemen. Zoals gewoonlijk werd hij aangestaard door de vertrouwde vuilgroene, beroete, stoffige muren van zijn kleine kamertje, zijn mahoniehouten commode, de mahoniehouten stoelen, de rood geverfde tafel, de Turkse divan overtrokken met roodachtig wasdoek met groene bloemetjes en ten slotte de kleding die hij gisteren inderhaast had uitgetrokken en op de divan gesmeten. Ten slotte keek de grauwe, troebele en vuile herfstdag zo boos en met zo’n zure grimas door het vuile raam zijn kamer binnen, dat er voor de heer Goljadkin geen enkele twijfel meer mogelijk was: hij bevond zich niet in een ver sprookjesland, maar in de stad Petersburg, in de hoofdstad van het land, in de Sjestilavotsjnajastraat, op de derde etage van een enorme huurkazerne, in zijn eigen woning. Na deze gewichtige ontdekking sloot de heer Goljadkin krampachtig de ogen, alsof hij terugverlangde naar de slaap van zo-even en hij deze nog even wilde terughalen. Maar een ogenblik later was hij al met één sprong uit bed, waarschijnlijk omdat hij uiteindelijk uit was gekomen bij het idee waar zijn tot dan toe verwarde, nog niet tot de vereiste orde gebrachte gedachten omheen hadden gecirkeld. Uit bed gesprongen rende hij onmiddellijk naar het kleine, ronde spiegeltje dat op de commode stond. Ook al was het daarin weerspiegelde, al flink kalende hoofd met kleine oogjes van de slaap te onbeduidend om bij een eerste blik ook maar enige aandacht op zich te vestigen, toch was de bezitter ervan dik tevreden met alles wat hij in de spiegel zag. ‘Het zou toch wat wezen,’ zei de heer Goljadkin zachtjes, ‘het zou toch wat wezen, als me juist vandaag iets mankeerde, als er bijvoorbeeld iets mis was, dat ik opeens een pukkel op mijn neus had of een ander ongemak; maar op het ogenblik is het niet slecht; op het ogenblik gaat alles prima.’ Zielstevreden dat alles prima ging, zette de heer Goljadkin de spiegel op zijn plaats terug en rende zoals hij was, blootsvoets en in het kostuum waarin hij placht te slapen, naar het raam om de binnenplaats van het huis, waarop zijn ramen uitzagen, in ogenschouw te nemen. Kennelijk beantwoordde datgene wat hij op de binnenplaats zocht geheel aan zijn verwachting; zijn gezicht straalde van een zelfgenoegzame glimlach. Daarop – overigens na eerst een blik te hebben geworpen achter het tussenschot, in het kamertje van Petroesjka, zijn knecht, en na tot de ontdekking te zijn gekomen dat Petroesjka er niet was – liep hij op zijn tenen naar de tafel, trok een la open, rommelde wat in de achterste hoek van die lade, haalde ten slotte van onder wat oude vergeelde papieren en allerlei rommel een groene, versleten beurs tevoorschijn, opende deze voorzichtig en keek zorgzaam en genietend in het allerachterste, verborgen vakje. Waarschijnlijk keek het pakje met groene, grijze, blauwe, rode en overige bontgekleurde briefjes eveneens uitermate vriendelijk en goedkeurend naar de heer Goljadkin: met een stralend gezicht legde hij de geopende beurs voor zich op tafel en wreef zich de handen ten teken van opperste tevredenheid. Ten slotte haalde hij waar het om ging eruit, zijn troostrijke pakje bankbiljetten, en begon deze, overigens voor de honderdste maal sinds de vorige dag, te tellen, waarbij hij ieder briefje zorgvuldig tussen duim en wijsvinger wreef. ‘Zevenhonderdvijftig roebel papier!’* besloot hij uiteindelijk half fluisterend. ‘Zevenhonderdvijftig roebel, een aanzienlijke som! Dat is een prettig bedrag,’ vervolgde hij met trillende, van genoegen enigszins verzwakte stem, terwijl hij het pakje stevig vastgeklemd hield en veelbetekenend glimlachte, ‘dat is een bijzonder prettig bedrag! Dat zal niemand toch ontkennen! Ik zou wel eens iemand willen zien die dit geen aanzienlijk bedrag vindt. Zo’n bedrag kan iemand ver brengen...’

Maar wat is dat nou? dacht de heer Goljadkin, waar is Petroesjka toch? Nog steeds met hetzelfde kostuum aan keek hij opnieuw achter het tussenschot. Ook ditmaal bevond Petroesjka zich niet achter het tussenschot en was de enige die zich opwond, boos maakte en buiten zichzelf was de daar op de vloer neergezette samowar, die voortdurend dreigde over te koken en vol vuur, heel rad iets betoogde in zijn eigen taaltje en tegen de heer Goljadkin brouwde en siste, waarschijnlijk iets in de trant van: neem me toch van het vuur, beste mensen, want ik ben aan de kook.

Potverdorie, dacht de heer Goljadkin. Dat luie zwijn is in staat een mens tot het uiterste te drijven; waar hangt hij uit? In gerechtvaardigde verontwaardiging liep hij naar de vestibule, die bestond uit een kleine gang met aan het einde de deur naar het voorportaal. Hij opende deze deur op een kiertje en zag zijn dienaar, omringd door een flinke kluit lakeien- en bediendenvolk en ander ongeregeld. Petroesjka voerde het woord, de anderen hoorden toe. Kennelijk stonden noch het thema van het gesprek, noch het gesprek zelf de heer Goljadkin aan. Hij riep Petroesjka onmiddellijk en keerde uiterst ontevreden en zelfs ontstemd naar zijn kamer terug. Dat zwijn is in staat om wie dan ook voor een stuiver te verkopen, dus zeker zijn eigen heer, dacht hij bij zichzelf, en hij heeft me verkocht, zowaar als ik hier sta, daar durf ik een weddenschap op af te sluiten, dat hij me voor een kopeke heeft verkocht. Zo, en?

‘De livrei is bezorgd, mijnheer.’

‘Trek hem aan en kom hier.’

Petroesjka trok de livrei aan en kwam met een domme glimlach de kamer van zijn heer binnen. Hij was buitengewoon vreemd gekostumeerd. Hij had een groene, zeer sleetse lakeienlivrei aan, afgezet met goudgalons en zo te zien gemaakt voor iemand die een halve meter groter dan Petroesjka was. In zijn hand hield hij een steek, eveneens met galons en met groene veren, en aan zijn heup had hij een lakeiensabel in een leren schede.

Om het tafereel te completeren was Petroesjka, die de onuitroeibare gewoonte had om er thuis uiterst informeel bij te lopen, ook nu blootsvoets. De heer Goljadkin bekeek Petroesjka van alle kanten en was kennelijk tevreden. De livrei was duidelijk gehuurd voor een feestelijke gelegenheid. Opmerkelijk was nog dat Petroesjka tijdens de inspectie de hele tijd met een vreemde blik vol verwachting naar zijn heer keek en ongewoon nieuwsgierig al diens bewegingen volgde, wat de heer Goljadkin behoorlijk op zijn zenuwen werkte.

‘Zo, en het rijtuig?’

‘Het rijtuig is er al.’

‘Voor de hele dag?’

‘Voor de hele dag. Vijfentwintig in papier.’

‘En zijn de laarzen bezorgd?’

‘Ja.’

‘Boerenkinkel! Kun je niet “ja, mijnheer” zeggen? Hier ermee.’

Na uitdrukking te hebben gegeven aan zijn tevredenheid dat de laarzen goed zaten, liet hij thee, waswater en scheergerei brengen. Hij schoor zich uiterst zorgvuldig, waste zich met dezelfde zorg, dronk inderhaast zijn thee en legde toen de voornaamste, definitieve hand aan het proces van aankleden: hij trok een bijna geheel nieuwe pantalon aan; daarop een frontje met bronzen knopen, een vest met uitzonderlijk vrolijke, schattige bloemetjes; om zijn nek strikte hij een bontgekleurde zijden das en ten slotte trok hij zijn uniformjas aan, eveneens zo goed als nieuw en zorgvuldig gereinigd. Tijdens het aankleden keek hij enkele malen met welgevallen naar zijn laarzen, tilde nu eens het ene, dan weer het andere been op, bewonderde de snit en fluisterde wat voor zich heen, waarbij hij af en toe met een veelbetekenende grimas naar een eigen ideetje knipoogde. Die ochtend was de heer Goljadkin trouwens uitermate verstrooid, hij merkte namelijk in het geheel niet hoe Petroesjka, die hem bij het aankleden hielp, om hem glimlachte en grijnsde. Toen alles ten slotte was zoals het moest en hij helemaal het heertje was, stopte de heer Goljadkin zijn portefeuille in zijn zak, keek nog een laatste keer bewonderend naar Petroesjka, die laarzen had aangetrokken en er op die manier ook pico bello uitzag, en toen hij merkte dat alles gereed was en er niets meer was om op te wachten, liep hij haastig, met licht bonzend hart de trap af. Een blauw huurrijtuig, met een soort wapens beschilderd, rolde met veel herrie tot voor de stoep. Petroesjka hielp zijn heer in het rijtuig, ondertussen knipogend naar de koetsier en naar een paar baliekluivers; met overslaande stem, omdat hij ternauwernood een idiote lachbui kon bedwingen, riep hij: ‘Rijen!’, sprong achterop en het hele spul reed met veel geraas, gedaver, gepiep en gekraak naar de Nevski Prospekt. Zodra het blauwe rijtuig de poort uit was, wreef de heer Goljadkin krampachtig in zijn handen en barstte uit in een zacht, geluidloos lachen, als iemand met een speels karakter die er niet over uit kan dat het hem wederom is gelukt een fantastische streek uit te halen. Onmiddellijk na deze uitbarsting van vrolijkheid sloeg de lach op het gezicht van de heer Goljadkin overigens om in een vreemd bezorgde uitdrukking. Hoewel het guur en somber weer was, deed hij allebei de raampjes van de koets naar beneden en keek zorgvuldig naar de voorbijgangers links en rechts, waarbij hij zodra hij merkte dat er iemand naar hem keek onmiddellijk een keurig, bedaagd gezicht trok. Op de hoek van de Litejny en de Nevski Prospekt rilde hij van een bijzonder onaangenaam gevoel en trok zich, met het lelijke gezicht van een sloeber die per ongeluk op zijn eksteroog wordt getrapt, haastig en zelfs angstig in het donkerste hoekje van zijn equipage terug. Hij zag namelijk twee van zijn collega’s, twee jonge ambtenaren van hetzelfde departement waar ook hij werkte. Ook de ambtenaren van hun kant waren, naar het de heer Goljadkin voorkwam, stomverbaasd toen ze hun collega op die manier tegenkwamen; een van hen wees zelfs naar de heer Goljadkin. De heer Goljadkin meende zelfs dat de ander luid zijn naam riep, wat vanzelfsprekend op de openbare weg in het geheel geen pas geeft. Onze held verstopte zich en reageerde niet. Wat een blagen, bedacht hij bij zichzelf. Wat is daar nu voor vreemds aan? Een man in een rijtuig; hij had gewoon een rijtuig nodig, en toen heeft hij een rijtuig genomen. Tuig van de richel! Ik ken ze wel, gewoon jongetjes die voor hun broek moeten hebben! Dobbelen als ze hun loon hebben gevangen en lol trappen, verder interesseert het ze niet. Ik zou ze wel eens wat zeggen, maar... De heer Goljadkin maakte zijn zin niet af en verstijfde. Zijn rijtuig werd rechts snel ingehaald door een kittig stel Kazanse paardjes, die de heer Goljadkin maar al te goed kende, gespannen voor een chique calèche. Toen de heer in de calèche onverwacht het gezicht zag van de heer Goljadkin, die zo onvoorzichtig was geweest zijn hoofd tamelijk ver uit het raampje te steken, was hij eveneens zichtbaar stomverbaasd over een dergelijke onverwachte ontmoeting, en boog hij zich zover mogelijk naar voren om met onverholen nieuwsgierigheid en belangstelling naar de hoek van het rijtuig te kijken waarin onze held haastig wilde wegduiken. De heer in de calèche was Andrej Filippovitsj, de chef van de afdeling waar ook de heer Goljadkin diende, in de hoedanigheid van assistent van de tafelchef. Toen de heer Goljadkin zag dat Andrej Filippovitsj hem helemaal had herkend, dat hij met grote ogen naar hem keek en dat verstoppen onmogelijk was, kreeg hij een kop als vuur. Groeten of niet? Reageren of niet? Bekennen of niet? dacht onze held in onbeschrijflijke treurigheid, of net doen of ik het niet ben, maar heel iemand anders, die sprekend op mij lijkt, en net kijken of er niets aan de hand is? Ik ben het gewoon niet, ik ben het niet, punt uit! zei de heer Goljadkin, terwijl hij zijn hoed afnam voor Andrej Filippovitsj en zijn ogen niet van hem af kon houden. Met mij alles goed, kon hij nauwelijks uitbrengen, met mij gaat het uitstekend, ik ben het helemaal niet, Andrej Filippovitsj, ik ben het helemaal niet, helemaal niet, echt heus waar niet. Al snel was de calèche zijn rijtuig gepasseerd en was het magnetisme van zijn chefs blikken uitgewerkt. Hij was echter nog steeds vuurrood, glimlachte, mompelde wat... Idioot die ik was, dat ik niet antwoordde, dacht hij ten slotte, ik had gewoon met open vizier en volstrekt openhartig, niet zonder waardigheid moeten zeggen: ‘Ja, Andrej Filippovitsj, zo en zo, ik ben ook voor het diner uitgenodigd, echt heus waar!’ Toen hij hierna opeens besefte wat voor flater hij had geslagen, trok hij zijn wenkbrauwen samen en wierp een verschrikkelijke, uitdagende blik naar de voorkant van het rijtuig, een blik die bestemd leek om in één klap al zijn vijanden tot as te reduceren. Ten slotte kreeg hij opeens een ingeving en gaf hij een ruk aan het snoer dat vastzat aan de elleboog van de koetsier, liet het rijtuig stilhouden en gaf opdracht om te keren, terug naar de Litejnajastraat. De heer Goljadkin achtte het noodzakelijk om nu meteen, waarschijnlijk voor zijn eigen gemoedsrust, iets heel belangwekkends te zeggen tegen zijn arts, Krestjan Ivanovitsj. Hij had nog maar zeer kort tevoren met Krestjan Ivanovitsj kennisgemaakt, hij had hem namelijk de week tevoren precies eenmaal bezocht vanwege bepaalde ongemakken, maar naar men zegt is een dokter een soort priester, het is dom om iets voor hem te verbergen en het is zijn plicht zijn patiënten te kennen. ‘Kan het eigenlijk wel,’ vervolgde onze held toen hij uitstapte bij de ingang van een gebouw van vier etages op de Litejnaja, waarvoor hij zijn equipage had laten stilhouden, ‘kan het eigenlijk wel? Geeft het wel pas? Is het wel gelegen? Maar ach, wat zou het,’ vervolgde hij, toen hij de trap op liep, buiten adem en met hartkloppingen, die hij altijd kreeg als hij een vreemde trap op liep, ‘wat zou het? Ik kom immers voor mezelf en daar is niets verwerpelijks aan... Het is dom om iets te verbergen. Ik zal het zo doen dat het net is of ik niets mankeer, maar zomaar toevallig in de buurt was... Dan ziet hij dat het zo heeft moeten zijn.’

Aldus overleggend liep de heer Goljadkin naar de eerste etage en bleef staan voor woning nummer vijf, op de deur waarvan een koperen bord prijkte met het opschrift:

==

KRESTJAN IVANOVITSJ RUTENSPITZ

DOKTER IN DE MEDICIJNEN EN DE CHIRURGIE

==

Onze held bleef staan, haastte zich zijn gezicht een fatsoenlijke, losse, niet van een zekere beminnelijkheid verstoken uitdrukking te geven en maakte zich op aan de bel te trekken. Toen hij zich had opgemaakt om aan de bel te trekken, vroeg hij zich onmiddellijk en niet geheel ten onrechte af of het misschien niet beter zou zijn om de volgende dag te komen, of het nu eigenlijk wel zo erg urgent was. Maar aangezien de heer Goljadkin opeens voetstappen op de trap hoorde, hernam hij onmiddellijk zijn meest recente besluit en gaf hij zonder bedenken, met een heel vastberaden gezicht, een ruk aan de bel van Krestjan Ivanovitsj.

==

==

HOOFDSTUK II

==

Krestjan Ivanovitsj Rutenspitz, dokter in de medicijnen en de chirurgie, een kerngezonde, hoewel niet meer zo jonge man, begiftigd met grijzende wenkbrauwen en bakkebaarden, een uitdrukkingsvolle, fonkelende blik die op zich al volstond om alle ziektes te verjagen, en niet te vergeten een gewichtige ridderorde, zat die ochtend in zijn spreekkamer, in zijn gemakkelijke fauteuil, aan de koffie die hem door zijn vrouw zelf was gebracht, onderwijl een sigaar rokend en van tijd tot tijd recepten voor zijn patiënten uitschrijvend. Nadat hij de laatste druppeltjes had voorgeschreven aan een oud vrouwtje dat last van aambeien had en het lijdende oudje naar de zijdeur had begeleid, nam Krestjan Ivanovitsj weer plaats in afwachting van de volgende bezoeker. De heer Goljadkin trad binnen.

Kennelijk had Krestjan Ivanovitsj de heer Goljadkin in het geheel niet verwacht en wenste hij hem ook in het geheel niet te zien, in ieder geval was hij opeens een ogenblik sprakeloos en vertoonde zich op zijn gezicht onwillekeurig een vreemde en zelfs, mag men zeggen, ontevreden trek. Aangezien de heer Goljadkin van zijn kant bijna altijd ineenkromp en de kluts kwijtraakte op momenten waarop hij iemand moest aanspreken ter wille van zijn eigen zaakjes, kon hij ook nu geen woord uitbrengen, temeer omdat hij geen eerste zin had voorbereid, die voor hem in zulke gevallen altijd een struikelblok was, mompelde wat – iets wat op een verontschuldiging leek – en pakte omdat hij niet wist wat hij verder moest doen een stoel en ging zitten. Maar toen bedacht hij dat hij was gaan zitten zonder daartoe uitgenodigd te zijn, voelde meteen dat hij fout zat en haastte zich deze fout tegen de goede omgangsvormen en de goede toon te herstellen door onmiddellijk weer op te staan van de door hem ongenood bezette plaats. Toen hij tot bezinning kwam en vagelijk besefte dat hij twee domheden achter elkaar had begaan, besloot hij onverwijld tot een derde, dat wil zeggen hij trachtte zichzelf te rechtvaardigen, mompelde glimlachend wat, werd rood, raakte de kluts kwijt, zweeg veelbetekenend en ging uiteindelijk maar weer zitten, om verder niet meer op te staan; wel verzekerde hij zich als wapen tegen alle eventualiteiten van diezelfde uitdagende blik die het ongewone vermogen had om in gedachten alle vijanden van de heer Goljadkin met de bliksem te treffen en tot as te reduceren. Bovendien gaf deze blik volmaakt uitdrukking aan ’s heren Goljadkins onafhankelijkheid, dat wil zeggen, hij zei duidelijk dat de heer Goljadkin volstrekt normaal was, een individu als alle anderen, en dat zijn naam in ieder geval haas was. Krestjan Ivanovitsj kuchte, schraapte zijn keel, zo te zien als teken van goedkeuring en instemming met dit alles en richtte een vragende inspecteursblik op de heer Goljadkin.

‘Krestjan Ivanovitsj, ik,’ begon de heer Goljadkin met een glimlach, ‘kom u ten tweeden male lastigvallen en ben zo vrij ten tweeden male een beroep te doen op uw welwillendheid...’ De heer Goljadkin verslikte zich kennelijk in zijn woorden.

‘Hm... ja!’ zei Krestjan Ivanovitsj, na een rooksliertje uit zijn mond te hebben laten ontsnappen en zijn sigaar op tafel te hebben gelegd, ‘maar u moet zich wel aan de voorschriften houden; ik heb u toch uitgelegd, dat u in de eerste plaats uw gewoontes moet veranderen... Verstrooiing; vrienden en kennissen bij wie u op bezoek moet gaan, en laat u ook de fles niet staan; regelmatig in vrolijk gezelschap verkeren, om maar wat te noemen.’

De heer Goljadkin haastte zich, nog steeds met een glimlach, op te merken dat hij naar zijn eigen mening net als anderen was, dat hij was die hij was, dat hij dezelfde verstrooiing als iedereen had... dat hij natuurlijk naar de schouwburg kon gaan, aangezien hij daar net als anderen de middelen toe had, dat hij overdag op zijn werk was en ’s avonds thuis, dat hem niets mankeerde; hier merkte hij zelfs terloops op dat hij, naar het hem voorkwam, niet slechter was dan anderen, dat hij een eigen woning had en dat hij ten slotte nog Petroesjka had. Hier stokte de heer Goljadkin.

‘Hm, nee, dat is niet wat ik bedoel en ik wilde u heel wat anders vragen. Ik wil in de eerste plaats weten of u een groot liefhebber van vrolijk gezelschap bent, of u uw tijd prettig besteedt... Wel, is uw leven op het ogenblik eerder melancholiek of eerder vrolijk?’

‘Krestjan Ivanovitsj, ik...’

‘Hm... ik zeg,’ viel de dokter hem in de rede, ‘dat u een fundamenteel ander leven moet gaan leiden en in zeker opzicht uw eigen karakter moet veranderen.’ (Krestjan Ivanovitsj legde een bijzondere nadruk op het woord ‘veranderen’ en zweeg een minuut met een uitermate gewichtig gezicht.) ‘Het vrolijke leven niet uit de weg gaan; theaters en clubs bezoeken en zeker de fles niet laten staan. Thuis blijven zitten is nergens goed voor... Thuis blijven zitten is absoluut af te raden.’

‘Krestjan Ivanovitsj, ik houd van stilte,’ sprak de heer Goljadkin terwijl hij een veelbetekenende blik op Krestjan Ivanovitsj wierp en kennelijk zocht naar woorden om zijn gedachten zo fraai mogelijk tot uitdrukking te brengen, ‘in mijn woning wonen alleen ik en Petroesjka... ik bedoel: mijn knecht, Krestjan Ivanovitsj. Ik bedoel, Krestjan Ivanovitsj, dat ik mijn weg ga, mijn heel eigen weg, Krestjan Ivanovitsj. Ik ben die ik ben, en voor zover ik weet ben ik van niemand afhankelijk. Krestjan Ivanovitsj, ik ga ook wel eens uit wandelen.’

‘Wat? Ja! Ach, in dit jaargetijde is wandelen geen onverdeeld genoegen: het klimaat is bijzonder slecht.’

‘Jawel, Krestjan Ivanovitsj. Krestjan Ivanovitsj, ik ben weliswaar een vreedzaam man, zoals ik geloof ik reeds de eer heb gehad u mede te delen, maar mijn weg loopt apart, Krestjan Ivanovitsj. De weg des levens is breed... Ik wil... ik wil, Krestjan Ivanovitsj, daarmee zeggen... Neemt u mij niet kwalijk, Krestjan Ivanovitsj, ik ben niet zo’n goede prater.’

‘Hm... u zegt...’

‘Ik zeg dat u mij niet kwalijk moet nemen, Krestjan Ivanovitsj, dat ik naar het mij voorkomt niet zo’n goede prater ben,’ zei de heer Goljadkin enigszins in zijn wiek geschoten, van zijn stuk gebracht en in de war geraakt. ‘In dat opzicht ben ik, Krestjan Ivanovitsj, anders dan anderen,’ voegde hij er met een speciaal glimlachje aan toe, ‘veel praten is niets voor mij, en ik heb nooit mooie frasen geleerd. Maar daar staat tegenover, Krestjan Ivanovitsj, dat ik handel; ik handel, Krestjan Ivanovitsj!’

‘Hm... Hoe eh... hoe handelt u dan?’ vroeg Krestjan Ivanovitsj. Hierop volgde een kort stilzwijgen. De dokter wierp een vreemde en wantrouwende blik op de heer Goljadkin. De heer Goljadkin op zijn beurt loerde tamelijk wantrouwig naar de dokter.

‘Krestjan Ivanovitsj, ik...’ vervolgde de heer Goljadkin op dezelfde toon als daarnet, enigszins geprikkeld en verbouwereerd door de botheid van Krestjan Ivanovitsj, ‘Krestjan Ivanovitsj, ik houd van rust en niet van het wereldse rumoer. Daar bij hen, zeg ik, in de grote wereld, Krestjan Ivanovitsj, moet je het parket kunnen wrijven met je laarzen’ – hierbij schuifelde de heer Goljadkin met een voet over de vloer heen en weer – ‘dat wordt daar van je gevraagd, net zoals dat je een calembour moet kunnen debiteren... of geparfumeerde complimentjes maken... dat moet je daar allemaal kunnen. En dat heb ik nooit geleerd, Krestjan Ivanovitsj, al die fijne kneepjes heb ik nooit geleerd; geen tijd. Ik ben een eenvoudig, rechtlijnig mens en ik heb geen uiterlijke glans in me. In dit opzicht, Krestjan Ivanovitsj, moet ik de wapens neerleggen; ik leg ze neer, in die zin gesproken.’ Dit alles zei de heer Goljadkin natuurlijk met een gezicht waarvan duidelijk viel af te lezen dat onze held het allerminst betreurde dat hij de wapens in dit opzicht moest neerleggen en dat hij de fijne kneepjes niet had geleerd, integendeel juist. Terwijl Krestjan Ivanovitsj hem aanhoorde, keek hij met een uiterst onprettige grimas op zijn gezicht naar de grond, alsof hij al nattigheid voelde. Op de tirade van de heer Goljadkin volgde een tamelijk lang en veelbetekenend stilzwijgen.

‘U bent geloof ik wat van het onderwerp afgedwaald,’ zei Krestjan Ivanovitsj ten slotte op zachte toon, ‘ik moet u bekennen dat ik u niet helemaal kon volgen.’

‘Ik ben geen grote prater, Krestjan Ivanovitsj; ik heb al eerder de eer gehad u mee te delen, Krestjan Ivanovitsj, dat ik geen grote prater ben,’ zei de heer Goljadkin, ditmaal op bruuske en vastberaden toon.

‘Hm...’

‘Krestjan Ivanovitsj!’ begon de heer Goljadkin weer met zachte, maar veelbetekenende stem, op min of meer triomfantelijke toon en bij ieder punt pauzerend. ‘Krestjan Ivanovitsj! Toen ik hier binnenkwam, ben ik begonnen met verontschuldigingen. Nu herhaal ik die en vraag ik voor enige ogenblikken om uw welwillendheid. Krestjan Ivanovitsj, ik heb niets voor u te verbergen. Ik ben een kleine man, dat weet u zelf; maar tot mijn geluk vind ik het niet erg dat ik een kleine man ben. Integendeel zelfs, Krestjan Ivanovitsj; en om helemaal eerlijk te zijn, ik ben er zelfs trots op dat ik geen groot man ben, maar een kleine man. Geen intrigant, en ook daarop ben ik trots. Ik handel niet in stilte, maar openlijk, zonder sluwheden, en hoewel ik op mijn beurt schade zou kunnen aanrichten, zelfs heel wat, en ik zelfs weet wie ik kan beschadigen en hoe, Krestjan Ivanovitsj, wil ik mijzelf niet bezoedelen en was ik in dit opzicht mijn handen. In dit opzicht, zeg ik, was ik die, Krestjan Ivanovitsj!’ Een kort moment zweeg de heer Goljadkin uitdrukkingsvol; hij had gesproken met milde bezieling.

‘Mijn weg, Krestjan Ivanovitsj,’ vervolgde onze held, ‘is recht, openlijk en zonder omwegen, want die veracht ik en laat ik aan anderen over. Ik probeer degenen die misschien zuiverder dan wij zijn niet te vernederen... dat wil zeggen, met wij bedoel ik: ik en anderen, Krestjan Ivanovitsj, niet u en ik. Ik houd niet van dubbelzinnigheden; kleinzielige hypocrieten zijn bij mij aan het verkeerde adres; roddel en achterklap verafschuw ik. Een masker zet ik alleen bij een maskerade op, maar ik loop er niet dagelijks mee rond. Ik wil u enkel vragen, Krestjan Ivanovitsj, hoe u zich zou wreken op uw vijand, uw ergste vijand, op degene die u als zodanig beschouwt,’ besloot de heer Goljadkin en wierp Krestjan Ivanovitsj een uitdagende blik toe.

Ook al zei de heer Goljadkin dit alles uitzonderlijk gearticuleerd, helder en zelfverzekerd, ook al woog hij al zijn woorden af en waren ze erop berekend om het maximale effect te bereiken, toch keek hij ondertussen ongerust, erg ongerust, uitermate ongerust naar Krestjan Ivanovitsj. Hij was nu een en al oog en wachtte timide, geërgerd, met droefgeestig ongeduld het antwoord van Krestjan Ivanovitsj af. Maar tot verbazing en volstrekte verbijstering van de heer Goljadkin mompelde Krestjan Ivanovitsj maar wat; daarop schoof hij zijn stoel naar het bureau en verklaarde nogal koeltjes, hoewel overigens heel beleefd, iets in de trant van dat zijn tijd kostbaar was, dat hij het eigenlijk niet helemaal begreep; dat hij overigens bereid was hem van dienst te zijn, naar vermogen, maar dat hij zich niet wilde bemoeien met al het overige dat hem niet aanging. Toen nam hij de pen, pakte een stuk papier, knipte daaruit een stukje ter grootte van een doktersrecept en verklaarde dat hij nu meteen zou voorschrijven wat nodig was.

‘Nee, nee, mijnheer, dat is niet nodig, Krestjan Ivanovitsj! Nee, dat is helemaal niet nodig!’ zei de heer Goljadkin, stond op en greep Krestjan Ivanovitsj bij de rechterhand, ‘dat is hier volstrekt overbodig, Krestjan Ivanovitsj...’

En terwijl de heer Goljadkin deze woorden sprak, voltrok zich in hem een vreemde verandering. Zijn grijze ogen blonken vreemd, zijn lippen trilden, al zijn spieren, zijn gelaatstrekken begonnen te bewegen, heen en weer te gaan. Hij beefde van top tot teen. Na zijn eerste beweging liet hij de hand van Krestjan Ivanovitsj los en bleef hij onbeweeglijk staan, alsof hij zichzelf niet vertrouwde en wachtte op inspiratie voor verdere handelingen.

Hierop volgde een tamelijk vreemde scène. Enigszins verbouwereerd leek Krestjan Ivanovitsj even aan zijn stoel vast te groeien en keek hij verbijsterd, met grote ogen, naar de heer Goljadkin, die op dezelfde manier naar hem keek. Ten slotte stond Krestjan Ivanovitsj op, waarbij hij zich even aan de revers van Goljadkins uniform vasthield. Enige seconden stonden zij op die manier onbeweeglijk en zonder hun ogen van elkaar af te houden tegenover elkaar. Toen volgde, op overigens ongewoon vreemde wijze, de tweede beweging van de heer Goljadkin. Zijn lippen begonnen te trillen, zijn kin sprong op en neer en onze held barstte volkomen onverwacht in tranen uit. Hij snikte, schudde zijn hoofd en sloeg zichzelf met zijn rechterhand op de borst, en terwijl hij zich met de linker ook nog aan de revers van Krestjan Ivanovitsj’ huisjasje vastgreep, wilde hij wat zeggen, alles eruit gooien, maar kon geen woord uitbrengen. Ten slotte herstelde Krestjan Ivanovitsj zich van zijn verbijstering.

‘Kom, kalmeert u alstublieft, gaat u zitten!’ zei hij ten slotte in een poging de heer Goljadkin in een stoel te doen plaatsnemen.

‘Ik heb vijanden, Krestjan Ivanovitsj, ik heb vijanden; ik heb kwade vijanden, die gezworen hebben mij te gronde te richten...’ antwoordde de heer Goljadkin angstig en fluisterend.

‘Kom, kom; wat voor vijanden! Houdt u op over uw vijanden! Dat is helemaal niet nodig. Gaat u zitten, gaat u zitten,’ vervolgde Krestjan Ivanovitsj en probeerde nogmaals de heer Goljadkin zover te krijgen dat hij ging zitten.

De heer Goljadkin ging eindelijk zitten, zonder zijn ogen van Krestjan Ivanovitsj af te wenden. Krestjan Ivanovitsj ijsbeerde met een uiterst ontevreden gezicht van de ene hoek van zijn spreekkamer naar de andere. Er volgde een lang stilzwijgen.

‘Ik ben u dankbaar, Krestjan Ivanovitsj, buitengewoon dankbaar en ik heb buitengewoon veel waardering voor alles wat u nu voor mij hebt gedaan. Uw vriendelijkheid zal ik tot mijn graf niet vergeten, Krestjan Ivanovitsj,’ zei de heer Goljadkin ten slotte, terwijl hij met een beledigd gezicht opstond.

‘Genoeg, genoeg! Genoeg, zeg ik u!’ reageerde Krestjan Ivanovitsj tamelijk streng op de uitval van de heer Goljadkin en trachtte hem nogmaals in zijn stoel te krijgen. ‘Wat is er toch met u? Zegt u me eens wat u dwarszit,’ vervolgde Krestjan Ivanovitsj, ‘over welke vijanden hebt u het? Wat is er met u aan de hand?’

‘Nee, Krestjan Ivanovitsj, laten we daar maar liever over ophouden,’ antwoordde de heer Goljadkin en sloeg zijn ogen neer, ‘laten we dat liever terzijde leggen, tot... tot een andere gelegenheid, Krestjan Ivanovitsj, tot een geschikter gelegenheid, wanneer alles duidelijk is, en het masker van bepaalde personages afvalt en er wat dingetjes aan het licht komen. Maar vooralsnog, vanzelfsprekend na wat er met ons is voorgevallen... U zult het toch met me eens zijn, Krestjan Ivanovitsj... Mag ik u een goede morgen wensen, Krestjan Ivanovitsj,’ zei de heer Goljadkin, terwijl hij ditmaal vastbesloten en serieus opstond en zijn hoed pakte.

‘Tja, wel, zoals u wilt... hm...’ (Er volgde een kortstondig zwijgen.) ‘Ik van mijn kant, u weet dat ik kan... en ik wens u oprecht alle goeds.’

‘Ik begrijp u, Krestjan Ivanovitsj, ik begrijp u; ik begrijp u nu volkomen... Neemt u mij in ieder geval niet kwalijk dat ik u heb gestoord, Krestjan Ivanovitsj.’

‘Hm... Nee, ik wilde u wat anders zeggen. Maar zoals u wilt. Blijft u uw medicijnen innemen...’

‘Ik blijf mijn medicijnen innemen, zoals u zegt, Krestjan Ivanovitsj, dat zal ik blijven doen en ik zal ze bij dezelfde apotheek halen... Tegenwoordig is apotheker een prachtig beroep, Krestjan Ivanovitsj...’

‘Hoezo? Wat bedoelt u daar precies mee?’

‘Heel gewoon, Krestjan Ivanovitsj. Ik bedoel daarmee, dat de wereld tegenwoordig zo is...’

‘Hm...’

‘En dat elk jongetje, en niet alleen een apothekersjongen, voor een fatsoenlijk man tegenwoordig zijn neus ophaalt.’

‘Hm... Hoe bedoelt u dat?’

‘Ik heb het over een bekend persoon, Krestjan Ivanovitsj... over een gemeenschappelijke kennis van ons, Krestjan Ivanovitsj, bijvoorbeeld Vladimir Semjonovitsj, om maar iemand te noemen...’

‘Ah!’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj; en ik ken een paar mensen, Krestjan Ivanovitsj, die niet zoveel waarde aan de publieke opinie hechten dat ze niet af en toe de waarheid durven spreken.’

‘Ah! Hoe dat zo?’

‘Ja, dat is hoe het is; maar dat is trouwens heel wat anders; ze kunnen je soms zo onder de kin kietelen.’

‘Wat? Wat kietelen?’

‘Onder de kin kietelen, Krestjan Ivanovitsj; dat is een uitdrukking. Ze kunnen iemand soms op het juiste moment feliciteren, bijvoorbeeld; die mensen bestaan, Krestjan Ivanovitsj.’

‘Feliciteren?’

‘Ja, feliciteren, Krestjan Ivanovitsj, zoals een van mijn naaste kennissen onlangs deed...’

‘Een van uw naaste kennissen... ah! Hoe dan?’ vroeg Krestjan Ivanovitsj en hij keek de heer Goljadkin aandachtig aan.

‘Jazeker, een naaste kennis van me feliciteerde een andere, eveneens heel naaste kennis en bovendien een vriend, zogezegd een boezemvriend van me, met zijn promotie tot assessor.* Hij zei letterlijk: “Ik ben oprecht verheugd, Vladimir Semjonovitsj,” zei hij, “met de gelegenheid u mijn felicitaties, mijn oprechte felicitaties met uw promotie te doen toekomen. En temeer verheug ik mij, dat heden ten dage, zoals de hele wereld weet, kruiwagens niet meer helpen.”’ Hierbij gaf de heer Goljadkin een schurkachtig knikje ten beste en keek met toegeknepen ogen naar Krestjan Ivanovitsj...

‘Hm... Dat zei hij...’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, dat zei hij, en daarbij wierp hij een blik op Andrej Filippovitsj, het oompje van ons troetelkind, Vladimir Semjonovitsj. Wat maakt het mij uit, Krestjan Ivanovitsj, dat ze hem tot assessor hebben gemaakt? Wat kan mij dat schelen? En hij wil al trouwen, terwijl hij, met permissie gezegd, nog niet droog is achter zijn oren. Ja, dat zei hij. Die Vladimir Semjonovitsj toch! Ik heb nu alles gezegd; staat u mij toe mij te verwijderen.’

‘Hm...’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, staat u mij nu toe, vraag ik u, mij te verwijderen. Maar om meteen twee vliegen in één klap te slaan – nadat ik die blaag met zijn kruiwagens de mond had gesnoerd – richt ik het woord tot Klara Olsoefjevna (het gebeurde eergisteren bij Olsoefi Ivanovitsj) – ze had zojuist een gevoelige romance gezongen – ik zeg: “U zingt zulke gevoelige romances, maar degenen die naar u luisteren zijn niet zuiver van hart.” Ik maak een duidelijke toespeling, begrijpt u wel, Krestjan Ivanovitsj, ik maak een duidelijke toespeling op het feit dat het niet om haar ging, maar om iets anders...’

‘En wat was zijn reactie?’

‘Als door een adder gebeten, Krestjan Ivanovitsj, zoals het gezegde luidt.’

‘Hm...’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj. En tegen de oude heer zeg ik: hoor eens Olsoefi Ivanovitsj, zeg ik, ik weet wat ik aan u verplicht ben, de weldaden die u bijna vanaf mijn kinderjaren over mij hebt uitgestrooid waardeer ik ten volle. Maar open uw ogen, Olsoefi Ivanovitsj, zeg ik. En kijk om u heen. Ikzelf handel in alle zuiverheid en openheid, Olsoefi Ivanovitsj.’

‘Dus zo zit dat!’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, zo zit dat...’

‘En hij?’

‘Ja, wat denkt u, Krestjan Ivanovitsj? Hij mompelt wat: zus en zo, en ik ken je, en dat Zijne Excellentie een weldoener is, en toen was hij niet meer te stuiten, hij bakte ze bruin... Wat wil je? Van ouderdom heeft hij ze niet allemaal meer op een rijtje, zoals dat heet.’

‘Dus zo staan de zaken nu!’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj. Zo worden we allemaal, wat denkt u! Een oud baasje! Staat met één been in het graf, ligt op apegapen, zoals dat heet, en naar alle ouwewijvenpraatjes luistert hij steevast; zonder hem kan het niet...’

‘Ouwewijvenpraatjes, zegt u?’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, ze hebben roddels verspreid. Ook onze Beer en zijn neef, ons troetelkind, zijn erbij betrokken; vanzelfsprekend spelen die met de oude dames onder één hoedje en hebben ze wat bekokstoofd. Wat zou u denken? Wat ze verzonnen hebben om iemand te vermoorden?’

‘Iemand te vermoorden?’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, om iemand te vermoorden, geestelijk te vermoorden. Ze hebben... ik heb het nog steeds over mijn heel goede kennis...’

Krestjan Ivanovitsj knikte.

‘Ze hebben het gerucht verspreid... Ik moet bekennen dat ik me schaam om erover te praten, Krestjan Ivanovitsj...’

‘Hm...’

‘Ze hebben het gerucht verspreid dat hij al eerder een trouwbelofte had gegeven, dat hij al elders verloofd was... En wat denkt u, Krestjan Ivanovitsj, met wie?’

‘Nou?’

‘Met een keukenmeid, met een onwelvoeglijke Duitse vrouw, bij wie hij zijn maaltijden betrekt; bij wijze van betaling van zijn schuld heeft hij haar zijn hand aangeboden.’

‘En dat zeggen zij?’

‘Niet te geloven, hè, Krestjan Ivanovitsj? Een ordinaire, lelijke, onbeschaamde Duitse, Karolina Ivanovna, wellicht hebt u van haar gehoord...’

‘Eerlijk gezegd, ik van mijn kant...’

‘Ik begrijp u. Krestjan Ivanovitsj, ik begrijp u en van mijn kant voel ik het...’

‘Zegt u eens, alstublieft, waar woont u op het ogenblik?’

‘Waar ik nu woon, Krestjan Ivanovitsj?’

‘Ja... ik wil... Vroeger woonde u geloof ik toch...’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, vroeger woonde ik ook. Wat denkt u wel,’ antwoordde de heer Goljadkin. Zijn woorden gingen vergezeld van een klein lachje en brachten Krestjan Ivanovitsj enigszins van zijn stuk.

‘Nee, zo bedoel ik het niet; ik wilde van mijn kant...’

‘Ik ook, Krestjan Ivanovitsj, van mijn kant wilde ik ook,’ vervolgde de heer Goljadkin lachend. ‘Maar, Krestjan Ivanovitsj, ik heb al veel te veel beslag op uw tijd gelegd. Ik hoop dat u mij nu toestaat... u een goedemorgen te wensen...’

‘Hm...’

‘Ja, Krestjan Ivanovitsj, ik begrijp u; ik begrijp u nu ten volle,’ zei onze held die een beetje interessant wilde doen tegenover Krestjan Ivanovitsj. ‘Dus, sta mij toe u een goedemorgen te wensen...’