Ivan Toergenjev

Vaders en zonen

Vertaald uit het Russisch
door Froukje Slofstra

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en aantekeningen: FROUKJE SLOFSTRA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2018 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste afzonderlijke druk november 2020

In memoriam Vissarion Grigorjevitsj Belinski*

1

‘En, Pjotr, nog niets te zien?’ vroeg op 20 mei 1859 een heer van iets over de veertig die blootshoofds, in een bestofte jas en een geruite broek een herberg aan de *** rijksweg uit kwam, op het lage stoepje aan zijn knecht, een jonge kerel met bolle wangen, wittig dons op de kin en kleine glazige oogjes.

De knecht, aan wie alles – zijn turkooizen oorbelletje, zijn gepommadeerde haren vol kleurschakeringen en zijn galante gebaren – een man van de nieuwste, vervolmaakte generatie verried, tuurde welwillend de weg af en antwoordde: ‘Nee, meneer, niets te zien.’

‘Nog niets?’ herhaalde zijn heer.

‘Niets,’ antwoordde de knecht nogmaals.

De heer zuchtte en ging op een bankje zitten. Laten we hem aan de lezer voorstellen zolang hij daar zit, zijn benen over elkaar geslagen en peinzend om zich heen kijkend.

==

Hij heet Nikolaj Petrovitsj Kirsanov. Op vijftien werst van de herberg bezit hij een behoorlijk landgoed van tweehonderd zielen – of, zoals hij het uitdrukt sinds hij zijn boeren zelfstandig laat werken* en zelf een ‘landbouwbedrijf’ beheert – van tweeduizend desjatienen* land. Zijn vader, een generaal die in 1812 had meegevochten, een halfanalfabete Rus, onbehouwen maar niet kwaadaardig, had zijn leven lang in het gareel gelopen, eerst een brigade en toen een divisie aangevoerd en altijd in de provincie gewoond, waar hij op grond van zijn rang een niet onaanzienlijke rol speelde. Nikolaj Petrovitsj was in het zuiden van Rusland geboren, evenals zijn oudere broer Pavel, over wie later meer, en was tot zijn veertiende thuis opgevoed, omringd door goedkope huisleraren, vrijpostige maar kruiperige adjudanten en ander regiments- en stafpersoneel. Zijn moeder, die van geboorte Koljazina heette, als meisje Agathe en als generaalsvrouw Agafokleja Koezminisjna Kirsanova, was een typische ‘vrouw van de commandant’: ze droeg fijne mutsjes en ruisende zijden jurken, stapte in de kerk als eerste op het kruis af, sprak luid en veel, liet zich ’s ochtends de hand kussen door haar kinderen en zegende hen ’s avonds – kortom, ze leidde een genoeglijk leven. Als generaalszoon had Nikolaj Petrovitsj – hoewel hij niet uitblonk door dapperheid, en zelfs met recht een angsthaas werd genoemd – net als zijn broer Pavel in het leger moeten gaan. Maar precies op de dag dat hij bericht van zijn plaatsing kreeg brak hij zijn been, waarna hij twee maanden het bed moest houden en voor de rest van zijn leven een ‘mankepoot’ bleef. Zijn vader gaf de hoop op en liet hem een civiele loopbaan beginnen. Zodra hij achttien werd bracht hij hem naar Petersburg en schreef hem in aan de universiteit. Zijn broer was toen net officier in een garderegiment geworden. De beide jongemannen gingen samen op kamers wonen, onder het weinig strikte toezicht van een oom van moederskant, Ilja Koljazin, een hoge ambtenaar. Hun vader keerde terug naar zijn divisie en zijn echtgenote en stuurde zijn zonen alleen nu en dan een paar grote kwartovellen grijs papier, dichtbeschreven in zijn zwierige klerkenhandschrift. Aan het eind van de kwartovellen prijkten, omringd door zorgvuldige krullen, de woorden: ‘Piotr Kirsanof, generaal-majoor.’ In 1835 verliet Nikolaj Petrovitsj de universiteit met een kandidaatsdiploma, en in datzelfde jaar kwam generaal Kirsanov, uit de dienst ontslagen vanwege een ongelukkig verlopen wapenschouwing, met zijn vrouw in Petersburg wonen. Hij had een huis gehuurd aan de Taurische Tuin en zich ingeschreven bij de Engelse club, maar stierf plotseling aan een beroerte. Agafokleja Koezminisjna volgde hem algauw: ze kon niet wennen aan het eenzame leven in de hoofdstad; de mistroostigheid van het gepensioneerde bestaan vrat aan haar. Intussen had Nikolaj Petrovitsj het gepresteerd nog bij het leven van zijn ouders en tot hun niet geringe verdriet verliefd te worden op de dochter van de ambtenaar Prepolovenski, zijn voormalige huisbaas, een knap en zoals men pleegt te zeggen ontwikkeld meisje: ze las in de krant de serieuze artikelen in de wetenschapsrubriek. Hij trouwde met haar zodra de rouwtijd voorbij was, verliet het ministerie van Kroondomeinen, waar hij was aangenomen dankzij zijn vaders contacten, en leefde gelukkig met zijn Masja, eerst in een zomerhuisje in de buurt van het Bosbouwinstituut, daarna in de stad, in een klein maar aardig appartement met een schoon trappenhuis en een vrij kille zitkamer, en ten slotte op het land, waar hij zich definitief vestigde en waar korte tijd later zijn zoon Arkadi werd geboren. De echtelieden leidden een heel goed en kalm leven: ze weken haast nooit van elkaars zijde, lazen samen, speelden vierhandig piano, zongen duetten. Zij tuinierde en zorgde voor de kippen, hij ging af en toe op jacht en hield zich bezig met het beheer van het landgoed, en intussen, even goed en kalm, groeide Arkadi op. Tien jaren verstreken als een droom. In 1847 stierf Kirsanovs vrouw. Hij kwam de slag nauwelijks te boven en werd binnen enkele weken grijs; hij maakte plannen voor een reis naar het buitenland, om tenminste enige afleiding te vinden... maar toen kwam het jaar 1848.* Noodgedwongen keerde hij terug naar zijn landgoed en na een vrij langdurige periode van inertie begon hij zich daar bezig te houden met administratieve hervormingen. In 1855 bracht hij zijn zoon naar de universiteit en bleef drie winters bij hem wonen in Petersburg, waar hij haast nooit buiten kwam en probeerde op vertrouwelijke voet te raken met Arkadi’s jonge kameraden. In de laatste winter kon hij niet komen – en nu zien we hem dus in mei 1859, al helemaal grijs, gezet en enigszins gebogen: hij wacht op zijn zoon, die net als hijzelf ooit de graad van kandidaat heeft behaald.

==

De knecht was uit kiesheid, of misschien ook omdat hij niet in het blikveld van zijn heer wilde blijven, bij de poort gaan staan en had een pijp opgestoken. Nikolaj Petrovitsj liet het hoofd hangen en staarde naar de bouwvallige treden van het stoepje: fel tikkend met zijn grote gele poten stapte een groot, bont kuiken waardig op en neer, gemelijk gadegeslagen door een vuile kat, die geaffecteerd op de leuning zat te soezen. De zon brandde; uit het halfdonkere voorhuis van de herberg kwam de geur van warm roggebrood. Onze Nikolaj Petrovitsj begon te mijmeren. ‘Mijn zoon... kandidaat... Arkasja...’ maalde hem voortdurend door het hoofd; hij probeerde aan iets anders te denken, en weer kwamen dezelfde gedachten terug. Hij zag zijn overleden vrouw voor zich... ‘Dit heeft ze niet meer mogen meemaken!’ fluisterde hij treurig... Een dikke blauwe duif streek op de weg neer en trippelde naar een plas naast de put om te drinken. Nikolaj Petrovitsj keek ernaar, en op dat moment ving zijn oor het naderende geratel van wielen op...

De knecht kwam tevoorschijn uit de poort. ‘Dat moet de jonge meneer zijn,’ meldde hij.

Nikolaj Petrovitsj sprong op en tuurde de weg af. Een met drie postpaarden bespannen reiswagen doemde op; hij zag een glimp van de rand van een studentenpet, de bekende omtrek van een dierbaar gezicht...

‘Arkasja! Arkasja!’ riep Kirsanov, en hij zette het zwaaiend met zijn armen op een hollen. Even later drukte hij zijn lippen al tegen de baardloze, bestofte en gebruinde wang van de jonge kandidaat.

==

==

2

‘Laat me even het stof afslaan, papa,’ zei Arkadi met een stem die enigszins hees was van de reis maar jong en helder, terwijl hij zijn vaders liefkozingen vrolijk beantwoordde, ‘ik maak je helemaal vies.’

‘Geeft niet, geeft niet,’ zei Nikolaj Petrovitsj met een ontroerde glimlach, en hij klopte vluchtig de kraag van zijn zoons mantel en zijn eigen jas af. ‘Laat me je eens bekijken, laat me je eens bekijken,’ vervolgde hij; hij deed een pas achteruit en beende meteen daarna haastig naar de herberg, mompelend: ‘Hierheen, hierheen, schiet op met de paarden.’

Nikolaj Petrovitsj leek veel nerveuzer dan zijn zoon; alsof hij een beetje de kluts kwijt was, verlegen haast. Arkadi hield hem staande.

‘Papa,’ zei hij, ‘mag ik je mijn goede vriend Bazarov voorstellen, over wie ik je zo vaak heb geschreven? Hij is zo vriendelijk geweest mijn uitnodiging aan te nemen om bij ons te komen logeren.’

Nikolaj Petrovitsj draaide zich vlug om, stapte af op een rijzige man in een lange cape met kwastjes die net uit de reiswagen was geklommen en drukte stevig de blote, rode hand, die deze hem niet meteen toestak.

‘Dat doet me groot plezier,’ begon hij, ‘dank u voor uw goede voornemen ons te komen bezoeken; ik hoop... mag ik uw naam en vadersnaam vragen?’

‘Jevgeni Vasiljev,’ antwoordde Bazarov met een lijzige, maar mannelijke stem, waarbij hij de kraag van zijn cape terugsloeg en Nikolaj Petrovitsj zijn hele gezicht toonde. Dat was lang en mager, met een breed voorhoofd, een van boven platte, naar onderen spits toelopende neus, grote groenige ogen en hangende, zandkleurige bakkenbaarden. Uit zijn trekken, verlevendigd door een kalme glimlach, sprak zelfverzekerdheid en intelligentie.

‘Ik hoop, mijn beste Jevgeni Vasiljitsj, dat u zich niet zult vervelen bij ons,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj.

Een vluchtige glimlach speelde om Bazarovs dunne lippen, maar hij gaf geen antwoord en lichtte alleen zijn pet op. Zijn donkerblonde, lange en dikke haren konden de prominente welvingen van zijn omvangrijke schedel niet verhullen.

‘Wat doen we, Arkadi,’ zei Nikolaj Petrovitsj, zich weer tot zijn zoon wendend, ‘zullen we meteen de paarden laten inspannen? Of willen jullie uitrusten?’

‘Uitrusten doen we thuis wel, papa; laat maar inspannen.’

‘Meteen, meteen,’ beaamde de vader. ‘Hé, Pjotr, hoor je dat? Breng het rijtuig in orde, jongen, schiet op.’

Pjotr, die als volmaakte knecht de jongeheer niet de hand was komen kussen maar alleen uit de verte voor hem had gebogen, verdween weer onder de poort.

‘Ik ben hier met de kales, maar er zijn ook drie paarden voor jouw reiswagen,’ zei Nikolaj Petrovitsj bedrijvig, terwijl Arkadi water dronk uit een door de waardin van de herberg gebrachte ijzeren kroes en Bazarov, een opgestoken pijp in de mond, naar de koetsier toe liep die de paarden uitspande, ‘alleen de kales heeft maar twee plaatsen en ik weet niet wat je vriend...’

‘Hij neemt de wagen wel,’ zei Arkadi zachtjes. ‘Maak alsjeblieft geen drukte om hem. Het is een prima vent, geen pretenties – dat zul je zien.’

Nikolaj Petrovisj’ koetsier bracht de paarden.

‘Nou, kom op, baardmans!’ zei Bazarov tegen de koetsier.

‘Hoor je dat, Mitjoecha,’ zei de andere koetsier die er met zijn handen van achter in zijn schapenpels gestoken bij stond, ‘hoor je hoe de meneer je noemt? Baardmans, die is goed.’

Mitjoecha verschoof alleen zijn muts en trok de teugels van het bezwete disselpaard af.

‘Vlug jongens, help eens een handje,’ riep Nikolaj Petrovitsj, ‘er zit een fooi in!’

Even later waren de paarden voorgespannen; vader en zoon namen plaats in de kales; Pjotr klom op de bok; Bazarov sprong in de reiswagen, liet zijn hoofd in het leren kussen zakken – en de twee rijtuigen reden weg.

3

‘Zo, eindelijk ben je dan kandidaat en kom je naar huis,’ zei Nikolaj Petrovitsj, Arkadi nu eens op de schouder, dan weer op de knie kloppend. ‘Eindelijk!’

‘En hoe is het met oom? Goed?’ vroeg Arkadi, die ondanks de oprechte, haast kinderlijke vreugde die hem vervulde het uitgelaten gesprek zo gauw mogelijk op een gewone toon wilde brengen.

‘Ja hoor. Hij wilde eigenlijk meekomen, maar om een of andere reden bedacht hij zich.’

‘Heb je lang op me gewacht?’ vroeg Arkadi.

‘Een uur of vijf.’

‘Goeie papa!’

Arkadi keerde zich vlug naar zijn vader toe en gaf hem een klapzoen op de wang. Nikolaj Petrovitsj lachte zachtjes.

‘Ik heb een schitterend paard voor je klaarstaan,’ begon hij, ‘je zult zien. En je kamer is behangen.’

‘Is er ook een kamer voor Bazarov?’

‘Voor hem vinden we ook wel een plek.’

‘Wees alsjeblieft aardig voor hem, papa. Ik kan je niet zeggen hoezeer ik op zijn vriendschap gesteld ben.’

‘Heb je hem pas onlangs leren kennen?’

‘Ja.’

‘Vandaar dat ik hem vorige winter niet heb gezien. Wat studeert hij?’

‘Als hoofdvak natuurwetenschappen. Maar hij is in alles onderlegd. Volgend jaar wil hij het artsexamen doen.’

‘Ah! Dus hij studeert medicijnen,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op, en hij zweeg even. ‘Pjotr,’ zei hij toen, zijn arm strekkend, ‘zijn dat onze boeren niet die daar rijden?’

Pjotr keek in de richting waarin zijn heer wees. Een paar met ongetoomde paarden bespannen boerenkarren reden vlug over de smalle landweg. In elke kar zaten een of twee boeren in openhangende schapenpelzen. ‘Jazeker, meneer,’ zei hij.

‘Waar rijden ze heen, naar de stad of zo?’

‘Dat zal wel. Naar de kroeg,’ voegde Pjotr er laatdunkend aan toe, en hij boog zich lichtjes over naar de koetsier, alsof hij diens bijval verwachtte. Maar die vertrok geen spier: het was een man van de oude stempel, die de moderne opvattingen niet deelde.

‘Ik heb veel met de boeren te stellen dit jaar,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj, zich tot zijn zoon wendend. ‘Ze betalen de cijns* niet. Wat doe je eraan?’

‘En ben je tevreden over je dagloners?’

‘Ja,’ bromde Nikolaj Petrovitsj binnensmonds. ‘Maar ze worden opgehitst, dat is de ellende; tja, en aan echte ijver ontbreekt het nog steeds. Ze verwaarlozen het tuig. Ze hebben trouwens wel goed geploegd. Komt tijd komt raad. Hoezo, ben je je voor het boerenbedrijf gaan interesseren?’

‘Jullie hebben hier geen schaduw, zonde is dat,’ merkte Arkadi op, zonder antwoord te geven op de laatste vraag.

‘Ik heb aan de noordkant een groot zonnescherm boven het balkon laten aanbrengen,’ zei Nikolaj Petrovitsj, ‘nu kunnen we ook buiten eten.’

‘Dan gaat het wel erg op een datsja lijken... nou ja, dat doet er ook niet toe. Maar wat een lucht hier! Wat ruikt het heerlijk! Echt, ik denk dat het nergens ter wereld zo ruikt als in deze streek! En de hemel hier...’

Opeens stokte Arkadi, hij wierp een steelse blik over zijn schouder en zweeg.

‘Natuurlijk,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op, ‘je bent hier geboren, alles hier moet je bijzonder voorkomen...’

‘Ach papa, dat maakt toch geen verschil, waar een mens geboren is.’

‘Maar...’

‘Nee, dat maakt geen enkel verschil.’

Nikolaj Petrovitsj keek zijn zoon van opzij aan, en de kales was een halve werst verder voordat het gesprek weer op gang kwam.

‘Ik weet niet of ik het je heb geschreven,’ begon Nikolaj Petrovitsj, ‘Jegorovna, je oude kindermeid, is overleden.’

‘Ach nee, het arme mens! En Prokofjitsj, leeft die nog?’

‘Jazeker, en hij is geen haar veranderd. Het is nog net zo’n brompot. Je zult wel merken, er is weinig veranderd in Marjino.’

‘Heb je nog steeds dezelfde rentmeester?’

‘Nee, die heb ik vervangen. Ik heb besloten geen vrijgelaten lijfeigenen in dienst te houden, niemand van het vroegere huispersoneel, of ze in ieder geval geen functies te geven waarin ze verantwoordelijkheid dragen.’

Arkadi duidde met zijn ogen op Pjotr.

‘Il est libre, en effet,’1 merkte Nikolaj Petrovitsj zachtjes op, ‘maar hij is tenslotte een huisknecht. Mijn nieuwe rentmeester komt uit de burgerstand; het lijkt een serieuze kerel. Ik betaal hem tweehonderdvijftig roebel per jaar. Trouwens,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj, en hij wreef over zijn voorhoofd en zijn wenkbrauwen, wat bij hem altijd een teken van verlegenheid was, ‘ik zei net dat je weinig nieuws zult aantreffen in Marjino... Dat klopt niet helemaal. Ik beschouw het als mijn plicht je van tevoren te zeggen... hoewel...’

Hij aarzelde even en ging toen in het Frans verder: ‘Een strenge moralist zou mijn openhartigheid ongepast vinden, maar ten eerste valt het niet te verbergen en ten tweede weet je dat ik altijd bijzondere principes heb gehad wat de verhouding tussen vader en zoon betreft. Maar je hebt natuurlijk het recht me te veroordelen. Op mijn leeftijd... Kortom, dat... dat meisje, over wie je vast al gehoord hebt...’

‘Fenetsjka?’ vroeg Arkadi onbeschroomd.

Nikolaj Petrovitsj werd rood. ‘Zeg haar naam alsjeblieft niet hardop... Nou ja... die woont nu bij me. Ik heb haar in huis genomen... er waren twee kleine kamertjes vrij... Het kan trouwens allemaal teruggedraaid worden.’

‘Lieve hemel, papa, waarom?’

‘Je vriend komt bij ons logeren... het zou toch pijnlijk zijn...’

‘Maak je wat Bazarov betreft alsjeblieft geen zorgen. Hij staat boven die dingen.’

‘Het gaat tenslotte om jou,’ zei Nikolaj Petrovitsj. ‘Het bijgebouwtje is in slechte staat, dat is het vervelende.’

‘Goeie God, papa,’ viel Arkadi hem in de rede, ‘het lijkt wel of je je verontschuldigt; je moest je schamen.’

‘Natuurlijk moet ik me schamen,’ antwoordde Nikolaj Petrovitsj, die steeds roder werd.

‘Hou toch op, papa, doe me een plezier!’ Arkadi glimlachte vriendelijk. Wat valt er te verontschuldigen, dacht hij bij zichzelf, en hij werd overmand door een welwillende tederheid voor zijn goede en zachtaardige vader, vermengd met een heimelijk superioriteitsgevoel. ‘Hou op alsjeblieft,’ herhaalde hij, onwillekeurig genietend van het besef van zijn eigen wereldwijsheid en vrijdenkendheid.

Nikolaj Petrovitsj wierp door zijn gespreide vingers, waarmee hij nog steeds over zijn voorhoofd wreef, een blik op zijn zoon en er was iets dat hem diep stak... Maar hij weet dat meteen aan zichzelf.

‘Dit zijn onze akkers al,’ zei hij na een lange stilte.

‘En dat daar voor ons, is dat niet ons bos?’ vroeg Arkadi.

‘Ja. Ik heb het alleen verkocht. Dit jaar wordt het gekapt.’

‘Waarom heb je het verkocht?’

‘Ik had het geld nodig; bovendien gaat deze grond toch naar de boeren.’

‘Die geen cijns betalen?’

‘Dat is hun zaak, en trouwens, dat komt nog wel.’

‘Jammer van het bos,’ merkte Arkadi op, en hij keek om zich heen.

De streek waar ze doorheen reden was niet schilderachtig te noemen. Akkers, eindeloze akkers strekten zich uit tot aan de horizon, nu eens licht oplopend, dan weer dalend; hier en daar waren kleine bossen te zien en met plukken laag struikgewas begroeide kronkelende ravijnen waarvan de aanblik deed denken aan de afbeeldingen ervan op oude kaarten uit de tijd van Catharina.* Ze zagen ook riviertjes met afgekalfde oevers, minuscule vijvers met smalle dammetjes, dorpjes met lage hutten onder donkere, vaak nog maar half intacte daken*, scheefgezakte dorsschuurtjes met van twijgen gevlochten muren en wijd openstaande deuren uitkomend op lege dorsvloeren, kerken van baksteen met her en der afbrokkelend pleister of van hout, met scheefgezakte kruisen en verwaarloosde kerkhoven. Arkadi’s hart kromp gaandeweg samen. Alsof het erom gedaan was kwamen ze uitsluitend haveloze boertjes op armzalige knollen tegen; de wilgen langs de weg leken met hun afbladderende bast en afgebroken takken op bedelaars in lompen; magere, borstelige, afgekloven ogende koeien rukten gulzig het gras langs de greppels af. Het was alsof ze net aan een paar dreigende, moorddadige klauwen waren ontsnapt – en, opgeroepen door de klaaglijke aanblik van die krachteloze dieren, verrees midden op de mooie lentedag het witte spook van de troosteloze, eeuwigdurende winter met zijn stormen, vorst en sneeuw... Nee, dacht Arkadi, dit is geen rijk gebied, het blaakt noch van voorspoed, noch van werklust; zo kan het niet blijven, hervormingen zijn onontbeerlijk... maar hoe moet je dat aanpakken, waar moet je beginnen?

Zo zat Arkadi te peinzen... en terwijl hij peinsde hernam de lente zijn rechten. Alles rondom kleurde goudachtig groen, alles – de bomen, de struiken en het gras – golfde weids en zacht en glansde onder de kalme adem van een warm briesje; overal klonken de onafgebroken luide trillers van de leeuweriken; kieviten buitelden roepend rond over de lage weiden of renden zwijgend over het hobbelige drasland; prachtig zwart glanzend tussen het tere groen wandelden de roeken door het nog laagstaande zomergraan; ze verdwenen in de al naar wit zwemende rogge, slechts af en toe doken hun koppen nog op boven de nevelige golven. Arkadi keek en keek, en geleidelijk vervaagden zijn overpeinzingen en losten op... Hij wierp zijn overjas af en keek zijn vader zo vrolijk, zo jongensachtig aan dat die hem opnieuw omhelsde.

‘Nu is het niet ver meer,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op, ‘zodra we deze heuvel opgereden zijn kun je het huis zien. We zullen het goed hebben samen, Arkadi; je kunt me helpen met het bedrijf, als dat je niet verveelt. We moeten nu de handen stevig ineenslaan, elkaar goed leren kennen, vind je niet?’

‘Natuurlijk,’ zei Arkadi, ‘maar wat een prachtige dag vandaag!’

‘Te jouwer ere, mijn jongen. Ja, de lente in al z’n glorie. Al ben ik het eigenlijk met Poesjkin eens – weet je nog, in Jevgeni Onegin:

==

Lente, het liefdesjaargetijde!*

Ik ben van slag, ik treur en kwijn

Wanneer jij aanbreekt! Mij bereidde...’

==

‘Arkadi!’ klonk Bazarovs stem uit de reiswagen, ‘stuur me eens een lucifer, ik heb niets om mijn pijp mee aan te steken.’

Nikolaj Petrovitsj zweeg, en Arkadi, die niet zonder enige verbazing, maar ook niet zonder medeleven naar hem had geluisterd, haalde haastig een zilveren lucifersdoosje uit zijn zak en stuurde Pjotr ermee naar Bazarov.

‘Wil je een sigaartje?’ riep Bazarov weer.

‘Graag,’ antwoordde Arkadi.

Pjotr kwam terug met het lucifersdoosje en een dikke zwarte sigaar, die Arkadi meteen opstak, waarbij hij zo’n bijtende, zure stank van zware tabak verspreidde dat Nikolaj Petrovitsj, die nooit gerookt had, onwillekeurig, zij het onopvallend om zijn zoon niet te kwetsen, het hoofd afwendde.

Een kwartier later bleven beide rijtuigen stilstaan voor het bordes van een nieuw, grijs geverfd houten huis met een rood ijzeren dak. Dat was Marjino, ook wel de Nieuwe Stek of, zoals de boeren zeiden, de Eenzame Hoeve.

==

==

1 Hij is inderdaad een vrij man.

4

De bedienden kwamen hun heer niet massaal verwelkomen op het bordes; er verscheen alleen een meisje van een jaar of twaalf, gevolgd door een jonge kerel die sterk op Pjotr leek en gekleed ging in een grijze livreirok met witte wapenknopen: de knecht van Pavel Petrovitsj Kirsanov. Hij opende zwijgend het portier van de kales en knoopte de kap van de reiswagen los. Nikolaj Petrovitsj liep met zijn zoon en Bazarov door een donkere en vrijwel lege hal, achter een deur waarvan ze een glimp van een jong vrouwengezicht opvingen, naar een volgens de nieuwste mode ingerichte salon.

‘Daar zijn we dan,’ zei Nikolaj Petrovitsj, en hij deed zijn pet af en schudde zijn haren. ‘Nu moeten we in de eerste plaats eten en uitrusten.’

‘Eten zou inderdaad geen kwaad kunnen,’ merkte Bazarov op, en hij rekte zich uit en liet zich op de divan zakken.

‘Ja, ja, laten we aan tafel gaan, zo snel mogelijk.’ Nikolaj Petrovitsj stampvoette zonder enige duidelijke aanleiding. ‘Daar heb je Prokofjitsj trouwens ook.’

Er kwam een witharige man van een jaar of zestig binnen, mager en gebronsd, in een bruine pandjesjas met koperen knopen en met een roze doekje om zijn hals. Breed grijnzend kuste hij Arkadi de hand en maakte een buiginkje voor de gast, waarna hij bij de deur ging staan en zijn handen op de rug vouwde.

‘Daar is hij dan, Prokofjitsj,’ begon Nikolaj Petrovitsj, ‘eindelijk is hij er... En? Wat zeg je van hem?’

‘Meneer ziet er uitstekend uit,’ zei de oude man weer met een brede grijns, maar meteen daarna fronste hij zijn zware wenkbrauwen. ‘Wilt u de tafel gedekt hebben?’ vroeg hij gewichtig.

‘Ja, ja, alstublieft. Maar gaat u niet eerst naar uw kamer, Jevgeni Vasiljitsj?’

‘Nee, dank u, dat hoeft niet. Kunt u alleen mijn koffertje en dit vod hier naar boven laten brengen?’ voegde hij eraan toe, terwijl hij zijn cape afdeed.

‘Uitstekend. Prokofjitsj, neem meneers mantel aan.’

Prokofjitsj nam, enigszins bevreemd leek het, met beide handen Bazarovs ‘vod’ aan, hield het hoog boven zijn hoofd en liep op zijn tenen weg.

‘En jij, Arkadi, ga jij even naar je kamer?’

‘Ja, ik moet me een beetje opknappen,’ antwoordde Arkadi, en hij wilde naar de deur lopen, maar op dat moment kwam een man van gemiddeld postuur de salon binnen, gekleed in een donkere Engelse suit, met een modieuze lage das en lakleren enkellaarzen: Pavel Petrovitsj Kirsanov. Op het oog leek hij een jaar of vijfenveertig, zijn kortgeknipte grijze haar glansde donker als nieuw zilver; zijn gelige, maar rimpelloze gezicht, uitzonderlijk regelmatig en zuiver, alsof het met een fijne, lichte beitel was uitgehakt, vertoonde de sporen van een opmerkelijke schoonheid; vooral zijn stralende, donkere, langwerpige ogen waren mooi. Heel de elegante, edele gestalte van Arkadi’s oom had de jeugdige slankheid en de kaarsrechte, hemelwaarts gerichte houding bewaard die na het dertigste levensjaar meestal verdwijnt.

Pavel Petrovitsj haalde een welgevormde hand met lange roze nagels uit zijn broekzak – een hand die nog mooier leek door zijn met één enkele grote opaal dichtgeknoopte sneeuwwitte manchet – en stak die zijn neef toe. Na een Europees shake hands gaf hij hem op z’n Russisch drie kussen, dat wil zeggen: hij streek driemaal met zijn geurige snor langs Arkadi’s wangen, en zei: ‘Hartelijk welkom.’

Nikolaj Petrovitsj stelde hem aan Bazarov voor: Pavel Petrovitsj maakte een soepel buiginkje en glimlachte vluchtig, maar gaf Bazarov geen hand en stak die zelfs terug in zijn zak.

‘Ik dacht al dat jullie niet meer zouden komen vandaag,’ zei hij met een aangename stem, waarbij hij vriendelijk stond te wiegen, met zijn schouders bewoog en zijn schitterende witte tanden liet zien. ‘Is er iets gebeurd onderweg?’

‘Nee hoor,’ antwoordde Arkadi, ‘we hebben gewoon een beetje getreuzeld. Vandaar dat we nu hongerig zijn als wolven. Zeg Prokofjitsj dat hij haast maakt, papa, ik ben zo terug.’

‘Wacht, ik ga met je mee,’ riep Bazarov, plotseling opspringend van de divan. De twee jonge mannen liepen de kamer uit.

‘Wie is dat?’ vroeg Pavel Petrovitsj.

‘Een vriend van Arkasja, een hele intelligente man, zegt hij.’

‘Komt hij logeren?’

‘Ja.’

‘Met die lange haren?’

‘Ach ja.’

Pavel Petrovitsj roffelde met zijn nagels op de tafel.

‘Ik vind dat Arkadi s’est dégourdi,’2 merkte hij op. ‘Ik ben blij dat hij terug is.’

Aan tafel werd weinig gesproken. Vooral Bazarov zei bijna niets, maar at veel. Nikolaj Petrovitsj vertelde over allerlei voorvallen uit wat hij zijn ‘boerenleven’ noemde, had het over de komende regeringsmaatregelen, over comités, over gedeputeerden,* over de noodzaak machines aan te schaffen enzovoorts. Pavel Petrovitsj liep langzaam op en neer door de eetkamer (hij soupeerde nooit), nipte af en toe aan zijn glaasje rode wijn en liet zich met nog grotere tussenpozen een opmerking of uitroep ontvallen, in de trant van ‘Ah!’, ‘Aha!’, ‘Hm!’ Arkadi berichtte een paar Petersburgse nieuwtjes, maar hij voelde een lichte gêne – de gêne van een jonge man die net de kinderleeftijd is ontgroeid en terugkeert naar de plaats waar men hem altijd als een kind heeft beschouwd en behandeld. Hij spon zijn verhaal onnodig breed uit, vermeed het woord ‘papa’ en verving het één keer zelfs door ‘vader’, weliswaar binnensmonds uitgesproken; hij schonk zichzelf al te ongedwongen veel meer wijn in dan hij wilde, en dronk het allemaal op. Prokofjitsj liet geen oog van hem af en maakte kauwbewegingen met zijn lippen. Na het souper gingen ze allemaal meteen uiteen.

‘Vreemd figuur, die oom van je,’ zei Bazarov, die in kamerjas naast Arkadi’s bed zat en aan een kort pijpje zoog. ‘Wat een elegantie, en dat op het land! Die nagels, nee, die nagels, die kunnen zo naar een tentoonstelling!’

‘Je hebt geen idee,’ antwoordde Arkadi, ‘hij was ook een salonheld in zijn tijd. Ik vertel je nog weleens over hem. Hij was een knappe man, bracht alle vrouwen het hoofd op hol.’

‘Ah, vandaar! Oude gewoontes dus. Jammer genoeg is hier niemand om te charmeren. Ik zat steeds naar hem te kijken: wat een verbazingwekkende kraag, steenhard gesteven, en dan die zorgvuldig geschoren kin. Dat is toch komisch, Arkadi Nikolaïtsj?’

‘Misschien, maar geloof me: hij is een goed mens.’

‘Een archaïsch fenomeen! Maar je vader is een geweldige kerel. Hij kan het gedichten lezen beter laten, en van het boerenbedrijf heeft hij geen kaas gegeten, maar het is een goede kerel.’

‘Mijn vader heeft een hart van goud.’

‘Heb je gemerkt dat hij zich opgelaten voelde?’

Arkadi schudde zijn hoofd, alsof hij zich zelf niet opgelaten had gevoeld.

‘Merkwaardig, die oude romantici!’ vervolgde Bazarov. ‘Ze hebben hun zenuwen verfijnd tot ze overprikkeld raakten... tja, en dan is het evenwicht zoek. Enfin, welterusten! In mijn kamer is een Engelse wasbak, maar de deur kan niet op slot. Toch moet dat aangemoedigd worden, Engelse wasbakken, dat duidt op vooruitgang!’

Bazarov ging weg, en Arkadi werd overmand door een gevoel van welbehagen. Het was heerlijk om in te slapen in zijn ouderlijk huis, in het vertrouwde bed, onder een deken waaraan dierbare handen hadden gewerkt, misschien wel de lieve, goede, onvermoeibare handen van zijn oude kindermeid. Arkadi zuchtte bij de gedachte aan Jegorovna en bad voor haar zielenrust... Voor zichzelf bad hij niet.

==

Hij en Bazarov vielen vlug in slaap, maar de anderen in huis lagen nog lang wakker. De thuiskomst van zijn zoon had Nikolaj Petrovitsj aangegrepen. Hij ging naar bed, maar doofde zijn kaars niet en bleef langdurig met zijn hoofd op zijn arm liggen nadenken. Zijn broer zat tot diep in de nacht op zijn studeerkamer in een Gambs-leunstoel* voor de haard, waarin de steenkool zachtjes smeulde. Pavel Petrovitsj had zich niet uitgekleed, hij had alleen zijn lakleren enkellaarzen verruild voor rode Chinese pantoffels zonder hielen. Hij hield het laatste nummer van Galignani* in zijn handen, maar hij las niet; hij keek strak naar de haard, waar een trillende blauwe vlam nu eens wegstierf, dan weer opflakkerde... God weet waar zijn gedachten ronddwaalden, maar het was niet alleen in het verleden: zijn gezicht stond geconcentreerd en grimmig, anders dan bij iemand die alleen zijn herinneringen overpeinst. En in een klein achterkamertje zat op een grote kist, in een blauw vest en met een witte doek over haar donkere haren geslagen, een jonge vrouw, Fenetsjka, ingespannen te luisteren, om dan weer weg te dommelen en even later op te kijken naar de openstaande deur, waarachter een kinderbedje zichtbaar was en het gelijkmatige ademen klonk van een slapend kind.

==

==

2 is losgekomen.

5

De volgende ochtend werd Bazarov vroeger wakker dan alle anderen en ging naar buiten. Hm! dacht hij, om zich heen kijkend, onooglijk gat hier. Toen Nikolaj Petrovitsj zijn boeren hun eigen grond gaf, had hij voor zijn nieuwe landgoed genoegen moeten nemen met vier desjatienen volkomen vlakke, kale grond. Hij had een huis met dienstgebouwen en veestallen laten bouwen, een tuin aangelegd, een vijver en twee putten laten graven; maar de jonge boompjes deden het slecht, in de vijver stond weinig water en het putwater bleek brak te smaken. Alleen het prieel was weelderig overgroeid met seringen en acacia’s: daar werd soms theegedronken of gegeten. Binnen een paar minuten verkende Bazarov alle tuinpaadjes, liep langs de vee- en de paardenstallen en dook twee boerenjongetjes op met wie hij meteen kennismaakte, waarna ze zich gedrieën naar een klein moeras op een werst van het landhuis begaven om kikkers te vangen.

‘Waar heb je kikkers voor nodig, meneer?’ vroeg een van de jongens.

‘Dat zal ik je zeggen,’ antwoordde Bazarov, die de bijzondere gave bezat het vertrouwen van eenvoudige mensen te winnen, hoewel hij hun nooit naar de mond sprak en achteloos met hen omging, ‘ik snij een kikker open en dan kijk ik hoe het er daar vanbinnen uitziet; en omdat jij en ik net zulke beesten zijn, behalve dat we op twee benen lopen, weet ik dan ook hoe het er bij ons vanbinnen uitziet.’

‘En waarom wil je dat?’

‘Zodat ik me niet vergis wanneer jij ziek wordt en ik je beter moet maken.’

‘Ben je dan een doktoor?’

‘Ja.’

‘Moet je horen Vaska, meneer zegt dat wij net zulke beesten zijn. Raar!’

‘Ik ben bang van kikkers,’ zei Vaska, een jongetje van een jaar of zeven met vlasblond haar, in een grijze kozakkenkiel met een staande kraag en op blote voeten.

‘Hoezo? Bijten ze soms?’

‘Nou, kom op, het water in, filosofen,’ zei Bazarov.

==

Intussen was Nikolaj Petrovitsj ook wakker geworden en naar Arkadi toe gegaan, die hij al in de kleren aantrof. Vader en zoon liepen het terras onder het zonnescherm op; naast de balustrade stond op een tafel tussen grote bossen seringen de samowar al te koken. Een meisje verscheen, hetzelfde meisje dat de gasten de avond ervoor als eerste had begroet op het bordes, en zei met een schrille stem: ‘Fedosja Nikolavna is onwel en kan niet komen; ze laat vragen of u zelf thee wilt inschenken of dat ze Doenjasja moet sturen?’

‘Ik doe het zelf wel,’ zei Nikolaj Petrovitsj haastig. ‘Hoe drink jij je thee, Arkadi, met room of citroen?’

‘Met room,’ antwoordde Arkadi, en na een korte stilte zei hij vragend: ‘Papa?’

Nikolaj Petrovitsj keek zijn zoon verlegen aan. ‘Wat?’ vroeg hij.

Arkadi sloeg zijn ogen neer. ‘Neem me niet kwalijk, papa, als je mijn vraag ongepast vindt,’ begon hij, ‘maar je was zelf gisteren zo openhartig, dat ik me vrij voel je te vragen... word je niet boos?’

‘Zeg het maar.’

‘Je geeft me de moed je te vragen... Het is toch niet omdat ik hier ben dat Fen... dat ze geen thee komt schenken?’

Nikolaj Petrovitsj wendde zijn hoofd een stukje af. ‘Misschien...’ zei hij ten slotte, ‘ze denkt waarschijnlijk... ze geneert zich...’

Arkadi sloeg vlug zijn ogen op. ‘Ze hoeft zich nergens voor te generen. Ten eerste ken je mijn opvattingen’ – Arkadi schepte groot genoegen in het uitspreken van die woorden – ‘en ten tweede: waarom zou ik je ook maar enigszins willen belemmeren in je leven en je gewoontes? Bovendien ben ik ervan overtuigd dat je geen slechte keus gemaakt kunt hebben; als jij haar onder je eigen dak laat wonen, dan verdient ze dat. Hoe dan ook oordeelt een zoon niet over zijn vader, zeker ik niet, met een vader zoals jij, die mij nooit in mijn vrijheid heeft belemmerd.’

Arkadi’s stem beefde eerst: hij voelde zich grootmoedig, maar begreep tegelijkertijd dat hij zijn vader in zekere zin de les las. Een mens laat zich echter meeslepen door de klank van zijn eigen stem, en Arkadi sprak zijn laatste woorden stellig, ja zelfs gloedvol uit.

‘Dank je, Arkasja,’ zei Nikolaj Petrovitsj dof, en zijn vingers streken weer over zijn wenkbrauwen en zijn voorhoofd. ‘Het klopt werkelijk wat je daar zegt. Natuurlijk, als dat meisje het niet verdiende om... Dit is geen lichtzinnige gril. Het is niet makkelijk voor me hier met jou over te praten, maar je begrijpt dat ze zich niet durft te vertonen nu jij er bent, zeker niet op de eerste dag na je aankomst.’

‘In dat geval ga ik zelf naar haar toe,’ riep Arkadi uit, in een nieuwe opwelling van grootmoedige gevoelens, en hij sprong op. ‘Ik zal haar duidelijk maken dat ze zich voor mij niet hoeft te generen.’

Nikolaj Petrovitsj stond ook op. ‘Arkadi,’ begon hij, ‘doe me een plezier... hoe kun je nou... daar is... Ik heb je niet gewaarschuwd...’

Maar Arkadi luisterde al niet meer naar hem en holde weg. Nikolaj Petrovitsj keek hem na en liet zich verbluft op een stoel zakken. Zijn hart begon te bonzen... Realiseerde hij zich op dat moment dat de toekomstige verhouding met zijn zoon onvermijdelijk zou vertroebelen, besefte hij dat het eigenlijk van meer respect getuigd zou hebben als Arkadi over de kwestie had gezwegen, of verweet hij zich zijn eigen zwakte? Moeilijk te zeggen; hij voelde al die dingen tegelijk, maar slechts als vage gewaarwordingen. Intussen week de blos niet van zijn gezicht en zijn hart bonsde.

Er klonken haastige stappen, en Arkadi kwam het terras op lopen.

‘We hebben kennisgemaakt, papa!’ riep hij, en zijn gezicht straalde vriendelijk van goedmoedige triomf. ‘Fedosja Nikolajevna is vandaag inderdaad onwel en komt later. Maar waarom heb je me niet gezegd dat ik een broertje heb? Dan had ik hem gisteravond al met kussen overladen zoals ik net gedaan heb.’

Nikolaj Petrovitsj wilde iets zeggen, wilde opstaan en zijn armen spreiden... Arkadi vloog hem om de hals.

‘Wat nu? Omhelzen jullie elkaar alweer?’ klonk de stem van Pavel Petrovitsj achter hen. Vader en zoon waren even blij met zijn verschijning op dat moment; er zijn roerende situaties waar je toch zo snel mogelijk een eind aan wil maken.

‘Waarom verbaast je dat?’ zei Nikolaj Petrovitsj vrolijk. ‘Ik heb Arkadi een eeuwigheid niet gezien. ‘Ik ben nog niet op hem uitgekeken geraakt sinds gisteren.’

‘Het verbaast me helemaal niet,’ merkte Pavel Petrovitsj op. ‘Ik heb zelf ook niets tegen op een omhelzing.’

Arkadi stapte op zijn oom toe en voelde opnieuw de geurige snor langs zijn wangen strijken. Pavel Petrovitsj ging aan tafel zitten. Hij droeg een gedistingeerd ochtendkostuum in Engelse stijl; op zijn hoofd prijkte een kleine fez. Die fez en zijn nonchalant omgeknoopte halsdoek verwezen naar de vrijheid van het buitenleven; maar de stijve boord van zijn overhemd – weliswaar niet wit maar kleurig, zoals dat hoort voor een ochtendtoilet – omklemde zijn geschoren kin met de gewone onverbiddelijkheid.

‘Waar is je nieuwe vriend?’ vroeg hij Arkadi.

‘Die is er niet; hij staat gewoonlijk vroeg op en gaat dan naar buiten. U moet vooral niet te veel op hem letten; hij houdt niet van plichtplegingen.’

‘Ja, dat is te merken,’ begon Pavel Petrovitsj, die bedachtzaam boter op zijn brood smeerde. ‘Blijft hij lang logeren?’

‘Zoals het uitkomt. Hij is op weg naar zijn vader.’

‘En waar woont zijn vader?’

‘In ons gouvernement, ongeveer tachtig werst verderop. Daar heeft hij een klein landgoed. Hij was vroeger regimentsarts.’

‘Ts, ts, ts... Ik vroeg me steeds al af waar ik die naam eerder had gehoord, Bazarov... Was er in vaders divisie geen dokter die Bazarov heette, Nikolaj?’

‘Ik geloof van wel, ja.’

‘Juist, juist. Die dokter is dus zijn vader. Hm!’ Pavel Petrovitsj bewoog zijn snor. ‘En wat is meneer Bazarov zelf eigenlijk?’ vroeg hij langzaam en nadrukkelijk.

‘Bazarov?’ Arkadi grijnsde. ‘Zal ik u vertellen wat hij eigenlijk is, oom?’

‘Wees zo goed, beste neef.’

‘Hij is nihilist.’

‘Wat?’ vroeg Nikolaj Petrovitsj, en Pavel Petrovitsj, die net zijn mes ophief met een stukje boter aan de punt, bleef onbeweeglijk zitten.

‘Hij is nihilist,’ herhaalde Arkadi.

‘Nihilist,’ zei Nikolaj Petrovitsj. ‘Dat komt van het Latijnse nihil, “niets”, voor zover ik het kan beoordelen; het woord duidt dus op iemand die... die niets erkent?’

‘Zeg maar: die niets respecteert,’ viel Pavel Petrovitsj in, en hij wijdde zich weer aan het beboteren van zijn brood.

‘Die alles kritisch beschouwt,’ lichtte Arkadi toe.

‘Komt dat niet op hetzelfde neer?’ vroeg Pavel Petrovitsj.

‘Nee, dat komt niet op hetzelfde neer. Een nihilist is iemand die voor geen enkele autoriteit buigt, die geen enkel principe voor waar aanneemt, hoeveel achting dat principe ook geniet.’

‘En dat is iets goeds?’ onderbrak Pavel Petrovitsj hem.

‘Dat hangt ervan af, oom. Voor sommigen is het iets goeds, anderen vinden het heel verkeerd.’

‘Zo. Nou, dat is niets voor ons, zie ik wel. Wij, mensen van de oude stempel, zijn van mening dat je zonder princípes’ – Pavel Petrovitsj sprak het woord zacht, op z’n Frans uit, uit de mond van Arkadi klonk het Russisch – ‘dat je zonder voor waar aangenomen principes, zoals jij het noemt, geen stap kunt zetten, niet eens kunt ademen. Vous avez changé tout cela,3 God geve jullie gezondheid en een generaalsrang,* maar wij zullen hooguit verwonderd toezien, heren... hoe noemen jullie je ook alweer?’

‘Nihilisten,’ zei Arkadi, nadrukkelijk articulerend.

‘Ja. Eerst had je de hegelianen,* en nu de nihilisten. We zullen zien hoe jullie het ervan afbrengen in een luchtledige ruimte; maar wil je nu alsjeblieft even schellen, broer – het is tijd voor mijn chocola.’

Nikolaj Petrovitsj schelde en riep: ‘Doenjasja!’

Maar in plaats van Doenjasja kwam Fenetsjka zelf het terras op lopen: een jonge vrouw van een jaar of drieëntwintig, zacht en blank van huid, met donkere haren en ogen, rode, kinderlijk volle lipjes en tere handjes. Ze droeg een nette sitsen jurk; een nieuwe, lichtblauwe doek lag losjes om haar ronde schouders. Ze droeg een grote kop chocola, zette die voor Pavel Petrovitsj neer en werd toen heel schuchter; een golf heet bloed kleurde de tere huid van haar knappe gezicht hoogrood. Ze sloeg haar ogen neer en bleef bij de tafel staan, lichtjes op haar vingertoppen leunend. Het leek of ze zich geneerde dat ze was gekomen en tegelijkertijd als het ware voelde dat ze daar het recht toe had.

Pavel Petrovitsj fronste streng de wenkbrauwen en Nikolaj Petrovitsj raakte in verlegenheid.

‘Dag Fenetsjka,’ bromde hij binnensmonds.

‘Dag meneer,’ antwoordde ze zachtjes maar duidelijk, en met een schuine blik op Arkadi, die haar vriendelijk toelachte, liep ze stilletjes weg. Ze schommelde een beetje bij het lopen, maar ook dat stond haar goed.

Op het terras heerste een paar minuten stilte. Pavel Petrovitsj nipte aan zijn chocola en keek opeens op. ‘Kijk aan, meneer de nihilist verwaardigt ons ook met een bezoek,’ zei hij zachtjes.

Bazarov doorkruiste inderdaad net de tuin, dwars door de bloemperken stappend. Zijn linnen jas en broek zaten onder de modder; om de bol van zijn oude ronde hoed had zich een vasthoudende moerasplant gewikkeld; in zijn rechterhand hield hij een kleine zak, waarin iets levends bewoog. Hij kwam vlug naar het terras toe lopen en zei met een knikje: ‘Goedemorgen, heren; neem me niet kwalijk dat ik te laat ben voor de thee. Ik kom zo terug; ik moet eerst even een plek vinden voor deze gevangenen.’

‘Wat hebt u daar, bloedzuigers?’ vroeg Pavel Petrovitsj.

‘Nee, kikkers.’

‘Gaat u die eten of fokken?’

‘Voor proeven,’ antwoordde Bazarov onverschillig, en hij ging het huis binnen.

‘Hij gaat ze opensnijden,’ merkte Pavel Petrovitsj op. ‘In principes gelooft hij niet, maar wel in kikkers.’

Arkadi keek zijn oom meewarig aan, en Nikolaj Petrovitsj haalde onopvallend zijn schouders op. Pavel Petrovitsj voelde zelf aan dat zijn grapje verkeerd viel en begon over het bedrijf en over de nieuwe rentmeester, die zich de vorige dag bij hem was komen beklagen over de arbeider Foma, een ‘losbol’ met wie niets te beginnen was. ‘Een echte Aesopus,’ zei hij onder meer, ‘hij heeft het bij iedereen verbruid en denkt dat hij overal mee wegkomt.’

==

==

3 Jullie hebben dat allemaal veranderd.

6

Bazarov kwam terug, ging aan tafel zitten en begon haastig zijn thee te drinken. Beide broers sloegen hem zwijgend gade, en Arkadi wierp af en toe een verstolen blik op zijn vader, en dan weer op zijn oom.

‘Bent u ver weg geweest?’ vroeg Nikolaj Petrovitsj ten slotte.