J.J. Voskuil

Meneer Beerta. Het Bureau 1

Colofon

J.J. Voskuil, Meneer Beerta. Het Bureau 1. Van Oorschot, Amsterdam 1998 (elfde druk) 

ISBN 978 90 282 2019 5 

1957

‘Dag meneer Beerta,’ zei hij.

Meneer Beerta was in de halfgeopende deur blijven staan en keek hem strak aan, alsof ze ongelegen kwamen. Toen spitste hij zijn lippen en knikte kort. ‘Dag Maarten.’ Hij knipoogde, een zenuwtrek.

‘Dit is Nicolien,’ zei Maarten.

Meneer Beerta knikte opnieuw en gaf haar een hand. ‘D-dag mevrouw Koning,’ bij de ‘d’ stotterde hij even. Hij rechtte zich, leek even te aarzelen en deed toen een kleine stap opzij. ‘Komen jullie binnen.’

‘We komen toch niet ongelegen?’ vroeg Maarten terwijl Beerta de deur achter hen sloot.

‘Jullie komt niet ongelegen,’ antwoordde Beerta zuinig. ‘Ik ga jullie voor.’

De kamer van Beerta werd verlicht door een staande schemerlamp met een perkamenten kap met grote, rode bloemen en door een kleiner lampje met een rood kapje en een franje van kraaltjes op de schoorsteenmantel. In het licht van de schemerlamp stond een fauteuil met op een taboeretje ernaast een opengevouwen krant. Het licht van de schemerlamp reikte tot de onderkant van de zware, donkere gordijnen die de kamer van de vloer tot de zoldering van de buitenwereld afsloten. Langs de zijwanden en aan weerszijden van de schuifdeuren stonden, half in de schemer, rijen boeken in diepe, bruine kasten, die eveneens tot de zoldering reikten.

‘Gaan jullie zitten,’ zei Beerta.

Ze gingen zitten op een canapé die enigszins schuin voor een hoek van de kamer stond, terwijl Beerta tegenover hen in een fauteuil buiten de lichtkring plaatsnam. Van waar Maarten zat, zag hij in de voorkamer een grote tafel met tussen stapels boeken een door een bureaulamp verlichte schrijfmachine. Er zat een papier in de machine en ernaast lag een opengeslagen boek. ‘Was u aan het werk?’ vroeg hij.

‘Ik ben altijd aan het werk,’ antwoordde Beerta. Hij keek Maarten strak aan. ‘Ik heb je lang niet gezien.’ Het klonk als een verwijt.

‘We hebben een jaar in Groningen gewoond,’ zei Maarten. ‘Ik ben daar leraar geweest.’

Beerta knikte. ‘Ik ben ook leraar geweest.’ Alsof hij het daarmee wilde vergoelijken. ‘En wat doe je nu?’

‘Niets.’

‘Niets!’ herhaalde Beerta. Hij spitste zijn lippen, half verbaasd, half ironisch. ‘Ik zou daar geloof ik niet zo opgewekt onder zijn.’ Hij stond op. ‘Willen jullie misschien een kopje thee?’

‘Zou hij het wel prettig vinden dat we komen?’ vroeg Nicolien, toen Beerta de kamer uit was.

‘Natuurlijk vindt hij het prettig,’ zei Maarten beslist, maar hij was er niet gerust op. Hij keek naar een grote, ingelijste tekening van een boerenjongen, een schepping van Toorop of Van Konijnenburg, naar de gebatikte doek die daarachter over de schoorsteenmantel was gedrapeerd en naar de donkere meubelen en geborduurde kussens die de kamer iets onvergankelijks gaven. Die indruk werd nog versterkt door het langzame tikken van een staartklok in de voorkamer. Er hing een wat benauwde, licht geparfumeerde lucht, wat hem vaag herinnerde aan de kamer van zijn grootmoeder, de laatste jaren voor haar dood.

‘En van Klaas de Ruiter hoor ik ook niets meer,’ zei Beerta, de kamer binnenkomend. Hij droeg voorzichtig een theepot onder een roze, bruin en blauw gebreid mutsje, waar het oor en de tuit uitstaken.

‘Die is ook leraar,’ zei Maarten.

‘Dat wist ik,’ zei Beerta droog. ‘Maar dat is toch geen reden om mij niet meer op te zoeken?’

‘Hij heeft het misschien druk,’ zei Nicolien. Ze lachte nerveus. ‘We hebben het allemaal druk,’ zei Beerta, hij trok ironisch met zijn mond, ‘behalve Maarten dan. Willen jullie suiker en melk?’

Ze kregen een Mariakaakje uit een gebloemd trommeltje, waarvan de bloemen door ouderdom slijtageplekken vertoonden.

‘En nu schrijf je zeker aan een proefschrift,’ zei Beerta. Hij keek Maarten vorsend aan, bracht het koekje naar zijn mond en beet er een klein stukje af.

‘Ik schrijf geen proefschrift.’

‘Schrijf je geen proefschrift?’ Het klonk verbaasd, maar Maarten had de indruk dat in die verbazing ironie doorklonk. ‘Ik dacht altijd dat het eerste waar iemand die afgestudeerd was zich toe zette, het schrijven van een proefschrift was.’

‘Dat hebt u toch ook niet gedaan?’

Beerta glimlachte. De ironie was nu duidelijk. ‘Ik ben een heel slecht voorbeeld. Ik zou niet graag zien dat je je daaraan spiegelde.’

Maarten lachte. ‘Ik heb de pest aan mensen die een proefschrift schrijven alleen om de titel. Als je wat te vertellen hebt, kun je dat ook wel zonder proefschrift. En ik heb niets te vertellen.’

‘En wat vindt je vrouw daarvan?’

‘Ik ben het daarmee eens hoor,’ zei Nicolien. ‘Ik zou niet willen dat hij een proefschrift schreef.’ Ze lachte zenuwachtig.

Haar antwoord verbaasde Beerta zichtbaar. Hij trok zijn wenkbrauwen op en keek haar even aan voor hij zich opnieuw tot Maarten wendde. ‘Ik heb mijn hele leven nog nooit één origineel idee gehad,’ zei hij met nadruk, ‘en toch heb ik een proefschrift geschreven. Wat laat, en ik denk ook niet dat iemand het gelezen heeft, behalve mijn promotor natuurlijk, maar ik ben Onze Lieve Heer nog iedere dag dankbaar dat ik het afheb mogen maken.’

Maarten luisterde geamuseerd, zonder erop in te gaan. Hij hoorde voetstappen boven zijn hoofd en vroeg zich af of dat Karel Ravelli was. Hij had, als altijd, de indruk dat Beerta via zijn bezoek de hele wereld bij de neus nam. In zijn ogen was Beerta het levende bewijs dat je jezelf zo van de buitenwereld kunt afschermen dat je onaantastbaar blijft. Dat trok hem aan. ‘Ik zal op een gegeven ogenblik wel weer een baan moeten nemen,’ zei hij op een vraag van Beerta, ‘maar ik denk niet dat ik weer leraar word.’

Beerta leek een ogenblik te aarzelen. ‘Ik heb,’ hij bewoog zijn hoofd even om het stotteren onder controle te krijgen, ‘een vacature,’ hij keek hem ernstig aan, ‘als je wilt, kun je die krijgen.’ Het aanbod verraste Maarten.

‘Ik mag een wetenschappelijk ambtenaar aanstellen voor het werk aan de Atlas voor Volkscultuur,’ zei Beerta, langzaam en precies.

Maarten herinnerde zich vaag, uit zijn studietijd, dat dat één van de projecten was die Beerta voor de oorlog had opgezet. Na de oorlog was het op de lange baan geschoven, omdat het te veel herinnerde aan de belangstelling van de nazi's voor ons volkseigen. Onder de studenten werd er dan ook smalend over gesproken. Nu Maarten zelf een baan zocht, trok hem dat aan. Als er één uithoek was in het Nederlandse wetenschappelijke bestel zonder enige pretentie, dan was het deze. ‘Ik wil het wel proberen,’ zei hij, zonder verder nadenken.

Beerta knikte. ‘Dan moet je er nog maar eens over nadenken en dan moet je me de volgende week maar eens op het Bureau komen vertellen waarom je het wilt proberen.’

Dat voorbehoud werkte op Maarten ontnuchterend. Hij had spijt dat hij op het aanbod was ingegaan en had een ogenblik de neiging zijn woorden weer in te trekken. Ongelukkig luisterde hij naar Beerta, die zich tot Nicolien gericht had, en naar haar antwoorden, zonder de betekenis ervan tot zich te laten doordringen. Pas toen Beerta met de jenever kwam, kwam hij langzaam weer tot zichzelf en toen ze, veel later, weggingen, wist hij wel dat er iets onaangenaams was gezegd, maar niet meer precies wat.

‘Zegt u maar Nicolien hoor,’ zei ze, toen Beerta haar opnieuw met ‘mevrouw Koning’ aansprak.

‘Dag Nicolien,’ zei Beerta plechtig. ‘Ik hoop dat ik jullie spoedig weer zie,’ hij wachtte even, ‘als Maarten op het Bureau zit.’

‘Waarom zei je nou dat je dat wel wilt doen?’ vroeg ze, nadat ze de eerste zijstraat waren overgestoken.

‘Ik moet toch een baan hebben?’ antwoordde hij korzelig.

‘Maar toch niet in de wetenschap?’

‘Wat doet dat er nu toe, of je een baan hebt in de wetenschap, of ergens anders.’

‘Ik dacht dat je ook de pest aan de wetenschap had.’

‘Aan mensen die er status aan ontlenen, ja! Die denken dat het belangrijk is!’

‘Je hoeft niet zo te schreeuwen!’

Hij bedwong zich. ‘Ik schreeuw niet.’ Hij voelde zich door haar woorden in het nauw gedreven en zag geen uitweg.

‘Ik vraag je toch alleen wat?’

‘Wat moet ik dan worden? Weer leraar?’

‘Er zijn toch nog wel andere baantjes te verzinnen als leraar?’

‘Wat dan?’

‘Nou schreeuw je weer!’

‘Wat dan?’ herhaalde hij met overdreven kalmte. ‘We hebben nou wel gezien dat ik dat niet kan, mensen om werk vragen en mijn hand ophouden.’

‘En als ík dan weer een baantje neem?’

‘Voor jou is het nog erger als voor mij.’

Ze gaf daar geen antwoord op. Dat gaf hem zekerheid, genoeg om zijn gedachten te ordenen. ‘Beerta neemt het zelf ook niet serieus,’ zei hij. ‘Hij kan in ieder geval relativeren. En zijn Bureau heeft geen enkel aanzien. Dat wordt door iedereen belachelijk gevonden.’

‘Waarom is het er dan?’

‘Omdat hij wel hersens heeft,’ zei hij overtuigd. ‘Hij doet precies genoeg om zich te handhaven. En iets wat er eenmaal is, schaffen ze zo gauw niet af.’ Hij keek opzij, omdat ze niet reageerde. ‘Als het me niet bevalt, kan ik er toch weer weg? Ik ben toch ook uit dat leraarschap weggegaan?’

‘Ja,’ zei ze aarzelend.

*

Hij kende het Bureau van een stage tijdens zijn studie. Het bevond zich in de tuin van het Hoofdbureau, waarvan het een onderdeel was, en bestond uit drie lokalen. Beerta zat in het achterste lokaal. Het was in tweeën gedeeld. Beerta zat in de helft die uitkeek op de tuin. Zijn kamer bevatte een uitzonderlijk groot bureau met een opbouw, dat lang geleden eigendom van een beroemd taalgeleerde was geweest, een zitje met drie stoelen en een lange tafel, die grotendeels belegd was met stapels boeken en papieren. Tegen de drie wanden waren boekenkasten aangebracht. De deur bevond zich in de hoek bij het raam. In de bovenste helft zaten zes ruiten, waarvan de twee onderste aan de buitenkant bedekt waren met een roze gordijntje zodat Beerta niet in het middelste lokaal, waar juffrouw Haan haar bureau had, naar binnen kon kijken. Behalve juffrouw Haan had daar ook de tekenaar zijn plaats. In het eerste lokaal zat de rest van het personeel, behalve de conciërge, die in een hokje aan het begin van de gang, bij de buitendeur, gehuisvest was. Hij stond op de drempel van zijn hok toen Maarten de deur had opengeduwd en de gang inkwam.

‘Dag meneer De Bruin,’ zei Maarten.

‘Zo Koning,’ zei de man verheugd in plat Amsterdams, ‘dat is lang geleden jongen.’

Het verraste Maarten dat hij herkend werd en er blijkbaar nog bijhoorde. ‘Verdomd lang,’ zei hij glimlachend. ‘Ik heb een afspraak met meneer Beerta.’

‘En hoe gaat het met je vader?’ vroeg De Bruin vertrouwelijk terwijl ze door de lange gang naar de kamer van meneer Beerta liepen, want net als de vader van Maarten was De Bruin een oude socialist. Dat schiep een band, waar Maarten in dit geval van profiteerde. Bovendien was De Bruin een ras-Amsterdammer en dat gaf hem in de ogen van Maarten de superioriteit van de man die op zijn plaats zit. Hij ging Maarten voor, de eerste kamer in, waar Maarten in het voorbijgaan tussen de mensen die daar aan de bureaus zaten zo gauw niemand herkende. Maar de tekenaar, die in het middelste lokaal in een witte jas op een hoge kruk achter een tekenbord bij het raam zat, herkende hij wel en de man hem ook.

‘Ha die Koning!’ riep hij iets te luid. ‘Kom je ook weer eens kijken?’ Hij begon hinnikend te lachen, een zenuwlach, waarbij zijn gezicht enkele ogenblikken tot een grimas verstarde, en strekte zijn hand uit.

Maarten glimlachte gereserveerd. De man irriteerde hem. ‘Dag meneer Van Ieperen,’ zei hij, hem de hand drukkend.

Intussen had De Bruin de laatste deur geopend, na eerst te hebben aangeklopt. ‘Hier is de heer Koning, meneer Beerta.’

‘Laat meneer Koning maar binnenkomen,’ antwoordde Beerta uit de verte. Na de platte, toonloze stem van De Bruin klonk die van Beerta uiterst verfijnd en enigszins vrouwelijk. Hij stond bij zijn stoel toen Maarten binnenkwam, kwam hem stijfjes tegemoet en gaf hem een hand. ‘Ga zitten,’ zei hij ernstig, met een knikje naar het zitje.

Ze zetten zich aan de kleine, ronde tafel, allebei met een boekenkast in de rug.

‘Wil je roken?’ vroeg Beerta.

‘Dank u,’ zei Maarten.

Ze zwegen enige ogenblikken. Beerta keek strak naar hem, een beetje ironisch. Hij trok met zijn mond en spitste zijn lippen. ‘En weet je al waarom je hier wilt komen werken?’

‘In de eerste plaats omdat het geen pretentie heeft.’

Zijn antwoord verraste Beerta. Hij trok zijn wenkbrauwen op. ‘Dat betekent toch niet dat je er hier de kantjes af wilt lopen?’ Hij stotterde even.

‘Nee, dat is de bedoeling niet.’

Beerta keek hem strak aan, alsof hij het gehalte van dat antwoord wilde bepalen.

Maarten glimlachte schuldig. ‘Ik zal het zo goed mogelijk doen, zoals een timmerman een kast maakt.’

‘En wat trekt je er dan bijzonder in aan? Want een kast is het niet.’

‘Dat weet ik natuurlijk nog niet, maar als het is wat ik denk dat het is, dan interesseer ik mij vooral voor de vraag waaróm mensen die dingen geloven en doen, voor de psychologie dus.’ Beerta knikte. ‘Dat heeft mij ook altijd geïnteresseerd.’ Het klonk oprecht, maar zoals bij zoveel wat Beerta zei, had Maarten tegelijk de indruk dat het niet meer was dan een pas in een rituele dans. Dat amuseerde hem.

Ze zwegen enige tijd.

‘Heb je er al over gedacht wat je wilt verdienen?’

De vraag doorbrak de vertrouwelijkheid. ‘Dat weet ik niet,’ weerde hij af. ‘Dat moet u maar bepalen.’

Beerta knikte bedachtzaam. ‘Ik zal de Commissie voorstellen om je aan te stellen.’

Op de terugweg trof Maarten in de eerste kamer Koert Wiegel, de bibliothecaris. Hij kende hem nog uit zijn studietijd.

‘Hé, wat doe jij hier,’ zei Wiegel verbaasd. Het klonk niet bijzonder vriendelijk. Wiegel wekte ook vroeger al de indruk dat Maarten hem een onrecht had aangedaan dat hem niet vergeven was.

‘Ik kom hier misschien werken,’ antwoordde Maarten en hij zag dat een oudere man, die achter Wiegel aan een bureau zat te werken, zijn hoofd optilde en naar hem keek.

‘Je meent het niet,’ zei Wiegel, zonder enige vreugde. ‘Kom even mee.’ Hij liep met kleine, parmantige pasjes voor hem uit naar het achterstuk van het lokaal, dat achter een in de ruimte geplaatste boekenkast verscholen lag. Zijn manier van lopen herinnerde aan die van Beerta en onder studenten werd wel verondersteld dat ze ook als een imitatie begonnen was, zoals zoveel bij Wiegel, want hij was een meester in het imiteren. ‘Je kent de heer Veerman?’ vroeg hij met een knikje naar een dikke man die met zijn rug naar hen toe voor een rij ladenkasten zat, bezig met het insteken van knipsels.

‘Ach meneer Wiegel,’ zei de man, zonder enige aandacht aan Maarten te besteden, ‘ik heb hier toch wel zo'n merkwaardig knipseltje, heel merkwaardig mag ik wel zeggen.’ Hij kwam moeilijk uit zijn gehurkte houding overeind en reikte Wiegel een knipsel aan. Zijn hoofd was vuurrood. Daaronder droeg hij een eveneens rood overhemd, dat aan de hals openhing, en een wijde, vormeloze broek.

‘Straks meneer Veerman,’ weerde Wiegel af, ‘ik heb nu bezoek.’ Hij schoof een stoel bij zijn bureau. ‘Ga zitten,’ zei hij tegen Maarten. ‘Had je niet wat beters kunnen bedenken?’

‘Nee,’ antwoordde Maarten. Omdat hij nooit wist wat deze man meende en wanneer hij een grap maakte, voelde hij zich bij hem slecht op zijn gemak.

Wiegel lachte, zonder veel vrolijkheid. ‘De een weet niet hoe hij hier weg moet komen en de ander komt hier vrijwillig werken. Was er geen plaats aan de Universiteit?’

‘Ik moet er niet aan denken.’ Achter zich hoorde hij Veerman rommelen en steunen. Als hij inderdaad zou worden aangesteld, dan liever niet in deze hoek.

‘Of leraar,’ vervolgde Wiegel.

‘Jij bent toch ook onderwijzer geweest? Dat ben je ook niet gebleven.’

Wiegel lachte. ‘Je kent dat verhaal van die onderwijzer uit Makkum?’

Maarten schudde zijn hoofd.

‘Jammer. Ik ook niet.’ Hij had daar zelf veel plezier om, maar werd plotseling weer ernstig. ‘Maar in ernst. Het is hier best om uit te houden. Als je gevoel voor humor hebt tenminste.’

Nicolien was aan het stofzuigen. Toen hij het huis binnenkwam, keek ze op en zette de stofzuiger met haar voet af. ‘En hoe was het?’

‘Hij zal het aan de Commissie voorstellen.’ Hij glimlachte schuldig.

‘Maar vroeg hij dan niks?’

‘Ik geloof dat ieder antwoord goed geweest zou zijn.’

‘Maar je hebt toch zeker wel gezegd dat je de pest hebt aan de wetenschap?’

‘Ik heb gezegd dat het me aantrekt dat dit werk geen pretenties heeft.’ Hij had de indruk dat dat haar maar half bevredigde, maar ze zei niets. Ze borg de stofzuiger op en ging de keuken in om koffie te zetten. Hij zette zich op de divan en keek voor zich uit. Hij voelde zich leeg en ook wel bedreigd, misschien, hij kon dat niet goed bepalen. Onzin, dacht hij wrevelig, iedereen heeft een baan, voor hetzelfde geld kun je er blij mee zijn. Hij keek op. Ze kwam met de koffie de kamer in. ‘Waarom huil je?’ vroeg hij ontstemd.

‘Ik huil niet,’ zei ze gesmoord. De tranen liepen over haar wangen.

‘Je huilt wel.’

‘Ik had zo gehoopt dat je het niet zou doen. Ik vond het zo fijn samen.’

Dat ontroerde hem. Hij hurkte bij haar stoel en pakte haar hand. ‘Maar iedereen heeft toch een baan?’ Hij schudde haar hand, die slap in de zijne hing. ‘Knol! Iedereen heeft toch een baan?’

‘Behalve wij,’ zei ze snotterend. ‘Geef je zakdoek eens.’

Hij gaf haar zijn zakdoek en wachtte terwijl ze haar neus snoot. ‘En werken is toch een compromis?’ zei ze toen. ‘Dat heb je zelf gezegd!’

‘Maar ik heb nooit gezegd dat ik dat compromis niet zou sluiten.’

‘Maar ik heb het gehoopt! Ik heb gehoopt dat we altijd samen zouden blijven en samen doodgaan.’ Ze begon hard te huilen. Hij lachte, omdat het zo pathetisch was. ‘Dat kan toch nog.’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee! Niet als jij de hele dag naar je werk bent! Ik vond het verschrikkelijk toen je leraar was! Ik was zo blij toen je je ontslag nam en we weer teruggingen naar Amsterdam.’

Hij drukte zijn ontroering weg, stond op en ging weer op de divan zitten. ‘Je moet nu eenmaal geld verdienen. En telkens een ander baantje, dat kan ik niet. Dat is nu wel gebleken. Bovendien kan ik altijd weer ontslag nemen ook.’ Het klonk niet erg logisch. Hij was ook niet in staat tot logisch denken.

‘Je bent lief.’ Ze strekte haar hand uit. ‘Laat me maar. Ik ben niet redelijk. Natuurlijk moet je een baan nemen. Ik kan er alleen niet tegen dat er aan ons leven een einde komt.’

‘Maar er komt toch geen einde aan ons leven?’ zei hij lachend.

‘Je begrijpt wel wat ik bedoel,’ het irriteerde haar dat hij haar niet wilde begrijpen. ‘Aan het leven dat we nu hebben natuurlijk.’

Hij begreep het, maar de gedachte benauwde hem zo, dat hij haar niet hebben wilde.

*

Twee weken later kwam er een brief van het Bureau, gericht aan de heer M. Koning. De tekst luidde: Ik heb de eer U mede te delen, dat de Commissie U in haar gisteren gehouden vergadering met ingang van 1 juli a.s. heeft benoemd tot adjunct-wetenschappelijk ambtenaar. Gaarne zal ik van U vernemen, of U deze benoeming aanvaardt. De Secretaris der Commissie, A.P. Beerta.

Misschien zou Maarten geschokt zijn geweest door het formele karakter van de brief, als het hem niet meteen was opgevallen dat Beerta bij zijn en bij zijn eigen naam de titulatuur had weggelaten, alsof hij daarmee een knipoog gaf. Bovendien zat er in de enveloppe een tweede brief, die ieder spoor van wantrouwen wegnam: Beste Maarten, Na de officiële brief die ik je schreef wil ik je wat minder officieel met een enkel woord schrijven dat ik het een heel prettig denkbeeld vindt, dat je je 31ste verjaardag op ons Bureau zult vieren. Ik vertrek a.s. zaterdagmorgen met vakantie en denk ongeveer een maand weg te blijven, maar ik verheug meeral op je op de eerste dag van je nieuwe werk te zullen begroeten. Ik hoop dat je het naar je zin zult hebben. Intussen met hartelijke groeten, ook aan je vrouw, t.t. A.P. Beerta.

‘Hij schrijft vindt met dee-tee,’ zei Nicolien verbaasd toen ze de brief gelezen had. ‘Dat vind ik nou niks voor meneer Beerta.’

Het verbaasde Maarten ook, maar hij vond het wel menselijk. Het verried een nonchalance die zijn indruk dat er twee Beerta's waren, versterkte.

*

Hij kreeg eerst zijn moeder.

‘Dag Maarten,’ zei ze hartelijk. ‘Ik zal Klaas even roepen.’

Terwijl hij wachtte, hoorde hij dichtbij het zingen van de vogel, en veel verder, diep in het huis, de stem van Klaas. De kamerdeur piepte, zijn voetstappen kwamen dichterbij, het rommelde in de hoorn. ‘Hoi!’

‘Ha!’ zei Maarten. ‘Hoe gaat het?’

‘Belazerd. Maar dat wist je al, anders zou je het niet gevraagd hebben. Ik ken je.’

‘Dat denk je in ieder geval.’

‘Ken ik je niet soms?’ vroeg Klaas met gespeelde boosheid. ‘Wat zullen we nou krijgen?’

‘Ik heb een baan. Bij Beerta.’

Het was even stil. ‘Bij Beerta?’ - zijn stem klonk plotseling mat. ‘Waarom in godsnaam?’

‘Omdat ons geld op was.’

‘Dan hoef je toch nog niet een baan bij Beerta te nemen?’

Zijn reactie verraste Maarten. Van Klaas had hij eerder instemming verwacht. ‘We waren toevallig bij hem op bezoek en toen bleek dat hij een baan had, aan de Atlas voor Volkscultuur.’ Het klonk als een verontschuldiging.

‘Waarom ben je dan niet liever leraar geworden? Er zijn vacatures genoeg op het ogenblik.’

‘Omdat ik dat een ramp vond. Alsof ik rechtop doodging.’

‘Ik vind het anders heel inspirerend.’

‘Ja, jij! Jij gelooft in de omgang met de jeugd.’ De reactie van Klaas irriteerde hem. Hij had het gevoel dat ze dit gesprek nu al wel honderdmaal gevoerd hadden, in ongeveer dezelfde bewoordingen. Van de illusie dat je jong blijft door voor een volstrekt onkritisch publiek opbouwende praatjes over hun toekomst te houden, was in het jaar dat hij leraar was geweest niets over gebleven, als hij haar ooit gehad had. Bovendien was hij tot de overtuiging gekomen dat je met het verplicht toedienen van op maat gesneden, geprogrammeerde kennis meer kwaad dan goed doet, een standpunt dat bij Klaas elke keer als hij het in hun gesprekken probeerde toe te lichten grote ergernis wekte. ‘Anders zou ik geen leraar geworden zijn.’

‘En daarom wil ik geen leraar meer zijn.’

‘Nou tabee,’ zei Klaas humeurig. ‘Het ga je goed.’ De hoorn werd neergelegd.

‘Wat zei hij?’ vroeg Nicolien.

‘Hij vindt dat ik weer leraar had moeten worden.’ Hij probeerde de reactie van Klaas in haar verband te plaatsen, maar hij zag er geen kans toe. Van zijn vrienden was juist Klaas degeen die het contact met Beerta onderhouden had. Hij herinnerde zich dat hij hem nog had willen vertellen dat Beerta naar hem had gevraagd. Door de onverwachte wending in het gesprek was daar niets van gekomen. ‘Er was iets dat hem niet zinde,’ zei hij nadenkend.

‘Telefoongesprekken met Klaas lopen altijd verkeerd. Je kunt met Klaas niet telefoneren.’

Dat leek hem een aannemelijke verklaring.

*

‘Je kunt tussen de middag zeker niet naar huis komen,’ zei ze. Dat leek hem onwaarschijnlijk. Hij was vergeten hoelang hij tussen de middag vrij had, maar zeker niet langer dan een uur en van hun huis naar het Bureau was minstens twintig minuten. ‘Hoeveel brood wil je dan mee?’

‘Vier boterhammen maar,’ besliste hij, ‘en een plak koek.’

Ze sneed ze af, belegde ze met kaas en appelstroop en deed ze in zakjes.

‘En een appel.’ Hij stond op en nam een appel uit de fruitschaal op de schoorsteenmantel.

‘Hoe wou je ze eigenlijk meenemen? In je schooltas?’

Dat leek hem te gek. Met een aktetas aan je hand naar je werk, dat was te deprimerend. ‘Ik doe ze wel in mijn zakken.’

‘Propt dat niet?’

Hij vond zelf dat het wel ging, al was het geen ideale oplossing. De appel moest hij in de hand dragen.

‘En hoe doe je het dan met drinken?’

Dat wist hij ook niet. Het probleem irriteerde hem. ‘Ik zie wel,’ kapte hij af.

Ze liep met hem mee naar de deur. Een beetje verlegen stonden ze tegenover elkaar. Hij lachte. ‘Dag Knol.’ Hij tikte even op haar hoofd en gaf haar een zoen. Ze had tranen in haar ogen. ‘Niet huilen hoor.’

‘Nee, ik huil ook niet. Ik vind het alleen zo vervelend voor je. En nog wel op je verjaardag.’

‘Dat maakt het alleen maar feestelijker.’ Maar toen hij de deur achter zich sloot en zich afwendde, was het hem zwaar te moede. Gedachteloos en zonder iets te zien liep hij de Jordaan door, waar ze woonden, kruiste de vier grachten, stak de Voorburgwal en de Dam over, de Damstraat in. Het was volop zomer. Zo vroeg in de ochtend, een maandagochtend, was het nog stil op straat, een zomerse stilte, waarvan hij zich vaag bewust was.

De Bruin deed hem open. In het eerste lokaal was nog niemand, in het tweede ook niet, maar de tas van juffrouw Haan stond op haar bureau en toen hij doorliep naar de kamer van Beerta kwam ze juist diens deur uit. Toen ze hem zag, liet ze de deur halfopen staan. ‘Dag juffrouw Haan,’ zei hij.

‘Dag meneer Koning,’ zei ze, zonder een spoor van vriendelijkheid.

‘Maarten Koning,’ verbeterde hij, in een onhandige poging haar uit te nodigen hem te tutoyeren. Ze negeerde dat en liep langs hem naar haar bureau. Verward, vernederd door zijn eigen vriendelijkheid die hij als onderdanigheid voelde, ging hij de kamer van Beerta binnen.

Beerta stond rechtop naast zijn bureau en keek hem strak aan. ‘Ik feliciteer je met je jaardag,’ zei hij terwijl hij hem een hand gaf. ‘En ik hoop dat deze dag voor jou de eerste is van een voldoening brengende wetenschappelijke carrière.’

Maarten glimlachte. ‘Ik hoop het ook.’ Voor zijn gevoel werd met deze woorden een samenzwering bezegeld. Hij keek om zich heen, onzeker over wat er van hem verwacht werd.

‘Ik had ge-d-dacht dat je de eerste weken maar bij mij op de kamer moet zitten,’ zei Beerta voor hij iets kon vragen, ‘dan kan ik je inwerken. Ik heb daarvoor een plaatsje vrijgemaakt op de t-tafel.’ Hij knikte naar de tafel, waarop tussen de stapels boeken en geschriften een wak was gemaakt. Achter het wak stond een eenvoudige, ouderwetse stoel met een ingezakte pluche zitting. Maarten liep er aarzelend heen en legde zijn appel aan de rand van zijn gebied.

Beerta haalde een zilveren horloge uit de borstzak van zijn colbertjasje en raadpleegde het. ‘Maar eerst zal ik je aan het overig personeel voorstellen.’

Juffrouw Haan en Van Ieperen kende hij al. Van Ieperen gaf hem toen hij achter Beerta voorbijkwam een knipoog en grimaste, met een beweging van zijn hoofd, om duidelijk te laten merken dat hij het allemaal flauwekul vond. Maarten negeerde dat en liep achter Beerta aan naar het eerste lokaal. Daar bevond zich op dat ogenblik alleen een lange, magere jongen. Hij stond bij één van de vier bureaus, die twee aan twee in het voorste gedeelte van het lokaal stonden, voor de boekenkast die als scheidingswand diende. Beerta liep met kleine pasjes op hem toe en bleef voor hem staan. De jongen was zeker een hoofd groter. ‘Waar is Meierink?’ vroeg hij.

De jongen keek hem onbeschaamd aan. Hij had sluik, blond haar en een mager, fanatiek gezicht met holle wangen. ‘Hoe kan ik dat weten?’ vroeg hij onverschillig. ‘Ben ik mijn broeders hoeder?’

Het antwoord scheen Beerta te amuseren. Hij glimlachte en trok met zijn mond. ‘Nee, dat zou me verbazen.’ Hij wendde zijn hoofd in de richting van Maarten. ‘Mag ik je voorstellen aan de heer Koning? De heer Koning komt hier werken aan de Atlas voor Volkscultuur.’

De jongen gaf Maarten achteloos een hand: ‘Teun Nijhuis.’

Op dat ogenblik ging de deur naar de gang open en kwam een wat oudere man binnen. Maarten herkende hem en begreep dat dit Meierink moest zijn. De man schrok toen hij Beerta zag staan.

Beerta had zich opgericht en keek hem strak aan. ‘Dag meneer Meierink,’ zei hij afgemeten. ‘U bent te laat.’

‘Het spijt me, meneer Beerta,’ hij had een wat zeurderige stem, alsof hij te moe was om te praten, ‘maar het is gisterenavond weer laat geworden en toen had ik moeite met mijn bed uitkomen.’

‘Voor mij is het ook laat geworden,’ zei Beerta koel, ‘maar ik ben wel op tijd.’

‘Ja, u kunt daar misschien tegen, maar ik heb er moeite mee.’

Beerta negeerde dat. ‘Wanneer doet u nu uw mondeling examen?’

‘Over drie weken. Maar ik ben bang dat het wel weer niet zal lukken, want ik hoorde gisteren dat mijn schriftelijk niet zo best was.’

‘U moest eens wat minder laat naar bed gaan en wat meer zelfvertrouwen hebben,’ vond Beerta. Hij maakte een gebaar naar Maarten. ‘Dit hier is de heer Koning.’

‘Aangenaam kennis te maken,’ zei Meierink terwijl ze elkaar een hand gaven.

‘De heer Ter Haar is ziek en Balk is met vakantie,’ zei Beerta zonder hen tijd te geven de kennismaking te verdiepen. ‘Dat zal dus nog even moeten wachten.’ Hij liep door naar de ruimte achter de boekenkast, waar Wiegel en Veerman zaten. Veerman zat net als de vorige keer achter de houten ladenkasten knipsels te lezen, Wiegel bladerde in een boek. Hij stond op toen Beerta en Maarten de hoek om kwamen en groette hen, Beerta beleefd, Maarten met zijn voornaam. ‘Jullie kent elkaar al?’ begreep Beerta.

‘Als de dag van gisteren,’ grapte Wiegel. ‘Al wil ik daarmee niet zeggen dat de heer Koning van gisteren is.’

‘Kent u de heer Koning al?’ vroeg Beerta aan Veerman.

Veerman keek verstrooid op, met zijn gedachten elders. ‘Ik geloof het niet. Ik heb geloof ik niet de eer.’

‘De heer Veerman verzorgt het knipselarchief,’ verduidelijkte Beerta. ‘En dat doet hij voortreffelijk.’

‘Daar moet ik toch nog eens een gesprek met u over hebben, meneer Beerta,’ zei Veerman. Hij sputterde een beetje onder het praten en het leek of zijn grote, rode hoofd nog verder opzwol, alsof hij met moeite een opkomende drift onderdrukte. ‘Dat zal gebeuren zodra ik daarvoor de gelegenheid vind,’ weerde Beerta af.

‘De heer Veerman is in zijn tijd een begaafd hardloper geweest,’ vertelde hij, toen ze via de gang door de achterdeur het lokaal van juffrouw Haan weer binnengingen. ‘Ik neem aan dat hij toen slanker was.’ Ze gingen zijn kamer in. ‘Eenmaal per jaar bedreigt hij me met de d-dood. Dus je moet maar een beetje vriendelijk tegen hem zijn.’

Maarten sloot de deur achter hen. ‘Wat is dat voor examen dat Meierink doet?’

‘Meierink is een sufferd. Maar hij zit tenminste elke zondag onder de kansel. D-daarom heb ik hem aangesteld.’

‘Is dat een voorwaarde?’

Beerta draaide zich naar hem om en keek hem met opgetrokken wenkbrauwen aan. ‘Het geeft iemand een v-voorsprong. En daarbij is hij ook nog lid van de pvda. D-dat zijn zaken die bij mij zwaar wegen.’

Maarten lachte. Hij kon niet bepalen wat Beerta er van meende, maar de ironie was onmiskenbaar.

‘Maar nu je werk.’ Hij trok een la van zijn bureau open en overhandigde Maarten een stapeltje met tekentjes bedrukte kaarten van Nederland en Vlaams-België. ‘Jouw eerste taak is om deze kaarten van een commentaar te voorzien, met uitzondering van het commentaar bij de kaarten van het dwaallicht, die neem ik voor mijn rekening. Ik ga nu aan mijn werk. Als je iets te vragen hebt, mag je me onderbreken.’ Hij wendde zich af en ging met zijn rug naar Maarten toe aan zijn bureau zitten. Terwijl deze de kaarten meenam naar zijn plaats, trok hij zijn schrijfmachine naar zich toe, draaide er een paar blaadjes in met carbonpapier ertussen, pauzeerde even en begon toen met één vinger verbazend snel te tikken. Dat Maarten achter hem zat, scheen hem niet in het minst te hinderen.

Maarten maakte de ruimte op de tafel wat groter, stond weer op om de pakjes brood uit zijn zakken te leggen en sloeg werktuiglijk de kaarten om. De eerste drie gingen inderdaad over het dwaallicht, de volgende over andere, zeer uiteenlopende onderwerpen uit de sfeer van het volksgeloof, maar hij was te afwezig om de betekenis van een en ander in zich op te nemen. Bovendien werd hij afgeleid door de nabijheid van Beerta. Terwijl hij gedachteloos naar de laatste kaart keek, werd hij zich voor het eerst die dag bewust van een bodemloze triestheid, die nu als een vloedgolf opkwam en waarin hij dreigde te verdrinken. Hij vermande zich door zichzelf te dwingen de betekenis van het opschrift van de kaart tot zich te laten doordringen. Ze gaf een overzicht van de verspreiding van het geloof in kabouters in Nederland en Vlaams-België, en was bedekt met rode en groene bolletjes, driehoekjes, vierkantjes, kruisjes en streepjes, waarachter de antwoorden op de vragenlijsten schuilgingen, die hij uit zijn studietijd kende. Hij keek naar de tekentjes en probeerde een patroon in de chaos te vinden, zonder succes. Het enige houvast in de ruimte waren het driftige tikken en het regelmatig terugkerende belletje van de machine van Beerta. Dat tikken werd pas wat trager toen De Bruin binnnenkwam met de koffie.

‘Koffie meneer Beerta?’ vroeg De Bruin.

Het tikken hield abrupt op. ‘Warempel wel,’ zei Beerta. ‘Koffie van De Bruin! Stel je voor dat ik die zou overslaan!’

De Bruin grinnikte. ‘De koffie van De Bruin is bruin,’ grapte hij. Terwijl hij het blad tussen de stapels boeken schoof, trok Beerta zijn stoel met een ruk scheef en keek vergenoegd toe. ‘Twee schepjes suiker maar?’ vroeg De Bruin. Hij gaf Maarten een knipoog. Maarten begreep dat dit spel vaker werd gespeeld.

‘Nog maar eentje,’ zei Beerta. Hij spitste zijn lippen. ‘Het lepeltje moet erin blijven staan.’

De Bruin gooide er nog een volle schep bij en goot er een grote plas melk in. ‘Meneer Beerta wil altijd lammetjeskoffie, nietwaar meneer Beerta?’

‘Zoals mijn moeder ze zette,’ zei Beerta genietend.

‘Jij ook Koning?’ vroeg De Bruin.

‘Geen lammetjeskoffie!’ waarschuwde Maarten.

Het was een grijze plas, die hij maar moeilijk door zijn keel kon krijgen. Niet iets om naar uit te zien.

‘Wie heeft die kaarten eigenlijk gemaakt?’ vroeg hij, toen De Bruin de kamer weer uit was.

Beerta zat met het kopje in zijn hand en wiegde het zachtjes in de rondte voor hij een slok nam. ‘Enkele studenten onder mijn leiding.’ Hij smakte met de lippen. ‘Eén van hen zul je nog ontmoeten. Die is met vakantie. Hein de Boer, een boerenzoon.’ Hij sprak het laatste woord heel precies uit, met duidelijke ironie. ‘Een aardige jongen, maar een beetje een scharrelaar.’

Het was Maarten niet duidelijk wat hij zich daarbij voor moest stellen. ‘En is er ook een voorbeeld hoe zo'n commentaar gemaakt moet worden?’

Beerta keek hem van opzij aan, met opgetrokken wenkbrauwen. ‘Nee, daar ben jij nu juist voor aangesteld.’

Om half één precies hield Beerta met tikken op. Hij tilde de schrijfmachine op de tafel, haalde een servet, een bordje, een mes, een botervloot en een pakje hagelslag uit een la van zijn bureau, spreidde de servet uit en installeerde zich. Het brood kwam uit een trommeltje uit zijn aktetas.

‘Hoelang hebben we eigenlijk tussen de middag?’ vroeg Maarten.

‘Drie kwartier,’ antwoordde Beerta.

‘En mag je die ook buiten doorbrengen?’

‘Die mag je doorbrengen waar je wilt, als je maar op tijd weer terugbent.’

Hij liep naar de Amstel en at zijn brood en zijn appel op een bank aan het water. Het was warm. Het water schitterde in de zon. Aan de overkant reed een tram langs. Het drong allemaal nauwelijks tot hem door. Het was of hij zich in een afgesloten ruimte bevond, afgescheiden van de buitenwereld, niet in staat tot ook maar één zinnige gedachte.

Wiegel en Nijhuis stonden achter de boekenkast te praten, Veerman was er niet, zijn stoel stond achteruitgeschoven, met zijn tas, een oude boodschappentas, ernaast. Ze sloegen geen acht op hem. Wiegel maakte een gewaagd grapje, Nijhuis leunde tegen de boekenkast en luisterde lui. ‘Cherchez la femme,’ besloot Wiegel. Nijhuis glimlachte vermoeid, terwijl Wiegel zich tot Maarten wendde. Maarten glimlachte ook, hoewel hij de grap niet gevolgd had. ‘Hebben we ook litteratuur over de kabouters?’ vroeg hij.

Wiegel richtte zich wat op, bracht zijn handen op zijn rug en wipte op zijn tenen. ‘D-de k-kabouters,’ zei hij, zijn kin omhoog brengend en Maarten strak aankijkend. Hij knipoogde. Maarten lachte. De imitatie was perfect.

‘N-natuurlijk hebben we l-litteratuur over de kabouters,’ vervolgde Wiegel. ‘Ik ga wel even met je mee,’ zei hij toen op gewone toon, ‘het staat op de kamer van Beerta.’

Beerta zat te tikken en keek niet op of om toen ze de kamer inkwamen en naar de boekenkast tegen de achterwand liepen. Zonder een ogenblik te aarzelen trok Wiegel een deel van een omvangrijk, veeldelig standaardwerk uit de kast, bladerde er even in en reikte het Maarten aan. ‘Begin hier maar eens mee, d-daar ben je wel even zoet mee.’ Hij stotterde opnieuw, maar dit keer was het niet duidelijk ofhij dat met opzet deed. Terwijl hij de kamer weer uitliep, zette Maarten zich op zijn stoel. Hij keek naar het titelblad, sloeg de plaats die Wiegel hem had aangewezen op, keek hoeveel bladzijden het artikel telde en begon te lezen. Wat hij las, was nieuw voor hem en verbazingwekkend. Voor de schrijver of de schrijvers, want het artikel bestond uit een groot aantal paragrafen met telkens een lange lijst verwijzingen naar verdere litteratuur, waren kabouterverhalen geen kindersprookjes, zoals hijzelf altijd gedacht had, maar herinneringen aan een voorchristelijk verleden, die tot op de huidige dag mondeling van generatie op generatie waren overgeleverd. Over de aard van die herinneringen leken ze het niet eens. Sommigen zagen er de resten in van een voorchristelijke voorouderverering, anderen zochten er een volk van kleine, donkere mensen achter, die door onze voorouders onderworpen waren of verdreven naar de uithoeken van Europa, waar ze zich verspreid, in onherbergzame streken, misschien wel tot op de huidige dag hadden weten te handhaven. Hij las dat met stijgende verbazing en ongeloof, gehinderd door vaagheden en onduidelijkheden in de tekst, die hij deels aan zijn gebrekkige kennis van het onderwerp, deels aan zijn Duits weet. Toen hij het artikel uit had, had hij er nog geen tiende van begrepen. Hij leunde naar achteren en keek gedachteloos voor zich uit met het gevoel zonder kaarten en kompas aan de rand van een onherbergzaam gebied te staan. Beerta was opgehouden met tikken. Maarten zag hoe hij een kroontjespen in een potje met inkt doopte en zich vooroverboog naar zijn papier. Zijn pen kraste. Hij richtte zich op, vouwde het papier in vieren, deed het in een enveloppe, likte aan zijn vinger en plakte de enveloppe dicht. Terwijl hij dat deed, keerde hij zich langzaam om en keek over zijn bril naar Maarten. ‘Je weet dat je op je jaardag een uur vroeger naar huis mag?’ zei hij.

Zijn schoonmoeder zat in de voorkamer, in de baan zon die door de vitrages naar binnen viel. Nicolien zat in de stoel voor de tussendeur naar de achterkamer en zag hem binnenkomen toen hij de buitendeur openduwde. ‘Ha die Jansen,’ zei hij tegen zijn schoonmoeder.

‘Ha die Pietersen,’ antwoordde ze, terwijl hij zich naar haar overboog en haar een zoen gaf. ‘Nog wel gefeliciflapstaart.’

Hij lachte en gaf Nicolien ook een zoen.

‘Wat ben je vroeg,’ zei ze. ‘Hoe was het?’

‘Omdat ik jarig ben.’

‘Hoe was het?’ herhaalde ze.

‘Eerst even verkleden.’ Hij trok de tussengordijntjes dicht, verkleedde zich en waste zijn handen.

‘En je hebt ook een baantje, hè?’ zei zijn schoonmoeder toen hij de kamer weer inkwam.

Hij knikte.

‘O, jongen, wat heerlijk! Daar nemen we er toch zeker een op?’ Hij lachte.

‘En, hoe was het?’ vroeg Nicolien gespannen.

Hij ging op de divan zitten. ‘Idioot.’

‘Idioot?’ - er was verontwaardiging in haar stem. ‘Niet verschrikkelijk?’

‘Ach, verschrikkelijk.’ Het woord was hem te groot. Als het verschrikkelijk was, zou de gedachte dat hij er morgen weer naartoe moest helemaal onverdraaglijk zijn.

‘En wat moet je daar nou doen?’ vroeg zijn schoonmoeder.

Hij keek naar haar. ‘Ik moet een stuk schrijven over de kabouters.’

‘Over de kabouters?’ Ze lachte ongelovig. ‘Je houdt me voor de mal.’

‘Ik houd u nooit voor de mal.’

‘Over kabouters! Een volwassen man!’

Hij lachte verlegen, maar ook geamuseerd. ‘Gelooft u niet in kabouters?’

‘Ach malle jongen, houd toch op. Kabouters!’

‘Maar toen u jong was, zaten er toen geen kabouters in de Scheveningse bosjes?’

Ze lachte, zonder antwoord te geven. Het was duidelijk dat ze dacht dat hij haar voor de gek hield.

‘In de Bosjes van Pex zaten ze wel,’ hield hij vol. ‘Daar was een boom met een gat erin en als we daar langskwamen, dan riep ik in dat gat,’ hij deed de stem van een kind na, ‘kaboutertje, kaboutertje! Later hebben ze daar gaas voor gespannen. Toen zijn ze verdwenen.’

‘Ach, kinderpraatjes.’

‘En als kinderen en gekken nu eens de waarheid spreken?’

‘Plaagbeest. Dat mag je niet.’

‘Je moeder gelooft niet meer in kabouters,’ zei hij tegen Nicolien, die net de kamer weer inkwam.

‘Zou je niet liever eens een borrel inschenken?’ antwoordde ze. Hij merkte dat ze geïrriteerd was. Hij vermoedde dat de aanwezigheid van haar moeder haar irriteerde, maar het gaf hem toch een vaag gevoel van schuld. Alsof hij iets gedaan had dat niet in de haak was.

*

Tegen elf uur trok Beerta zijn stoel opzij en stond op. Hij haalde een spiegeltje en een kammetje uit zijn zak, wendde zich naar het licht, kamde zijn haar en keek nog even naar zijn gezicht. Hij pakte zijn tas, een dunne, bruine aktetas, en draaide zich met de tas stijf naast zich naar Maarten om. ‘Ik ga nu naar een vergadering in Arnhem.’ Hij knipperde met zijn oog, perste zijn lippen samen en stotterde even voor hij zijn zin vervolgde. ‘Daarvan zal ik wel niet voor sluitingstijd terug zijn, maar je kunt zeggen, als er iemand belt, dat ik vanavond thuis te bereiken ben.’

Maarten knikte. ‘Ik zal het zeggen.’

‘Dat is je geraden.’ Hij liep met kleine stappen naar de deur. ‘Tot morgen.’

‘Dag meneer Beerta.’

Beerta sloot de deur achter zich. ‘Ik ga nu naar een vergadering in Arnhem,’ hoorde Maarten hem zeggen. ‘Daarvan zal ik wel niet voor sluitingstijd terug zijn.’

‘En wat als er iemand voor je belt?’ - de stem van juffrouw Haan.

‘Dan kun je zeggen dat ik vanavond thuis te bereiken ben.’

Maarten hoorde zijn voetstappen zich verwijderen en toen de deur van de eerste kamer.

Toen Beerta weg was, was het heel stil. Alleen wat vaag rumoer van de straat door het openstaande raam. In de achterste helft van de kamer, achter de boekenkast en de glazen wand, verschoof een stoel. Daar was iemand. Wie dat was, wist hij niet. Omdat het de man van een ander Bureau was, een één-mans-Bureau dat bij dat van Beerta was ondergebracht, tot diens ongenoegen naar Maarten begrepen had, was hij niet aan hem voorgesteld. Hij boog zich weer over het artikel over de kabouters, waarop hij greep probeerde te krijgen. Nu hij alleen was, ontspande hij enigszins, maar het lukte hem slecht zich te concentreren, alsof de tekst achter dik glas lag.

Om twaalf uur belde hij na enige aarzeling Nicolien vanaf het bureau van Beerta.

‘Is Beerta er niet?’ vroeg ze.

‘Die is naar een vergadering.’

‘En ben je nu alleen?’

‘Ja.’ Hij merkte dat ze geen van tweeën wisten wat ze tegen elkaar moesten zeggen. ‘Hoe gaat het nu met moeder?’

‘Goed. We gaan straks naar de stad.’

‘Doe haar de groeten.’

‘Ja.’ Het was even stil. ‘Waar ben je nu mee bezig?’

‘Met die kabouters.’

Er viel opnieuw een stilte.

‘Gek, hè?’ zei ze toen.

‘Ja, gek,’ antwoordde hij.

Hij at zijn brood op het papier waarin het verpakt had gezeten, naast het boek, schilde zijn appel, stak het papier weer bij zich en gooide de schillen toen hij ging wandelen in de vuilnisbak bij de voordeur. Hij liep opnieuw naar de Amstel en zat op dezelfde bank, maar de stad was hem vreemd, alsof hij er niet woonde.

Hij was nog niet lang terug op zijn plaats toen er werd opgebeld.

‘Voor meneer Beerta,’ zei de telefonist van het Hoofdbureau. ‘Neemt u het even aan?’

‘Met Koning,’ zei Maarten.

Het was even stil. ‘Ik had naar meneer Beerta gevraagd,’ zei een hoge, geaffecteerde stem.

‘Meneer Beerta is naar een vergadering.’

‘Weet u dan misschien waar ik hem bereiken kan? U spreekt met 't Mannetje.’ Net als Beerta sprak hij de woorden heel precies uit. ‘Ik ben voorzitter van de Boerenwagenclub en ik wilde met meneer Beerta een afspraak maken voor een bestuursvergadering.’

De stem en de naam van de club amuseerden Maarten. Ze suggereerden een verborgen wereld van heimelijke perversiteiten. ‘U kunt hem vanavond thuis bereiken,’ antwoordde hij vriendelijk. Ik ben in een bordeel terechtgekomen, dacht hij terwijl hij de hoorn weer neerlegde. Hij glimlachte. De Boerenwagenclub! Hoe verzin je het. Op dat ogenblik ging achter hem de deur open. ‘Was dat telefoon voor meneer Beerta?’ hoorde hij juffrouw Haan zeggen. Hij draaide zich om. Ze stond in de deuropening met de kruk van de deur in haar hand. ‘Ja,’ zei hij, ‘een meneer 't Mannetje, voor een afspraak over een bestuursvergadering van de Boerenwagenclub.’

‘Wilt u dan voortaan de telefoon aan mij doorgeven!’ zei ze driftig. ‘Ík ben zijn plaatsvervangster! U niet!’ Haar gezicht trok van woede. Voor hij antwoord kon geven, sloeg ze de deur met kracht weer dicht.

Hij had even tijd nodig om de aanval te verwerken. Pas toen hij weer op zijn stoel zat, sloeg een golf van drift door hem heen. Hij voelde zich vernederd en bedreigd, en het duurde lang voor hij die gevoelens weer meester was. Hij probeerde te werken, maar slaagde er niet in zijn gedachten bij het artikel te houden. De Bruin bracht thee. Hij dronk zijn kop gedachteloos leeg. Tenslotte stond hij op. Juffrouw Haan zat achter haar bureau te werken. Ze keek niet op. Van Ieperen gaf hem een knipoog, waar hij met een flauwe glimlach op reageerde. In het eerste lokaal was alleen Meierink. Hij las de krant. ‘Is Nijhuis er niet?’ vroeg Maarten.

‘Ik weet niet waar Nijhuis is,’ antwoordde Meierink lijzig, zonder van zijn krant op te kijken.

Nijhuis stond in de gang met De Bruin te praten. Hij leunde tegen de deurpost van diens hok. De Bruin steunde met één hand op het tafeltje naast het kleine, groene gasstel, waarop een ketel water voor de tweede kop thee stond. Het was een grote, gedeukte aluminium ketel. ‘En as je nou maar niet denkt dat je daar een cent voor krijgt,’ kankerde De Bruin, ‘terwijl je er toch evengoed op zondag helemaal voor naar het Bureau komt!’ Hij brak af omdat hij Maarten naast Nijhuis zag verschijnen. ‘Zo, Koning,’ zei hij opgewekt. ‘Jij komt zeker voor je tweede kop thee! Je zult nog even moeten wachten, vriend.’ Maarten glimlachte. ‘Hebben jullie ook papier en fiches?’ vroeg hij aan Nijhuis.

Nijhuis tilde zijn kin op en keek hem vanuit de hoogte aan. Het vage, kleurloze licht dat door het matglas in het hok viel, accentueerde zijn holle gezicht. ‘Hoeveel heb je nodig?’

‘Honderd?’ probeerde Maarten.

Het kantoorbehoeftenmagazijn bevond zich in een hoek van de gang, in een hok met een hoog, vuil raam. Nijhuis gaf hem een blocnote en drie pakken fiches. ‘Nog meer?’ vroeg hij.

‘Heb je ook nog een kaartenbak?’

Nijhuis keek langs de schappen maar zag geen kaartenbak. ‘Ga maar mee.’

Ze liepen door naar de eerste kamer, naar het bureau van Nijhuis. Op de hoek stonden drie dubbele kaartenbakken opgestapeld. Nijhuis maakte de bovenste leeg, stapelde de papieren en fiches die zich erin bevonden op zijn bureau en gaf de bak aan Maarten.

‘Heb jij die niet nodig?’

‘Dat is alleen maar ouwe rotzooi. Is één genoeg?’

Al die tijd had Meierink onbewogen de krant zitten lezen, zijn mond een beetje open, zijn bril wat naar voren.

Toen Maarten met zijn kaartenbak en fiches door het middelste lokaal terugliep, zat juffrouw Haan niet meer achter haar bureau. Van Ieperen maakte een beweging met zijn elleboog, alsof hij Maarten een por wilde geven. ‘Had Dientje het weer op haar heupen?’ Hij grinnikte. ‘Niets van aantrekken, hoor. Gaat wel weer over.’

‘Nee hoor.’ De man stond hem tegen.

Veilig terug op zijn kamer, schoof hij de stapels boeken en tijdschriften van Beerta nog dichter tegen elkaar, zette de kaartenbak op de vrijgemaakte plaats en zette de pakjes fiches er rechtop in. Hij ging zitten zonder zijn stoel aan te schuiven en keek van een afstand naar het boek waarin hij had zitten lezen. Hij voelde zich moedeloos.

*

‘Als u er niet bent, wie neemt dan de telefoon aan?’ vroeg Maarten.

Beerta hield op met werken en draaide zich met opgetrokken wenkbrauwen naar hem om. ‘Jij.’

‘Omdat juffrouw Haan daar bezwaar tegen maakt.’

Beerta stond op, liep naar de deur, deed hem open en keek omzichtig in de andere kamer. ‘Juffrouw Haan is een bijzondere vrouw,’ zei hij nadat hij de deur weer gesloten had, ‘maar ze heeft een wat moeilijk karakter. Je moet je daar niets van aantrekken. Dat hebben vrouwen wel meer.’ Hij was naast de tafel blijven staan en keek naar hem. ‘Je zult hebben gehoord van de moeilijkheden die ik met haar heb gehad?’

‘Ja.’ Toen hij nog studeerde, deden daarover gepeperde verhalen de ronde.

‘Dat is de laatste tijd wat verbeterd, maar jouw komst heeft haar weer enigszins uit haar evenwicht gebracht. Je moet haar dat maar niet kwalijk nemen.’

Maarten schudde vaag zijn hoofd, zonder antwoord te geven. ‘Je hebt een kaartenbak van Nijhuis gekregen?’ vroeg Beerta met een knikje naar de bak.

‘Ik ben begonnen met het verzamelen van litteratuur.’

‘Geeft dat geen krassen?’

‘Nee.’ Hij tilde de bak op.

Beerta boog zich naar voren en wreef met zijn wijsvinger over de plek waar de bak gestaan had, een smalle, benige vinger. ‘Ik zou daar toch voorzichtig mee zijn.’ In het gebaar en de klank van zijn stem was een verborgen sensualiteit. ‘Je kunt daar beter een kartonnetje onder leggen.’ Hij liep naar zijn bureau en kwam met een paar kartonnetjes terug die hij uit een van de vele vakken haalde.

Enigszins geïrriteerd, maar ook wel geamuseerd, legde Maarten de kartonnetjes onder de bak en ging door met het overschrijven van de litteratuur die in de noten bij het artikel genoemd werd. Beerta bracht zijn schrijfmachine van de tafel naar zijn bureau en begon te tikken. De Bruin bracht de koffie. Wiegel kwam binnen met een stapeltje boeken. Hij bleef bij het bureau van Beerta staan en wachtte, maar Beerta tikte driftig door, zonder aandacht aan hem te besteden. ‘Ik heb hier een paar nieuwe boeken, meneer Beerta,’ zei Wiegel tenslotte. ‘Ik neem aan dat u die zelf in de kast wilt plaatsen?’

‘Zet u ze daar maar neer,’ antwoordde Beerta, zonder het tikken te onderbreken.

‘En ik wilde u nog zeggen dat ik morgen voor drie weken met vakantie ga.’

Beerta hield abrupt met tikken op en keek hem over zijn bril aan, een dunne, randloze bril. ‘Vakantie!’ - alsof dat bericht ongehoord was. ‘Waar gaat u naartoe?’

‘We gaan met de kinderen naar de Veluwe.’

‘Naar de Veluwe nog wel! Ik ga nooit met vakantie.’

Wiegel perste zijn lippen op elkaar, zoals Beerta, en stotterde even. ‘Ik d-dacht dat u onlangs nog met vakantie was geweest.’ Beerta keek hem aan, alsof hij overwoog hem terecht te wijzen, maar hij zag daarvan af. ‘D-dat was geen vakantie, dat was een s-studiereisje.’

‘Ik wil het ook wel een s-studiereisje noemen.’ Hij lachte, maar er was ook venijn in zijn stem.

Beerta negeerde dat. ‘Dan wens ik u veel plezier,’ zei hij droog en hij boog zich weer over zijn machine.

Een kwartier later ging de deur opnieuw open. ‘Dag meneer Beerta,’ zei een donkere, behaagzieke stem.

Beerta hield meteen op met tikken, trok zijn stoel scheef en keek om. ‘Wel, kijk eens aan,’ zei hij geamuseerd. ‘Wie had dat kunnen denken.’

De jongen lachte, een lach die onderuit zijn keel kwam. Hij leek een jaar of zes jonger dan Maarten en had een grof gevormd, gebruind gezicht, waarvan vooral opviel dat het geheel van vlees was. Onder zijn jasje droeg hij een wijd openvallende, geruite blouse.

Beerta nam hem geamuseerd op, van hoofd tot voeten. ‘Je bent niet gekleed.’

‘Niet?’ Hij deed koket zijn hoofd opzij. ‘Hoezo, meneer Beerta?’ Beerta schoof glimlachend zijn stoel wat verder opzij en stond op. ‘Hier!’ Hij wuifde met de toppen van zijn vingers langs zijn stropdas.

De jongen lachte opnieuw, een klokkende lach. ‘Maar meneer Beerta. Dat is toch heel ouderwéts! Het is toch vakántietijd!’ Hij sprak met veel klemtonen en met een accent dat Maarten niet thuis kon brengen.

‘Ik heb net tegen de heer Wiegel gezegd dat ik nooit vakantie heb,’ zei Beerta droog. ‘En ik ben er zeker van dat je moeder dit niet zou goedkeuren. Mag ik je voorstellen aan de heer Koning?’

‘Hein de Boer,’ zei de jongen. Hij gaf een vochtige hand.

‘Maarten Koning,’ zei Maarten. De jongen leek op iemand, maar hij kon niet bedenken wie.

‘Dus u bent mijn nieuwe baas,’ zei de jongen.

Omdat Maarten het zo nog niet had bezien, negeerde hij die opmerking.

‘En, wat kom je hier doen?’ vroeg Beerta. ‘Toch geen vakantie houden, hoop ik?’

‘Wérken,’ zei de jongen.

Plotseling wist Maarten op wie hij leek, op de boerenjongen van Van Konijnenburg, boven de schoorsteenmantel van Beerta. Hij glimlachte.

Beerta had zijn wenkbrauwen opgetrokken. ‘Werken?’ Alsof dat het laatste was waartoe hij deze jongen in staat achtte.

‘Dat mag toch wel, meneer Beerta?’

‘Als het bij werken blijft,’ zei Beerta dubbelzinnig. ‘Maar goed, ik zal je niet tegenhouden.’ Hij wendde zich af en rukte zijn stoel naar zijn bureau.

De jongen keek naar Maarten.

‘Waar zit je?’ vroeg Maarten.

‘Naast meneer Meierink.’ Zijn stem had iets behaagzieks, evenals de manier waarop hij zijn hoofd hield.

Maarten aarzelde.

‘Ga even mee,’ zei de jongen.

Ze gingen de kamer uit, langs juffrouw Haan en Van Ieperen. ‘Wat heb je voor opdracht?’ vroeg Maarten.

‘Ik moet de commentaren bij de kaarten van het dwaallicht schrijven. Ik ben student-assistent.’

‘Maar dat zou Beerta toch zelf doen?’

‘Ik denk dat hij er zijn naam wel onderzet.’ Hij zei het zonder enige boosaardigheid.

Meierink keek slaperig naar hen. Dat stoorde Maarten, maar omdat er nergens anders een plek was waar niet al iemand zat, wist hij niet beter dan dat te negeren.

‘En wat doe jij?’ vroeg de jongen. Tot Maartens opluchting ging hij uit zichzelf op je en jij over.

‘Ik moet het commentaar bij de kabouters schrijven, maar als ik naar die kaart kijk, dan zie ik er geen enkele lijn in.’

De jongen lachte. ‘En ik verheugde me er nog wel op dat jij kwam. Omdat jij me dan kon zeggen hoe ik het doen moet, want jij bent tenminste afgestudeerd.’

‘Afgestudeerd!’ zei Maarten lachend. ‘Dat heeft toch niets te betekenen?’

*

‘Ach Koning,’ zei De Bruin toen Maarten 's ochtends binnenkwam, ‘kun jij even op de bel letten? Ik moet effetjes naar de overkant.’ De ‘overkant’ was het Hoofdbureau, een monumentaal gebouw van vier verdiepingen. De Bruin had daar gewerkt voor hij bij Beerta werd geplaatst. Beerta had er, toen Maarten nog studeerde, ook een kamer, en later twee kamers gehad, tot het oude schoolgebouw in de tuin voor hem en zijn zich uitbreidende staf was vrijgemaakt. Maarten had hem nog met de verhuizing geholpen, omdat hij toen juist studentassistent was.

Terwijl De Bruin zich door de gang verwijderde, zette Maarten zich op een stoel in zijn hok en wachtte. Het hok had een raam van matglas, waardoor het licht er vaag was. Behalve het kleine gasstel met de aluminiumketel stonden er een keukentafel, twee oude stoelen en een kastje. Boven de tafel hing een kantoorkalender en daarnaast, wat hoger, de afbeelding van een zeilschip in volle zee, met bolle zeilen. De plaat herinnerde Maarten aan een soortgelijke afbeelding die hij als jongen aan de muur van zijn kamertje had gehad. Veel lager, vlak boven de tafel, was een enigszins vergeelde krantenfoto van een voetbalelftal geprikt. Op de tafel lag een opengeslagen boek, met een vouwbeen. Eén van de taken van De Bruin was het opensnijden van nieuwe boeken. Er stond ook nog een lijmpot en er lagen een schaar, een doosje punaises, een rol plakband en een aflevering van Het Vrije Volk. Naast het gasstel stonden een fles koffie-extract, die met een prop papier was afgesloten, en een open busje Buisman. In het kastje waren koppen en schotels opgestapeld. Maarten keek ernaar en luisterde tegelijk naar het vage rumoer in de straat, achter de buitendeur: voetstappen die langskwamen, het geluid van een motor. Van een en ander ging een grote rust uit en hij voelde een vaag verlangen naar een leven als dat van De Bruin, eenvoudig, duidelijk, zonder pretenties. Hoewel hij erop zat te wachten, schrok hij toen er gebeld werd. Tegelijkertijd werd er tegen de deur gestommeld. Terwijl hij op de deuropener drukte, keek hij om de hoek van het hok en zag een schim achter de matglazen ruit. Toen de deur openging, stond er een gekromde, mismaakte man, die zich aan beide posten vasthield, zijn benen schuin uit elkaar. ‘Is Cor er niet?’ vroeg hij.

‘Die is naar de overkant.’

‘Wil jij mijn kar dan even binnenzetten?’ Zijn stem was schor. Het klonk als een bevel.

Terwijl Maarten toe kwam lopen, trok de man zich naar binnen, greep vooruit naar de zijkant van de boekenkast die vanaf de deur doorliep tot het eind van de gang, en begon zwaaiend en schuivend, overal steun zoekend, aan zijn tocht.

Maarten trof voor de deur een invalidenwagen en haalde die naar binnen. ‘Waar moet ik hem laten?’ vroeg hij.

‘Kan niet donderen,’ antwoordde de man ruw, hij hijgde van inspanning. ‘Gooi hem daar maar ergens.’

Maarten liet de wagen in de hoek naast de boekenkast staan en liep langzaam achter hem aan, onzeker over wat er van hem verwacht werd. Op het ogenblik dat de man aan het eind van de gang de tuindeur bereikt had, kwam De Bruin binnen.

‘Zo Corretje,’ zei de man.

‘Zo Jantje,’ antwoordde De Bruin. ‘Hoe gaat het, ouwe reus?’

De man trok zijn mond scheef, een soort glimlach, maar zonder vreugde. ‘Belazerd,’ hijgde hij. Hij bleef in de geopende deur van het eerste lokaal staan om op adem te komen, zich met uitgestrekte armen links en rechts vastklemmend, als een aap. Daarna werkte hij zich naar zijn bureau, achter dat van Meierink, en liet zich in zijn stoel zakken. De zitting van de stoel, die speciaal voor hem gemaakt was, zuchtte. Hij strekte zijn armen voor zich uit over zijn bureau, richtte zich weer op en strekte zijn hand naar Maarten uit. ‘Jan ter Haar.’ Hij had een sereen, kwetsbaar gezicht, maar ook iets ontevredens, dat daarmee in tegenspraak leek.

Maarten bleef aarzelend staan. ‘Doe jij tegenwoordig de vragenlijsten?’ Toen hij student-assistent was, had er een ander op de plaats van Ter Haar gezeten.

‘Dat wil zeggen, ik doe de correspondentie. Dat is het enige wat ik met mijn lichaam kan. Als ik niet ziek ben tenminste.’ Het klonk bitter. Hij scheen zich daar zelf van bewust te zijn, want hij vertrok zijn mond. ‘Maar trek het je niet aan.’

Maarten zweeg. Hij wist niet goed wat hij met deze man beginnen moest. Tot zijn opluchting kwam Meierink op dat ogenblik het lokaal binnen. ‘We spreken elkaar nog wel,’ zei hij en maakte zich, ontevreden over zichzelf, uit de voeten.

‘Wat heeft Ter Haar eigenlijk gehad?’ vroeg hij nadat hij Beerta begroet had.

‘Ter Haar heeft kinderverlamming gehad,’ antwoordde Beerta, zonder van zijn werk op te zien.

‘Dat lijkt me niet gemakkelijk.’

‘Ieder mens moet het kruis dragen dat God hem gegeven heeft,’ zei Beerta vroom. ‘Help me overigens onthouden dat ik je voorstel aan de heer Ván der Haar. Hij heeft zich zeer in je geïnteresseerd getoond.’

Van der Haar was secretaris van het Bestuur van het Hoofdbureau en in feite dus Maartens hoogste werkgever. Hij zat in een ruime, goed gemeubileerde kamer, met een groot bureau, een tapijt, een vergadertafel en een zitje. Ze liepen er samen heen door de tuin, over het grindpad, nadat Beerta eerst telefonisch geïnformeerd had of hun bezoek gelegen kwam. Maartens eerste indruk, toen ze zijn kamer binnenkwamen en hij Van der Haar vanachter zijn bureau zag opstaan, was dat deze man te klein was voor de kamer. Het was een kleine, schriele man, in een pak met een vest en een onberispelijk gestrikte, grijze das. ‘Mag ik je voorstellen aan de heer Koning?’ vroeg Beerta stijfjes.

‘Koning,’ zei Maarten toen hij hem een hand gaf.

‘Gaat u zitten,’ zei de man. Hij ging er terecht van uit dat zijn naam al bekend was.

Ze namen plaats in het zitje, in stoelen waar ze diep in wegzakten, anders dan de stoelen van Beerta, die hard en bol waren.

‘U hebt Nederlands gestudeerd?’ vroeg de man.

‘Ja,’ zei Maarten. ‘Maar dat is al enige tijd geleden,’ voegde hij eraan toe, om die prestatie wat af te zwakken.

De man negeerde dat. ‘Ik heb veel goeds over u gehoord.’

Maarten wist niet hoe hij daarop moest reageren. Hij vond het gezicht van de man wel heel beperkt en voelde zich slecht op zijn gemak.

‘Ik bedoel dat u indertijd cum laude bent geslaagd.’

‘Maar dat betekent natuurlijk nog niet dat ik dit werk ook aan kan.’ Hij lachte verlegen.

‘De heer Koning is de enige student die ik ooit voor zijn tentamen een tien heb moeten geven,’ zei Beerta. ‘Hij wist alles.’

Maarten wilde opmerken dat dat tentamen er dan ook naar was, maar hij hield dat bijtijds voor zich.

‘In ieder geval geeft dat ons de zekerheid dat u uw werk wel aan zult kunnen,’ zei de man. ‘En dat niet alleen. Over zeven jaar gaat de heer Beerta met pensioen en dat geeft u zeer goede vooruitzichten.’

Maarten schrok. ‘Zo heb ik het nog niet bekeken.’ Hij moest er zelfs niet aan denken.

Van der Haar vond dat alleen maar in hem te prijzen en daarmee was het kenningsmakingsgesprek afgelopen.

‘Wat heeft Van der Haar eigenlijk gestudeerd?’ vroeg hij, toen ze door de tuin terugliepen.

‘Van der Haar had eigenlijk rechercheur willen worden,’ antwoordde Beerta vertrouwelijk, ‘maar hij is afgekeurd voor zijn ogen. Ik vertel je dit natuurlijk strikt sub rosa. Hij is nu bezig aan een studie in de rechten.’

*

De enige met wie Maarten na het bezoek aan Van der Haar nog geen kennis had gemaakt, wasjaap Balk. Balk was tegelijk met Maarten aangesteld in een eveneens nieuw geschapen vacature voor het onderzoek naar Nederlandse volksnamen. Daarvóór was hij student-assistent geweest. Hij had geschiedenis gestudeerd, maar Maarten herinnerde zich zijn naam niet en toen hij op een ochtend het eerste lokaal binnenkwam en een man van zijn leeftijd aan het bureau bij het raam zag zitten, herkende hij hem niet. De man zat driftig te werken, zonder op te zien. Maarten moest een aarzeling overwinnen voor hij naar hem toeliep. ‘Ik ben Maarten Koning.’

De man keek verstoord op en stak hem afwezig de hand toe. ‘Jaap Balk.’

‘Ik ben hier aangesteld voor de Atlas voor Volkscultuur,’ verduidelijkte Maarten.

‘Ik heb het gehoord.’ Hij maakte aanstalten om weer aan het werk te gaan, maar nu Maarten eenmaal voor hem stond, vond hij het te gek om meteen weg te lopen. ‘We zouden elkaar moeten kennen,’ zei hij, ‘maar ik herinner me je niet. Jij bent toch ook in zes-en-veertig aangekomen?’

‘De reden moet zijn dat ik een zeer onregelmatig bezoeker van de colleges was,’ antwoordde Balk met een malicieus lachje. ‘Ik heb mijn studententijd anders gebruikt. Wein, Weib und Gesang, om het zo maar eens uit te drukken.’

‘Ik ook,’ wilde Maarten zeggen, maar hij hield dat nog net voor zich. Het zou trouwens bezijden de waarheid zijn geweest, in alle opzichten. ‘We spreken elkaar nog wel eens.’ Hij stak met een onzekere beweging over naar het bureau van Hein de Boer. ‘Hoi,’ zei hij.

‘Hai,’ zei Hein.

Maarten knikte vaag naar Meierink en Ter Haar die allebei naar hem keken en de kennismaking met Balk met belangstelling gevolgd hadden, Meierink met een vage glimlach. ‘Ik kwam eigenlijk omdat ik die kaart van het dwaallicht nog eens wilde zien,’ zei hij, met zijn gedachten nog bij de ontmoeting. Ze lag naast Hein op zijn bureau en hij schoof haar naar hem toe. Maarten boog zich eroverheen en probeerde zich te concentreren. Net als de kaart van de kabouters was die van het dwaallicht overdekt met een wirwar van tekens, waarin bij oppervlakkige beschouwing geen enkel patroon leek te zitten. Als er in het verleden al onderscheid was geweest tussen vrije Friezen, ronde Zeeuwen, Gelres helden, Hollands leeuwen, dan was daarin in hun ideeën over de betekenis van het dwaallicht zo op het oog niets terug te vinden. Om maar niet te spreken van de Friezen, Franken en Saksen. ‘Waar kom jij eigenlijk vandaan?’ vroeg hij, nog altijd wat afwezig.

‘Daar,’ zei Hein. Hij wees op de kaart een plaats op Walcheren aan. Omdat hij Maartens schouder aanraakte, deed deze onwillekeurig een stap opzij. Hij keek naar het teken bij die plaats en naar de legende in de hoek van de kaart. ‘En denken ze daar echt dat een dwaallicht een sterfgeval aankondigt?’ vroeg hij, gehinderd door die lichamelijke nabijheid.

Hein lachte, een welluidende, behaagzieke lach. ‘Ik heb daar nooit van gehoord, hoor.’

‘Maar je ouders.’

‘Mijn ouders ook niet. Niemand die ik ken eigenlijk. Voor zulke dingen moet je waarschijnlijk bij Jantje de Tetter zijn.’

Maarten lachte. ‘En die heeft het verzonnen.’

‘Of uit een boek. Of misschien ook echt wel van nog oudere mensen.’

Maarten keek nadenkend naar de kaart. ‘Eigenlijk zou je dat moeten weten,’ en toen, zonder overgang, ‘jullie hebben in de oorlog onder water gestaan, hè?’ Hij keek opzij omdat Balk met verheffing van stem was gaan lezen. ‘Hoe was dat?’

Hein lachte. ‘Spánnend hoor. Enorm spinnend.’

Het antwoord beviel Maarten. ‘Eigenlijk was de oorlog verdomd mieters.’

Die opmerking vermaakte Hein weer, maar ze stoorde Meierink, die het gesprek gevolgd had. ‘Dat mag u zo niet zeggen, meneer Koning,’ zei hij vermanend. ‘Als we alleen al denken aan de mensen die op een verschrikkelijke manier aan hun eind zijn gekomen, dan hebben we daar niet het recht toe.’

Intussen was de stem van Balk steeds luider en driftiger geworden. Hij tikte nu ook met zijn vingertoppen op zijn bureau, op het ritme van de zinnen in zijn boek.

‘Natuurlijk niet,’ suste Maarten. De man irriteerde hem. Hij keek opzij naar Balk. ‘Maar we storen, geloof ik.’

Hij verliet het lokaal weer door de achterdeur, langs Veerman. In de middelste kamer, op weg naar zijn plaats, bleef hij staan voor de kast waarin de dozen met vragenlijsten in schappen waren opgestapeld. De dozen met de vragen over de kabouters stonden in het bovenste schap. Hij trok een stoel bij, tilde ze uit het schap en liep met de stapel terug naar de kamer van Beerta, langs het bureau van juffrouw Haan. Hij maakte de deur met zijn elleboog open, trok hem achter zich dicht en zocht een plaats op de tafel waar hij ze neer kon zetten toen de deur achter hem weer openging. ‘Wil jij tegen je assistent zeggen dat hij niet met zijn schoenen op de stoelen gaat staan?’ hoorde hij juffrouw Haan driftig zeggen, waarna de deur weer dichtsloeg.

Beerta draaide zich om en keek naar hem. ‘Juffrouw Haan vraagt of je niet met je schoenen op de stoelen wilt staan.’

‘Ik heb het gehoord,’ antwoordde Maarten, terwijl hij langs de stapel dozen kijkend vergeefs een plaats op de tafel zocht.

‘Ze heeft daar gelijk in. Je vrouw zou daar ook bezwaar tegen maken.’

‘Mijn vrouw zou het best vinden,’ zei Maarten gemelijk, ‘maar ik zal er voortaan rekening mee houden.’

Beerta stond op. ‘Wat ga je nu doen?’

‘Een plaats zoeken.’ Hij zette de dozen op de punt van de tafel en keek langs de stapels. ‘Die tafel is eigenlijk te klein.’ Hij was uit zijn humeur geraakt.

‘Je kunt hem nog uitschuiven.’ Hij bukte zich en probeerde onder de tafel te kijken, maar hij was daar te stram voor. ‘Er zit daar ergens een kruk.’

Maarten schoof de dozen zo ver door dat ze bleven staan en kroop onder de tafel. ‘Ik zie hem. Wat moet ik doen?’

‘Omdraaien, maar voorzichtig!’

Maarten zag Beerta's voeten vlakbij zenuwachtig heen en weer lopen. Hij had een scherpe vouw in zijn broek en wijde pijpen. Dat amuseerde hem. Hij draaide de kruk om en duwde met zijn rug tegen de tafel.

‘Pas op!’ waarschuwde Beerta. ‘Pas toch op, jongen.’

‘En nu?’

‘Nu trekken.’

‘Dat kan niet tegelijk.’

Maar Beerta was al omgelopen en trok het blad naar zich toe, waarbij twee poten onder de tafel naar beneden kwamen.

‘Ho!’ waarschuwde Maarten. Hij kroop onder de tafel uit en keek toe terwijl Beerta het blad helemaal uittrok, waarna deze de stapels die nog aan Maartens kant stonden naar zijn kant van de tafel overbracht. ‘Ben je zo tevreden?’ vroeg hij tenslotte.

Maarten lachte. ‘Voorlopig,’ zei hij.

's Avonds werd hij plotseling woedend. ‘Het is toch idioot om zo op te treden,’ zei hij tegen Nicolien.

‘Wat wind je je op,’ zei ze. ‘Wat kan het je schelen.’

‘Natuurlijk kan het me schelen! Met dat mens moet ik samenwerken! Ze kan toch ook wel op een vriendelijke manier vragen of ik niet op die stoelen wil gaan staan? Ik vind dat bedreigend.’

Ze vond dat een idioot groot woord voor zo'n onbelangrijk incident en was ook niet bereid er nog langer over te praten. ‘Zulke dingen heb je op ieder Bureau,’ zei ze. ‘Je moet het gewoon negeren.’

Maar negeren kon hij het niet.

*

Toen hij de volgende ochtend naar het Bureau liep, was hij nog altijd razend. Juffrouw Haan was er nog niet, Beerta wel. ‘Ik weet niet waar ik straks kom te zitten,’ zei hij, nadat hij Beerta begroet had en zijn plaats had ingenomen. ‘Ik vind alles best, als het maar niet in het lokaal van juffrouw Haan is.’

Beerta draaide zich om en keek naar hem. Hij stond op en bleef voor hem staan, aan de andere kant van de tafel, met zijn handen op zijn rug. ‘Ik had zo ged-dacht, dat je maar bij mij op de kamer moet blijven.’

Het voorstel verraste Maarten. ‘Is dat niet lastig?’

‘D-dat hangt van jou af.’ Hij keek Maarten strak aan en knipoogde onwillekeurig.

Maarten reageerde niet.

‘Ik bedoel daarmee, dat alles wat je op deze kamer te zien en te horen krijgt strikt vertrouwelijk is.’

‘Ja,’ zei Maarten vaag. Hij had geen idee wat hij zich daarbij voor moest stellen.

‘Je mag nooit zeggen: die Beerta doet niets, of, die Beerta zit andere dingen te doen, of, die Beerta is een sufferd.’

‘Dat laatste mag ik natuurlijk wel zeggen.’

Beerta keek hem strak aan. ‘Ja, dat hij een sufferd is, mag je wel zeggen.’

Maarten glimlachte.

‘D-dan kun je aan Nijhuis vragen om een bureau voor je te zoeken,’ zei Beerta. Hij wendde zich af en ging weer aan zijn werk.

Nijhuis kwam juist binnen toen Maarten de gang opkwam om hem te zoeken, tegelijk met Balk. Ze groetten geen van beiden. Maarten maakte daaruit op dat dat niet de gewoonte was. Hij wachtte tot Nijhuis op zijn plaats zat en hem aankeek. ‘Beerta zegt dat jij wel een bureau voor mij hebt.’

‘Wat voor bureau?’ vroeg Nijhuis ongemakkelijk.

‘Om aan te werken.’

Nijhuis knikte. ‘Ik bel je wel als ik er een gevonden heb.’

Een uur later belde hij uit het Hoofdbureau dat Maarten kon komen kijken. Het was een solide, eikenhouten bureau met zes laden en een middenla. In de laden, die soepel in en uit gleden, waren gleuven aangebracht voor verplaatsbare schotjes. Vergeleken met Maartens eigen bureau, een vurenhouten jongensbureautje dat hij in de oorlog toen hij naar de derde klas van het lyceum ging van zijn ouders had gekregen, was dit een toppunt van luxe en professionaliteit. ‘Tjonge, wat mieters,’ zei hij enthousiast en toen hij naar Nijhuis keek, meende hij op dat gesloten, harde gezicht een glimlach van triomf te zien, maar het volgend ogenblik was hij daar al niet meer zeker van.

Ze droegen het zonder iets te zeggen door de tuin naar het Bureau en achterom door het middelste lokaal. Van Ieperen ging in de houding staan, zijn wangen opblazend, en salueerde toen ze het de kamer van Beerta binnenloodsten, waarna hij in een zenuwachtig proesten uitbarstte. Beerta was opgestaan en volgde hun verrichtingen met zorg. ‘Pas op dat kastje!’ waarschuwde hij zenuwachtig. Hij deed een onhandige poging om het kastje, dat tussen de ramen tegen de muur stond, weg te trekken, maar gaf dat meteen weer op. Het was een laag kastje met een glazen deur, waarachter op twee planken stapels brochures en overdrukken lagen. Ze zetten het bureau neer. ‘Als je nu dat kastje eens naast mijn bureau zette,’ zei Beerta met een handbeweging, ‘maar wees voorzichtig, want het is zwaar.’ Het was loodzwaar. Ze moesten het schuiven. Daarna zetten ze Maartens bureau op de plaats van het kastje, tussen de ramen.

‘Meesterlijk,’ zei Maarten tevreden.

‘Moet je ook nog een schrijfmachine hebben?’ vroeg Nijhuis. Vijf minuten later was er ook een schrijfmachine.

‘Die Nijhuis lijkt me heel goed,’ zei Maarten, zodra Nijhuis de kamer verlaten had.

‘Ik ben niet tevreden over hem,’ zei Beerta zuinig. ‘Hij loopt de laatste tijd de kantjes eraf.’

‘Wat heeft hij vroeger gedaan?’

‘Nijhuis heeft in Indonesië gevochten, als vrijwilliger. Dat is de reden dat ik hem hier indertijd heb aangesteld. Zo iemand konden we hier wel gebruiken.’

Maarten bracht de kaartenbak over naar zijn bureau. Hij legde de nog ongebruikte fiches in de bovenste la links en zijn brood in de onderste, rangschikte de boeken waarin hij bezig was en ging op zoek naar boekensteunen en een vloeiblad. Toen hij terugkwam, stond Beerta op het punt het Bureau te verlaten. Hij stond met zijn tas in de ene en een brief in de andere hand in de ruimte tussen zijn bureau en dat van Maarten, alsof hij op hem had staan wachten. ‘Nu je zelf een schrijfmachine hebt, moet je deze brief maar eens beantwoorden,’ zei hij.

‘Komt u nog terug?’

‘Ik kom nog terug, maar ik weet nog niet hoe laat.’ Hij zei niet waar hij naartoe ging.

Maarten las de brief. Hij moest hem twee keer lezen voor hij begreep wat er stond, hoewel het toch een eenvoudige brief was. Weledelzeergeleerde Heer Beerta, luidde hij. Graag vraag ik uw gewaardeerde aandacht voor het volgende. In mijn jeugd werden in Utrecht, waar mijn ouders van mijn vijfde tot mijn zestiende woonachtig waren, kinderen met rood haar nageroepen met een rijmpje dat ik mij herinner als: ‘Vuurtoren zonder licht, twee schele ogen en een rotgezicht.’ Ik weet niet of dit nog altijd gebeurt. Wel kwam mij onlangs een ander rijmpje ter ore: ‘Rood haar en elzenhout zijn op geen goede grond gebouwd.’ Dit is aanleiding voor mijn brief. Het verbaasde mij namelijk dat in deze rijmpjes mensen met rood haar mikpunt van spot zijn. Het staat immers wel vast dat de Batavieren die indertijd ons land bewoonden rood haar hadden. Men zou dus eerder verwachten dat het hebben van rood haar iemand een zeker aanzien gaf. Dat nu blijkt niet het geval. Hoe moeten we dat verklaren? Zou het misschien zo kunnen zijn dat de bij ons inheemse Batavieren door de Romeinen en de opdringende Franken (die ongetwijfeld zwart haar hadden, te oordelen naar het voorkomen van de bewoners van onze huidige zuidelijke provinciën) teruggedrongen zijn naar de onherbergzame streken in ons land, moerassen (‘Rood haar en elzenhout zijn op geengoede grond gebouwd’!), en onvruchtbare zandgronden en dergelijke en vervolgens ook als tweederangs staatsburgers behandeld werden? Graag had ik hierover enig uitsluitsel. Ook interesseert het mij of er nog meer van zulke rijmpjes zijn die deze theorie kunnen staven en of we ze wellicht vooral in onze zuidelijke provincies kunnen aantreffen, aangezien dat laatste de theorie natuurlijk aanzienlijk zou versterken. Met bijzondere dank voor uw bemoeienis en gevoelens van de meeste hoogachting, uw dw. W.A. Lebbing. P.S. Een postzegel voor antwoord voeg ik hierbij.

Maarten legde de brief naast zich neer en keek een ogenblik nadenkend voor zich uit. De brief stond hem tegen. Er was wat wind gekomen, waarin het openstaande raam zachtjes aan de haak rukte. Zomer. Hij stond op en liep naar de middelste kamer, waar de woordenboeken stonden. Juffrouw Haan was er niet. Van Ieperen stak vanachter zijn tekentafel zijn hand op: ‘Ha die Volkscultuur!’ Hij grinnikte.

Maarten glimlachte.

‘En, hoe bevalt het hier?’ vroeg Van Ieperen vertrouwelijk.

‘Daar valt nog niks van te zeggen.’

‘En Anton?’ Hij dempte zijn stem en maakte een beweging met zijn hoofd naar de kamer van Beerta. ‘Hoe is dat om met Anton op één kamer te zitten?’

‘Ik heb geen last van hem,’ antwoordde Maarten, een antwoord waar hij meteen spijt van had toen Van Ieperen dubbelzinnig begon te grinniken.

‘Nou d'r zijn er anders wel die daar anders over praten. Als ik nog aan die zaak met Pietje Valkenburg denk. Tjonge, jonge, dat was me wat. En Anton,’ hij bracht zijn hand naar zijn achterste, zijn onderlichaam naar voren duwend, ‘die deed het bijna in zijn broek!’ Hij proestte het uit.

Maarten had daarvan gehoord. Piet Valkenburg was een student-assistent van na zijn tijd, die Beerta in opspraak had gebracht. Wat er precies gebeurd was, was hem nooit duidelijk geworden. ‘Die Piet Valkenburg leek me anders niet zo'n betrouwbare bron,’ zei hij afwerend. Hij liep naar de kast met spreekwoordenboeken.

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei Van Ieperen snel.

Maarten besteedde geen aandacht meer aan hem. Hij bladerde in Stoett, keek bij rood en bij haar, maar Stoett had niets. Voor alle zekerheid raadpleegde hij ook nog een aantal streekwoordenboeken om te zien of het zuiden verschilde van het noorden en stuitte bij Boekenoogen op de opmerking: Rood haar is Judashaar; dat niet en krult is duvelshaar. Tevreden sloeg hij het boek weer dicht en nam het mee naar zijn oude plaats aan de tafel, waar nu zijn machine stond. In één van de vakken van het bureau van Beerta vond hij een vel briefpapier. Toen hij het in de machine draaide, ging de deur open. Van Ieperen kwam naar binnen, zijn linkerschouder wat opgetrokken: ‘Je vertelt het toch niet, hè? dat ik je dat verteld heb.’

‘Dat wist ik toch al?’ zei Maarten kregelig.

‘Nee, natuurlijk, ik zeg het maar,’ zei Van Ieperen zenuwachtig. Hij sloot de deur weer.

‘Klootzak,’ zei Maarten binnensmonds. Hij zocht de knopjes aan de machine langs tot hij de kantlijnstop had gevonden en begon te tikken: Geachte Heer, De heer Beerta vroeg mij om uw brief te beantwoorden. Ik heb daartoe de mij bekende spreek- en streekwoordenboeken doorgenomen en vond alleen bij Boekenoogen (g.j. boekenoogen, De Zaansche volkstaal. Bijdrage tot de kennis van den woordenschat in Noord-Holland. Leiden 1897, blz. 278): ‘Rood haar is Judashaar; dat niet en krult is duvelshaar. ’ Dat doet mij veronderstellen dat de verklaring voor de afkeer van rood haar veeleer in een bijbelse context gezocht moet worden. Hij hield op en zocht naar nog een argument. Had Judas rood haar? Toen hij in gedachten in het boek naast zijn machine keek, viel zijn oog op een andere passage, op dezelfde bladzij, eveneens onder haar: zeker soort van taai gras dat op vochtigen bodem groeit, Lat. Trichodium caninum (Van Hall, Landh. Flora 253). Dit gewas heet ook ‘haard’ en ‘haardgras’, zie ald. Hij zocht die woorden op, bladerde weer terug en vond toen ook nog, een bladzij verder: Het rooie haar, zeker roodachtig fijn watergewas, dat zich vastzet aan wallen, schuiten, enz. en gedurende enkele weken in de zomer groeit. Dat beviel hem beter. Niks geen Batavieren! Gras! Met een boosaardig plezier boog hij zich opnieuw over de machine, trok de wagen naar de kantlijnstop voor een nieuwe alinea en tikte: Overigens vraag ik mij af of met ‘rood haar’ in uw tweede zegswijze inderdaad ‘mensenhaar’ bedoeld is en niet de grassoort ‘haar’, ‘haard’, ‘haardgras’ (Lat. Trichodium caninum) die op vochtige bodem groeit. Hij stokte opnieuw. Was dat gras misschien roodachtig, net als die waterplant? Onwillekeurig keek hij om zich heen. Hij zou een flora moeten hebben, maar hij had geen zin om weer op te staan. Is die grassoort misschien roodachtig? net als de waterplant die ‘het rooie haar’ genoemd wordt? Dan zouden wij daarmee een andere en naar mijn mening aannemelijker verklaring voor de door u gehoorde zegswijze hebben. Van streekverschillen in het gebruik van die zegswijze is mij in ieder geval niets bekend. Met hoogachting, M. Koning. P.S. Uw postzegel zend ik u hierbij terug, aangezien ons Bureau vrijdom van port heeft. Tevreden las hij zijn brief nog eens over, bracht het boek weer terug, tikte een enveloppe en ging weer achter zijn bureau zitten, waar hij de rest van de middag doorbracht met het doorlezen van de vragenlijsten.

Beerta kwam tegen vieren terug. Hij legde zijn tas op een uitgeschoven plankje aan de zijkant van zijn bureau en kamde zijn haar in zijn zakspiegeltje. Maarten wachtte tot hij een en ander weer had opgeborgen en gaf hem toen de brief. ‘Het is een idioot natuurlijk,’ zei hij.

‘Ook idioten moet je serieus nemen,’ antwoordde Beerta. ‘Idioten kunnen heel gevaarlijk zijn.’ Terwijl hij de brief las, wipte hij langzaam op zijn tenen en wreef zijn lippen over elkaar. ‘Een brief moet een blokje zijn,’ zei hij toen hij hem weer aan Maarten teruggaf. Hij nam de doorslag van een brief uit zijn brievenmap en legde die voor Maarten neer: ‘Zo.’ Het was een klein typografisch meesterwerk. Niet alleen begonnen alle regels van de aanhef tot en met de afsluitende zin achter dezelfde denkbeeldige kantlijn, maar ze hielden ook op nagenoeg dezelfde plaats op, behalve de laatste regel, die precies ruimte overliet voor het even lager staande ‘Met hoogachting’. Daarbij vergeleken was Maartens brief een rommeltje, met doorgetikte letters en regels van ongelijke lengte, die bovendien een paar keer achter een andere kantlijn begonnen waren. ‘Heb je er wel aan gedacht om je brief in drievoud te tikken?’ vroeg Beerta, zonder zijn commentaar af te wachten.

‘Waarom in drievoud?’

‘Als zo'n man later beweert dat hij die brief niet ontvangen heeft, dan kun je hem dat tonen.’

‘Dat is toch geen bewijs?’

‘Voor mij is dat een bewijs,’ zei Beerta nadrukkelijk. Het was duidelijk dat hij op dit punt geen tegenspraak duldde. ‘En eigenlijk zou je ook een brievenboekje moeten aanleggen, zoals ik. Ik heb daar al veel plezier van gehad.’

‘Maar wat vindt u van de brief?’

Beerta nam de brief weer op en las hem opnieuw over.

‘Stoett heeft niks,’ zei Maarten, om die vraag te voorkomen. ‘Ik ben ervan uitgegaan dat de oudere spreekwoordenboeken dan ook wel niks zullen hebben.’

‘Een belangrijke vraag,’ zei Beerta, alsof hij de brief nu pas las. Het was niet duidelijk of hij dat meende of dat hij hem wilde plagen, ‘Je zou daar eigenlijk een aantekening van moeten maken. Misschien kunnen we er eens een vraag over stellen op een van onze vragenlijsten.’ Hij keek Maarten over zijn bril aan. ‘Ik had je toch al willen vragen om je gedachten eens te laten gaan over de nieuwe vragenlijst. Ik heb zelf wel eens gedacht over een vragenlijst over volksgeneeskunde. Daar zou deze vraag heel goed in passen.’

‘Maar de brief is goed?’

‘De brief is goed.’ Hij gaf hem terug. ‘Heb je het wnt geraadpleegd?’

‘Nee, daar heb ik niet aan gedacht.’

‘Het wnt is onze belangrijkste bron. Dat zou jij als neerlandicus toch moeten weten.’

‘Ik zal het nog doen.’

Tot zijn verrassing dacht het wnt aan die Batavieren, met een citaat uit Berkhey: Vooral waren onze Batavieren bekend door hun ros of rood haar. De redacteur voegde daaraan toe: Tegen rood haar heeft men vanouds vooroordelen gehad, wat hij vervolgens nog eens toelichtte met een citaat uit De Cock: Reeds in de Romeinse oudheid waren rode haren hatelijk, schoon de toenmalige voorname dames zich graag met de rosse haarvlechten van Germaansche vrouwen tooiden. Toen hij bovendien in het vijfde deel, onder haar, ook nog het elzenhout vond, begon hij te vermoeden dat de heer Lebbing zijn wijsheid hier vandaan had, hoewel hij zich weer niet kon voorstellen dat hij neerlandicus was. Nadenkend schoof hij het deel terug en keek de kast door, trok een deel van het Middelnederlands woordenboek eruit, sloeg het lemma rood op en vond daar, tegen zijn verwachting, maar tot zijn grote voldoening, het citaat dat hij nodig had om die heer Lebbing voorgoed het zwijgen op te leggen. Tevreden liep hij terug naar zijn kamer, het boek onder zijn arm. ‘Hebt u misschien wat papier voor me?’ vroeg hij.

Beerta hield op met tikken. ‘Briefpapier?’ vroeg hij, opkijkend.

‘En doorslagpapier en carbon.’

Beerta reikte naar het vak waar Maarten het zo even gevonden had en gaf ze aan. ‘Je kunt het voortaan ook zelf uit het kantoorbehoeftenmagazijn halen.’

Geachte heer, tikte Maarten. De heer Beerta vroeg mij uw brief te beantwoorden. Hoewel uw veronderstelling dat er verband gelegd moet worden tussen de bespotting van roodharigen en de Batavieren niet nieuw is (ik ga ervan uit dat u in deze het Woordenboek der Nederlandse taal geraadpleegd hebt), lijkt mij de verklaring van Verwijs en Verdam (E. Verwijs en J. Verdam, Middelnederlandsch Woordenboek. Zesde deel. 's-Gravenhage 1907, kol. 1616) betrouwbaarder. Zij schrijven: De oorsprong van dat volksgeloof wordt volgens sommigen gezocht in den kleur van den vos (‘a similitudine vulpium’, Aristot. in physiognom, Kil), doch hij zal eerder te zoeken zijn in de vaak voorkomende haarkleur bij de Joden. Dat dit geloof nog niet uitgestorven is, bewijzen allerlei nog heden bij het volk in omloop zijnde spreekwoordelijke gezegden. Zij citeren dan een aantal middeleeuwse voorbeelden, waaraan ik nog een voorbeeld uit meer recente tijd kan toevoegen: Rood haar is Judashaar; dat niet en krult is duvelshaar. (g.j. boekenoogen, De Zaansche volkstaal. Bijdrage tot de kennis van den woordenschat in Noord-Holland. Leiden 1897, blz. 278). Overigens vraag ik mij af.., want hoewel de herleiding tot een eenvoudige vorm van antisemitisme voor het op zijn plaats zetten van de heer Lebbing afdoende was, kon hij van dat gras toch moeilijk meer afstand doen. De brief leek wat de vorm betreft iets meer op een blokje dan de eerste en had ook twee doorslagen.

*

‘En ik wil natuurlijk ook weten of ik het kan,’ zei Maarten.

‘Bedrieg je jezelf daar niet mee?’ vroeg Klaas.

Ze zaten met zijn drieën onder de luifel van het Noord-Zuidhollands koffiehuis, Klaas met een glas tonic, Nicolien en Maarten met een glas bier. Maarten had hen daar na bureautijd getroffen om Chinees te gaan eten. De opmerking van Klaas gaf hem, als altijd, het gevoel dat hij vals speelde. ‘Nee,’ zei hij met een schuldig lachje, ‘waarom zou ik me daarmee bedriegen?’

‘Waarom zou je het niet kunnen?’

‘Zo kun je alles wel verdedigen,’ viel Nicolien hem bij. ‘Dan kun je ook wel professor worden, ook om te weten of je dat wel kan.’

Haar tussenkomst irriteerde hem. ‘Dat is natuurlijk onzin.’

‘Waarom is dat onzin?’

Daar had hij zo gauw geen antwoord op.

‘Het is helemaal geen onzin,’ zei ze. ‘Als je in de wetenschap gaat, kun je natuurlijk net zo goed professor worden. Terwijl je altijd gezegd hebt dat wetenschap bedrog is.’

Dat was waar. Hij had dat gezegd en hij zei het nog. Hij voelde zich door haar woorden klemgezet en wond zich daarover op. ‘Voorop staat natuurlijk dat ik geld moet verdienen.’

‘Dat had je van mij kunnen lenen,’ zei Klaas rustig.

Dat aanbod verraste hem. ‘Dat is natuurlijk heel aardig,’ zei hij aarzelend. Hij zocht naar een standpunt. ‘Maar dat is natuurlijk geen oplossing. Ik kan toch niet mijn hele leven geld van je lenen?’

‘Maar waarom word je dan geen postbode?’ vroeg Nicolien. ‘Dat vond je altijd zo'n aardig beroep.’

‘Dat is een eerlijk beroep,’ gaf hij toe. Hij herinnerde zich het hok van De Bruin. ‘Conciërge ook trouwens.’

‘Dat heb je van het leraarschap ook altijd gezegd,’ merkte Klaas op.

‘Maar nu ik het zelf ben geweest, denk ik dat niet meer,’ zei Maarten. ‘Als je er niet in gelooft tenminste,’ voegde hij er haastig aan toe.

‘Geloof je nu dan wel in de wetenschap?’ Het was duidelijk dat de opmerking van Maarten hem irriteerde. Hij zat met een verstoord gezicht, diep onderuitgezakt, in zijn stoel.

‘Ik geloof nergens in,’ antwoordde Maarten gemelijk. ‘Een borrel drinken en met vrienden praten, dat is het enige.’

Ze reageerden daar niet op. Hij probeerde na te denken, maar omdat het hemzelf ook niet duidelijk was, bleef het een rommeltje in zijn hoofd. ‘Als Beerta me die baan niet had aangeboden, zou ik er niet naar gesolliciteerd hebben. Ik heb hem aangenomen omdat we geen geld meer hadden en omdat ik denk dat Beerta ook nergens in gelooft. Hij heeft alleen een perfect alibi opgebouwd om in de schaduw daarvan een eigen leven te leiden. Dat lijkt me op dit ogenblik de enige oplossing. Als je niet je hand op wilt houden tenminste.’

‘Ik denk dat je Beerta overschat,’ zei Klaas. ‘In ieder geval zou ik maar voorzichtig zijn met al te veel vertrouwen in hem te hebben.’

‘Hij heeft nog naar je gevraagd,’ herinnerde Maarten zich. ‘Hij klaagde erover dat hij nooit meer iets van je hoort.’

Klaas werd rood. ‘Ik hoor ook nooit meer iets van hem.’

Die opmerking verbaasde Maarten, omdat ze niet in hem zou zijn opgekomen, maar hij stond er verder niet bij stil. ‘Zullen we gaan eten?’ stelde hij voor.

*

‘Je weet, de ergste zonde is voor mij het weggooien van eten,’ zei Beerta in de telefoon. Hij luisterde naar het antwoord en begon toen met korte stootjes te lachen, alsof hij gekieteld werd. ‘Nee, Karel! Dat is niet de schuld van de oorlog! Dat zei mijn moeder al toen ik nog een jongen was.’ Hij luisterde opnieuw. ‘Ja, dat weet ik wel, maar dat kan me niet schelen. Ik eet altijd hetzelfde, mijn hele leven eet ik altijd hetzelfde. En 's middags ook. 's Middags eet ik altijd hagelslag.’

Maarten pakte zijn melkfles en verliet de kamer. Toen hij op weg naar de buitendeur door het eerste lokaal kwam, bedacht hij zich en veranderde van richting. Achter de boekenkast, aan het bureau naast de ladenkasten met het knipselarchief, zat Veerman op een krant een appel te schillen. Onder het schillen keek hij in een boek dat hij schuin tegen een stapel mappen gezet had. Het bureau van Wiegel was leeg. Maarten bleef staan. ‘Dag meneer Veerman.’

Veerman keek op van zijn boek. Hij kneep zijn ogen, die nagenoeg geen wimpers hadden, samen, waardoor ze in zijn dikke, paarse gezicht vrijwel verdwenen. Zijn huid was geschilferd en hij had dun, achterovergeplakt grijs haar. ‘Ach meneer Koning,’ zei hij. ‘Goed dat ik u zie. Ik heb hier iets dat u misschien zal interesseren.’ Hij schoof het boek opzij en zocht in een van de mappen. De map zat stampvol knipsels van allerlei formaat die schots en scheef door elkaar lagen. ‘Toen ik dat las, dacht ik, dat zal meneer Koning misschien interesseren. Omdat u toch met dat soort dingen bezig bent.’

Maarten ging op de stoel van Wiegel zitten, zette de fles op diens bureau en wachtte.

‘Een heel interessant knipseltje,’ zei Veerman, al zoekend. ‘Het ging over...’ hij stokte, ‘hier heb ik het, geloof ik,’ hij hield het vlak voor zijn ogen, ‘ja, heel interessant.’ Hij reikte het Maarten toe en wachtte belangstellend op zijn reactie. Het was een bericht over een man die op de hei bij zijn huis midden in de nacht een helverlichte schotel had zien landen, waaruit kleine, rode mannetjes waren gekomen. Er stond een foto van de man bij: een zacht, uitgesproken hysterisch gezicht. Door de kop van het artikel had Veerman met dik, blauw potlood de naam van de krant en de datum geschreven waardoor het begin van het artikel slecht leesbaar was, maar de strekking was duidelijk. Alleen al de gedachte dat hij zich met zulke onzin bezig zou moeten houden, vervulde Maarten met weerzin. ‘Ja,’ zei hij, het artikel teruggevend, ‘waar bergt u zoiets nou op?’

‘Ja, dat is nu juist het probleem,’ terwijl hij sprak, keek hij schuin naar zijn mappen. ‘Moet zoiets nou bij Luchtgeesten of bij Modern bijgeloof? Maar bijgeloof is het eigenlijk niet, want die man kan ze best gezien hebben, en luchtgeesten zijn het ook niet, zou ik zeggen.’ Hij trok een beduimeld, ingeniet katern naar zich toe en begon daarin te bladeren, afwezig, geheel verdiept in het probleem.

‘Hebt u geen map Vliegende schotels?’

‘Vliegende schotels,’ zei Veerman peinzend, alsof dit idee van heel ver kwam, ‘maar dan blijft toch het probleem van de indeling.’

‘Dan verandert u Modern bijgeloof in Bovenaardse verschijnselen van deze tijd.’ Hij wilde van het probleem af.

‘Dat zou misschien de oplossing zijn,’ zei Veerman, meer voor zichzelf. Hij bladerde in zijn katern tot een bladzij waarop hij aandachtig bleef kijken. ‘Misschien zou dat de oplossing zijn, al vraag ik me dan toch af wat ik bijvoorbeeld met het morsen van zout moet doen.’

De vraag was niet meer tot Maarten gericht, zodat hij er niet op reageerde. ‘Hebt u ook een map over kabouters?’ vroeg hij. Veerman moest omschakelen voor hij daarop kon reageren. ‘Kabouters! Jazeker!’ Hij bladerde terug in de katern, zette zijn vinger op een bladzij, nam de katern mee naar een van de ladenkasten en zocht in de bovenste la.

‘En volksgeneeskunde?’ vroeg Maarten nog voordat Veerman de kabouters gevonden had.

Veerman reageerde daar niet op. Hij vond de map Kabouters en gaf die aan Maarten.

‘En volksgeneeskunde?’ herhaalde Maarten.

Met een volle fles en een stapel mappen onder zijn arm keerde hij terug naar zijn kamer. Hij legde de mappen op de doos met vragenlijsten, haalde zijn brood, een appel en een glas uit een la van zijn bureau en nam een blad doorslagpapier als onderlegger. Beerta zat te eten. Hij sneed zijn boterham met hagelslag in kleine blokjes en schoof die preuts in zijn mond.

‘Door wie wordt Veerman eigenlijk begeleid?’ vroeg Maarten.

‘Door Wiegel.’

‘En als er problemen zijn?’

‘Die zijn er niet,’ antwoordde Beerta. ‘Wiegel is een geboren bibliothecaris. Als er problemen zijn, lost hij ze op.’

*

‘U zoekt mij, meneer Beerta?’ vroeg Hein de Boer.

‘Ja,’ zei Beerta. Hij trok zijn stoel met een paar rukken scheef, zodat hij hem kon aankijken. ‘Je bent weer te laat vanochtend.’ ‘Toch maar vijf minuten.’ Hij was bij de deur blijven staan.

‘Vijf minuten zijn vijf minuten. We beginnen hier om negen uur.’

‘Gisteren was ik vijf minuten te vroeg.’

‘Of je te vroeg bent, kan me niet schelen.’

‘Maar vindt u dan niet dat het al beter gaat?’

‘Nee, dat vind ik niet.’

‘Want eergisteren was ik tien minuten te laat.’

‘Dat weet ik, daar heb ik dan ook een aanmerking op gemaakt.’

‘Vijf minuten is toch beter dan tien minuten?’

‘Dat is het niet! Het wordt pas beter als je elke ochtend op tijd bent!’

Hein de Boer zweeg.

‘Maar daarvoor heb ik je niet gezocht,’ zei Beerta. ‘Ik wilde horen hoe het nu met het commentaar bij de kaarten van het dwaallicht staat.’

‘Daar kom ik niet uit.’

‘Wat, daar kom ik niet uit!’

‘Ik kom er niet uit.’

‘Wat, ik kom er niet uit!’

‘Ik kom er niet uit, meneer Beerta.’

‘Ik bedoel niet dat je met twee woorden moet spreken. Ik wil weten waaróm je er niet uitkomt.’

‘Ik kan er geen verklaring voor vinden.’

‘Geen verklaring voor vinden?’

‘Nee.’

‘Bedoel je soms dat ik het zelf moet doen?’

‘Als u een verklaring wilt hebben, denk ik wel, ben ik bang.’

‘Maar waarvoor heb je dan gestudeerd?’

‘Ik ben nog niet afgestudeerd.’

‘Dat is waar. Kun jij soms ook geen verklaring vinden?’

Maarten begreep dat dat tot hem gericht was en keek over zijn schouder. ‘Nee.’

‘Nee?’ vroeg Beerta ontsteld. ‘Maar hoe moet dat dan? Want ik heb de Commissie beloofd dat er het volgend jaar een aflevering met tien commentaren zal verschijnen.’

Het was de eerste keer dat Maarten daarvan hoorde. Het ontstelde hem ook. Hij had er niet meteen een reactie op.

‘Ga eens zitten,’ zei Beerta tegen Hein toen hij geen antwoord kreeg.

Hein ging aan de tafel zitten, achter de machine van Maarten, terwijl Maarten zijn stoel omdraaide, zodat ze van het ene ogenblik op het andere in vergadering bijeenzaten.

‘Waarom kun je geen verklaring vinden?’ vroeg Beerta aan Maarten.

‘Om twee redenen,’ zei Maarten. ‘In de eerste plaats omdat die kaarten onvolledig zijn. Er staan alleen de antwoorden van de vragenlijsten op, maar als je in de litteratuur kijkt dan vind je daar veel meer gegevens uit dezelfde tijd, van net zulke mensen, die het beeld soms ingrijpend veranderen. We zullen dus eerst de litteratuur moeten doornemen en dan nieuwe kaarten tekenen.’

Het was te zien dat dat antwoord Beerta emotioneerde. ‘Dat kan niet!’ zei hij beslist. ‘Die kaarten hebben duizenden guldens per stuk gekost. Ze zijn gedrukt bij de Topografische Dienst. Iedereen weet ervan. Daarmee zouden we ons onsterfelijk belachelijk maken. Het zou het eind zijn van de Atlas.’ Hij wendde zich tot Hein. ‘Vind jij ook dat die kaarten onvolledig zijn?’

‘Ik heb de litteratuur nog niet bekeken,’ bekende Hein.

‘En de tweede reden?’ vroeg Beerta aan Maarten.

‘Het is zo'n chaos, dat ik geen enkel aanknopingspunt kan vinden. Alleen de benamingen vertonen duidelijke streekverschillen, maar dat is taal, geen cultuur.’

‘Taal is ook cultuur.’

Dat was Maarten bekend, maar daarvoor was hij niet aangesteld.

‘Wat nu?’ drong Beerta aan toen hij zweeg. ‘Want je zult toch met een oplossing moeten komen. Ik kan voor de Commissie geen figuur slaan.’

‘Nee,’ zei Maarten vaag.

‘Ik geef je nog twee maanden de tijd om met een voorstel te komen, want zo kan het niet,’ besliste Beerta. Hij rukte zijn stoel weer voor zijn bureau en boog zich over zijn werk.

Hein stond op. ‘Nou, dan ga ik maar,’ zei hij tegen Maarten. ‘Ik hoor wel wat ik doen moet.’

Ontstemd draaide Maarten zijn stoel weer voor zijn bureau. Hij was kwaad en voelde zich bedreigd. Hij keek door het geopende raam in de tuin, zonder iets te zien. De kritiek van Beerta verlamde hem. Hij verlangde er alleen nog naar om ver weg te zijn en nooit meer terug te komen. ‘Hè, je hebt me helemaal zenuwachtig gemaakt,’ hoorde hij Beerta zeggen. Zijn stoel verschoof. ‘De kaarten vernietigen! Ik weet niet wat ik hoor!’ Maarten was te ontstemd om daarop te reageren. Hij voelde zich onredelijk behandeld. Achter zich hoorde hij Beerta scharrelen. Uit de geluiden maakte hij op dat hij zijn tas pakte en zijn haar kamde. ‘Gelukkig dat ik nu naar een vergadering moet,’ zei hij. ‘Dat zal me misschien wat afleiding brengen. Daar verheug ik me dan maar op.’ Hij liep achter Maarten langs en bleef bij de deur staan, half naar hem toegewend, met een ernstig gezicht, zijn tas stijf naast zich. ‘Ik ben naar Enkhuizen. Ik denk dat ik tegen het eind van de middag weer terug ben.’

‘Wat ben je stil,’ zei Nicolien. ‘Is er iets?’

‘Er is niets,’ antwoordde hij.

‘Je hebt de hele avond anders nog geen woord gezegd. Ik hoef er toch geen slachtoffer van te worden dat jij een baan hebt?’

‘Ik heb wel wat gezegd.’

‘Je hebt niks gezegd!’

‘Ik heb gezegd...’ hij zweeg. Hij wist zeker dat hij wat gezegd had, maar hij kon zich niet meer herinneren wat. ‘Ik heb wél iets gezegd.’

‘Je hebt niks gezegd! Je zit maar voor je uit te kijken en er komt geen woord uit je!’

‘Ik ben moe.’

‘Maar dan kun je toch wel wat zeggen, al ben je moe? Zo moe ben je toch niet dat je niets meer kunt zeggen?’

‘Ik denk.’

‘Waarover denk je dan?’

‘Dat weet ik niet. Over van alles.’

‘Is er dan iets gebeurd soms, vandaag?’

‘Nee, er is niets gebeurd.’

‘Waarom zeg je dan niks?’

‘Omdat ik niks te zeggen heb!’ viel hij uit. ‘Wat moet ik dan zeggen?’

‘Je hoeft niet zo uit te vallen!’

‘Ik val niet uit.’

‘Je valt wél uit! Zie je wel dat er iets is?’

‘Er is niets!’ zei hij heftig. ‘Ik ben moe en ik denk! Ik mag toch wel denken? Of mag dat ook niet meer tegenwoordig?’

‘Zeg! wat mankeertje!’ zei ze verontwaardigd. ‘Wat heb ik je gedaan? Vlieg me niet aan alsjeblieft!’

‘Ik vlieg je niet aan.’

‘Het lijkt er anders veel op! Moet je dat gezicht zien! Of je me op wilt vreten!’

Hij stond met een ruk op.

Ze schrok. ‘Wat ga je doen?’ vroeg ze angstig.

‘Een eindje wandelen,’ antwoordde hij kort.

‘Dus daar ben je niet te moe voor! Wel te moe om iets tegen me te zeggen, maar niet om te gaan wandelen!’

Hij pakte zijn pijp en tabak zonder antwoord te geven.

‘Dus daar ben je niet te moe voor,’ herhaalde ze kwaad. Ze stond op en liep achter hem aan.

Hij opende de deur en trok hem hard achter zich dicht. De bel rinkelde. Zonder na te denken sloeg hij rechtsaf, de hoek om, de Egelantiersstraat in. Zodra hij alleen was, zakte zijn woede, maar nu hij eenmaal buiten was, was hij te koppig om terug te keren. Het was een warme zomeravond. De zon was al onder, maar de lantaarns waren nog niet aan. De lange, armoedige straat verloor zich in de schemer. Bij de hoek van een zijstraat zaten een paar mensen op stoelen naast hun deur en verderop speelden wat kinderen. Het was dezelfde weg als hij 's ochtends naar zijn werk liep, maar aan het eind van de straat sloeg hij linksaf. Hij hoorde zichzelf lopen en voelde zich eenzaam. Het leven leek uitzichtsloos. Je zou boer moeten zijn. Met niemand iets te maken hebben. Alleen op je land onder de hoge hemel. Boer! Hij dacht even aan het gesprek met Beerta en Hein de Boer, maar hij wilde daar niet aan denken. Zodra hij er aan terugdacht, voelde hij opnieuw woede opkomen, woede en machteloosheid. Al lopend stopte hij zijn pijp. Hij bleef even staan om hem aan te steken. ‘Ik geef je twee maanden de tijd om met een voorstel te komen.’ Het was meer dan hij kon verdragen, maar tegelijk was hij er niet zeker van dat dat niet ook angst was voor de verantwoordelijkheid die hem werd toegeschoven. Misschien wist Beerta het ook zelf niet. Maar die gedachten waren te vaag om ze te volgen. Gedachteloos liep hij langs het IJ. De straatlantaarns gingen aan. De verlichte ponten gleden door het gladde, zwarte water. Er voeren kleine bootjes met rode en groene lichten. Hij liep tot het eind van de De Ruyterkade en toen rechtsom langs de Oosterdokskade terug. In de bocht klopte hij zijn pijp uit op een van de hardstenen palen van de leuning langs de walkant. Het was een kromme pijp. Omdat hij niet oplette, tikte hij de kop van de steel en voor hij het kon verhinderen viel die van de paal en tikte de stenen walkant af, het water in. Ook dat nog. Hij boog zich over de leuning en tuurde tussen het wrakhout dat op die plaats bijeengedreven was, maar in het donker was het onmogelijk om maar iets te onderscheiden. Diep ongelukkig vervolgde hij zijn weg, vervuld van medelijden met de kop van zijn pijp en met zichzelf.

Het huis was donker. De gordijntjes tussen de voor- en achterkamer waren dicht. Nicolien was al naar bed. Toen hij binnenkwam, lag ze met haar rug naar hem toe. Hij liep door naar de keuken, poetste zijn tanden en kleedde zich in het donker uit. ‘Mijn pijp is in het IJ gevallen,’ zei hij toen hij in bed kroop.

Ze bleef onbeweeglijk liggen, zonder te reageren.

Eenmaal in bed voelde hij zich zo triest dat hij moeite had zijn tranen te bedwingen.

*

Hij droomde dat hij achtervolgd werd door een blinde man. Om de man te ontlopen, vluchtte hij door een draaideur een gebouw in. In het gebouw hing een blauwe walm. Hij liep een gang in. Er was niemand. Toen hij doorliep, hoorde hij achter zich het tikken van de stok van de blinde op de gangtegels. In de verte, bovenin het gebouw, werd op een deur gebonsd. Hij begon harder te lopen, voor het tikken van de stok uit, een trap op. De blauwe walm verdichtte zich. Op de omloop van de trap kwam hij een man tegen die zich de trap af naar de uitgang haastte. Het bonzen werd luider en hij hoorde nu ook schreeuwen. ‘Daarboven zit iemand opgesloten en die wil eruit!’ riep de man in het langsrennen tegen hem. Op hetzelfde ogenblik wist hij met een verlammende zekerheid dat hij dat zelf was.

*

De volgende ochtend was Beerta tegen zijn gewoonte wat later. Hij groette Maarten gereserveerd en ging vervolgens zonder iets te zeggen aan het werk. Maarten hoorde hem de post opensnijden en het ritselen van het papier als hij de brieven openvouwde. Hij verschoof zijn stoel en legde een paar van de brieven op het bureau van Maarten. ‘Wil jij die beantwoorden?’

‘Ja,’ zei Maarten. Hij liet de brieven liggen en las ze pas toen De Bruin met de koffie kwam.

‘Ik heb gisteren al vast een paar mud kolen besteld, meneer Beerta,’ zei De Bruin. ‘Want nou is het nog goedkoper.’

‘Dat is goed De Bruin,’ antwoordde Beerta.

De brieven bevatten verzoeken om inlichtingen. Maarten stond op en zocht in de kasten in zijn eigen kamer en in de kamer van juffrouw Haan naar litteratuur. Er kwam een bezoeker voor Beerta. Toen Maarten de kamer weer binnenkwam, zat hij met Beerta aan de ronde tafel in de hoek. Maarten aarzelde en bleef bij de deur staan. ‘Zal ik ergens anders gaan zitten?’

‘Nee, blijf gerust hier,’ zei Beerta. Hij wendde zich tot zijn bezoeker. ‘Mag ik je even voorstellen? Dit is de heer Koning.’

De man stond op. ‘Spiering.’

Maarten herinnerde zich die naam uit de linkse politiek, maar hij kon hem niet goed plaatsen.

‘De heer Koning is hier aangesteld voor de Atlas voor Volkscultuur,’ zei Beerta plechtig.

‘Interessant,’ vond de man. ‘Ik benijd u.’

Maarten glimlachte beleefd. ‘Ik weet niet of dat nodig is.’

‘Ik benijd hem ook,’ zei Beerta. ‘De Atlas voor Volkscultuur is mijn liefste hobby en ik betreur het soms dat er zo weinig tijd voor overschiet. Maar gelukkig heb ik in de heer Koning een uitstekende vervanger gevonden.’ Hij keek Maarten nadrukkelijk aan.

Maarten reageerde niet. Hij meende ironie in de woorden van Beerta te horen, maar hij was daar niet zeker van.

De heren gingen weer zitten. Terwijl Maarten plaatsnam achter zijn bureau, zetten ze hun gesprek op gedempte toon voort. Hij probeerde er niet naar te luisteren. Toen bleek dat hij zich zo niet kon concentreren, stond hij op, nam zijn melkfles en ging de kamer uit.

Op de terugweg van de melkboer bleef hij hangen bij Wiegel die net van vakantie terug was en daarvan verslag deed aan Nijhuis. Pas toen hij Spiering langs zag komen, ging hij terug naar zijn kamer. Hij at zijn brood en verliet het Bureau, nu voor de middagpauze. In de loop van de ochtend had het plan om toch nog eens naar zijn pijp te gaan zoeken zich steeds meer vastgezet, hoewel hij kon weten dat het zinloos was tussen al die rommel. Zodra hij buiten was, verhaastte hij onwillekeurig zijn pas, langs de Oude Schans, de Prins Hendrikkade over, naar de Oosterdokskade, met geen ander doel in gedachten dan de plek waar hij de pijp verloren had. Pas toen hij die massa drijfhout in de bocht van de Oosterdokskade zag, drong het hopeloze van de onderneming zich weer op. Tegen beter weten boog hij zich over de leuning en zag tot zijn verrassing, vrijwel meteen, tussen de troep hout en smerigheid, ongeveer een meter van de kant, een klein, rond stukje rood hout, niet groter dan een vierkante centimeter, waarin hij met zekerheid de onderkant van zijn pijp herkende. De kadewand bestond op die plaats uit basaltblokken die vanaf een hardstenen rand bijna loodrecht in het water afliepen. Hij trok zijn jasje uit, schoof op zijn buik achterwaarts langs de wand naar beneden en probeerde, terwijl hij zich aan de rand vastklemde, met één voet de pijpekop naar zich toe te halen. Toen dat niet lukte, liet hij zich voorzichtig in het water zakken tot zijn schoenen de bodem bereikten. De bodem was modderig, maar hij zakte er niet in weg. Toen hij stond, met één hand tegen de kadewand, kwam de troep maar even boven zijn knieën. Hij greep de kop, stopte hem in zijn zak, reikte naar de kaderand en krabbelde met inspanning van al zijn krachten weer omhoog. Hijgend bleef hij even op zijn buik liggen voor hij tenslotte overeindkwam, met een gevoel van enorme voldoening. Er moest heel wat gebeuren voor een Koning zich klein liet krijgen. Soppend in zijn schoenen, met een drijfnatte broek, maar met zijn pijp in zijn hand, liep hij terug naar het Bureau. Beerta zat met zijn rug naar hem toe te werken. ‘Vindt u goed dat ik even naar huis ga om me te verkleden?’ vroeg hij.

Beerta draaide zich langzaam om en keek naar hem. ‘Maar jongen, wat is er met jou gebeurd?’ zei hij geschrokken.

‘Ik heb mijn pijp uit het IJ gehaald.’ Hij had dat terloops willen zeggen, maar hij kon een glimlach van triomf niet onderdrukken.

‘Je pijp uit het IJ?’ zei Beerta niet begrijpend.

‘Die had ik daar verloren. Gisterenavond, toen ik een wandeling maakte.’

‘Maar je kunt voor een pijp je leven toch niet wagen? Je had wel kunnen verdrinken.’

Zo gauw verdrink je niet, wilde Maarten zeggen, maar hij hield dat in. ‘Is het goed dat ik me even ga verkleden?’ vroeg hij opnieuw.

‘Natuurlijk,’ zei Beerta. Hij draaide zich om naar zijn werk. ‘En zorg maar dat je geen kou vat.’

*

‘Vandaag zou mijn grootmoeder 109 jaar geworden zijn,’ merkte Beerta op. Hij had zijn agenda opengeslagen en legde haar naast zich op zijn bureau.

Maarten reageerde niet. Hij zat achter zijn machine en dacht na over de formulering van een vraag voor de nieuwe vragenlijst. ‘Hebt u wel eens gehoord dat ze de nageboorte van een paard in de boom hangen?’ vroeg hij.

‘Nee! En over zulke dingen wil ik ook niet horen. Ik heb daar één keer een vraag over gesteld, op aandringen van juffrouw Haan, en daar heb ik nog altijd spijt van.’

‘Het lijkt me anders wel een interessant gebruik.’

‘Dat kan best zijn, maar gelukkig zijn er meer interessante gebruiken.’

Nog voor hij uitgesproken was, vond Maarten de juiste formulering en begon te tikken. Beerta sloeg een boek open op het titelblad, streek het met de muis van zijn hand plat, stond op en tilde de schrijfmachine van de tafel op zijn bureau.

De deur ging open. Meierink kwam de kamer in. Hij bleef bij de deur staan. ‘Zojuist belt de heer Balk, meneer Beerta. Hij blijft vandaag thuis omdat hij vindt dat de baby vandaag moet komen.’

Beerta draaide zich langzaam om. ‘Zo, nu al?’

Meierink lachte schaapachtig, zich verkneukelend over wat hij ging zeggen. ‘Hij zegt dat de baby vandaag moet komen, want hij wil morgen naar de lezing van professor Goedkoop.’

‘Juist!’ zei Beerta zonder een spier van zijn gezicht te vertrekken.

‘Alsof hij dan al naar die lezing kan, als die baby vandaag komt.’

‘Waarom niet?’ vroeg Beerta ijzig.

‘Nou, hij zal toch van alles moeten doen? Naar de burgerlijke stand en zo?’

‘Welnee, dat kan best. Dat is maar een ogenblikje werk, zo'n baby.’

Meierink was daar kennelijk minder zeker van, maar omdat hij het zelf nooit bij de hand had gehad, waagde hij het niet om zijn Directeur tegen te spreken en hij verliet de kamer. Beerta draaide een al eerder gebruikt papier, waarvan hij een hele stapel in een vak van zijn bureau had liggen, met de ongebruikte kant naar zich toe in zijn machine en tikte de titel van het boek over. Hij dacht even na, bedacht zich, stond op, liep met kleine pasjes naar de deur, opende die en bleef in de deuropening staan. ‘Ik hoor zojuist van Meierink dat mevrouw Balk vandaag een baby krijgt.’

‘Nou, en?’ hoorde Maarten juffrouw Haan zeggen. ‘Dat wisten we toch al? Dat is toch geen nieuws?’

‘Dat is geen nieuws,’ hij sprak de woorden nauwkeurig uit, alsof hij zich dwong tot precisie, ‘maar ik vraag mij af of wij daar niet iets aan moeten doen, een bosje bloemen, of zo.’

‘Je bedoelt zeker dat ik daar voor zorgen moet! Nou, ik denk er niet over!’

‘Vrouwen zijn daar nu eenmaal beter in dan mannen. Vrouwen zijn fijngevoeliger.’

‘Ja, dat zeg je nu, omdat dat je zo uitkomt. Vraag het je assistent maar, die zal ook wel eens bloemen hebben gekocht.’

‘Die heeft het te druk.’

‘Ik heb het ook te druk. Dan vraag je het maar aan Meierink!’

Dat idee sprak Beerta blijkbaar meer aan, want Maarten hoorde hem doorlopen naar het eerste lokaal. Even later kwam hij met Meierink de kamer weer in. ‘Ik heb er nog eens over nagedacht,’ zei hij, nadat hij de deur weer gesloten had, ‘en ik vroeg mij af of het niet aardig zou zijn als mevrouw Balk een bloemetje van het Bureau kreeg. Wilt u zich daarmee belasten?’

‘Dat wil ik wel doen,’ zei Meierink traag. ‘Hoeveel moet ik daaraan besteden?’

‘Doet u eens een voorstel?’

Meierink dacht na. ‘Zeven gulden vijftig?’

‘Uitstekend! Zeven gulden vijftig! Vraagt u maar aan De Bruin om dat voor u uit de koffiekas te halen.’ Hij wilde zich weer omdraaien naar zijn werk, maar er schoot hem nog iets te binnen. ‘Maar denkt u er wel om dat u ze pas stuurt als die baby er echt is. Anders brengt het ongeluk.’

‘Ja, meneer Beerta,’ zei Meierink gedwee.

Even later ging de deur opnieuw open. De Bruin. ‘Meneer Beerta, Meierink vraagt om hem zeven gulden vijftig uit de koffiekas te geven voor de baby van Balk. Is dat in orde?’

Beerta draaide zich om en keek hem aan. ‘Ja, dat is in orde.’

‘Ja, ik vraag het maar, want dat ken iedereen wel zeggen natuurlijk en dan is de koffiekas leeg voor je het weet.’

‘Nee, het is in orde.’

‘Omdat ik er helemaal niks van wist.’

‘Nee, maar die baby is ook nog niet geboren. Die wordt vandaag pas geboren. En daarom heb ik Meierink toestemming gegeven jou zeven vijftig te vragen voor als het zover is. Begrijp je?’

Het leek erop dat De Bruin het maar half begreep, maar hij waagde het niet om zich nog langer te verzetten.

‘Alles moet ik zelf doen,’ verzuchtte Beerta toen De Bruin verdwenen was en hij weer aan het werk kon. ‘Niets kan ik aan een ander overlaten.’

Maarten vermoedde dat dat ook nog tegen hem gericht was, maar het raakte hem niet. Hij reageerde er niet op.

Tien minuten later werd de deur opnieuw geopend. ‘Zeg Anton!’ - juffrouw Haan - ‘Ga jij morgen naar de lezing van Goedkoop?’

Beerta hield op met tikken en tilde zijn hoofd op, zonder om te kijken. ‘Ik zou daar graag naartoe gegaan zijn, maar ik heb morgenmiddag een vergadering waar ik onmogelijk van weg kan blijven.’

‘Bij zijn lezingen komen altijd zulke interessante mensen! En wat hij te vertellen heeft is zó boeiend!’ Ze stond vlakbij Maarten, maar niet zo ver dat hij haar kon zien. Toen hij naar haar opkeek, trok haar gezicht zenuwachtig.

Beerta keek nu toch om. ‘Het spijt me bijzonder dat ik niet kan, maar ik kan werkelijk niet.’

‘In ons vak kun je zo'n bijzondere gebeurtenis toch eigenlijk niet overslaan.’

‘Nee Dé, je hebt gelijk. Ik vind het dan ook heel spijtig, maar ik kan werkelijk niet. Ga jij maar. Ik hoor zojuist van Meierink dat Balk ook gaat, dus dan zullen jullie elkaar wel zien.’ Toen ze de kamer verliet, wilde hij weer gaan tikken, maar hij bedacht zich en liep achter haar aan. Even later kwam hij terug met Wiegel. ‘Gaat u zitten,’ zei hij.

Wiegel trok een stoel naar zich toe en zette zich tegenover hem, bij de punt van zijn bureau.

‘Hoe is uw vakantie u bevallen?’

‘Heel goed.’

‘Dat doet mij genoegen. En hoe staat het met de bibliografie?’ ‘Uitstekend. Dank u.’

Beerta stokte terwijl hij de conclusie uit die opmerking trok. ‘Dus ik kan tegen de Commissie zeggen dat ze haar binnenkort tegemoet kan zien?’

‘Dat heb ik niet gezegd.’

‘Maar u wilt mij toch niet zeggen dat ik ze nog langer aan het lijntje moet houden?’

‘Ik kan me voorstellen dat dat in het bijzonder voor de heer Vis een traumatische ervaring moet zijn,’ zei Wiegel monkelend.

Beerta negeerde die opmerking. ‘Want dat doe ik nu al zeven jaar.’

‘U bent degene die een datum genoemd heeft. Ik niet.’

‘Maar die datum is allang verstreken.’

‘Inderdaad. Dat ligt alleen niet aan mij.’

Beerta zweeg en keek hem aan. ‘Hoelang denkt u dan dat u nog nodig hebt?’

‘Dat kan ik onmogelijk zeggen. Ik doe mijn best. Dat kunt u de Commissie verzekeren.’

‘U begrijpt wel dat u mij daarmee in grote moeilijkheden brengt.’

‘Dat spijt me dan, want dat is niet mijn bedoeling.’

Beerta zweeg opnieuw. ‘Goed. Ik heb er nota van genomen. Gaat u maar weer aan uw werk.’

‘De heer Wiegel is geen soepel mens,’ zei hij, zodra Wiegel de kamer verlaten had. ‘Dat komt omdat hij zo klein is. Kleine mensen hebben een minderwaardigheidscomplex. Napoleon had dat ook.’

‘Wat is dat voor lezing van Goedkoop?’ vroeg Maarten.

Beerta keek naar hem. ‘Wou jij daar ook naartoe?’

‘Nee, ik vroeg me alleen af waar hij over gaat.’

‘De lezingen van Goedkoop gaan altijd over hetzelfde,’ zei Beerta. ‘Deze heb ik nu al driemaal gehoord en elke keer vind ik hem weer even b-boeiend.’

*

‘Ach meneer Koning.’

Maarten bleef staan en keek om. Veerman kwam op een drafje door de lange gang achter hem aan lopen. Hij hijgde toen hij hem bereikt had. Onvoorstelbaar dat deze man indertijd een tamelijk beroemde marathonloper was geweest. Van de magere, fanatieke jongen die Wiegel hem op een foto had laten zien, een jongen in een hemd met een nummer erop en een te lange korte broek, zoals atleten die toen droegen, was in dit dikke, vormeloze lichaam, in het te krappe, goedkope jasje, en met dat grote, rode, geschilferde hoofd, niets terug te vinden. ‘Neemt u mij niet kwalijk, maar mag ik een eindje met u meelopen?’

‘Natuurlijk,’ zei Maarten verrast. Hij hield de deur voor hem open.

Veerman verontschuldigde zich nog eens toen hij voor hem naar buiten ging. Hij bleef staan wachten terwijl Maarten de deur sloot, waarna ze naast elkaar de Hoogstraat uitliepen. Veerman droeg een oude boodschappentas, die hij in zijn andere hand nam toen ze tegen Maarten aan kwam.

‘Woont u ook in het centrum?’ vroeg Maarten. Hij zocht koortsachtig naar een onderwerp van gesprek.

‘Ik woon in Zuid.’ Hij keek geconcentreerd in de verte.

‘En dat loopt u.’

Veerman reageerde daar niet op. Hij was met zijn gedachten elders.

‘En dat loopt u?’ herhaalde Maarten, iets luider.

Veerman schrok en keek even opzij. ‘Meestal niet. Of eigenlijk nooit,’ mompelde hij vervolgens. ‘Ik ga met de tram.’

‘Ik woon op de Lijnbaansgracht,’ vertelde Maarten, om ook van zijn kant iets prijs te geven.

‘Ja, o, juist.’ Het maakte niet de indruk dat het hem bijzonder interesseerde.

Omdat Maarten zo gauw niet nog iets kon verzinnen, zweeg hij. Zwijgend liepen ze naast elkaar, de Damstraat door. Op dit uur van de dag liepen en fietsten er meer mensen die van hun werk kwamen en er reden ook nogal wat auto's, waardoor ze af en toe uit elkaar raakten. Op de hoek van de Dam kregen ze pas weer wat ruimte, maar omdat ze nu toch vlakbij de tramhalte waren, deed Maarten geen moeite meer om het gesprek te hervatten.

‘Ach, meneer Koning, wat ik vragen wou,’ zei Veerman plotseling, ze waren het Damrak overgestoken en stonden op het punt uit elkaar te gaan, ‘kunt u mij misschien een paar honderd gulden lenen? Ik heb nogal wat financiële problemen op het ogenblik.’ Hij keek langs Maarten weg, zijn blik vermijdend.

Het verzoek overviel Maarten. Een ogenblik wist hij niet hoe hij moest reageren en voelde hij alleen gêne. ‘Nee, dat heb ik niet,’ zei hij lukraak. ‘Dan zou ik niet zijn gaan werken,’ voegde hij er nog aan toe, alsof dat een overtuigend argument was.

‘Nee, nee, natuurlijk niet,’ zei Veerman snel. ‘Neemt u me niet kwalijk. Dan ga ik maar. Tot morgen.’ Hij draaide zich om en liep haastig naar de tramhalte, waar juist een lijn 25 voorreed.

Ongelukkig, ontevreden met zichzelf, liep Maarten de Dam over. Hij schaamde zich, alsof hij Veerman voor deze situatie had moeten behoeden en daarin gefaald had. Zonder om zich heen te zien stak hij de Voorburgwal over, naar het postkantoor. ‘Ellende,’ mompelde hij werktuiglijk. Hij schudde met zijn hoofd, alsof hij de ellende wilde afschudden, waarmee hij niet zozeer de financiële situatie van Veerman als wel de onvolmaaktheid van menselijke contacten op het oog had.

*

‘Ter Haar heeft zich bij het Bestuur over je beklaagd,’ zei Beerta toen Maarten 's ochtends de kamer binnenkwam. Hij stond bij zijn bureau en keek hem ironisch aan.

‘Over mij?’ vroeg Maarten verbaasd.

‘Je hebt hem zijn schrijfmachine afgenomen.’ Aan het eind van de zin wipte hij even op zijn tenen.

‘Zijn schrijfmachine afgenomen?’ De mededeling kwam hard aan en hij had even nodig om haar in zich op te nemen. Toen werd hij woedend. ‘Ik heb zijn schrijfmachine helemaal niet afgenomen! Ik heb die schrijfmachine van Nijhuis gekregen!’ Hij legde zijn brood en zijn appel op zijn bureau.

Het leek of zijn woede Beerta amuseerde. ‘Dat weet ik wel,’ zei hij glimlachend. ‘Je hoeft je dat toch niet zo aan te trekken, jongen. Ter Haar leeft nu eenmaal moeilijk.’

‘Maar dat is toch geen reden om zich over mij bij het Bestuur te beklagen?’

‘Natuurlijk niet. Dat zal ik het Bestuur ook laten weten. Daar hoef je je toch niet zo over op te winden?’

‘Onrechtvaardigheid wind ik me over op.’

Beerta keek glimlachend naar hem. Dat irriteerde Maarten. Hij legde het brood in zijn bureaula en ging de kamer uit. Nijhuis was al binnen. Hij stond bij zijn bureau en keek naar Maarten toen die binnenkwam. ‘Morgen,’ zei Maarten. ‘Is Ter Haar er nog niet?’

‘Ter Haar heeft zich ziek gemeld.’

Dat kalmeerde Maarten enigszins. ‘Hoe kan hij nou beweren dat ik hem zijn schrijfmachine heb afgenomen?’

Op dat ogenblik ging de deur open en kwamen Balk, Meierink en Hein de Boer achter elkaar binnen.

‘Morgen,’ zei Balk.

‘Dag heren,’ zei Meierink.

‘Hai,’ zei Hein de Boer.

Ze groetten terug, Nijhuis alleen met een knikje. ‘Heeft hij dat beweerd?’ vroeg hij toen, zonder enige verbazing te tonen.

‘Hij heeft dat aan het Bestuur geschreven.’

Nijhuis haalde zijn schouders op. ‘Iemand moet de schuld hebben,’ zei hij laconiek.

‘Maar jij hebt mij zíjn machine gegeven?’

Balk was gaan zitten en begon meteen hardop te lezen.

‘Ik heb hem de mijne gegeven,’ zei Nijhuis met een knikje naar het bureau van Ter Haar, ‘en die is beter.’

Er stond inderdaad een machine van een wat nieuwer type dan Maarten had gekregen.

‘En jij dan?’

‘Ik heb zo'n ding bijna nooit nodig,’ antwoordde Nijhuis, ‘en anders leen ik er een.’

*

‘Heb je je gedachten nog laten gaan over de nieuwe vragenlijst?’ vroeg Beerta.

‘Ja.’ Hij stond op en overhandigde Beerta een aantal blaadjes. ‘Hieruit kan een keus gemaakt worden.’

Beerta stond ook op. Staande naast zijn bureau keek hij op het papier terwijl Maarten zijn oordeel afwachtte.

‘Waarom over volksgeneeskunde?’ vroeg Beerta, opkijkend.

‘Dat hebt u zelf gezegd.’

Beerta trok zijn wenkbrauwen op. ‘Heb ik dat zelf gezegd? Ik word oud.’ Hij sloeg de bladzijden om en nam ze globaal door. ‘Dan staat hier bijvoorbeeld s-stotteren. Ik wist niet dat daartegen iets te doen was?’

‘Onder de voet kietelen.’ Hij had moeite zijn lachen te houden. Beerta knikte waardig. ‘Juist.’ Hij gaf de blaadjes terug. ‘D-dan nog maar even s-stotteren.’ Hij wendde zich af en ging weer zitten.

‘Wat moet er nu mee gebeuren?’

‘Maak zelf maar een keus. Als het maar niet over s-seksualiteit gaat. Juffrouw Haan wil altijd vragen stellen over s-seksualiteit. Ik ben daar tegen. We moeten rekening houden met de nonnetjes.’

‘Met welke nonnetjes?’

‘De nonnetjes die onze vragenlijsten invullen,’ zei Beerta. ‘Die weten niet eens dat er zoiets als s-seksualiteit bestaat.’

*

Het Bureau beschikte over een groot aantal correspondenten, verspreid over het land, die regelmatig de vragenlijsten invulden. Om het contact met hen te verstevigen werden er gewoonlijk twee keer per jaar bijeenkomsten georganiseerd, telkens in een andere plaats, waarvoor de correspondenten uit de omgeving werden uitgenodigd. Die bijeenkomsten hadden plaats op zaterdagmiddag. De eerste die Maarten meemaakte, viel in de vroege herfst van het jaar van zijn aanstelling. Die ochtend ging hij, als iedere zaterdag, gewoon naar het Bureau. Samen met Hein de Boer, die zoiets al eerder had meegemaakt, zocht hij wat kaarten, vragenlijsten en wat willekeurige boeken over de streek bij elkaar voor een tentoonstelling. Daarna probeerde hij zich voor te bereiden op wat hij moest zeggen, maar omdat hij zich geen voorstelling kon maken van het gehoor, zag hij geen kans om zijn gedachten te ordenen. In arren moede stopte hij tenslotte alle aantekeningen die hij voor de nieuwe vragenlijst gemaakt had in een map en bleef met de map opengeslagen voor zich uitkijken tot Beerta tegen elf uur zijn pen neerlegde, zijn horloge bij zich stak, opstond, zijn haar kamde en zijn tas pakte. ‘We moeten gaan,’ zei hij. ‘Heb jij het tentoonstellingsmateriaal bij je?’

‘Dat heeft Hein de Boer.’

Beerta knikte. ‘Herinner hem daar dan nog even aan.’

Achter elkaar liepen ze door het middelste lokaal, waar alleen Van Ieperen aanwezig was, omdat juffrouw Haan al vooruit was gereisd. ‘Dag meneer Van Ieperen,’ zei Beerta stijf. ‘Ik wens u een genoeglijk weekend.’

‘Insgelijks meneer Beerta,’ zei Van Ieperen. Hij gaf Maarten een knipoog.

In het eerste lokaal sloeg Balk met een klap zijn werk dicht en pakte zijn tas. ‘Op naar de boeren!’ zei hij opgewekt. Hein de Boer volgde zijn voorbeeld.

‘Dag heren!’ zei Beerta wat luider, zodat het ook door Wiegel en Veerman gehoord kon worden.

‘Dag meneer Beerta,’ klonk de stem van Wiegel vanachter de kast. ‘Wij wensen u beiden een recht vruchtbare middag.’

‘Dank u,’ zei Beerta droog.

Nijhuis, die als enige in de ruimte voor de kast achterbleef, knikte alleen.

De Bruin stond in de deur van zijn hok en zag hen aankomen. Beerta knikte tegen hem. ‘Dag De Bruin. Ik kom hier nog terug. Als er iemand belt, leg dan een briefje op mijn bureau als je wilt.’

‘Komt in orde, meneer Beerta,’ zei De Bruin.

Buiten sloegen ze rechtsaf. Balk liep energiek een paar passen voor hen uit, Maarten en Hein de Boer liepen aan weerszijden van Beerta. Achter Balk aan staken ze het plein voor de Waag over. Balk liep de Zeedijk op, maar Beerta sloeg linksaf de Monnikensteeg in. ‘Ik loop altijd de weg waarlangs de meeste p-prostituées zitten,’ zei hij.

Maarten aarzelde, maar Balk was al te ver om hem te roepen. Beerta daarentegen scheen zich om het uiteenraken van zijn kudde geen ogenblik zorgen te maken. Hij keek in de etalages waarin de hoeren zaten, zonder een spier van zijn gezicht te vertrekken. ‘Ze roepen me niet meer,’ stelde hij vast. ‘Ze weten eindelijk dat het met mij toch niets wordt.’

Balk stond bij de loketten op hen te wachten. ‘Volgende keer kan ik beter alleen gaan,’ zei hij humeurig.

Ze vonden een lege coupé. Maarten en Beerta gingen tegenover elkaar bij het raam zitten, Hein de Boer nam naast Maarten plaats, Balk in de hoek bij het gangpad. Hij haalde een boek uit zijn tas, zakte onderuit, met zijn benen over elkaar, en sloeg het open: L'envers de l'histoire contemporaine van Balzac. Onder het lezen bewoog hij zijn vrije voet snel heen en weer. Beerta keek geamuseerd naar Hein de Boer. ‘Heb je nu al een meisje?’ vroeg hij.

‘Maar meneer Beerta,’ hij lachte hoog, ‘die liggen toch niet voor het oprapen?’

‘Eén is genoeg. Neem een voorbeeld aan Maarten.’

‘En ik ben toch ook nog niet afgestudeerd?’

‘Voor je het weet ben je vijfendertig en dan is het te laat. Als een man voor zijn vijfendertigste niet trouwt, dan is er iets niet in orde met hem. D-dan heeft hij een fobie voor de vrouw, of hij heeft geen kans gezien zich maatschappelijk aan te passen.’

‘Hein is pas drieëntwintig,’ kwam Maarten hem te hulp.

‘D-daarom,’ zei Beerta. ‘Voordat je het weet ben je vijfendertig. En je kunt niet zo meteen maar trouwen. Je moet ook eerst nog een beetje v-vrijen. Dat willen die meisjes.’

Hein kirde. Maarten zweeg. Het gesprek beviel hem niet. Bovendien had hij in de loop van de ochtend hoofdpijn gekregen, die geleidelijk erger werd. Hij keek naar het langsvliedende landschap en probeerde zich te ontspannen. Hij luisterde naar de wielen. Vroeger als hij met zijn ouders en zijn broertjes van vakantie terugkwam, zeiden de wielen: we gaan naar húis - we gaan naar húis - we gaan naar húis. Hij probeerde dat erin te horen, maar hij slaagde er niet in. Misschien op de terugweg. Balk sloeg een bladzij om en haalde luidruchtig zijn neus op. Hulshorst. Waar de spoortrein naar het noorden met een godverlaten knars stilhoudt. De trein vloog er voorbij.

Het etablissement waar ze een zaaltje hadden gehuurd, bevond zich in de binnenstad. Toen ze er binnenkwamen, zaten juffrouw Haan en Meierink in het café achter een uitsmijter en een kop koffie. ‘Hadden jullie niet eerder kunnen komen?’ zei juffrouw Haan. ‘Meierink en ik zijn allang klaar.’

‘We wisten dat het bij jullie in goede handen was, Dé,’ antwoordde Beerta. ‘Wij zouden alleen maar in de weg hebben gelopen.’

‘Een uitsmijter ros en een biertje!’ zei Balk tegen de ober die was komen toelopen.

‘Is het zaaltje boven?’ vroeg Maarten.

‘Maar denkt u erom dat u geen rommel maakt, want we hebben net alles opgeruimd,’ waarschuwde juffrouw Haan.

Terwijl Beerta en Balk bij de twee anderen aanschoven, gingen Hein en Maarten met hun rol en de tas met boeken de trap op. Het was een geblindeerd, bruin betimmerd zaaltje. Waar de ramen zaten of hadden moeten zitten, hingen rode gordijnen. Er stonden bruine klapstoelen, in rijen. Aan het eind was een kleine verhoging met drie aaneengeschoven tafels, zes stoelen en een katheder. De verlichting was vaal, waardoor de kaarten die door juffrouw Haan en Meierink met punaises aan de rechterwand waren bevestigd, niet dadelijk opvielen. In het gangpad, onder de kaarten, stonden twee tafeltjes met wat boeken, vragenlijsten, handschriften. In een zijzaaltje vonden ze een derde tafeltje, dat ze naast de twee andere opstelden en waarop ze hun eigen boeken en vragenlijsten uitstalden. Het resultaat was armoedig. Terwijl Hein de kaarten uitrolde, keek Maarten naar de plaats aan de wand die voor hen was opengelaten. De gedachte dat daar straks ook nog de kaarten van het dwaallicht en de kabouters zouden hangen was deprimerend. ‘Zouden we het zo maar niet laten?’ stelde hij voor.

‘Wou je die kaarten niet ophangen?’ vroeg Hein verbaasd.

‘Ik vind het te armoedig.’

Hein lachte vermaakt. ‘Goed hoor.’ Hij rolde de kaarten weer op en stak ze terug in de koker.

‘Er hangen er zo trouwens wel genoeg,’ zei Maarten, als verontschuldiging.

In het café stonden hun uitsmijters klaar op een tafeltje naast de vier anderen. Ze aten zonder veel te zeggen. Maarten probeerde na te denken over wat hij straks moest vertellen, maar er kwam geen zinnige gedachte in hem op. Zelfs de zekerheid dat het over vier uur weer achter de rug was, bracht geen verlichting. Van zijn plaats kon hij de deur van het café zien. Hij keek naar de mensen die binnenkwamen of er weer uitgingen, maar zonder iets in zich op te nemen. ‘Daar heb je de eersten,’ hoorde hij juffrouw Haan zeggen. Een oude, kromgegroeide man met een stok kwam ondersteund door een niet meer zo jonge vrouw de deur in. Ze bleven in het portaal staan en keken zoekend om zich heen. De man had een door weer en wind gelooid gezicht en droeg een nieuwe, grijze jas. De vrouw droeg een bruine regenjas, een sjaaltje en een blauwe wollen muts. Juffrouw Haan liep naar hen toe, door de klapdeur, en schudde ze hartelijk de hand.

‘Gaat u ook vast naar boven?’ zei Beerta tegen Meierink. ‘Wij komen zo direct.’

‘Ja, dat zal ik dan maar doen,’ zei Meierink. Hij stond langzaam op.

Maarten zag juffrouw Haan staan praten en wijzen en vervolgens langzaam met de twee bezoekers in het trapgat verdwijnen. Meierink volgde hen.

‘Dat was een voortreffelijke uitsmijter,’ zei Balk tevreden. Hij trok zijn servet een paar keer krachtig langs zijn mond, gooide het naast zijn bord en stond energiek op. ‘En nu, op de barricaden!’ Zonder op hen te wachten marcheerde hij naar de trap.

‘Wie was dat?’ vroeg Maarten.

‘Dat moet je aan juffrouw Haan vragen,’ zei Beerta. ‘Die kent iedereen.’

Toen ze boven kwamen, waren intussen een twintigtal correspondenten gearriveerd. Sommigen hadden in het zaaltje plaatsgenomen, anderen liepen rond bij de tafeltjes met boeken en de opgehangen kaarten. Meierink zat bij de ingang, achter een eigen tafeltje, met een lijst voor zich waarop hij juist twee nieuwkomers, een moeder met haar dochter, afkruiste. Balk stond met een korte zwaai van zijn arm bij een van de kaarten uitleg te geven aan een oudere, gezette man in een pak met vest en met een gouden horlogeketting. De man had een zeer beperkt, betweterig gezicht, met een randloze bril. Juffrouw Haan was voorin met een paar vrouwen in gesprek, haar hoofd vooruit, een onafgebroken glimlach op haar gezicht. Beerta liep tussen de mensen door naar voren en stelde zich voorin de zaal op met een raadselachtig glimlachje, één hand op zijn rug, de kin wat opgetild. Van tijd tot tijd wipte hij even, bijna onmerkbaar, op zijn tenen. Maarten wilde hem volgen, maar vond het toen toch te gek om naast hem te gaan staan en bleef aarzelend in de buurt van zijn eigen tafeltje, maar op zodanige afstand dat het voor de mensen die erlangs liepen niet zijn tafeltje was. Hij voelde zich diep ongelukkig. Naarmate het zaaltje volliep, werd het geroezemoes luider. Er waren mensen die elkaar kenden en de hand schudden. Er werd zelfs gelachen. Behalve het jonge meisje dat met haar moeder was binnengekomen, waren er vrijwel alleen oudere mensen, soms heel oud, zo op het oog gepensioneerde onderwijzers, een paar boeren, veel eenvoudig geklede vrouwen van meer dan middelbare leeftijd met intens bleke of juist hardrode gezichten, de bleken veelal met een bril. Vooral de lelijkheid en de brillen vielen op. In deze mensen was in ieder geval geen herinnering aan de veel geroemde schoonheid van het Nederlandse volk terug te vinden.

Precies om twee uur betrad Beerta de verhoging en plaatste zich in het midden achter de drie tafels, waarvan met behulp van een beige tafelkleed een eenheid was gemaakt. Hij legde zijn horloge voor zich, pakte een houten hamer, keek de zaal in en gaf er een tikje mee. ‘Dames en heren.’ Het geroezemoes nam iets af. Er werd met stoelen geschoven. Mensen gingen zitten. ‘Dames en heren!’ herhaalde Beerta, wat luider. Zijn stem was hoog en schril. Juffrouw Haan zei nog snel wat tegen de mensen met wie ze had staan praten en wendde zich af. Het geroezemoes zakte verder weg. Het schuiven van de stoelen verhevigde. Balk liep nu ook naar voren. Maarten volgde hem. Alsof dat zo gerepeteerd was, zette juffrouw Haan zich aan de rechterhand van Beerta, en Balk en Maarten ter linkerzijde. Het schuiven van de stoelen en de beweging in de zaal, die in de tussentijd bijna geheel gevuld was geraakt, hield op. Achterin kwam nog iemand binnen die fluisterend door Meierink werd ingeschreven. Hein de Boer had daar vlakbij, op de achterste rij, plaatsgenomen en keek over de anderen heen naar het podium. Er kwam nog iemand binnen, die na even met Meierink gefluisterd te hebben, snel een plaats zocht. Daarna werd het stil. ‘Dames en heren,’ zei Beerta voor de derde keer, maar nu op wat minder luide toon. ‘Ik heet u allen namens ons Bureau, dat ook uw Bureau is, van harte welkom. Ik doe dat met zeer veel voldoening, temeer omdat u vandaag in zo groten getale gehoor hebt gegeven aan onze uitnodiging. Wij hopen dat deze middag niet alleen voor ons, maar ook voor u, een leerzame middag mag zijn, in het belang van de wetenschap, die wij allen, u en wij, met zoveel toewijding, ieder op onze eigen bescheiden wijze, dienen.’ Maarten sloeg de map die hij al die tijd mee had gedragen open. Het waren de aantekeningen die hij de afgelopen weken bij het voorbereiden van de vragenlijst gemaakt had. Terwijl hij ze doorbladerde, luisterde hij met een half oor naar Beerta. ‘Voor mij persoonlijk komt daar dan nog bij,’ vervolgde Beerta, ‘dat ik mij er bijzonder op verheugd heb dat deze middag juist hier, bij u, plaatsvindt.’ Hij wachtte even. ‘Dat zeg ik natuurlijk altijd,’ zei hij toen, met een lachje, ‘maar vandaag meen ik het echt.’ Er werd gelachen, niet uitbundig, meer een geroezemoes dat door de zaal trok. Juffrouw Haan schoof hem een papiertje toe. Hij keek er tersluiks naar. ‘Voordat ik nu de medewerkers van het Bureau aan u voorstel,’ zei hij toen het weer stil geworden was, ‘wil ik een van u in het bijzonder welkom heten. Meneer Van Laar...’ Hij keek de zaal in. Op de voorste rij stak de oude man die als allereerste was binnengekomen zijn stok omhoog. ‘Juist!’ zei Beerta tevreden. ‘Daar zit u! Meneer Van Laar, u bent een van diegenen die van het allereerste begin onze lijsten hebt ingevuld. Dat zijn al met al nu al zo'n vijftig lijsten. U hebt dat gedaan met een nauwgezetheid en een uitvoerigheid die menig ander zich ten voorbeeld mag stellen. Ik dank u daar heel hartelijk voor en ik spreek daarbij de wens uit dat er nog vele lijsten mogen volgen.’ Na deze woorden begon juffrouw Haan met half geheven handen te applaudisseren, een voorbeeld dat in de zaal eerst aarzelend, daarna luider, gevolgd werd. Van Laar kwam, geholpen door zijn dochter, moeilijk overeind, keerde zich om naar de zaal en boog en daarna nog eens naar het podium, waar Beerta, Balk en Maarten nu ook applaudisseerden. Beerta wachtte tot hij weer was gaan zitten. ‘En nu stel ik u dan eerst de medewerkers van het Bureau voor,’ zei hij. ‘Aan mijn rechterhand zit doctor Haan. De meesten van u zullen haar al wel kennen want zij werkt al langer mee. Daarbij heeft ze zich op haar terrein, de volkstaal, een grote deskundigheid verworven. Als u straks vragen hebt, kan zij die als geen ander beantwoorden. Dat kan nog niet gezegd worden van de heren Balk en Koning, aan mijn linkerhand. Zij zijn pas dit jaar in dienst getreden, de heer Balk voor de volksnamen, de heer Koning voor de Atlas van de Volkscultuur, maar ook van hen hebben wij hoge verwachtingen. Mijn naam tenslotte is Beerta. Dan geef ik nu het woord aan doctor Haan.’ Er werd opnieuw geapplaudisseerd terwijl juffrouw Haan zich met een aantal velletjes papier naar de katheder begaf. Voor ze begon te spreken keek ze met een verstarde glimlach de zaal in. De linkerkant van haar gezicht trok even nerveus. ‘Lieve mensen. Ik mag wel lieve mensen zeggen, hè? Want de meesten van u ken ik al zo lang, en met wie ik nog niet ken, hoop ik vandaag ook nog persoonlijk kennis te maken.’ Uit de zaal klonk instemmend gemompel. Van wat ze vervolgens zei, drongen alleen flarden tot Maarten door. Hij was te veel in beslag genomen door wat hij straks zou moeten zeggen en keek op de teksten voor hem, zonder iets in zich op te nemen. Ook de woorden van Balk, die met veel retoriek en enigszins galmend zijn gehoor toesprak, als was het een zaal met vakgenoten of studenten, ontgingen hem grotendeels. ‘En dan vraag ik tenslotte uw aandacht voor de heer Koning,’ hoorde hij Beerta in de verte zeggen toen het applaus voor Balk verstomd was. Hij pakte zijn map en liep naar de katheder, legde zijn map open en keek de zaal in. ‘Dames en heren,’ zei hij. Op hetzelfde ogenblik, bij het zien van al die hoofden die naar hem opkeken, kwam er een grote rust over hem, zoals vroeger in de toneelgroep op school. Wat hij daarna precies zei, kon hij zich later met geen mogelijkheid herinneren. In ieder geval had hij het gehad over het veulen met de brijpot om de hals, dat vroeger in Friesland rondspookte, over spookhazen, die soms betoverde heksen zijn, over middeltjes om wratten kwijt te raken, over de nageboorte van het paard die in sommige streken van ons land in de boom werd gegooid, en over de gebruiken bij het tandenwisselen, die hun oorsprong zouden vinden in offers aan de doden. ‘Maar waar het ons altijd om gaat, zijn de gebruiken in úw plaats en in úw streek, zoals ze bij ú bestaan hebben, om op die manier de verschillen die er in ons land tussen de verschillende streken bestaan, in kaart te kunnen brengen en de geschiedenis van ons land te kunnen schrijven van ver voor onze tijd. Dank u wel.’ Terwijl hij ging zitten en het applaus verstomde, wendde Beerta zich opnieuw tot de zaal. ‘En nu nodig ik u uit om op onze kosten een kopje thee te drinken,’ zei hij. ‘U hebt dan de gelegenheid ook onze tentoonstelling te bekijken. Na de pauze zullen wij u dan aan het woord laten om op uw beurt ons vragen te stellen.’ Hij stond op. Juffrouw Haan liep meteen de zaal weer in, Balk en Maarten bleven nog even staan. ‘Het was heel goed,’ zei Beerta tegen Maarten. ‘Je zult het wel leren. Al hield ik mijn hart vast toen je over die n-nageboorte begon.’

Nog in de ban van zijn optreden liep Maarten de zaal in. De mensen dromden rond de tafeltjes en de kaarten. Achteruit de zaal kwamen twee obers met bladen met kopjes thee. De luchtverversing, hoog tegen de wand, begon te razen. Het was benauwd. Hij bleef staan omdat hij er onmogelijk door kon komen en deed een stap achteruit waardoor hij buiten het gedrang rond het tafeltje van juffrouw Haan kwam. ‘Meneer Koning, mag ik u wat vragen?’ Hij schrok. Een man in een net pak, die hij onmiddellijk als onderwijzer klasseerde, stond voor hem en wees naar hem. ‘U hebt het daarstraks over die middeltjes tegen wratten gehad,’ hij onderbrak zichzelf, ‘mijn naam is Hageman.’

‘Koning,’ zei Maarten, hem een hand gevend. Hij moest hard praten om zich boven het lawaai van de luchtververser verstaanbaar te maken.

‘U vertelde over die wratten,’ hij bracht zijn gezicht en zijn vinger onaangenaam dicht bij Maarten. Bij zijn rechterslaap, onder de poot van zijn bril, zat een grote moedervlek. ‘Maar als kinderen deden wij daar nuchter spuug op. En dat hielp! Hoe verklaart u dat?’

Maarten was onwillekeurig teruggedeinsd. ‘Dat kan ik niet verklaren,’ riep hij terug. De man boezemde hem afkeer in.

‘Kent u de boeken van Mellie Uyldert?’

Maarten schudde zijn hoofd.

‘Dan moet u die eens lezen. Want Shakespeare zei al: There is more between earth and heaven than you have ever dreamed of, Horatio!’ Hij lachte kort. ‘Dank u wel.’ Hij wendde zich af, het gedrang in.

Het gesprek had Maarten in de werkelijkheid teruggebracht. Ik moet hier weg, dacht hij. Zonder verder nadenken liep hij met beheerste stap voor de voorste rij langs naar de andere kant van het zaaltje, waar het rustiger was, naar de trap. Buiten, in de frisse lucht, hervond hij zichzelf. Hij kneep zijn ogen dicht tegen het schelle licht, ademde diep in en keek de straat in, vol winkelende mensen in een andere wereld. Het licht deed pijn aan zijn ogen en verscherpte de hoofdpijn, maar de frisse wind langs zijn voorhoofd was weldadig.

Toen hij weer boven kwam, zaten Beerta en Balk al achter de tafel en waren de mensen in de zaal bezig hun plaatsen in te nemen.

‘Waar was jij?’ vroeg Hein toen hij langskwam. ‘Er is naar je gezocht.’

‘Ik moest even frisse lucht hebben.’

‘Benauwd is het hier, hè?’

‘Om te stikken.’ Hij haastte zich naar zijn plaats, omdat Beerta met de hamer omhoog op hem wachtte. Zodra hij zat, liet Beerta de hamer vallen. ‘Ik heropen de vergadering.’ Het werd meteen stil. ‘Voor ons komt nu het belangrijkste deel van de middag,’ hij keek omhoog, de luchtverversers waren blijven draaien. Toen hij vragend naar achterin de zaal keek en een beweging maakte met zijn hoofd, stond Hein op en verdween. ‘Want nu krijgt u het woord.’ Hij praatte wat luider. ‘Wij zijn heel benieuwd naar wat u ons te vertellen en te vragen hebt. Laat u vooral niet weerhouden door valse bescheidenheid. Alles wat u ons hebt mee te delen is voor ons belangrijk. Want nogmaals: zonder u zouden wij ons werk niet kunnen doen. Wie mag ik het woord geven?’ Hij keek de zaal in.

Op de voorste rij stak Van Laar zijn stok op. Op hetzelfde ogenblik hield het geraas van de luchtverversers op en was er alleen nog het geluid van de uitwentelende wieken.

‘Meneer Van Laar,’ zei Beerta.

Van Laar kwam overeind. ‘Dames en heren,’ begon hij, zich half naar de zaal wendend. ‘Ik zal het maar in het plat zeggen, want Hollands heb ik nooit zo goed geleerd.’

‘Dat willen we nou ook juist zo graag,’ hielp juffrouw Haan hem.