J.J. Voskuil

Vuile handen. Het Bureau 2

Colofon

J.J. Voskuil, Vuile handen. Het Bureau 2. Van Oorschot, Amsterdam 1998 (negende druk) 

ISBN 978 90 282 2022 5 

(1965)

Hij opende de voordeur. Achter de deur was het donker. In de gang en het hok van de conciërge brandde geen licht. Op hetzelfde ogenblik ging de telefoon. Hij sloot de deur, haastte zich naar het hok, dat via het binnenplaatsje vaag verlicht werd vanuit het huis van de bovenburen, zette zijn tas neer en nam de hoorn op. ‘Met Koning.’

‘Ook goeiemorgen,’ zei de telefonist van het Hoofdbureau. ‘Hier is mevrouw Wigbold voor je.’

‘Dank u.’ Hij wachtte op de klik. ‘Met Koning,’ herhaalde hij. De deurbel ging over.

‘Met mevrouw Wigbold,’ zei een klagende, enigszins platte stem aan de andere kant van de lijn. ‘Mijn man is ziek.’

Maarten reikte naar de deuropener en drukte op de knop. ‘Ach,’ hij keek om de hoek, ‘wat scheelt hem?’ Van Ieperen kwam binnen. Hij schokschouderde toen hij Maarten zag en bleef bij de ingang van het hok staan.

‘Verschrikkelijke hoofdpijn.’

‘Dat is vervelend.’ Hij knikte tegen Van Ieperen.

Van Ieperen spreidde zijn handen. ‘De deur in de steeg was niet open,’ zei hij sterk articulerend en bijna zonder geluid, alsof hij tegen een dove praatte.

‘Ja,’ zei ze.

Er werd opnieuw gebeld. Maarten drukte op de knop, hij legde zijn hand op de hoorn en keek naar Van Ieperen. ‘Wigbold is ziek. Wilt u even opendoen?’ Hij keek wie er binnenkwam. Schaafsma. Hij groette met een klein, verlegen knikje en liep kaarsrecht achter Van Ieperen aan de donkere gang in, alsof die altijd donker was.

‘Wilt u het doorgeven?’ vroeg mevrouw Wigbold.

‘Ik zal het doorgeven,’ hij reikte om de deurpost en deed het licht in de gang op.

‘Hij zal er morgen wel weer zijn, of anders maandag.’

‘Goed,’ hij begreep dat Wigbold liever geen controle had, ‘wenst u hem beterschap.’

De voordeur werd met een sleutel geopend. Balk kwam binnen, een geruite pet op.

‘Dank u wel. Dag meneer Koning.’

‘Dag mevrouw Wigbold.’ Hij legde de hoorn neer.

Balk bleef in de deuropening staan. ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg hij ontstemd.

‘Wigbold is ziek.’

‘Wat heeft hij?’

‘Hoofdpijn.’

‘Hoofdpijn!’ - hij kneep zijn lippen samen. ‘Zeg tegen Bavelaar als ze komt dat ze met Hindriks belt en als hij niet kan, laat ze dan contact met mij opnemen. Om tien uur komt de eerste sollicitant voor de plaats van De Gruiter.’ Hij wendde zich af en liep door.

Er werd gebeld. Maarten drukte op de deuropener. Slofstra kwam binnen, oorwarmers op, een winterjas over zijn arm. ‘Dag meneer Koning,’ zei hij zonder enige verrassing te tonen. ‘Dag meneer Slofstra,’ zei Maarten geamuseerd. ‘Hebt u twee jassen bij u?’

‘Deze is voor Schaafsma. Dat is mijn oude jas.’

‘Maar Schaafsma heeft toch een jas?’ Het leek hem niet zo'n goed idee.

‘Ja, zo'n fliedertje,’ zei Slofstra laatdunkend. ‘Daar heeft hij toch niks aan, met deze kou?’

Terwijl Slofstra doorliep, de gang door, trok Maarten zijn jas uit en legde hem over een stoel. Het was koud in het hok. Hij keek om zich heen, haalde een doosje lucifers uit zijn zak en hurkte bij de oliekachel. Er werd gebeld. Hij stond op en drukte op de deuropener. Bosman kwam binnen. Hij droeg ook oorwarmers en maakte, hoewel hij een paar jaar jonger was dan Maarten, met zijn lange, wat gebogen gestalte een vroeg versleten indruk.

‘Dag meneer Bosman,’ zei Maarten.

‘Ik heet eigenlijk Wim,’ zei Bosman met een lachje.

De opmerking verraste Maarten. ‘Ik heet Maarten,’ zei hij zonder verder nadenken. Hij wendde zich af, hurkte opnieuw bij de kachel, streek een lucifer af, zette de oliekraan open en stak de brandende lucifer in het daarvoor bestemde gat. Er gebeurde niets. De lucifer brandde op tot bij zijn vingers, zodat hij hem uit moest slaan.

‘Kan ik je misschien helpen?’ vroeg Bosman gedienstig. Hij was in de deuropening blijven staan en zette zijn tasje bij de post, klaar om te hulp te schieten.

‘Nee, maar als je in jouw lokaal de kachels wilt aanmaken?’

Er werd gebeld. Bosman drukte op de deuropener. Maarten stak een nieuwe lucifer aan. ‘Dag Bart,’ hoorde hij Bosman zeggen.

‘Hé, dag Wim,’ zei Bart.

‘Ik loop het gebouw wel even door,’ zei Bosman tegen Maarten. Hij nam zijn tasje op en liep weg.

Maarten stak de brandende lucifer in het gat. De kachel plofte, maar hij brandde. ‘Goed,’ zei hij tevreden. Hij stond op.

‘Moet jij dit nou doen?’ vroeg Bart bezorgd. Hij was in de deuropening blijven staan. Zijn ronde gezicht met de dikke bril was diep roze van de kou.

Maarten lachte. ‘Eerlijk gezegd is dit de enige plek op dit Bureau waar ik me op mijn plaats voel.’ Het klonk vals, eigenlijk had hij de pest in.

‘Zal ik het niet van je overnemen?’ Hij besteedde geen aandacht aan die opmerking.

‘Nee, heus niet. Als jij in jouw en in mijn kamer de kachel vast aan wilt maken?’ Hij ging zitten om duidelijk te maken dat het hem ernst was, maar moest meteen weer opstaan omdat er gebeld werd. Juffrouw Bavelaar.

‘Is Wigbold nou al weer ziek?’ vroeg ze verontwaardigd. Ze veegde de tranen van de kou met een zakdoek van haar gezicht. ‘Dat is nou al de derde keer deze maand.’

‘Hij heeft hoofdpijn. Balk vraagt of u Hindriks wilt bellen.’

‘Gelukkig dat we die tenminste nog achter de hand hebben. Nee, is het niet?’

‘Ja,’ gaf hij toe. Er werd gebeld. Hij drukte op de deuropener. De postbode kwam binnen. ‘De post!’ riep hij luid, op hen toelopend. Hij overhandigde Maarten een dik pak, draaide zich om en trok de deur weer achter zich dicht.

‘Geeft u maar,’ zei juffrouw Bavelaar. Ze liep met het pak onder haar arm, haar tasje aan de andere, de gang in.

Maarten ging zitten en keek op zijn horloge. Kwart voor negen. Hij stond weer op omdat er opnieuw gebeld werd en bleef in de deuropening staan terwijl mevrouw Moederman langzaam de deur achter zich sloot. ‘Dag meneer Koning. Foei, wat is het koud!’

‘Ja, het is koud.’ Het amuseerde hem dat ze zonder enige verbazing zijn aanwezigheid op de plaats van Wigbold voor lief nam.

‘En pas november,’ ze schudde licht met haar hoofd. ‘Dan vraag je je toch af wat ons nog te wachten staat.’

‘Bent u daarom niet met de fiets gekomen?’

‘Nee, mijn fiets is stuk. De band is lek en mijn man had gisteren geen tijd meer om hem te plakken.’ Ze liep door. Vanachter uit de gang kwam Slofstra aanlopen, de winterjas voor Schaafsma over zijn arm. Hij en mevrouw Moederman groetten elkaar in het voorbijgaan. Maarten wachtte hem op. ‘Juffrouw Bavelaar zegt dat ik u moet aflossen,’ zei Slofstra.

‘Wil Schaafsma hem niet hebben?’

‘Hij is hem te klein! Hij komt hem tot hier!’ Hij wees halverwege zijn arm en lachte kort.

‘Terwijl u toch allebei Friezen bent.’

‘Dat zegt niks.’

‘En wat doet u er nu mee? U gooit hem toch niet weg?’

‘Hij gaat naar het Leger des Heils. Die weten er wel weg mee.’ Hij knikte, in zichzelf gekeerd, als om nog eens aan te geven dat hij daarvan overtuigd was.

*

‘Zullen we naar Frans gaan?’ stelde hij voor toen ze uit Djokja kwamen.

‘Dat was ik ook van plan,’ zei ze.

Ze sloegen in het donker linksaf en meteen nog eens linksaf, door een van de hoge, smalle straten van de Pijp. Het was stil. Uit een café op de hoek van het Gerard Douplein kwam het geluid van een jukebox. Binnen stond één man, achter de speelautomaat. Ze liepen langs het Sarphatipark, staken de Ceintuurbaan over, kwamen onder de hoge bomen van het Van der Helstplein en sloegen linksaf de Dujardinstraat in.

Frans was thuis.

‘Maarten en Nicolien,’ riep Maarten in het trapgat toen de deur was opengesprongen. Ze klommen de vier trappen op. ‘Emma klimmù, emma klimmù,’ mompelde hij toen hij achter haar aan aan de vierde trap begon, ‘emma zeggù: houdt het op.’

Frans kwam uit zijn kamer toen ze zijn gangetje inkwamen. ‘Ha,’ zei hij.

‘We hebben Indisch gegeten en toen dachten we dat het misschien leuk was om jou op te zoeken,’ zei Nicolien.

‘Ja,’ zei Frans.

Zijn kamer lag in het donker behoudens de lichtkegel onder de lamp op zijn schrijftafel en de vlammen achter de ronde ruit van de oliekachel. Ze gingen zitten. Bij de stoel van Frans stond op een krukje een afgebroken schaakpartij.

‘Dan hebben jullie zeker al koffie gehad?’ vroeg Frans.

‘Ik wil best nog een kopje,’ zei Nicolien. ‘En jij?’

‘Ik ook,’ zei Maarten.

‘Dan zal ik het even maken.’ Hij ging de kamer weer uit. Ze hoorden hem praten in de keuken. Het papier achter de gordijnen ritselde. Maarten stond op. Hij deed het gordijn wat opzij en keek naar het witte kastpapier waarmee Frans zijn ramen geblindeerd had. Uit de bewegingen van het papier maakte hij op dat het kleine raampje, rechtsboven, op de haak stond. De geluiden van buiten kwamen de kamer in. Wel horen, maar niet zien. Dat gaf hem het gevoel te zijn opgesloten.

‘Ik wil niet blijven zeiken,’ zei hij toen Frans de kamer weer inkwam, hij ging weer zitten, ‘maar als je nou vitrages neemt, dan kunnen ze jou niet zien, maar je kunt zelf wel zien.’

‘Maar ik wil zelf ook niet zien,’ hij zette drie schoteltjes neer.

‘Merkwaardig. En dan te bedenken dat je ook nog mensen hebt die niet willen zien, maar wel gezien willen worden.’

‘Dat zijn de normale. Dat is zeker vijftig procent.’

‘Vijftig procent is niet normaal.’

‘Jawel, in dit geval wel, want je hebt mensen die willen zien en gezien worden, en mensen die willen zien en niet gezien worden, en mensen, enzovoort, vier groepen dus, dus als één van die groepen vijftig procent is, dan is dat normaal,’ hij keek naar Nicolien.

‘Negentig procent is normaal,’ hield Maarten vol, ‘of desnoods tachtig, maar niet minder.’

‘Nee, dat ben ik niet met je eens.’

‘En als twee van die vier groepen nu eens niet meer dan een half procent zijn? Dat lijkt me helemaal niet zo onwaarschijnlijk zelfs.’

‘Goed, laten we er geen zaak van maken.’

‘Nee, omdat je die verliest,’ zei Maarten tevreden.

Frans ging naar de keuken. Maarten bekeek de stand op het schaakbord. ‘Wie van jullie tweeën wint?’ vroeg hij, toen Frans met twee kopjes de kamer inkwam.

‘Ik denk wit.’

‘Dank je,’ zei Nicolien.

Frans liep de kamer weer uit en kwam met het derde kopje terug. ‘Laatst heeft zwart een paar keer gewonnen en dat heeft me wel verontrust. Dat moet natuurlijk niet.’

‘Ik geloof dat ik me juist met zwart zou identificeren,’ overwoog Maarten. ‘Wit is me te rein.’

‘Misschien is dat wel typerend voor mij,’ zei Frans. ‘Ik wil graag rein zijn,’ hij keek snel naar Nicolien.

‘Maar je bent het niet,’ begreep Maarten.

Frans lachte. ‘Nee.’

Ze zwegen en dronken hun koffie.

‘Het is lekkere koffie,’ vond Nicolien.

‘Ja hè?’ zei Frans. ‘Die heb ik bij Wijs gehaald.’

Ze zwegen opnieuw.

‘Beerta heeft afscheid genomen,’ vertelde Maarten.

‘O,’ zei Frans. ‘Ja, dat gebeurt natuurlijk ook.’ Het maakte niet de indruk dat het hem bijzonder interesseerde. ‘Na die laatste keer heb ik nooit meer iets van hem gehoord,’ hij keek naar Maarten. ‘Dat vind ik eigenlijk niet zo aardig.’

‘Na de laatste keer hoor je nooit meer iets.’

Frans glimlachte flauw. ‘Ja, maar zo bedoel ik het niet.’

Ze zwegen. Frans stond op. Hij deed een tweede en een derde lamp aan. Het licht van de drie lampen was zo laag bij de grond dat ze met hun hoofden in het schemerduister zaten.

‘Zo is het beter,’ merkte Maarten op.

‘O ja,’ herinnerde Frans zich, ‘ik heb een huisgenoot, daar moeten jullie nog kennis mee maken,’ hij stond op.

‘Over Beerta gesproken,’ zei Maarten.

Frans glimlachte. ‘Ja, daar dacht ik natuurlijk ook aan.’ Hij liep de kamer uit en kwam terug met een grote jampot, waarin wat bladeren zaten. ‘Kijk maar eens,’ zei hij tegen Nicolien.

Nicolien hield de pot tegen het licht van de lamp. ‘Een slak,’ zei ze verrast. Ze gaf de pot aan Maarten. Tussen groene bladeren zat een bruine huisjesslak.

‘Hoe kom je daaraan?’ vroeg Maarten.

‘Uit de Waterleidingduinen.’

‘Maar zou hij dat wel prettig vinden?’ vroeg Nicolien.

‘Denk je niet?’ - hij keek haar onzeker aan.

‘In zo'n klein potje?’

‘Maar hij mag er ook wel eens uit.’

Ze keek bedenkelijk.

‘Nicolien is erg gesteld op slakken,’ zei Maarten.

‘Niet alleen op slakken!’ protesteerde ze.

‘Op alle beesten,’ verbeterde Maarten, ‘maar vooral op slakken. Als we wandelen of fietsen zet ze altijd alle slakken van de weg af.’

‘Dat doe jij net zo goed.’

‘Ja, dat doe ik ook,’ zei Frans.

‘Maar als het er erg veel zijn, dan krijg ik er wel eens genoeg van,’ zei Maarten. ‘Laatst had het net geregend, toen lagen er honderden, ook van die slakken zonder huis, waar je vingers zo van gaan kleven, dan denk ik aan die millioenen die overal op de wegen liggen en dat ze achter je gewoon weer de weg op kruipen, en dat we nog vijfentwintig kilometer moeten lopen, maar Nicolien denkt zo niet.’

‘Jij ook niet,’ zei ze beslist.

‘Ik laat het niet merken, maar in stilte denk ik: barst.’

‘Dat zal wel cultuur zijn,’ meende Frans.

‘Ben je gek. Dat is plat eigenbelang. Het oprapen van slakken is cultuur.’

‘Ik dacht dat dat nu juist een primitieve drift was en dat de beheersing ervan cultuur is,’ hij keek snel naar Nicolien.

‘Maar je denkt toch niet dat er één primitieve idioot is die slakken opraapt? Primitief is juist dat je ze doodtrapt.’

‘Dat dacht ik eigenlijk niet,’ zei Frans voorzichtig. ‘Ik heb wel eens gehoord dat echte primitieven niet meer beesten doodmaken dan ze nodig hebben om in leven te blijven,’ hij keek opnieuw naar Nicolien.

‘Ja, omdat hun godsdienst hun dat verbiedt!’ zei Maarten beslist, ‘maar als ze een slak zien dan trappen ze hem dood, als ze niks anders te doen hebben tenminste.’

‘Misschien is de grens tussen natuur en cultuur wel niet zo scherp,’ zei Frans verzoenend.

‘Het is anders,’ zei Maarten. ‘Bij Nicolien is het verzet tegen de maatschappij, en tegen de auto en de automobilisten. Nicolien identificeert zich met die slakken. Ik heb dat minder.’

‘Elke aandrift is natuur,’ zei Frans, ‘en cultuur is dat je daarmee ophoudt, omdat je anders doodgaat.’

‘Dan hebben planten en dieren ook cultuur,’ wierp Maarten tegen.

‘Ja, misschien is dat ook wel zo. Waarom niet?’

‘Gelul!’

Ze zwegen, allebei enigszins ontstemd. Frans keek onderzoekend naar Nicolien. Nicolien rookte een sigaartje en keek voor zich op de grond, één wenkbrauw wat opgetrokken. In de stilte klonk het tikken van de pendule die Frans uit de boedel van zijn grootmoeder had gekregen toen ze naar een verpleeghuis moest, een langzaam tikken.

‘Hoe gaat het nu met je grootmoeder?’ vroeg Maarten.

‘Wel goed, maar ze herkent alleen mijn vader nog en ze maakt altijd ruzie omdat ze hem ervan verdenkt dat hij met de verpleegsters in een kast kruipt.’

‘Daar zal ze dan wel haar redenen voor hebben.’

‘Dat denk ik ook altijd. In de ergste fantasieën moet toch iets van waarheid zitten.’

‘Of ze is onmenselijk jaloers,’ overwoog Maarten. ‘Dat kan natuurlijk. Ze heeft ook de pest aan je moeder.’

‘Heb ik dat verteld?’ vroeg Frans verbaasd.

‘Een poos geleden.’ Hij keek naar Nicolien. ‘Herinner je je dat niet?’

‘Nee, dat herinner ik me niet,’ zei ze.

‘Ik geloof dat ik me zoiets ook niet zou herinneren,’ zei Frans. ‘Van de verhoudingen tussen mensen herinner ik me altijd alles, meer dan van de mensen zelf. Hoe dat komt, weet ik niet.’ ‘Nee,’ zei Frans. ‘Ik herinner me juist alles van de mensen zelf, of ze brede vingers hebben en hoe ze hun voet bewegen. Iemand op het werk bijvoorbeeld, die beweegt zijn voet zó als hij schaakt,’ hij bewoog zijn voet op en neer onder het licht van de lamp. Ze keken er alle drie naar. Hij droeg grote, bruine klompschoenen.

‘Dat doe ik ook,’ zei Maarten.

‘Nee, jij doet het anders,’ zei Nicolien.

‘Kijk!’ - hij bewoog zijn voet heen en weer.

‘Nee,’ zei Frans, ‘nou beweeg je je voet heen en weer, ik bedoel zó!’ - hij bewoog hem op en neer.

Maarten probeerde dat ook, maar hij kon dat niet. ‘Ik kan dat niet,’ stelde hij vast, ‘of bijna niet.’

Frans probeerde zijn voet heen en weer te bewegen. ‘En ik kan hem niet heen en weer bewegen.’

‘Gek,’ vond Maarten, ‘heen en weer, daar is niks aan. Kijk!’ - hij bewoog zijn voet snel heen en weer, zo snel, dat het bijna een kwartcirkel voet werd.

De beide anderen keken er aandachtig naar. Ze lachten toen Maarten ophield.

‘De vraag is natuurlijk wat dat zegt van onze karakters,’ zei Maarten.

‘Willen jullie nog een kop koffie?’ vroeg Frans. Hij stond op en ging naar de keuken.

Maarten legde zijn armen op de leuningen van zijn stoel en keek om zich heen in het halfduister van de kamer. Aan de zoldering, naast de stoel waar Nicolien in zat, hing een leren riem. Aan een lijntje dat dwars door de kamer was gespannen hing een grote bal van zilverpapier of glas. In de keuken hoorde hij Frans zachtjes praten. Hij lachte tegen Nicolien. ‘Ha.’

‘Ha,’ zei ze.

Hij draaide zijn hoofd opzij. In plaats van de plastic soldaat stonden er nu vier paardjes en twee schaapjes op de schoorsteenmantel en er lag een hoopje schelpen. Daarnaast stond een foto van twee kleine kinderen aan het strand. De oude Franse boer die ze hem vanuit Frankrijk hadden gestuurd, was verdwenen.

‘Ik heb ook weer wat problemen op mijn werk,’ zei Frans de kamer inkomend.

‘Zoals daar zijn,’ zei Maarten.

‘Met een vrouw natuurlijk,’ zei Frans verlegen. ‘Als ik ergens werk krijg ik altijd problemen met vrouwen. Dat had ik in de Valeriuskliniek en Wolfheze ook. Als een vrouw in het wit was, werd ik al geestdriftig.’ Hij ging de kamer weer uit en kwam terug met het derde kopje.

‘Wat is dat voor vrouw?’ informeerde Maarten.

‘Ze werkt op de administratie. Ada Koppejan. Ze heeft al twee kinderen, maar ze is niet getrouwd.’

‘Klein, zwart?’

‘Nee, meer blond.’

‘Niet knap, een beetje smoezelig, dik, vettig haar,’ fantaseerde Maarten door.

Frans lachte. ‘Ja, vettig haar heeft ze wel. Ik ben tenminste altijd weer blij als ze het gewassen heeft.’

‘En ook niet knap,’ hield Maarten vol.

‘Nee, knap is ze niet. En ze is ook niet erg aardig eigenlijk.’

‘Zijn er dan geen andere vrouwen?’

‘Op de bibliotheek is er nog een, maar die is al zo oud.’

‘Nee, dat is niks,’ gaf Maarten toe.

Ze zwegen en dronken hun koffie.

‘Het begon er natuurlijk mee dat ik fantasieën over haar kreeg,’ vertelde Frans, ‘en dat heb ik haar toen bekend. Dat had ik natuurlijk niet moeten doen, maar zo ben ik nu eenmaal. Toen zei ze dat ze dat nou juist van mij niet verwacht had.’

‘Dat valt me van je tegen, Frans,’ zei Maarten met een wat hogere stem.

Frans schrok. Hij keek argwanend naar Maarten. ‘Hoe bedoel je?’

‘Ik deed haar na,’ stelde Maarten hem gerust.

‘O,’ zei Frans verbluft.

‘En toen?’

‘Toen heb ik natuurlijk weer dagen nodig gehad om daaroverheen te komen, en op het ogenblik loop ik weer achter haar aan terwijl ik weet dat dat niet goed is, en ik koop cadeautjes, die zich dan weer in mijn huis opstapelen omdat ik me nog net weet te beheersen,’ hij lachte verlegen. ‘Ik heb zelfs een dag niet gerookt voor haar, om een offer te brengen. Daar begreep ze niets van natuurlijk, want ze rookt zelf ook.’ Hij lachte nu voluit.

‘Kortom, ze is dom!’

‘Ja. Ik heb een keer ruzie met haar gemaakt en toen is ze meteen naar Van Kruysbergen gelopen en die zei toen tegen mij: Wat je in mevrouw Koppejan ziet, begrijp ik niet, want ik vind dat ze zo'n bloot gezicht heeft.’

Ze lachten.

‘Die Van Kruysbergen lijkt me een aardige man,’ zei Maarten. ‘Ja, dat is hij ook wel.’

‘Beerta zou ook zo kunnen reageren.’

‘Ja, misschien wel.’

Ze zwegen.

‘Ik heb een mooie droom over Beerta gehad,’ herinnerde Maarten zich. ‘Hij zat achter zijn bureau en toen kwam De Gruiter binnen, dat is de opvolger van Wiegel, die ken jij niet. Toen Beerta zich naar hem omdraaide, had hij een condoom op zijn neus en die moest De Gruiter er met zijn mond afnemen.’ Hij moest erom lachen, eerst een beetje, maar toen ze meelachten harder.

‘Ja, een heel mooie droom,’ vond Frans toen ze uitgelachen waren. ‘Heb je die ook aan Beerta verteld?’

‘Nee, aan Beerta vertel ik geen dromen.’

‘Ik heb onlangs nog een mooie droom gehad,’ herinnerde Frans zich op zijn beurt.

‘Nu we toch bezig zijn,’ begreep Maarten.

‘Ja. Ik droomde dat ik met mijn moeder op mijn schouders de Valeriuskliniek inging.’ Hij lachte. ‘Mijn moeder moest naar de vrouwenafdeling en ik naar de mannenafdeling. Daar bood een man me een Phyllocactus aan.’

‘Heb je hem op zijn bek geslagen?’

‘Nee, maar ik reageerde heel verontwaardigd. Van homosexualiteit ben ik niet gediend, heb ik gezegd.’ Hij lachte opnieuw, wat verlegen.

‘Heel goed,’ vond Maarten. ‘Een mooie droom.’

‘Ja, ik was er tenminste heel tevreden over,’ zei Frans.

*

‘Meneer Koning!’ zei Slofstra, de kamer inkomend. ‘What about the birds?’

Maarten en Bart zaten aan de middentafel te praten.

‘O ja,’ zei Maarten, opkijkend, ‘de vogels.’

‘Misschien wil meneer Asjes meedoen nu meneer Ansing er niet meer is,’ opperde Slofstra.

‘Waar wilt u dat ik aan meedoe, meneer Slofstra?’ vroeg Bart. ‘Voer! Voor de vogels! Meneer Koning, meneer Ansing en ik zorgen hier altijd voor de vogels!’

‘Meneer Slofstra koopt zaad en vetbollen en die betalen we samen,’ legde Maarten uit.

‘Ik weet niet of ik daar nu wel zo voor ben,’ zei Bart aarzelend. ‘Met deze kou?’ vroeg Slofstra verbaasd.

‘Omdat ik gelezen heb dat we dat beter aan de natuur kunnen overlaten.’

‘Maar die beestjes hebben honger! In de natuur vinden ze nou niks.’

‘Dat vind ik ook akelig, meneer Slofstra, maar als we de zwakken in leven houden, dan gaat dat ten koste van de soort.’

‘Het is wel een keihard standpunt,’ vond Maarten. ‘Als je dat nou met de mensen ook hebt.’

‘Met de mensen kan dat nu eenmaal niet meer.’

‘Zal ik dan maar weer wat gaan kopen?’ vroeg Slofstra aan Maarten.

‘Hoeveel hebt u nodig?’ vroeg Maarten, zijn portemonnaie uit zijn zak halend.

‘Vijf gulden is wel genoeg.’

Maarten gaf hem een briefje van vijf.

‘Dank u,’ zei Slofstra formeel. Hij verliet de kamer.

‘Het is niet omdat ik niet met die vogels te doen heb,’ zei Bart. ‘Ik vind het ook heel akelig als ze honger hebben.’

‘Ja natuurlijk,’ zei Maarten. ‘Ik ken het standpunt.’

‘Maar als je de zwakken op deze wijze in leven houdt, dan gaat dat tenslotte ten koste van de soort. Als je de natuur haar gang laat gaan, dan blijven alleen de sterken over.’

‘Jawel. Ik weet het.’

‘Daarvoor waarschuwen ze ook altijd van de Vogelbescherming.’

‘Maar de Vogelbescherming zegt ook dat je in strenge winters bij moet voederen,’ zei Maarten ongeduldig.

‘Daar ben ik het dan toch niet mee eens,’ zei Bart. ‘Het gaat om het principe! Ik vind dat je daarin principieel moet zijn!’ Hij sprak het woord principieel heel precies uit, met nadruk op alle klanken.

*

‘Jij was er gisterenmiddag niet!’ zei Balk de kamer inkomend. ‘Nee, ik was op de Bibliotheek,’ verontschuldigde Maarten zich. Hij had daar meteen het land over, maar het was eruit voor hij erover had nagedacht.

‘Bij die sollicitanten was een man die heel geschikt voor jou is,’ hij besteedde geen aandacht aan Maartens woorden, ‘een flinke vent! Ik had hem willen doorsturen, maar ik heb nu gezegd dat hij morgen terug moet komen. Ben je er morgen?’

‘Ja, maar ik heb geen vacature.’

‘Dat is van geen belang. Als je die man gebruiken kunt, dan is er ook een vacature! Jij bent hier de enige die nog geen documentalist heeft en deze is precies wat je hebben moet! Ik breng je zijn brief!’ Hij liep gedecideerd de kamer weer uit.

Maarten keek voor zich uit, in de tuin, maar zonder iets te zien. Hij voelde het overrompelend optreden van Balk als bedreigend omdat hij er geen verweer tegen had. Dat Balk in staat zou zijn iemand uit te zoeken met wie hij overweg zou kunnen, leek hem onwaarschijnlijk, maar hij voorzag ook dat hij Balk daarvan niet zou kunnen overtuigen zonder ruzie te krijgen en voor ruzie was hij bang. Dat inzicht maakte hem van het ene ogenblik op het andere diep ongelukkig. De deur ging weer open. Balk marcheerde binnen en legde de brief met een krachtig gebaar voor hem neer. ‘Asjeblieft! Morgenochtend tien uur! De man woont op Rozenburg, maar dat vindt hij geen bezwaar. Breng hem na afloop nog even bij me, dan kunnen we de zakelijke details bespreken!’ Hij draaide zich om en was de kamer al weer uit voor Maarten had kunnen antwoorden.

Maarten las de brief met tegenzin. De naam was Jan Boerakker, 29 jaar, woonachtig te Rozenburg en werkzaam op de administratie van een laboratorium van Shell. Hij was in het bezit van het bibliotheekdiploma C, vrouw, twee kinderen, en zou graag in aanmerking komen voor de vacature van bibliothecaris. De brief was geschreven in een schools, wat hanig handschrift en wekte bij Maarten geen sympathie. Gedeprimeerd stond hij op, nam de brief mee en liep door het tweede lokaal naar de achterkamer. Zijn volledige staf was aanwezig: Heidi Bruul, die nu dus Heidi Muller heette, de dames Schot-van Heusden en Boomsma-Varkevisser, die in de plaats van Kees Stoutjesdijk en Ad Muller waren gekomen als student-assistenten, en Bart. Hij groette Heidi en Bart bij hun voornamen en de twee anderen bij hun achternamen en ging tegenover Bart aan de andere kant van zijn bureau zitten. ‘Er komt morgen een sollicitant,’ hij schoof Bart de brief toe.

Bart las de brief met verbaasd opgetrokken wenkbrauwen, het papier dicht bij zijn bril, omdat hij zelfs met een bril op moeite had met lezen. ‘Dat is toch zeker voor de plaats van meneer De Gruiter?’ zei hij, opkijkend.

‘Nee, hij komt voor ons. Balk kwam ermee aan.’

‘Daar had ik dan toch wel graag eerst in gekend willen worden.’

‘Ik ook, maar Balk heeft dat zo beslist, die denkt dat hij geschikt voor ons is.’

‘Maar we hebben toch geen vacature?’

‘Die heeft hij voor ons gemaakt.’

‘Dat vind ik heel aardig van meneer Balk, maar ik zou dat geloof ik toch niet geaccepteerd hebben.’

‘Daar zie ik geen argumenten voor. Zullen we hem samen ontvangen?’

‘Daar moet ik eerst nog eens over nadenken,’ zei Bart zuinig.

Een uur later kwam hij zeggen dat hij niet bij het gesprek aanwezig wilde zijn omdat hij dan medeverantwoordelijk zou worden voor een beslissing waarin hij niet gekend was.

*

‘En je hebt beloofd dat je niet nog iemand zou aanstellen!’ zei ze verontwaardigd.

‘Dat heb ik niet beloofd.’

‘Dat heb je wél beloofd! Asjes zou de laatste zijn! Dat heb je zelf gezegd! Asjes was een vergissing, maar daar kon je nou eenmaal niks meer aan veranderen, maar nou was het afgelopen, nou zou je er niemand meer bijnemen!’

‘Hoe kan ik dat nou beloofd hebben? Zoiets beloof je toch niet?’

‘Zoiets beloof je wél! Ik weet zeker dat je het beloofd hebt! Dat doe ik niet meer, zei je. Dat heb je zelf gezegd!’

‘Dat kan ik me niet herinneren.’

‘Maar ík herinner het me! Is dat soms niet genoeg, dat ik het me herinner? Je zou niemand meer aanstellen omdat je het zelf ook onzin vindt!’

Hij schudde zijn hoofd.

‘Geloof je me niet? Moeten we in het vervolg soms onze gesprekken op een bandrecorder opnemen? Moet ik het zweren soms? Wil je dat, dat ik zweer dat je dat gezegd hebt?’

‘Ik weet niet meer wat ik gezegd heb,’ zei hij onwillig.

‘Nou, dat zeg ik je dan! Je hebt gezegd dat je niet nog iemand zou aanstellen! Dat heb je beloofd! En als je je dat niet meer herinnert, dan moet je in het vervolg maar opschrijven wat je belooft! Dan hoef ik me niet zo kwaad te maken!’

‘Maar ik wil deze man helemaal niet aanstellen,’ zei hij wanhopig. ‘Balk kwam met hem aan! Ik had niet eens een vacature!’

‘En als Balk met zo iemand aankomt, dan neem je hem! Dan zeg je niet: Barst! Neem hem zelf maar! Nee, dan zeg je: Ja, meneer Balk! Ik zal het doen meneer Balk! Dank u wel meneer Balk!’

‘Ik noem hem Jaap,’ corrigeerde Maarten.

‘Nou Jaap dan! Nog erger! Waarom zeg je niet: Rotop asjeblieft! Ik beslis hier wie ik aanneem! Daar heb jij niks mee te maken! Ik ben hier hoofd van de afdeling!’

‘Balk is directeur.’

‘En als de directeur het zegt, dan doe jij het! Als de directeur zegt: Ga jij eens op je kop staan - dan ga je op je kop staan! Want het is de directeur! Laat me niet lachen! Zoiets bepaal je toch zelf? Zoiets laat je toch niet door Balk beslissen?’

‘Als ik geen argumenten heb, dan kan ik zo'n man niet afwijzen.’

‘Dan maak je maar argumenten! Of je maakt helemaal geen argumenten, je zegt gewoon: Ik doe het niet! Punt! Uit! - Dát is een houding! Daar zou ik respect voor hebben! Maar niet als je als een zoet hondje achter Balk aanloopt omdat hij toevallig directeur is! Laat hem barsten met zijn directeur! Directeur! Laat me niet lachen! Jij bent het toch zeker die bepaalt wat er op jouw afdeling gedaan moet worden? Dat is Balk toch niet? Daar heeft Balk toch geen ene moer mee te maken? Als jij vindt dat je niemand meer nodig hebt, dan héb je niemand meer nodig! En dan kan Balk hoog of laag springen, maar dan komt er niemand meer bij! Zo liggen de zaken en niet anders!’

‘Goed,’ het gesprek deprimeerde hem.

‘Stel je voor, dat Balk ging bepalen dat jij er iemand bij moet hebben! Dat zou de wereld op zijn kop zijn! Alsof Balk kan beoordelen wat jij moet doen! Niets moet je doen! Helemaal niets! Laat ze naar de pomp lopen met hun wetenschap!’

‘Ja.’

‘Nou weiger het dan, als je het met me eens bent!’

‘Ik zal wel zien. Ik moet in ieder geval met die man praten, want Balk heeft een afspraak met hem gemaakt.’

‘En als je dan met hem gepraat hebt, dan zeg je maar dat het je spijt, maar dat je hem niet nodig hebt.’

‘Ik zal wel zien,’ herhaalde hij. ‘Ik zal zelf wel bepalen wat ik doe. Ik kan me toch niet anders gedragen dan ik ben.’

‘Als je maar weet dat ik het niet accepteer als je er weer iemand bijneemt!’ zei ze heftig.

*

‘Meneer Koning, kijk eens wat ik gevonden heb!’ zei Slofstra, de kamer inkomend.

‘De vraag is of het een traditie is,’ zei Maarten tegen Bart, hij keek om.

Slofstra hield een bezemsteel en een vierkant plankje omhoog. ‘Wat wilt u daarmee?’ vroeg Maarten.

‘Voor de vogels! Een vogelhuisje! Dan kunnen de katten er niet bij.’

Maarten stond op en nam de stok en de plank van hem over. Hij zette de stok rechtop en legde de plank daarbovenop. ‘En hoe wou u dat dan aan elkaar bevestigen?’ vroeg hij sceptisch. ‘Met een spijker!’

Bart keek toe. Beerta tikte door, zonder om te zien.

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Dat kantelt.’

‘O.’

‘Hebt u niet nog zo'n stok?’

‘Ik denk het wel. Deze lag in het fietsenhok.’

‘Kijkt u dan eerst eens of er nog een stok is en dan moeten we ook een hamer en een paar spijkers hebben natuurlijk.’

‘Ik zal eens kijken,’ zei Slofstra neutraal. Hij ging de kamer weer uit, de stok en de plank op het bureau van Maarten achterlatend.

‘Een straatfeest is geen traditie,’ vervolgde Maarten terwijl hij weer ging zitten.

‘Jawel,’ zei Bart, ‘want hier staat,’ hij boog zich diep over het knipsel dat tussen hen lag en las met nadruk voor: ‘het feest, dat nu voor de twintigste keer gehouden zal worden.’

‘Jawel, maar twintig jaar vind ik geen traditie.’

‘Wanneer is iets dan een traditie?’

‘Driehonderd jaar,’ zei Maarten lukraak.

Beerta was opgehouden met tikken. Hij richtte zich op en luisterde, met zijn rug naar hen toe.

‘Dat vind ik toch wel erg willekeurig.’

‘Het interesseert ons pas als we de verspreiding kunnen reconstrueren,’ verduidelijkte Maarten. ‘Die feesten zijn geen doel op zichzelf, ze zijn een middel om cultuurgrenzen vast te stellen. Bij een straatfeest is daar al helemaal geen sprake van.’

Beerta boog zich weer over zijn machine en ging door met tikken.

‘Maar deze rubriek heet toch Feesten?’ zei Bart. ‘Dat betekent dat wij gegevens bijeenbrengen over feesten!’

‘Alleen als die feesten bruikbaar zijn voor ons onderzoek.’

‘Dat ben ik dan toch niet met je eens. Als zo'n rubriek Feesten heet, dan verwacht ik, als beschouwer, dat ik daarin gegevens over alle feesten aantref, ook over feesten die geen lange traditie hebben.’

‘Dan is het eind zoek.’

‘Dat mag toch nooit een reden zijn om ons te beperken?’

De deur ging opnieuw open. Slofstra kwam binnen. ‘Ik heb ze!’ Hij had een tweede stok bij zich en in zijn andere hand een hamer en een doosje spijkers.

Maarten stond op. Hij nam de stok van Slofstra over en hield hem naast de andere. Ze waren ongeveer even lang. ‘Mooi. Houdt u ze eens vast.’

Slofstra hield de stokken rechtop, naast elkaar, terwijl Maarten het plankje van zijn bureau nam.

‘Iets dichter bij elkaar,’ zei Maarten, het plankje op de stokken passend.

Slofstra verplaatste de stokken wat. Hij keek langs Maarten in de ruimte, alsof hij met de zaak verder niets te maken had.

‘Zo!’ besliste Maarten. ‘Slaat u de spijkers erin?’

‘Hoe kan dat nou?’ - hij lachte kort. ‘Ik heb die stokken toch vast?’

‘Bart, kun jij ook even helpen?’ vroeg Maarten.

Bart kwam erbij staan. ‘Wat moet ik precies doen?’

‘Dat ligt eraan wie de spijkers erin slaat.’

‘You are the boss,’ vond Slofstra.

‘Dat plankje vasthouden graag,’ zei Maarten tegen Bart. Terwijl Bart het plankje van hem overnam, haalde hij een spijker uit het doosje en pakte de hamer. ‘Misschien kan meneer Beerta ook nog helpen,’ zei hij met ironie.

‘Waarmee moet ik helpen?’ vroeg Beerta zonder met tikken op te houden.

‘Nee, het is een grapje.’ Hij bukte zich, zodat hij op ooghoogte met het plankje kwam, zette de spijker op het plankje, boven de stok, en dreef hem toen met een paar slagen door het plankje heen de stok in.

‘Dat hebt u meer gedaan,’ meende Slofstra.

‘Toch niet. Dit is mijn eerste vogelhuisje.’

De tweede spijker sloeg hij dan ook naast de stok, maar nadat Slofstra de stok wat verplaatst had, zat die ook. ‘Een gammele constructie,’ vond hij zelf, toen hij de stokken van Slofstra overnam.

‘Die vogeltjes zijn licht,’ zei Slofstra.

‘Gelukkig wel. U zou er niet op moeten gaan zitten.’

Slofstra vond dat een goeie mop. ‘Ik kijk wel uit!’ Hij lachte.

Ze liepen achter elkaar, Maarten met het vogelplatje, door het tweede en het eerste lokaal naar de tuindeur. Toen ze de gang op kwamen, kwam Balk juist de barak uit.

‘Meneer Koning en ik hebben een vogelhuisje gemaakt,’ deelde Slofstra mee. ‘Die gaan we in de tuin plaatsen.’

‘Mooi,’ zei Balk afwezig. Hij liep zonder te kijken langs hen en verdween in de gymnastiekzaal.

Ze gingen de tuin in. Er woei een harde, gure wind, onder een grauwe lucht. Slofstra zette de kraag van zijn jasje op. Maarten keek om zich heen naar een geschikte plek. Hij keek omhoog. Tegen de grauwe wolken woeien wat meeuwen voorbij. ‘We kunnen hem het beste onder die Japanse kers zetten,’ besliste hij, ‘tegen de meeuwen.’

‘Ook goed,’ zei Slofstra.

Achter het raam van het tweede lokaal stond Van Ieperen tegen hen te grijzen en zijn schouders te bewegen.

Maarten negeerde hem. Hij plaatste de beide stokken naast elkaar in de aarde, zodat ze evenwijdig stonden, en liet er een los. ‘Als u nu die andere neemt, en dan tegelijk duwen. Ik tel tot drie.’ Slofstra pakte de stok beet. ‘Eén, twee, drie!’ Ze duwden tegelijk, maar veel uitwerking had het niet. ‘We moeten een beetje wrikken,’ commandeerde Maarten, ‘maar niet te erg.’ Naast elkaar wrikten ze de stokken heel langzaam de aarde in. Terwijl ze daarmee bezig waren, werd het raam van het eerste lokaal geopend en keek juffrouw Bavelaar naar buiten. ‘Meneer Koning! De sollicitant is er!’

‘Ik kom!’ riep Maarten terug. ‘Wrikken!’ zei hij tegen Slofstra. ‘En wrikken!’

Slofstra hijgde van inspanning.

‘Zo is het wel genoeg.’ Hij voelde aan het plankje. Het bewoog wel heen en weer, maar niet onrustbarend.

Slofstra keek met zijn handen in zijn zij toe. ‘Is het zo goed?’

‘Zo is het goed,’ zei Maarten tevreden.

‘Dan zal ik er meteen wat zaad op strooien.’

Ze liepen terug naar de tuindeur, stampten op de stenen voor ze naar binnen gingen om de aarde van hun schoenen te verwijderen en gingen het eerste lokaal in.

‘Echt meneer Koning!’ zei mevrouw Moederman glimlachend toen hij binnenkwam.

Maarten glimlachte. Hij voelde zich goed en schijnheilig: de hoge mieter die toch zo eenvoudig is gebleven, maar hij had niet veel tijd om daarvan te genieten, want Boerakker stond hem bij het bureau van Bavelaar op te wachten. ‘Meneer Boerakker?’ vroeg hij.

‘Jan Boerakker,’ zei de jongen hem een hand gevend, een krachtige, wat vochtige hand. Hij had kortgeknipt rood haar en een eigenwijs gezicht, dat enigszins geschonden was door jeugdpuistjes.

‘Koning,’ zei Maarten. ‘Komt u mee.’

‘Gek Bureau is dit,’ zei de jongen geamuseerd, terwijl ze doorliepen naar Maartens kamer.

‘Ja?’ vroeg Maarten afwezig.

‘Waar ik nou werk zou zoiets in ieder geval niet kunnen.’

‘Bij dat laboratorium...’ Hij opende de deur van zijn kamer. ‘Gaat u binnen.’

Toen ze binnenkwamen stond Bart op. Beerta tikte gewoon door. ‘Dan ga ik dus maar weg,’ zei Bart. Hij knikte tegen Boerakker. ‘Dag meneer.’ Hij ging de kamer uit.

‘Dat is meneer Beerta,’ zei Maarten tegen Boerakker, naar de rug van Beerta knikkend. ‘Dat is onze vroegere directeur, die werkt hier nog. Gaat u zitten.’

Boerakker ging op Maartens stoel zitten, achter de stapels knipsels. Hij zette zijn tas naast zich op de stoel van Bart en keek geamuseerd om zich heen.

Maarten trok zijn bureaustoel naar de korte kant van de tafel en nam de brief van Boerakker voor zich. ‘U werkt op de administratie van een laboratorium.’

‘Ja, en hoe gauwer ik daar weg ben, hoe liever het me is, want het is daar de dood in de pot! Geen boek te zien!’ Hij lachte en schudde zijn hoofd. ‘Héél dom!’

‘En daarom wilt u bibliothecaris worden.’

‘Dat is juist, ja.’

‘Maar het werk dat u bij mij zou gaan doen is niet dat van een bibliothecaris.’

‘Ach, bibliothecaris! Dat is ook maar een naam natuurlijk! Ik zeg nog tegen die meneer met wie ik de vorige keer heb gesproken’...

‘Balk,’ hielp Maarten.

‘Balk! Ja, dat is eigenaardig, maar als het niet doorgaat, dan ben ik zo'n naam ook meteen weer vergeten.’ Hij lachte geamuseerd. ‘Balk! Rare naam trouwens.’

‘Het is een dorp in Friesland.’

‘Ja verrek. Natuurlijk! Daar denk je alleen niet zo gauw aan! Balk! Dorp in Friesland! Maar goed, ik zeg dus tegen die meneer Balk: Tenslotte wil ik natuurlijk op uw stoel terechtkomen. - Vond hij niet zo leuk, geloof ik. Maar ja, zo is het beestje nu eenmaal gebakken!’ Hij lachte vergenoegd. ‘Rare man,’ vond hij van zichzelf.

Beerta hield op met tikken. Hij draaide zich om en keek over zijn bril naar Boerakker.

Maarten glimlachte. De jongen amuseerde hem. Tegelijk begon hij te beseffen dat het heel moeilijk zou zijn om hem te ontmoedigen.

‘Maar goed,’ zei Boerakker. ‘Geen bibliothecaris dus,’ hij keek Maarten afwachtend aan.

‘We maken hier een atlas,’ legde Maarten uit. ‘Dat doen meneer Beerta en ik’ - Beerta wendde zich af en hervatte zijn werk - ‘en daarvoor sturen we vragenlijsten rond en verzamelen we volksverhalen. De antwoorden op die vragenlijsten en die verhalen komen met de gegevens uit de litteratuur in dat kaartsysteem,’ hij wees naar de kaartenbakken naast zijn bureau en ingebouwd in de boekenkast achter Boerakker. ‘Dat gebeurt door student-assistenten en dat werk zou u moeten coördineren, en daarbij is er nog een knipselarchief, waaraan u ook zou moeten werken.’

Terwijl hij zat te praten had Boerakker zich omgedraaid naar het deel van het kaartsysteem dat achter hem stond en knikte geïmponeerd. ‘Dát is de moeite waard! Hoeveel fiches zijn dat wel niet?’

‘Een kwart millioen.’

‘Asjeblieft! En hoe is dat opgeborgen?’ Hij stond op. ‘Mag ik even kijken?’ Hij trok een la open en ging met zijn vingers door de fiches. ‘Een trefwoordencatalogus! Net zoals in Delft!’ ‘Hebben ze daar een trefwoordencatalogus?’

‘Ja, dat weet ik ook alleen maar omdat ik daar stage heb gelopen, maar er is een boekje over, van een meneer Voogd. Dat zal ik wel eens voor u meebrengen. Goed systeem!’

‘De bedoeling is om daar op de duur een woordenboek van te maken,’ het enthousiasme van de man tegenover hem sleepte hem mee.

‘Heel goed! Eruit halen wat erin zit! Lijkt me interessant werk!’ ‘Maar u woont op Rozenburg,’ wierp Maarten tegen.

‘Geen bezwaar. Hoe laat begint u?’

‘Half negen.’

‘Dat wordt dan het pontje van zes uur, half vijf opstaan. Dat trekken we wel! En dat knipselarchief? Mag ik dat ook nog even zien?’

‘Dat is in de kamer hierachter.’

In de achterkamer waren toen ze daar binnenkwamen alleen Bart en Elsje Schot aanwezig.

‘Dit is meneer Boerakker,’ zei Maarten, ‘die komt hier misschien werken. En dit zijn mevrouw Schot en meneer Asjes.’

‘Jan Boerakker,’ corrigeerde Boerakker. Hij gaf hun een hand en keek om zich heen. ‘Geen boeken,’ stelde hij vast.

‘Dat zijn de vragenlijsten,’ zei Maarten, op de dozen tegen de wand onder de ramen wijzend.

‘Dat is nogal wat.’

‘Veertigduizend ongeveer.’

‘Mag ik eens kijken?’

Maarten trok een doos uit de kast en zette die op het bureau van Heidi. ‘Dit is de laatste lijst, over de gebruiken bij de dood.’ Boerakker bladerde in de lijsten. ‘En dat ik daar nou niks vanaf wist! U moet daar veel meer reclame voor maken! U moet de pers erbij halen!’

‘Asjeblieft niet. Hoe minder mensen hier vanaf weten, hoe liever het ons is.’

‘O ja?’ Hij lachte. ‘Raar Bureau!’

‘En hier zou u dus komen te zitten,’ hij keek om zich heen. ‘Er moet dan alleen nog een bureau bij.’

‘Niet gek,’ vond Boerakker. ‘Ik teken ervoor.’

‘Ik heb hem niet kunnen ontmoedigen,’ zei Maarten. Hij was bij het bureau van Bart blijven staan en keek naar hem.

‘Toen ik hem binnen zag komen, was ik daar al bang voor,’ zei Bart. Hij lachte. ‘Hoewel ik nog even hoopte dat het net zo zou gaan als op het kantoor van mijn vader.’ Hij had veel plezier bij de herinnering.

‘Wat was dat dan?’ vroeg Maarten nieuwsgierig.

‘Daar was ook zo'n man, en toen ze hem het hele bedrijf hadden laten zien, vroeg hij of hij nog even zijn fiets mocht wegzetten,’ hij lachte nu voluit, zodat er tranen in zijn ogen kwamen. ‘Hij is nooit meer teruggekomen.’

Maarten lachte. ‘Dat zal met deze niet het geval zijn, vrees ik.’ ‘Nee,’ zei Bart, nog steeds lachend, ‘dat vrees ik ook.’

‘Wat was dat voor jongen?’ vroeg Beerta, hij draaide zich om en keek Maarten over zijn bril aan.

‘Dat was een nieuwe kracht waar Balk mee aankwam.’

‘Had je dat niet aan de Commissie moeten voorleggen?’

‘Moet dat?’

‘Natuurlijk moet dat.’

‘Maar het is een documentalist. Voor de student-assistenten vragen we toch ook nooit toestemming?’

‘Dat is een argument,’ gaf Beerta toe. Hij wendde zich af en begon weer te tikken. ‘Het zal me benieuwen,’ zei hij sceptisch.

*

Ze bracht hem naar de deur. ‘Heb je vandaag nog iets?’

‘Ik geloof het niet.’

Ze gaven elkaar een zoen.

Hij draaide de knop van het slot om en opende de deur. ‘Doe vast de groeten aan moeder.’

Het was nog donker. Langs de gracht was het stil. Bij de boom op de hoek van de Egelantiersgracht hipten vijf of zes mussen rond in de lichtkring van de lantaarn. Ze pikten in het zand en tussen de stenen. Hij sloeg rechtsaf, de Egelantiersstraat in. De straat lag verlaten onder het licht van de lampen, dat links en rechts tot de gevels van de huizen reikte. Hier en daar stond aan de rand van het trottoir een auto. In een voorkamer, waarvan de gordijnen open waren, stond een kerstboom waarin de lampjes nog brandden. Voor het raam van een andere kamer hing een tros zilveren kerstballen aan een rood lint. Een fiets met een lispelende dynamo kwam hem achterop. Hij wierp een nerveuze lichtkegel vooruit. Toen hij voorbij was, kon Maarten het rode achterlicht tot voorbij de laatste zijstraat volgen. Een man kwam zijn huis uit, veegde de voorruit van zijn auto schoon, stapte in en probeerde te starten. De motor reutelde, sloeg weer af, reutelde opnieuw en sloeg weer af. Het was koud, een doordringende kou, die door zijn jas tot op zijn lijf doordrong.

Wigbold was in zijn hok. Hij kwam in de deuropening staan toen Maarten de voordeur inkwam. ‘Dag Koning,’ zei hij amicaal.

‘Dag meneer Wigbold,’ zei Maarten, zijn afkeer van de man onderdrukkend.

‘Ik wilde eigenlijk vanmiddag wat vroeger naar huis omdat mijn vrouw ziek is.’

‘Dat moet u aan meneer Balk vragen,’ antwoordde Maarten, doorlopend, ‘en anders aan mevrouw Haan.’

‘Ja, maar die zijn er niet,’ zei Wigbold hem achterna.

‘Die komen nog wel,’ zei Maarten terug.

Humeurig hing hij zijn jas aan de kapstok en ging achterom door het tweede lokaal naar zijn kamer. Er was nog niemand. Hij legde zijn brood en zijn appel in de linkerla van zijn bureau en deed de stekker van zijn lamp in het stopcontact. Een ogenblik bleef hij staan, in gedachten, voor hij zich omdraaide naar de middentafel. Hij legde de gegevens voor het jaarverslag naast zijn machine, deed het bovenlicht aan, ging zitten, draaide een blad kladpapier in zijn machine, keek in zijn aantekeningen en naar het jaarverslag van het vorig jaar en tikte toen: Commissie. Hij haalde de wagen terug naar de kantlijn, sprong in, dacht even na en vervolgde, in één keer: De heer Beerta legde op 30 september zijn functie van Directeur van het Bureau neer. In verband daarmee nam hij tevens ontslag als secretaris-penningmeester van de Commissie en werd hij benoemd tot lid. In zijn plaats werden als penningmeester de nieuw benoemde Directeur, Dr. J.C. Balk, en als secretaris het hoofd van de afdeling Volkscultuur, de heer Koning, aangewezen. Hij aarzelde, met één vinger boven de toetsen, en dacht na.

De deur ging open. Balk kwam binnen. ‘Morgen,’ zei hij kort. Hij stak zijn vinger naar Maarten uit. ‘Wil jij in je jaarverslag een klacht over de ruimte opnemen?’ Het klonk meer als een bevel dan als een verzoek. ‘Ik ga daar wat aan doen.’

‘Jawel.’ Het verzoek overrompelde hem.

‘Mooi.’ Hij wendde zich af en wilde de kamer weer verlaten.

‘Houden we eigenlijk nog een stafvergadering over het jaarverslag?’ vroeg Maarten. Het optreden van Balk maakte hem onzeker. Hij moest zich dwingen om duidelijk en rustig te articuleren.

‘Nee,’ zei Balk ongeduldig. ‘Waarom?’

‘Omdat we dat altijd doen.’

‘Ik ben niet van plan om daarmee door te gaan. Als ik iets heb, dan deel ik dat wel mee.’ Hij verliet de kamer weer en sloot de deur.

Maarten boog zich over zijn machine en las wat hij getikt had, maar hij was er met zijn hoofd niet bij. De inbreuk door Balk bleef in zijn gedachten en herhaalde zich. Tegenover een dergelijk gedrag voelde hij zich weerloos. Hij hoorde de deur van de achterkamer. Iemand was binnengekomen. Er werd een stoel verschoven en even later hoorde hij een schrijfmachine. Meteen daarop hoorde hij de deur opnieuw en de stemmen van Bart en mevrouw Boomsma. Hij boog zich weer over zijn machine en herlas wat er stond.

‘Koffie!’ zei Wigbold. Hij zette het blad op de middentafel, naast de gegevens voor het jaarverslag.

Maarten keek opzij. Op het blad stond ook een bord met stukjes kerstkrans. ‘Van wie is die kerstkrans?’ vroeg hij.

‘Van Bavelaar,’ antwoordde Wigbold terwijl hij een kopje volschonk.

‘Dat is aardig.’

‘Overgehouden van de kerstmaaltijd,’ grapte Wigbold.

Maarten herinnerde zich zijn verzoek vanochtend bij het binnenkomen. ‘Wat heeft uw vrouw eigenlijk?’

‘Griep. Dus ik kan ook nog de huishouding doen,’ hij hield Maarten het bord voor.

Maarten nam er een stukje kerstkrans af en legde dat op zijn schoteltje. ‘Lekker.’

‘Dat moet je afwachten.’ Hij nam het blad weer op en verliet de kamer.

Maarten nam het stukje kerstkrans van zijn schoteltje en liep achter hem aan. Juffrouw Haan was er niet. Wim Bosman en meneer De Roode, die elke vakantie aan zijn proefschrift kwam werken, zaten aan de middentafel. ‘Dag Wim, dag meneer De Roode,’ zei hij.

‘Dag Maarten,’ zei Bosman.

‘Dag meneer Koning,’ zei De Roode. Hij had een verfijnd, heel nauwkeurig stemgeluid, een rood hoofd met een klein mondje, een snorretje en kortgeknipt, rood haar. De ironie in zijn stem herinnerde Maarten elke keer weer aan Beerta, hoewel hij verder geen overeenkomsten zag.

Maarten liep door naar het eerste lokaal, het stukje kerstkrans tussen zijn vingers.

Juffrouw Bavelaar zat achter haar bureau. Ze keek op toen Maarten binnenkwam.

‘Wat aardig om op kerstkrans te trakteren,’ zei Maarten, het stukje kerstkrans omhoogstekend.

‘Ja, ik dacht, er moet toch iets feestelijks zijn?’

‘En met oudejaar krijgen we oliebollen!’ riep Slofstra vanachter uit het lokaal.

‘Ach meneer Slofstra, dat moet u toch niet verklappen?’ zei mevrouw Moederman, zich naar hem omdraaiend.

‘Iedereen weet het toch al.’

‘Maar meneer Koning wist het in ieder geval nog niet.’

‘Kan zijn,’ zei Slofstra onverschillig, ‘maar wat doet dat er nou toe.’

Maarten lachte. ‘In ieder geval vind ik die kerstkrans lekker,’ zei hij, de kerstkrans nog eens omhooghoudend. Hij wendde zich af en liep glimlachend terug naar zijn kamer. Toen hij zijn deur binnenging, bestierf de glimlach op zijn gezicht. Hij nam zijn koffie mee naar het bureau van Beerta, trok een stoel bij en draaide het nummer van zijn huis. Terwijl hij wachtte op aansluiting roerde hij gedachteloos in zijn koffie.

‘Met mevrouw Koning.’

‘Ha,’ zei hij.

‘O, ben je daar? Is Beerta er niet?’

‘Nee. Is moeder er al?’

‘Ja, we komen net binnen.’

‘Dag Maarten!’ hoorde hij zijn schoonmoeder op de achtergrond roepen.

‘Doe moeder de groeten.’

‘U moet de groeten hebben,’ zei ze. ‘Je moet de groeten terug hebben.’

‘Dank je.’

‘Wat ben je aan het doen?’

‘Het jaarverslag.’

‘Schiet het op?’

‘Nog niet erg.’

‘Maar je kunt toch zeker gewoon het jaarverslag van het vorig jaar overschrijven?’

‘Nee, dat kan niet. Het moet anders.’

‘Waarom moet alles toch altijd anders?’

‘Ja, zo ben ik nu eenmaal.’

Ze zwegen.

‘We hebben een stukje kerstkrans gehad,’ vertelde hij.

‘Van Balk?’ vroeg ze ongelovig.

‘Nee, van juffrouw Bavelaar.’

‘O, ik dacht al,’ ze lachte.

‘Dat zou wel gek zijn,’ gaf hij toe. ‘Griezelig bijna.’

‘Ja,’ zei ze vermaakt.

Zijn schoonmoeder zei iets dat hij niet kon verstaan.

‘Moeder wil je ook even spreken.’

‘Dag Maarten!’ zei zijn schoonmoeder vlakbij zijn oor. Door de telefoon praatte ze altijd heel hard.

‘Dag moeder.’

‘Zul je zoet zijn?’

‘Dat was ik wel van plan.’

‘Mooi zo.’

‘Hebt u een goeie reis gehad?’

‘Ja hoor! Het kind stond aan het station, dus dat was allemaal wel in orde.’

‘Goed zo.’

Ze waren stil.

‘Het kind wou je ook nog even spreken. Dag!’

‘Dag moeder.’

‘Daar ben ik weer,’ zei Nicolien. ‘Heb je verder nog iets?’

‘Nee, verder heb ik niets.’

In gedachten dronk hij zijn koffie en at hij zijn kerstkrans. Hij keek naar het kaartsysteem naast zijn bureau zonder het te zien en luisterde naar de geluiden in de andere kamer zonder dat de betekenis daarvan tot hem doordrong. Daarna zette hij zich weer aan de middentafel en herlas opnieuw wat hij getikt had.

Bart kwam binnen. ‘Ben je aan het werk?’ vroeg hij toen hij Maarten achter zijn machine aantrof.

‘Ja,’ zei Maarten, achteruitleunend, ‘maar ga je gang.’

‘Ik heb er nog eens over nagedacht, maar ik ben bereid het bedrag voor één vetbol aan de actie voor de vogels bij te dragen,’ hij greep naar zijn achterzak, ‘niet omdat ik het ermee eens ben, maar omdat ik het zo aardig van meneer Slofstra vind dat hij er zo'n moeite voor doet.’

‘Reken dat dan maar met hem af.’

‘Maar jij hebt er toch ook aan bijgedragen?’

‘Jawel, maar anders wordt het zo ingewikkeld, en Slofstra heeft minder dan ik.’

‘Goed,’ hij stak zijn portemonnaie weer terug, ‘dat zal ik dan doen. En in de tweede plaats wilde ik het toch nog eens over de inhoud van de map Feesten hebben, want ik kan me toch niet met het standpunt verenigen dat daarin alleen gegevens over oude feesten worden opgeborgen.’

‘Daar wil ik wel over praten, maar niet nu. Ik moet eerst mijn jaarverslag schrijven.’

‘Want als je alleen gegevens over oude feesten opbergt, dan vind je straks geen informatie over nieuwere feesten, zodra die voor ons werk van belang zijn geworden.’

‘Dat worden ze niet, omdat hun verspreiding tegenwoordig heel anders gaat.’

‘Dat zou ik dan toch eerst nog wel eens bewezen willen zien.’ ‘Goed, we zullen het erover hebben, maar eerst mijn jaarverslag.’

‘In principe is er namelijk geen verschil tussen een oud en een nieuw feest.’

‘Nee, maar eerst mijn jaarverslag.’

‘Dan houd ik zolang die knipsels nog maar even apart.’

‘Goed.’ Hij boog zich weer over zijn tekst, terwijl Bart de kamer verliet. Terwijl hij zo zat, dwaalden zijn gedachten af. Hij luisterde. In zijn hoofd kwamen de woorden van een liedje: Ik wil met je rijen, langs de rozen rood, maar je mag niet schreien, ik ben immers bij je en je bent al groot, en je bent al groot. - Bij de laatste zinnen zong hij de woorden mee, maar zonder geluid te geven, en hij voelde zich overspoeld door heimwee.

*

‘Balk maakt er bezwaar tegen dat ik nog nieuwjaarskaarten verzend nu ik hier niet meer werk,’ zei Beerta. Hij stond bij zijn bureau en keek Maarten ontdaan aan.

‘Omdat ze dan niet weten wie hier directeur is,’ begreep Maarten.

‘Ja, zoiets denk ik.’

Maarten trok zijn stoel onder zijn bureau uit en ging zitten.

‘Hoe moet dat nu? Want ik krijg nog wel nieuwjaarskaarten en die zal ik toch moeten beantwoorden.’

‘Hoeveel verstuurt u er anders altijd?’

‘Toch wel tachtig, misschien wel honderd. Ik zit nog in allerlei commissies natuurlijk en die kaarten van het Bureau zijn daar nu juist zo handig voor, want daar staat ook de naam van het Bureau op, anders weten ze nog niet eens van wie hij komt ook.’

Maarten dacht na. ‘Hoeveel van die mensen vallen onder mijn afdeling?’

‘De meeste.’

‘Schrijft u die dan in ieder geval en geeft u ze dan maar aan mij, dan zet ik mijn naam er ook op.’

‘Zou Balk daar dan geen bezwaar tegen hebben?’ vroeg Beerta onzeker.

‘Nee, natuurlijk niet. Ik mag toch wel nieuwjaarskaarten versturen?’

‘Nou, op jouw verantwoording dan,’ zei Beerta opgelucht. Hij wendde zich af en ging zitten. ‘Ik ben er natuurlijk wel blij mee.’

De angst van Beerta voor Balk deed Maarten weer twijfelen, maar nu hij eenmaal beslist had, kon hij niet terug. Wel bleef hij de hele verdere ochtend het gevoel houden dat er iets onaangenaams was, maar omdat hij er niet over wilde nadenken wat dat dan was, zakte het geleidelijk weg.

1966

Frans nam zijn schoudertas op schoot en maakte de gespen los. ‘Ik heb nog wat bij me voor je verjaardag.’ Hij haalde een kaart in een plastic hoesje uit de tas en overhandigde die aan Nicolien.

Maarten keek vanaf de divan toe.

‘Wat leuk!’ zei ze verrast. Ze gaf de kaart aan Maarten. ‘De slak van Frans.’

Het was een afbeelding in waterverf van de slak, met een appelschil op een blauw Chinees bordje tegen een zwarte achtergrond.

‘Vind je hem leuk?’ vroeg Frans onzeker. Hij had een kleur gekregen.

‘Ik vind hem ontzettend leuk.’

‘Verdomd knap,’ vond Maarten. Hij gaf de kaart weer aan Nicolien. ‘Houdt hij van appelschillen?’

‘Ja, appelschillen vindt hij lekker.’ Hij keek opnieuw in zijn tas en haalde er een pocketboekje uit: Eens was ik een mens van Primo Levi. ‘En dit breng ik maar weer terug.’ Hij aarzelde even, onzeker aan wie hij het geven zou.

Maarten nam het van hem aan.

‘Hoe vond je het?’ vroeg Nicolien.

‘Om de waarheid te zeggen heb ik het maar niet gelezen,’ hij kreeg een kleur.

Maarten bladerde wat in het boekje en legde het toen tussen hen in op tafel.

‘Vond je het te erg?’ vroeg Nicolien.

‘Ja, eigenlijk wel. Ik heb al genoeg ellende van mezelf, nietwaar?’ Hij keek haar onzeker aan en keek toen naar Maarten. ‘Ja, gek hè?’ zei ze.

‘Ja, zo ben ik nu eenmaal,’ hij strekte zijn hand uit en draaide het boekje om met de afbeelding van de muzelman op de omslag naar beneden, waarbij hij opnieuw een kleur kreeg.

‘En je wilt dat ook liever niet zien,’ begreep ze.

Hij schrok. ‘Nee... ach, hij heeft er natuurlijk wel recht op, maar...’ hij aarzelde.

‘Maar jij vindt dat je het daarom nog niet hoeft te zien,’ vulde ze aan.

‘Nee,’ zei hij aarzelend, ‘nee, misschien is dat wel zo,’ hij keek haar hulpeloos aan. ‘Vind je dat niet behoorlijk?’

Ze lachten en hij lachte nu zelf ook.

‘Als ik zoiets lees, dan maakt me dat juist sterker,’ zei ze.

‘Nee, dat heb ik dus niet. Het maakt mij alleen maar triest.’

‘Nog triester,’ begreep Maarten.

‘Ja,’ zei hij onzeker, ‘maar dat deugt natuurlijk niet.’

‘Och,’ zei Maarten. ‘Iedereen heeft zijn eigen therapieën.’

‘Ja, zo denk ik er eigenlijk ook over,’ zei hij dankbaar.

Ze zwegen.

‘Wil je koffie?’ vroeg Nicolien. Ze stond op en ging naar de keuken.

‘Hoe gaat het nu?’ vroeg Maarten. Hij pakte zijn pijp en zijn tabak en begon hem te stoppen.

‘Wel goed.’

Maarten lachte. ‘De moeder van Nicolien zegt dan: Dank je, je moet de groeten hebben.’

‘Ja, zoiets,’ hij lachte een beetje. ‘Ik ben maar weer eens bij Van der Meer geweest.’

‘Waarom?’

‘Om die mevrouw Koppejan.’

Maarten haalde zijn hoofd terug, de helft van een knikje.

‘Ik heb pillen gekregen om mijn libido te sturen.’

‘Dat was nodig?’

‘Anders kom ik nooit van haar af,’ hij keek Maarten vluchtig aan. ‘Jij vindt dat verkeerd?’

‘Ach, verkeerd...’

‘Als ik geen pillen neem, zit ik de hele dag aan haar te denken,’ verontschuldigde Frans zich. ‘Het zien van haar fiets brengt me al in de war. Als ik haar schrijfmachine hoor, word ik helemaal gek. En als ze één woord tegen me zegt, loop ik daar de hele dag mee rond te draaien.’

‘En als je zo'n pil neemt, dan heb je dat niet,’ begreep Maarten, sceptisch.

‘Nee, hoewel... laatst had ik een pil genomen en toen heb ik toch nog half en half afgesproken om met zijn tweeën een tuin te nemen, en dan heb ik meteen weer allemaal fantasieën over 's nachts samen slapen en zo’...

‘In de vrije natuur.’

Frans glimlachte. ‘Ja, maar het deugt natuurlijk niet,’ hij keek Maarten onzeker aan. ‘Vind je ook niet?’

‘Van mij mag het,’ verzekerde Maarten glimlachend, ‘maar ik ben Onze Lieve Heer niet.’

‘Nee, dat ben ik zelf,’ gaf Frans toe.

Nicolien kwam de kamer weer in met de koffie.

‘Frans gebruikt weer pillen,’ vertelde Maarten, ‘tegen zijn libido.’

‘O ja?’ vroeg ze verbaasd.

‘Tegen mevrouw Koppejan,’ legde Frans uit. ‘Het begon me allemaal weer een beetje over het hoofd te lopen.’

‘En werkt dat dan?’

‘Ja, als ik een pil neem, dan kan ik rustig haar fiets zien staan zonder dat er iets gebeurt.’

‘Wat gek.’

‘Ja, gek,’ vond Maarten ook.

‘Ach, als het nou helpt, dan heb ik daar niet zulke problemen mee. Ik was al van plan om me anders maar weer ziek te melden.’

‘Ziek melden is ook zoiets,’ vond Maarten.

‘Ja, daar ben jij tegen, hè?’ zei Frans.

‘We hebben nu een conciërge, die meldt zich ieder ogenblik ziek,’ vertelde Maarten, ‘en als hij zelf niet ziek is, dan wil hij vroeger naar huis omdat zijn vrouw ziek is. Zo'n man zou iedere dag, meteen bij het opstaan, een pak ransel moeten hebben, met een stok.’ De laatste zin klonk heel wraakzuchtig.

‘Dat vind ik om je de waarheid te zeggen nogal fascistisch,’ zei Frans, hij keek snel naar Nicolien.

‘Ja, ik ook,’ zei ze fel. ‘En ik ben het er ook helemaal niet mee eens!’

‘In die dingen ben ik een fascist,’ zei Maarten tevreden. ‘Het kan me niets verdommen. Daar ben ik een rare in!’

‘Nou ja, ik kan het me wel voorstellen,’ zei Frans. ‘Ik heb dat ook wel.’

‘Maar alleen als het anderen betreft,’ begreep Maarten.

‘Ja,’ hij kreeg een kleur.

‘Nou, ik heb het niet!’ zei Nicolien. ‘Ik vind het heel erg om zo te praten! Stel je voor dat die man echt ziek is!’

‘Die man is niet echt ziek,’ verzekerde Maarten. ‘Het is een charlatan en een profiteur, dat heb ik van de eerste dag af gezien. Ik heb met zo iemand geen medelijden.’

‘Maar hij heeft toch hoofdpijn?’

‘Dat zegt hij! Maar ik geloof er geen barst van. Trouwens, hoofdpijn... ik heb elk ogenblik hoofdpijn, dan kun je nog wel naar je werk!’

‘Je blijft ook wel eens thuis.’

‘Ja, als ik scheel zie van de hoofdpijn! Als ik zo'n hoofdpijn heb dat ik moet overgeven!’

‘Misschien heeft Wigbold dat ook wel.’

‘Ach wat,’ zei hij geërgerd. ‘Een man met zo'n hoofd! Die man heeft geen hoofdpijn! Die weet niet eens wat hoofdpijn is!’ Hij keek naar Frans. ‘Wist jij dat Beerta nog nooit hoofdpijn heeft gehad? Die weet echt niet wat hoofdpijn is, zegt hij. Geloof je dat?’

‘Dat zegt hij misschien maar,’ opperde Frans.

‘Dat kan. Zoals hij ook zegt dat hij nooit vakantie neemt.’ Hij lachte. ‘Het Beerta-fascisme!’

‘Misschien moet je wel heel leeg zijn om geen hoofdpijn te hebben,’ veronderstelde Frans voorzichtig.

‘Ja,’ zei Maarten.

‘Ik heb ook nog geprobeerd om een oor te tekenen,’ vertelde Frans.

‘Van jezelf?’ vroeg Maarten.

Frans kreeg een kleur. ‘Nee, van mevrouw Koppejan.’

‘Waarom een oor?’

‘Heb jullie dat dan niet, dat je belangstelling hebt voor oren?’ - hij keek onzeker van Maarten naar Nicolien.

Nicolien lachte. ‘Ik geloof het niet.’

‘Je hebt zo weinig variatie in oren,’ vond Maarten. ‘Ze kunnen uitstaan, zoals bij Klaas...’ Hij dacht na. ‘Ze kunnen ook nog gekreukt zijn, lange lellen, geen lellen, maar dan houdt het toch wel op. Ze typeren niet erg.’

‘Nee, dat bedoel ik niet. Ik bedoel de sensatie bij het zien van een oor, het gevoel van verrassing.’

Maarten schudde langzaam zijn hoofd. Hij probeerde zich er iets bij voor te stellen, maar hij slaagde daar niet in.

‘Want eigenlijk is een oor iets heel vreemds,’ hielp Frans.

‘Elk lichaamsdeel is vreemd,’ vond Maarten, ‘behalve de ogen misschien.’

‘En toch heb ik het gevoel dat het heel plezierig zou zijn als het me lukte.’

‘Wat zou dat betekenen?’ vroeg Maarten zich af.

‘Dat heb ik me ook afgevraagd.’

‘Kinderen tekenen meestal geen oren,’ bedacht Maarten.

‘Wel een hoed of een pet.’

‘En dan een heel klein hoedje,’ zei Maarten vergenoegd, ‘maar geen pet.’

Frans lachte. ‘Nee, een pet is te moeilijk.’

‘Maar oren roepen toch ook psychische spanningen op?’ zei Nicolien.

Maarten meende aan haar stem te horen dat het gesprek haar irriteerde. ‘Ja?’ vroeg hij. Hij keek naar Frans als de meest deskundige in deze zaken.

‘Anders zouden mensen zich toch niet aan hun oren laten opereren?’ zei Nicolien.

‘Nee,’ gaf Frans toe.

Ze zwegen.

‘Ik lees op het ogenblik Wittgenstein,’ vertelde Frans.

‘Asjeblieft!’ zei Maarten.

Frans lachte verlegen. ‘Ja, je moet toch iets te doen hebben? En anders verveel ik me en volgens de psychiaters is dat niet goed.’ ‘En wat zegt Wittgenstein?’ vroeg Maarten. ‘Beknopt samengevat?’

Frans kreeg een kleur. ‘Hij zegt onder andere dat er twee soorten mensen zijn: de een kijkt naar wat je aanwijst, de ander kijkt langs je arm omhoog.’

‘Zoals een kat,’ begreep Maarten. ‘Een kat kijkt naar je hand, een hond naar wat je aanwijst.’

‘Een hond kijkt ook naar je hand,’ meende Nicolien.

‘Niet als je hem dresseert.’

Frans lachte. ‘Dan klopt het, want gedresseerde mensen kijken volgens Wittgenstein naar wat je aanwijst.’

*

‘Ik zou het toch wel op prijs stellen als we eerst een definitie opstelden van wat nu eigenlijk een feest is, voor we de knipsels indelen,’ zei Bart, nauwkeurig de woorden uitsprekend.

‘De definitie van feest!’ zei Jan Boerakker, hij sloeg zijn blocnote open, schroefde zijn pen los en keek naar Maarten.

‘Definities zijn zinloos,’ vond Maarten.

‘Definities zijn zinloos,’ herhaalde Jan Boerakker lachend. ‘Gekke discussie!’ Hij schudde zijn hoofd en schroefde zijn pen weer dicht.

‘Dat ben ik toch niet met je eens,’ zei Bart. ‘Definities kunnen heel nuttig zijn.’

Ze zaten in de kamer van Maarten aan de middentafel, die voor dit doel voor de helft ontruimd was. Beerta zat met zijn rug naar hen toe te tikken. Tussen hen in lag een stapel knipsels. Aan elk knipsel was door Bart een briefje gehecht met een voorstel voor indeling. Onder dat voorstel stond het commentaar van Maarten. De bedoeling was dat Jan Boerakker voortaan het voorstel zou formuleren, waarna Bart en Maarten commentaar zouden geven, met afsluitend een gezamenlijke discussie, zoals die ook nu gevoerd werd.

‘Onze opdracht is om een atlas van de volkscultuur te maken,’ zei Maarten, hij ging onwillekeurig wat luider en met meer nadruk praten, alsof hij Bart bij voorbaat de mond wilde snoeren. ‘In die atlas komen kaarten van de verspreiding van cultuurverschijnselen, dus ook die van feesten. De bedoeling is om op die manier een overzicht te krijgen van de cultuurgrenzen die door ons land lopen. De achterliggende gedachte is dat dergelijke cultuurgrenzen ons iets vertellen over de culturele tegenstellingen die in het verleden op ons grondgebied hebben bestaan.’

‘Kunt u dat laatste nog eens herhalen?’ vroeg Boerakker, die als een razende had zitten schrijven.

‘Wat zei ik ook weer?’ vroeg Maarten aan Bart. Hij lachte.

‘Je zei dat die cultuurgrenzen ons iets vertellen over de tegenstellingen die in het verleden op ons grondgebied hebben bestaan,’ antwoordde Bart.

‘Ja,’ zei Maarten. Hij keek naar Boerakker. ‘Maar u hoeft dat niet allemaal op te schrijven.’

‘Ik heb het al,’ zei Boerakker. Hij keek op, afwachtend, gespitst op wat er verder zou komen.

‘Mag ik nu iets zeggen?’ vroeg Bart.

‘Ga je gang,’ zei Maarten.

‘Naar mijn mening zijn wij een afdeling voor volkscultuur,’ zei Bart, langzaam en precies. ‘Dat betekent dat wij een beschrijving moeten geven van de volkscultuur!’

‘Nee,’ zei Maarten. ‘Wij zijn een afdeling voor de samenstelling van een atlas van de volkscultuur,’ hij keek even naar Beerta, maar Beerta tikte gewoon door.

‘Dan begrijp ik toch niet, hoe we een atlas van de volkscultuur kunnen maken als we niet de héle volkscultuur beschrijven!’ zei Bart.

Boerakker lachte geamuseerd. ‘Leuke discussie!’ vond hij.

‘Wat is dat, volkscultuur?’ vroeg Maarten. ‘Volkscultuur bestaat niet.’

‘Volkscultuur is de cultuur van het volk,’ antwoordde Bart.

‘Welk volk?’

‘Daarvan zullen we ook een definitie moeten opstellen,’ meende Bart, ‘want er zijn verschillende mogelijkheden.’

De deur ging open. Ze keken om. Balk kwam binnen. Hij legde het concept-jaarverslag naast Maarten op de tafel. ‘Geen opmerkingen,’ zei hij. ‘Ik heb er alleen bezwaar tegen dat je Asjes en Muller schrijft. Dat is boers. De heer Asjes en de heer Muller! Verander dat even, dan kan het naar de drukker!’ Hij wendde zich af en liep de kamer weer uit.

Maarten was overdonderd en het volgende ogenblik woedend. Waar bemoeide die man zich mee! Het was het jaarverslag van de Commissie en niet van de directeur! Hij voelde zich bedreigd, zag zo gauw geen reactie en keek weer naar Bart, zijn woede verbijtend. ‘Het Nederlandse volk,’ opperde hij.

‘Daar kan ik voorlopig wel in meegaan,’ zei Bart zuinig.

‘Dus de definitie van volk is Het Nederlandse volk!’ begreep Boerakker.

‘Ja,’ zei Maarten.

Boerakker schreef dat op.

Maarten keek naar hem. Hij herinnerde zich hoe belachelijk hij dit opschrijven van definities had gevonden toen hij nog student was. Tegelijk had de tussenkomst van Balk hem afwezig gemaakt en hij zon nog op een reactie. Toen hij merkte dat de beide anderen afwachtend naar hem keken, hernam hij zich. ‘Kunnen we niet beter van een aantal concrete voorbeelden uitgaan?’ stelde hij voor, ‘dan kunnen we zien waar de problemen liggen.’

‘Daar ben ik voor!’ zei Boerakker. Hij sloeg de bladzij van zijn blocnote om en nam een nieuwe bladzij voor zich.

‘Kom eens met een knipsel,’ zei Maarten tegen Bart.

Bart nam het bovenste knipsel van de stapel en bracht dat naar zijn bril. ‘Ik heb hier een knipsel over een slachtfeest’...

Boerakker schreef dat woord op. ‘Is dat ook al een feest?’ vroeg hij verbaasd. ‘Een dier doodmaken?’ Hij lachte. ‘Heel gek!’

‘Daarná vieren ze feest,’ legde Maarten uit. ‘Volgens een Zwitser die ik eens ontmoet heb is dat een overblijfsel van een oud offerfeest.’

‘Is het verdomd?’ vroeg Boerakker ongelovig.

‘Ik geloof er geen bal van,’ zei Maarten sceptisch.

Boerakker lachte smakelijk. ‘Ik schrijf het toch maar op.’

‘Dus jij wilt dat niet bewaren?’ begreep Bart.

‘Ja, natuurlijk wil ik dat bewaren,’ zei Maarten. ‘Dat is nou een voorbeeld van zo'n oud gebruik dat misschien een verspreiding heeft.’

‘Maar je gelooft er niet in,’ herinnerde Bart hem.

‘Dat doet er niets toe. Als we deden waarin ik geloof dan konden we de afdeling meteen wel opheffen.’ - Boerakker moest daar smakelijk om lachen. - ‘We hebben daar ook een vragenlijst over,’ zei Maarten tegen Bart, ‘en ik stel me voor dat we kaarten moeten tekenen van alles wat daarbij gegeten werd: ingewanden, zult, hersens, bloedworst.’ Hij lachte. ‘Mijn schoonvader wilde nooit bloedworst eten omdat er bloed in de naam zat. Gewone worst at hij wel.’

‘Heel primitief,’ vond Boerakker.

‘Ja,’ zei Maarten, ‘maar het was wel een heer.’ Hij herinnerde zich het varken op de ladder. ‘Ik heb zo'n geslacht varken wel gezien toen we bandopnamen maakten in Drente. We kwamen op een avond in het stikdonker bij een boerderij en toen hing er een naast de deur op een ladder, onder een wit laken, met bloedvlekken erop.’

‘Was dat niet akelig?’ vroeg Bart bezorgd.

‘Ja, dat was niet leuk. Nicolien was er helemaal van streek van.’ ‘Het hoort er nou eenmaal bij,’ vond Boerakker.

‘Ja, maar zo'n varken is zo'n aardig beest,’ zei Maarten. ‘Die boerin vertelde dat de kinderen 's ochtends voor ze naar school gingen afscheid van hem hadden genomen.’

Boerakker lachte. ‘Heel gek.’

‘Het jongetje had hem op zijn kop gezoend en gezegd: Dag lieve knor, wees maar niet treurig.’ Het verhaal emotioneerde hem, hij moest voor zich op de tafel kijken om zich te beheersen.

‘Ja,’ zei Bart. ‘Laatst liep ik ergens en toen stond er een alleen in een weiland. Ik ben toen naar het hek gegaan.’

Maarten keek oplettend naar hem. ‘En een beetje tegen hem gepraat.’

‘En een beetje tegen hem gepraat,’ bevestigde Bart. ‘En toen kwam hij voorzichtig naar me toe, voortdurend zó met zijn neus,’ hij kneep zijn hand wat toe en maakte hem weer open, ‘en toen heb ik hem een beetje geschrobd.’

‘Achter zijn oor,’ begreep Maarten.

‘Ja, dat vinden ze heerlijk, dan gaan die oogjes een beetje dicht.’ Hij lachte vergenoegd.

‘Prachtig,’ zei Maarten.

Boerakker keek in opperste verbazing naar Bart.

‘En toen ik wegging,’ vertelde Bart lachend, ‘toen liep hij op een drafje mee, zo waggelend, zoals een zwijn dat doet.’

Terwijl hij zat te vertellen was Beerta opgehouden met tikken en luisterde mee. Voor hij uitgesproken was, ging de deur open en kwam juffrouw Bavelaar binnen met een wat oudere, gebogen, grijze man. ‘Meneer Beerta,’ zei ze. ‘Ik wou u de nieuwe bibliothecaris voorstellen, die in de plaats komt van meneer De Gruiter.’

Beerta stond op en draaide zich om. De man boog licht en gaf hem schuw een hand. ‘Krak,’ zei hij. Het was een kleine, vale man, met een doodvermoeid gezicht en een kleine bochel.

‘Meneer Krak,’ zei Beerta plechtig.

‘Meneer Beerta is hier vroeger directeur geweest,’ vertelde juffrouw Bavelaar, ‘maar hij is hier nog veel en hij weet alles van de bibliotheek.’

‘Niet alles, maar wel veel,’ corrigeerde Beerta minzaam. Hij wendde zich tot Krak. ‘U hebt een interessante naam. Wist u dat?’

‘Nee, dat wist ik niet,’ zei de man schuw.

‘Ja, u hebt een interessante naam.’

‘En dit is meneer Koning, die is hoofd van de afdeling Volkscultuur, en dat zijn de heren Asjes en Boerakker,’ zei juffrouw Bavelaar.

‘Aangenaam,’ zei Krak.

Ze gaven elkaar een hand.

Beerta had zich afgewend en zette zich weer achter zijn bureau. ‘Dan hebben we nu alleen nog de achterkamer,’ zei juffrouw Bavelaar. ‘Is daar op het ogenblik iemand?’

‘In ieder geval is Heidi er,’ zei Maarten. Hij ging weer zitten. ‘Krak,’ herhaalde hij toen juffrouw Bavelaar en Krak de kamer uit waren, ‘een eenvoudige naam.’ Hij keek naar zijn twee medewerkers: ‘Knipsels over slachtfeesten worden dus bewaard,’ vatte hij de tot nu toe gevoerde discussie samen.

‘Doen we!’ zei Boerakker. Hij boog zich over zijn blocnote en maakte de notitie.

‘Volgende knipsel!’ zei Maarten. Hij keek naar Bart.

Bart nam het volgende knipsel van de stapel en hield het bij zijn gezicht. ‘Het volgende knipsel handelt over het paasvuur.’ ‘Bewaren!’ besliste Maarten.

Boerakker noteerde dat.

Bart las het knipsel aandachtig door. ‘Het is een paasvuur dat is georganiseerd door de vvv van Hellendoorn.’

‘Nee, dan bewaren we het niet!’

Boerakker streepte de notitie weer door.

‘Kijk, dat begrijp ik nu niet,’ zei Bart geïrriteerd. ‘Dat ben ik nu volstrekt niet met je eens.’

‘Het is georganiseerd,’ zei Maarten. ‘Iets wat georganiseerd is, is niet traditioneel.’

‘Maar het kan toch heel goed traditioneel zijn gewéést,’ zei Bart. ‘Ik vind dat nu juist interessant.’

‘Het kan best zijn dat het interessant is, maar het is ons werk niet.’

‘Dat zou ik dan toch nog wel eens aan meneer Beerta willen voorleggen.’

‘Die wil alles bewaren,’ voorspelde Maarten.

‘Wat wil je me voorleggen?’ vroeg Beerta. Hij hield op met tikken, legde zijn bril neer en draaide zich om.

‘Bart wil knipsels over georganiseerde feesten bewaren,’ zei Maarten.

‘Nee,’ corrigeerde Bart, ‘ik wil de knipsels over féésten bewaren, ook als ze georganiseerd zijn.’

‘En wat wou jij dan met die knipsels doen?’ vroeg Beerta aan Maarten.

‘Weggooien.’

‘Ik gooi nooit iets weg.’

‘Maar u knipt ze ook nooit uit!’

‘Dat is iets anders. Als ik ze niet uitknip, hoef ik ze niet weg te gooien, maar als ze eenmaal uitgeknipt zijn, dan zou ik ze bewaren.’

‘Dan bewaren we ze gewoon,’ vond Boerakker. ‘Wat doet het er ook toe. Of je nou honderd knipsels bewaart of honderdtwintig.’

‘Het gaat om duizenden!’ waarschuwde Maarten.

‘Nou, duizenden!’ zei Boerakker. ‘Dat is één kast erbij! Geen probleem.’

‘Ja, maar het gaat ook om het principe!’ zei Bart met een duidelijk rollende r.

‘Het principe is dat je, zodra je een kaart tekent van de verspreiding van het paasvuur, dat je dan de georganiseerde vuren buiten beschouwing laat,’ zei Maarten.

‘Ik ben nu juist van mening dat je die met een apart teken zou moeten aangeven!’ zei Bart, ‘zodat men ook de huidige situatie in ogenschouw kan nemen.’

Maarten dacht even na. ‘Goed. Maar maak dan wel een apart binnenmapje voor de georganiseerde feesten!’

Boerakker noteerde dat.

‘Volgende knipsel!’ zei Maarten.

‘Het volgende knipsel,’ zei Bart terwijl hij het van de stapel nam, ‘handelt over de één-meiviering in Amsterdam.’

‘Nee!’ zei Maarten beslist.

‘Zie je wel!’ zei Bart. ‘En ik vind nu dat we dat net zo goed moeten bestuderen!’

‘Nee, want de één-meiviering is een nieuw feest, dat van bovenaf is georganiseerd en dat dus een heel ander soort verspreiding heeft. Ondenkbaar dat we van de één-meiviering een kaart zouden tekenen.’

‘Maar het is wél volkscultuur.’

‘Het is internationale cultuur.’

‘Dat ben ik dan niet met je eens!’ zei Bart. ‘Het is misschien internationaal, maar het is ook volkscultuur!’

Boerakker moest om deze discussie hartelijk lachen. ‘Gek Bureau!’ zei hij vergenoegd, en hij wreef zich in de handen.

‘Meneer Koning,’ zei Boerakker terwijl Bart de kamer verliet, ‘ik heb nog een verzoek.’

‘En dat is?’ zei Maarten, hij trok de la van zijn bureau open en legde een velletje doorslagpapier op zijn vloeiblad, als onderlegger voor de lunch.

‘Zoudt u mij voortaan Jan willen noemen?’

Maarten keek op. ‘Ja, natuurlijk,’ zei hij aarzelend.

‘Graag!’

‘Maar dat betekent dat je tegen mij ook je en jij moet zeggen.’ Hij vermeed het op het laatste ogenblik om zijn voornaam uit te spreken, omdat hij dat voor deze jongen toch te intiem vond.

‘Dat is nu juist niet de bedoeling. Bij Shell bestaat de gewoonte dat nieuwe werknemers hun chef pas bij de voornaam noemen als ze een jaar in dienst zijn. Ik vind dat een prima regeling.’

‘Goed,’ zei Maarten, enigszins opgelucht. ‘Laten we dat afspreken.’

‘Dank u wel!’ Hij ging de kamer uit.

Maarten haalde in gedachten zijn brood, zijn appel en zijn glas uit zijn bureaula en ging zitten. Hij haalde het brood uit het zakje, legde het op het doorslagpapier, schonk de melk in en schoof wat onderuit. ‘Wie is eigenlijk verantwoordelijk voor het jaarverslag?’ vroeg hij. ‘De directeur of de voorzitter van de Commissie?’

Beerta hield op met tikken. ‘Het jaarverslag wordt ondertekend door de Voorzitter en de Secretaris, dus die zijn verantwoordelijk. Waarom vraag je dat?’

‘Zomaar. Ik wou dat weten. En wat is de rol van de directeur dan?’

‘Die heeft geen rol, behalve dat hij als penningmeester verantwoordelijk is voor de begroting.’

‘Ja, zo dacht ik het ook.’

‘Heeft Balk aanmerking gemaakt op je jaarverslag?’

‘Nee. Hij wil alleen dat ik Asjes en Muller met de heer aanduid.’ Hij moest moeite doen om het neutraal te laten klinken, maar hij slaagde daar redelijk in.

Beerta zweeg. ‘Als directeur heeft Balk natuurlijk wel het recht om erop toe te zien dat de drie jaarverslagen van de afdelingen naar de vorm op elkaar zijn afgestemd.’

‘Ja,’ zei Maarten. ‘Ik zal dat veranderen, al vind ik het eigenlijk onzin.’

*

‘Is dat niet iets voor jou?’ vroeg zijn vader. Ze stonden voor de etalage van Allert de Lange, hij wees naar Knaurs Lexikon moderner Kunst.

‘Dat lijkt me wel een handig boek,’ zei Maarten.

‘Dan krijg je het van me!’ Hij liep voor hem uit de winkel in, de trap op naar de eerste verdieping.

Op de eerste verdieping was het rustig. Bij de middentafel stonden twee mensen langs de daar uitgestalde boeken te kijken. Tussen de schappen links liep nog iemand. De lange juffrouw zat aan haar bureau bij het raam. Zijn vader liep zonder om zich heen te kijken naar haar toe. ‘Juffrouw!’ zei hij autoritair, en hij liet de r rollen. ‘U hebt in de etalage Knaurs Lexikon moderner Kunst’ - de lange juffrouw hield op met tikken en keek hem aan - ‘ik zou daar graag een exemplaar van hebben! Niet voor mijzelf, daar ben ik te oud voor, maar voor mijn zoon hier!’ - hij maakte een kort gebaar naar Maarten.

De lange juffrouw keek even naar Maarten en knikte vriendelijk. Ze stond op. ‘Een ogenblik.’

Maarten schaamde zich. Hij keek van haar weg naar de middentafel.

‘Is er nog iets wat je graag wilt hebben?’ vroeg zijn vader, zijn blik volgend. ‘We zijn hier nu toch.’

‘Nee, zo is het wel genoeg,’ hij wendde zijn blik af en keek in de richting waarin de lange juffrouw verdwenen was - de oude, ongetrouwde zoon, een beetje gek, nog altijd bij zijn oude vader thuis, een zielig geval eigenlijk.

De lange juffrouw kwam weer tussen de schappen vandaan met een exemplaar van Knaurs Lexikon in haar hand. ‘Dit is wat u bedoelt.’

‘Juist!’ zei zijn vader. Hij greep in zijn binnenzak en haalde zijn portefeuille eruit. ‘Hoeveel krijgt u van me?’

‘Twaalfvijftig.’

Terwijl ze het boek inpakte, haalde zijn vader een briefje van vijfentwintig uit zijn portefeuille en wachtte met het briefje in zijn hand ongeduldig tot ze klaar was.

Ze gaf hem het pakje en nam het geld aan.

‘Dat is voor jou,’ zei hij, het pakje doorgevend, terwijl de lange juffrouw de kassa aansloeg en het wisselgeld eruit haalde.

‘Dag juffrouw,’ zei Maarten vriendelijk, als om zich te verontschuldigen voor het gedrag van zijn vader.

‘Dag heren,’ zei de lange juffrouw.

‘Jufrrrouw!’ zei zijn vader al op weg naar de trap, zonder om te kijken, alsof hij haar een verwijt gemaakt had.

Maarten liep achter hem aan, het pakje in zijn hand.

‘Het is natuurlijk wel belangrijk,’ zei zijn vader met luide stem terwijl ze de trap afgingen naar de winkel, ‘dat je al die kerels die iets te betekenen hebben gehad in één boek bij elkaar hebt!’ Maarten zag de mensen in de winkel omhoogkijken en wist niet hoe hij zich houden moest. Hij was woedend over het misbaar dat zijn vader maakte, over die stomme opmerking, en onderdrukte met moeite de neiging om een gezicht te trekken. Maar toen zijn vader zich op straat naar hem omkeerde en hij op zijn gezicht onzekerheid zag, zakte die woede meteen.

‘Gaan we nog ergens koffiedrinken?’ vroeg zijn vader.

Maarten keek op zijn horloge. ‘Goed, maar niet lang, want ik heb eigenlijk maar een half uur tegenwoordig.’

‘Dan gaan we naar De Rode Leeuw,’ besliste zijn vader.

Ze namen plaats in de erker. Zijn vader bestelde koffie. ‘Ben je er blij mee?’ vroeg hij toen Maarten het boek tussen hen in op het tafeltje legde.

‘Ja,’ zei Maarten.

‘Dan ben ik daar in ieder geval nog goed voor,’ zei zijn vader met een wat valse ironie.

‘Er zijn wel meer dingen waar je goed voor bent.’

Zijn vader glimlachte, een scheef, verlegen lachje. ‘Ja, jongen.’ Ze zwegen en keken naar de voorbijgangers, die onafgebroken langs de erker kwamen.

‘Wat vind jij van die Claus?’ vroeg Maarten.

‘Claus lijkt me een prima jongen. Ze had een slechtere keus kunnen maken.’

‘Beerta heeft een manifest tegen het huwelijk ondertekend,’ in zijn stem was een ondertoon van ergernis.

‘Er zijn weinig manifesten die Beerta niet ondertekent,’ meende zijn vader.

‘Maar niet omdat hij tegen Duitsers is, want hij is zo pro-Duits als de pest!’ zei Maarten nu duidelijk kwaadaardig, ‘maar omdat hij republikein is!’

‘Goeie God!’

‘Hij haalt gewoon twee dingen door elkaar.’

‘Beerta is een beste man,’ zei zijn vader, ‘maar denken kan hij niet.’

Ze zwegen opnieuw, tevreden omdat ze het met elkaar eens waren.

‘Weet jij uit je hoofd wanneer tante Zus jarig is?’ vroeg Maarten.

Zijn vader dacht na. ‘Ik geloof 3 maart. Dat kan ik onthouden omdat ze bijna tegelijk met mijn moeder jarig was. Mijn moeder was 8 maart jarig, of 3 maart, en tante Zus ook zoiets. Precies weet ik het niet meer. Maar als je dat onthouden wilt, dan moet je dat in je agenda schrijven. Dat doe ik ook. Want verjaardagen vergeet ik. Ja, behalve die van mijn ouders en mijn broer en zusters. En die van jullie natuurlijk.’

Behalve dan weer die van Nicolien, wilde Maarten zeggen, maar hij hield dat voor zich.

*

Zaterdagochtend. Ze gingen het huis uit om boodschappen te doen. Maarten droeg de tas. Het dooide. Op het ijs in de gracht lag een plas geel water waarin wat eenden rondscharrelden. Een oude man stond op de wallenkant en gooide brood naar ze, een kleine, gebogen man in een zwarte jas, die hem in de verte aan zijn vader herinnerde. Ze bleven staan en keken van een afstand toe. De man gooide uit alle macht, zodat Maarten bang was dat hij zijn evenwicht zou verliezen. De eenden besteedden er geen aandacht aan. Ze rekten zich uit, kwispelden en schudden zich, alsof het al lente was.

‘Ik vind oude mannetjes altijd wel aardig,’ zei ze terwijl ze weer doorliepen.

‘Dan kun je nog veel plezier aan me beleven als ik het zover breng.’

‘En jij aan mij als ik een oud vrouwtje word.’

Hij wilde zeggen dat hij niet zo van oude vrouwtjes hield als zij van oude mannetjes, maar hij hield dat voor zich, omdat het niet aardig zou zijn. ‘Een van ons zal het wel halen,’ veronderstelde hij.

‘Daar ben ik nu juist zo bang voor, dat we niet allebei tegelijk dood zullen gaan.’

‘Daar mag je niet op rekenen.’

‘Het idee dat je ouder wordt en dat je dan alleen blijft. Als ik daaraan denk, dan kan ik zo wel in paniek raken.’

‘Misschien heb je dat als je zoals wij geen kinderen hebt willen hebben,’ bedacht hij, ‘dat er niemand meer is die voor je zorgt.’ ‘Maar als ze kinderen hebben dan klappen ze op hun vijftigste in elkaar.’

‘Ja, dan verdrinken ze zich in de regenton.’

‘Wat is dat voor raar verhaal?’

‘Dat is een verhaal van Beerta,’ ze gingen de voetgangersbrug aan het eind van de Tuinstraat over, ‘dat doen de vrouwen in Zeeland als de kinderen het huis uit zijn.’

Ze sloegen rechtsaf, de kade langs.

‘Wat een afschuwelijke dood,’ zei ze.

‘Je moet er een harde kop voor hebben,’ gaf hij toe.

‘Maar ik kan het me wel voorstellen dat je er een eind aan maakt. Vroeger dacht ik, als ik veertig ben maak ik er een eind aan.’

‘En nu ben je veertig.’

‘Hoe kom je daar nu bij,’ zei ze verontwaardigd. ‘Ik ben toch nog geen veertig?’

‘Nou, negenendertig dan.’

‘Maar dat is toch geen veertig! Je hoeft me toch niet nog ouder te maken dan ik al ben?’

‘Zo bedoelde ik het niet.’

‘Waarom zeg je het dan?’

‘Omdat je in je veertigste jaar bent.’

‘Ik ben ook niet in mijn veertigste jaar!’

‘Je bent wél in je veertigste jaar! Van je nulde tot je eerste ben je in je eerste jaar, dus van je negenendertigste tot je veertigste ben je in je veertigste jaar!’

‘En toch ben ik niet in mijn veertigste jaar!’

‘Goed,’ zei hij verzoenend.

‘Zeg het dan ook niet. Waarom zeg je dat dan? Je weet dat je me er van streek mee maakt.’

‘Dat was niet de bedoeling,’ herhaalde hij.

Ze staken de Marnixstraat over naar het Frederik Hendrik-plantsoen.

‘Waar gaan we naartoe?’ vroeg hij, om het gesprek een wending te geven.

‘Naar Puul,’ zei ze humeurig. ‘Waar anders? Ik moet toch vis voor Jonas hebben?’

*

Hindriks stond in de opening van zijn hok toen Maarten de voordeur binnenkwam.

‘Is Wigbold ziek?’ vroeg Maarten.

‘Wigbold heb me opgebeld,’ zei Hindriks. ‘Hij heb moeilijkheden met zijn auto, zegt ie.’

‘Maar dan kan hij toch wel met de tram komen?’

‘Ja, maar hij moet eerst naar de garage en dat kan wel effe duren.’

‘Je hoort ook geen auto te hebben, dat geeft alleen maar ellende.’

Hindriks grinnikte.

Maarten liep door. Hij hing zijn jas aan de kapstok en liep achterom, door het tweede lokaal naar zijn kamer. In het Bureau heerste nog een aangename stilte. Toen hij zijn kamer binnenging, ging de telefoon. Hij nam op. ‘Met Koning.’

‘Hier is meneer Beerta voor je,’ zei Dekker.

‘Dag meneer Beerta,’ zei Maarten. Hij keek naar buiten in de tuin, het was gaan sneeuwen.

‘Dag Maarten. Ik ben van plan een paar dagen naar Zeeland te gaan, maar nu kan er een brief voor me komen van Horvatić over de Europese Atlas. Als die komt, wil je die dan voor me openmaken?’

‘Ja.’

‘En als het dringend is, zou je me dan willen opbellen?’

‘Natuurlijk.’

‘Je kunt me overdag bereiken op de Provinciale Bibliotheek.’ ‘Goed.’

‘Heb je het nummer?’

‘Nee, maar dat zal ik wel kunnen vinden.’

‘Het nummer staat in dat bruine boekje links op mijn bureau, onder bibliotheek.’

Maarten keek naar de aangeduide plaats. ‘Ik zie het.’

‘Dank je wel.’

‘Was dat alles?’

‘Ja, dat was alles. Ik denk dat ik vrijdag weer terug ben.’

‘Dan wens ik u prettige dagen,’ zei Maarten, met zijn gedachten al bij de brief op zijn bureau die hij daar gisterenavond had laten liggen en die hij zich nu herinnerde.

‘Dank je.’

‘Tot uw dienst,’ antwoordde Maarten werktuiglijk. Het was eruit voor hij erbij had nagedacht en toen hij de hoorn had neergelegd, had hij geweldig het land. Idioot om zoiets te zeggen. Humeurig zette hij zich achter zijn bureau. Hij pakte de brief en las hem met weerzin nog eens over. Een Amerikaanse hoogleraar die Beerta ontmoet had op een congres in Zweden en die van hem Maartens naam had opgekregen, vroeg nadere bijzonderheden over Hansje Brinker en een fotoreportage van diens woonhuis, het dorp waar het huis stond en de dijk waarin hij zijn vinger had gestoken. Om Maarten op weg te helpen had hij een kopie van het verhaal uit een Amerikaans boek van de schrijfster Mary Mapes bijgevoegd. Maarten las het verhaal nu voor de tweede keer. Het zei hem niets en hij kon zich niet herinneren het ooit eerder te hebben gehoord. Bovendien stond het hem tegen. Verstrooid keek hij naar zijn kaartsysteem, naar de plek waar de letter B was opgeborgen, maar hij was er zo zeker van dat hij daarin niets zou vinden, dat hij niet de moeite nam om dat na te gaan. Terwijl hij overwoog om in de bibliotheek op zoek te gaan, keek hij naar buiten, naar de neerdwarrelende sneeuw, waarin Beerta nu onderweg was naar de trein. Hij herinnerde zich met schaamte dat idiote tot uw dienst, vermande zich, trok de la van zijn bureau open, nam er een vel briefpapier en twee doorslagen uit en zette zich met de brief en de blaadjes papier achter zijn machine aan de middentafel. Met ingehouden kwaadaardigheid tikte hij het adres, onderstreepte de landsnaam u.s.a., haalde het papier driemaal door, begon krachtig met Dear Sir, haalde het papier nog eens twee keer door en stokte. Nadenkend keek hij in de brief, aarzelde en tikte met boosaardig plezier: As I read your letter with the utmost interest and would have been pleased to send you the historical information you are craving for, I am sorry to inform you that to my opinion the story of Hans Brinker has no historical background at all, but is a typical product of 19th century historical fantasy. For that reason, but not for that reason only, it would be of great interest, if you could find time to lose yourself in the technique as a writer of miss or mrs Mary Mapes and the origin of her ideas and stories, the results of which I would certainly read with the same interest as I read your friendly letter. With the best greetings of mr Beerta, who remembers you with great pleasure, I please myself to remain yours sincerely, hij draaide de brief uit de machine, ondertekende met M. Koning en las hem nog eens over, met grimmige voldoening. Daar kan de lui het mee doen, dacht hij tevreden. Toen hij de enveloppe tikte, ging de deur van zijn kamer open. Iemand bleef bij de deur staan. Hij tikte het adres af, draaide de enveloppe uit zijn machine en keek om. Bij de deur stond een jongen, of een man, die hem vrolijk aankeek. ‘Ik ben Flip de Fluiter,’ zei hij. ‘Ik ben de opvolger van Ansing.’

Maarten stond op. ‘Maarten Koning,’ hij gaf hem een hand.

‘Ik heb gehoord dat jullie hier een kaartsysteem hebben,’ zei De Fluiter, om zich heen kijkend, ‘en ik zie dat dat niet te veel is gezegd.’ Hij lachte. De situatie vermaakte hem kennelijk.

‘Ja,’ zei Maarten terughoudend.

‘En mag een gewoon mens dat ook raadplegen? Want daarover bestaan tegenstrijdige berichten.’

‘Het ligt eraan waarvoor,’ zei Maarten zuinig.

‘Ik ben bezig aan een proefschrift over molens.’ Hij lachte. ‘Ik loop dus met molentjes. Ik maak het grapje maar zelf, dan hoeft een ander het niet meer te doen.’ Om die opmerking had hij ook veel plezier.

Maarten glimlachte. Hij wendde zich af naar het kaartsysteem, zocht de bakken met de letter M, en trok de bak naar voren waarin de molens zouden moeten zitten. ‘Ik denk niet dat we daar veel over hebben, behalve dan de molen in het volksgeloof en het volksverhaal.’

De Fluiter kwam naast hem staan terwijl hij de bak doorliep en keek mee, zo dicht tegen hem aan, dat Maarten een stap opzij deed. ‘Kijk zelf maar,’ zei hij, terugtredend.

De Fluiter zocht gretig tussen de fiches, las de titels, grabbelde wat verder, kwam weer terug naar de plaats waar hij eerst gezocht had. ‘Nemen jullie geen gegevens op over materiële cultuur?’ vroeg hij, naar Maarten omkijkend.

‘Dat zou Ansing gaan doen.’

‘En nu die het niet doet? Want ik geloof niet dat mevrouw Haan die lijn wil voortzetten.’

‘Dan gebeurt het niet.’

‘Jammer. Kunnen jullie geen uitzondering maken voor molens? Dat zou me een hoop werk schelen.’

‘Nou...’

Zijn terughoudendheid vermaakte De Fluiter zichtbaar. ‘Je kunt het allicht proberen, hè?’

Terwijl De Fluiter de kamer weer verliet, vouwde Maarten zijn brief in vieren. Hij stopte hem in de enveloppe, plakte hem dicht en hechtte de brief van de Amerikaan aan één van de twee doorslagen. Hij maakte er een briefje aan vast waarop hij de namen van Bart en Jan Boerakker schreef, met onder een streep zijn eigen naam, haalde een knipsel uit zijn tas en ging naar de achterkamer. In het voorbijgaan groette hij mevrouw Haan, Van Ieperen, Wim Bosman en Pier Schaafsma. Flip de Fluiter zat achter het bureau van Hendrik te rommelen. In de achterkamer waren op dat ogenblik alleen Bart en Jan Boerakker. Maarten legde de brief op het bureau van Bart, ging op het trapje voor de wand met vragenlijsten zitten en keek naar hen. ‘Hebben jullie wel eens van Hans Brinker gehoord?’

‘Dat kereltje dat zijn vinger in de dijk stak,’ herinnerde Jan zich.

‘Ja natuurlijk,’ zei Bart.

‘Ik had er nooit van gehoord,’ bekende Maarten.

‘Gek verhaal,’ zei Jan.

‘Er staat een monument voor hem in Spaarndam,’ wist Bart.

‘Maar hij heeft toch zeker niet echt bestaan?’ zei Maarten ongelovig.

Bart had de brief van de Amerikaan opgenomen en las hem aandachtig.

Ze keken toe.

‘Daar zal toch wel litteratuur over zijn?’ zei hij toen hij hem uit had.

‘Ik heb het niet kunnen vinden,’ antwoordde Maarten.

‘Daar is zeker litteratuur over,’ zei Bart. Hij stond op.

‘Wacht even!’ zei Maarten, hij stak hem het knipsel toe. ‘De psp heeft een protestsong-wedstrijd uitgeschreven. Zoiets zou jij dus bewaren?’

Bart las de advertentie. ‘Nee,’ hij gaf het knipsel terug, ‘zoiets zou het Archief van mevrouw Veldhoven nou moeten bewaren.’

‘Mag ik het ook eens zien?’ vroeg Jan.

Maarten stak hem het knipsel toe.

Jan las het met een glimlach. ‘Heel gek,’ vond hij.

‘Ik was net van plan om maar eens op ze te stemmen,’ zei Maarten, ‘maar als je zoiets leest, vergaat je de lust.’

‘Op de psp?’ vroeg Jan verbaasd. ‘Nee, dat is het laatste waar ik aan zou denken.’

‘Waar stem jij dan op?’ vroeg Maarten.

‘Op de vvd natuurlijk! Altijd op de vvd!’

‘Dat vind ik helemaal niet zo natuurlijk.’

‘Hé! Daar hoor ik nou van op!’

‘Wat waren dan je overwegingen om psp te stemmen?’ vroeg Bart.

‘Vietnam,’ antwoordde Maarten. ‘Ik vind dat ze in die kwestie Vietnam een goed standpunt hebben.’

‘Ik vind het heel moeilijk om me daar een oordeel over te vormen,’ bekende Bart, ‘en bovendien gaat het dit keer om de Provinciale Staten.’

‘Waar stem jij dan op?’ vroeg Maarten.

‘Op de vvd!’ zei Jan vrolijk.

‘Ik heb nog niet beslist,’ zei Bart. ‘Ik heb alle partijprogramma's opgevraagd en ik ben nog bezig die te bestuderen, maar ik moet bekennen dat ik maar heel weinig verschil zie. Misschien dat de partij van dominee Zandt mij nog het sympathiekst is, maar ik deel alleen zijn geloof niet.’

‘Over dominee Zandt heb ik ook wel eens gedacht,’ bekende Maarten.

‘Dat is toch zeker een grap?’ vroeg Jan.

Maarten lachte.

‘Ja, ik dacht al. Het is wel een raar Bureau hier, maar zo gek is het toch nog niet.’

‘Je kunt ook nog blanco stemmen,’ zei Bart.

‘Blanco stemmen is ook stemmen,’ vond Maarten, ‘alleen weet je niet op wie.’

‘Nee,’ zei Bart, ‘niet als je je stem ongeldig laat verklaren, dan telt hij niet mee voor de kiesdeler.’

‘Hoe gaat dat dan?’

‘Dan komt er een groot, zwart stempel op.’

‘Heb je dat dan wel eens gezien?’

‘Jazeker.’

Maarten lachte. ‘Wat was dat voor man? Hoe zag hij eruit?’

Bart aarzelde. ‘Die man was ikzelf.’

‘Ja?’ vroeg Maarten ongelovig.

‘Heel goed!’ zei Jan.

‘Maar dat moeten jullie niet verder vertellen,’ zei Bart, ‘want ik heb liever niet dat men dat hier weet.’

‘En waarom deed je dat dan?’ wilde Maarten weten.

‘Omdat ik na ampele bestudering van de programma's de verschillen te klein vond om te kunnen kiezen.’

‘Dan toch maar liever dominee Zandt,’ zei Maarten, van het trapje omhoogkomend. ‘Als iemand mij zoekt: ik ben in de barak.’ Hij verliet de kamer weer. Het sneeuwde nog steeds maar de vlokken smolten weg zodra ze op de grond kwamen, alsof ze zich ingroeven. Hij ging de kamer van Freek Matser binnen, waar sinds een maand ook Jaring Elshout een bureau had gekregen. Ze waren beiden aanwezig. ‘Morgen,’ zei hij.

‘Goeiemorgen,’ zei Elshout vriendelijk.

‘Dag meneer Koning,’ zei Matser.

Maarten haalde een stoel onder de kleine tafel in de hoek van de kamer weg, zette die scheef, zodat hij hen allebei kon zien en ging zitten. ‘Wij hebben bij ons verschil van mening over het bewaren van dit soort knipsels,’ zei hij, het knipsel over de protestsong-wedstrijd omhoogstekend, ‘en het interesseert mij wel wat jullie daarmee doen.’ Hij stond op en gaf het knipsel aan Elshout.

Elshout las het met een onbewogen gezicht. ‘Ja,’ zei hij toen hij het uit had, hij stond op en gaf het aan Matser, ‘ik kan me voorstellen dat daar verschil van mening over bestaat.’ Hij zei het vriendelijk.

Freek Matser schoot in de lach, zijn gezicht afwendend, een zenuwachtig lachje dat hij verborg achter zijn hand. ‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij, zich vermannend, ‘maar ik neem aan dat dit een grap is?’ Hij gaf het knipsel aan Maarten terug.

‘Het is een wat extreem voorbeeld,’ zei Maarten, ‘maar een grap is het niet.’

‘Nou, dan ben ik zo vrij het toch maar als een grap te beschouwen,’ zei Matser met een nerveus lachje.

Elshout keek glimlachend in de ruimte, een beetje afwezig.

‘Het gaat erom of we ons alleen bezighouden met de resten van het verleden of ook met wat de mensen nu bezighoudt,’ legde Maarten uit.

‘Nee, de vraag is mij helemaal d-duidelijk,’ zei Matser spottend, ‘als ik maar ontslagen word van het geven van een antwoord.’ Hij giechelde.

‘De vraag lijkt me niet zo onzinnig,’ zei Elshout rustig. Hij keek naar Matser. ‘Hebben wij eigenlijk een knipselarchief?’

‘God behoede ons daarvoor als dit de consequentie is,’ zei Matser.

Elshout glimlachte. ‘Eigenlijk zouden wij wel zoiets moeten hebben.’

‘Over mijn lijk!’

Elshout wendde glimlachend zijn hoofd af en keek naar buiten, waar de sneeuw op het plaatsje achter de barak gestaag neerdwarrelde.

‘Ik kwam eigenlijk nog voor iets anders,’ zei Maarten.

Elshout keek hem vriendelijk aan.

‘Zou het mogelijk zijn dat ik eens met u meega op veldwerk?’ Hij had dat al eerder willen vragen, omdat Elshout een reputatie had, maar ook wel omdat hij wilde weten wat er precies op zijn afdeling gedaan werd. Die laatste overweging had hem doen aarzelen en daarom klonk zijn vraag onzeker.

Elshout knikte bedachtzaam. ‘Dat zou wel mogelijk moeten zijn,’ vond hij.

Terug op zijn kamer zette hij zich achter zijn bureau, nam zijn briefopener in de hand en begon de post open te snijden. Terwijl hij daarmee bezig was, kwam Bart binnen. ‘Ik heb het gevonden,’ zei hij. Hij legde triomfantelijk een aflevering van een tijdschrift open op Maartens bureau. ‘En je moet het al kennen, want het is van 1957.’

Maarten keek op de opengeslagen bladzij, zag de naam Hans Brinker, bladerde terug tot het begin van het artikel, keek naar de omslag van het tijdschrift en stond op om in het kaartsysteem te kijken.

‘Ja, dat wilde ik ook net doen,’ zei Bart. ‘Het zit waarschijnlijk al in het kaartsysteem.’

‘Dan zou ik me wel heel erg moeten vergissen,’ zei Maarten. Hij trok de la open en zocht in het systeem. ‘Nee, het zit niet in het kaartsysteem.’

‘Maar je was hier al wel!’

Maarten zocht in het nummer naar de datum van verschijnen, liep weer terug naar het kaartsysteem en raadpleegde de schaduwkaart, waarop de nummers die in het kaartsysteem verwerkt waren, stonden afgetekend. ‘Het hiernavolgende nummer is het eerste dat ik geficheerd heb,’ stelde hij tevreden vast. ‘Dat is wel heel toevallig,’ vond Bart met een zweem van teleurstelling in zijn stem.

‘Ja,’ gaf Maarten toe.

‘Maar je hebt het waarschijnlijk toch wel gelezen,’ hield Bart vol.

‘Dat is mogelijk, maar als ik er geen fiche van maak, dan onthoud ik het niet. Dat is de zin van het kaartsysteem! Wat zegt die man?’ Hij ging weer zitten en bekeek de bladzijden over Hans Brinker.

‘Het is inderdaad historische fantasie.’

‘Goed zo,’ zei Maarten voldaan, ‘dan hoef ik die brief in ieder geval niet te veranderen.’ Hij keek naar Bart, omdat die bleef staan wachten. ‘Laat het maar hier. Ik zal er een fiche van maken.’

*

‘Heb jij gelegenheid om even een nieuw gebouw te bekijken?’ vroeg Balk.

‘Jawel,’ zei Maarten. ‘Nu?’

‘Nu!’ Hij draaide zich om en liep de kamer weer uit. Maarten stond op en liep achter hem aan. Balk stond in de gang op hem te wachten. Toen Maarten zijn jas van de kapstok haalde, liep hij ongeduldig de gang in naar de buitendeur.

‘Waar is het?’ vroeg Maarten, hem inhalend terwijl hij zich in zijn jas werkte.

‘Herengracht!’

‘Welk nummer?’

‘Dat weet ik niet uit mijn hoofd.’

Wigbold kwam uit zijn hok. ‘Er is een pakje voor u gekomen,’ zei hij tegen Balk. Hij wilde het hem geven, maar Balk negeerde dat. ‘Leg maar op mijn bureau!’ Hij trok resoluut de buitendeur open en stapte de straat op.

‘Gaan we lopen?’ vroeg Maarten.

‘We gaan met de auto!’

Zijn auto stond in een klein straatje tegenover het Bureau, met één wiel op het trottoir. Balk stapte in, reikte naar het slot van de deur aan Maartens kant en startte de motor terwijl Maarten instapte. Hij trok een papiertje uit zijn zak, keek erop, frommelde het weer terug en reed de straat uit naar de gracht, zich ver naar voren buigend om zich ervan te vergewissen dat er van links geen verkeer aankwam. Hij sloeg rechtsaf, gaf vol gas en remde meteen daarop weer, waardoor de auto schokte, om linksaf te slaan, de brug over en opnieuw links, langs de overkant van de gracht in de richting van de Doelenstraat.

‘Wat is het voor huis?’ vroeg Maarten. Hij voelde zich naast deze man slecht op zijn gemak en woog zijn woorden tweemaal voor hij wat zei.

‘Dat gaan we nu juist bekijken.’

‘Ik bedoel, hoe kom je eraan?’ corrigeerde Maarten zichzelf, kwaad omdat hij toch nog een stomme opmerking had gemaakt.

‘Van Papendal.’

‘Heeft Papendal daar belang bij?’ Hij kon zich niet voorstellen dat het Hoofdbureau belang had bij een verhuizing.

‘Papendal heeft er belang bij om ons ter wille te zijn.’

Ze reden over de Munt de Vijzelstraat in en sloegen rechtsaf de Herengracht op. Op de hoek stond een agent die een stap vooruit deed en zijn hand opstak.

Balk stopte. ‘Wat nou weer,’ zei hij ongeduldig, binnensmonds. Hij reikte voor Maarten langs en draaide het raampje open.

De agent boog naar voren en keek naar binnen.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Balk nors.

‘U hebt geen richting aangegeven.’

Balk reageerde geïrriteerd met zijn hand achter zijn oor.

‘U hebt geen richting aangegeven,’ herhaalde de man wat luider.

‘Nee, natuurlijk heb ik geen richting aangegeven,’ zei Balk ontstemd, ‘want het lampje is stuk.’

‘Dan moet u dat laten maken.’

‘Ik ben op weg naar de garage.’ Hij draaide het raampje weer dicht, keek snel in zijn achteruitkijkspiegel naar een auto die zich achter hem opstelde en sprong weg. ‘Alsof zo'n man niets beters te doen heeft,’ zei hij.

Maarten zweeg. Hij had zich tijdens het korte gesprek geschaamd maar zag geen kans daar uiting aan te geven en voelde zich daardoor medeplichtig.

Terwijl ze de Herengracht afreden, boog Balk zich van tijd tot tijd ver over zijn stuur om naar de nummers van de huizen te kijken. ‘Daar is het!’ zei hij plotseling. Hij remde abrupt, zodat Maarten zich tegen het dashboard moest afzetten, reed zijn auto naar de grachtkant, bracht hem tot stilstand, draaide het contactsleuteltje om en stapte uit.

Maarten volgde zijn voorbeeld. ‘Moet de deur op slot?’ vroeg hij.

‘Dat knopje indrukken,’ zei Balk. Hij keek omhoog naar het huis, met zijn rug naar Maarten toe.

Maarten drukte het knopje in en sloeg de deur dicht. Hij keek nu ook omhoog, van het souterrain tot de dakrand. Het was een huis met vier verdiepingen, zo op het eerste gezicht in een niet al te beste staat.

‘De stand is in ieder geval riant,’ vond Balk. Hij stak de straat over, ging het bordes op en belde aan. In het huis rinkelde een bel. Daarna was het weer stil. Balk keek de gracht af. ‘En het punt is goed.’ Hij keek ongeduldig op zijn horloge en belde nog eens. Meteen daarna ging de deur open. Een man met een schlemielig, onbetrouwbaar gezicht, in een te duur grijs pak, stond in de deuropening. ‘Meneer Balk?’

‘U bent de makelaar?’ vroeg Balk binnenstappend.

‘De eigenaar.’

‘Des te beter.’

De man keek vragend naar Maarten.

‘Koning,’ zei Maarten hem een hand gevend. Hij aarzelde, onzeker hoe hij zichzelf moest introduceren. ‘Ik hoor bij meneer Balk,’ zei hij tenslotte maar en vond dat zelf meteen een idiote opmerking.

‘Meneer Koning is mijn plaatsvervanger,’ kwam Balk tussenbeide.

De opmerking verbaasde Maarten. Hij had zichzelf zo nog niet eerder gezien.

‘Zullen we het huis dan maar even doorlopen?’ stelde de man voor.

‘Daar komen we voor,’ zei Balk.

Het huis bestond uit een voor- en een achterhuis, die door een lichtschacht van elkaar gescheiden waren. Het achterhuis was ongeveer half zo diep en had een blinde achtermuur, waarschijnlijk omdat het huis niet ver van de hoek lag. Zowel voorals achterhuis hadden een zolder en een souterrain. Het souterrain liep door en had aan de voorkant dubbele deuren.

‘Ik weet niet hoeveel personeel u hebt?’ zei de man toen ze in het lege souterrain stonden en om zich heen keken.

‘De vaste staf bestaat uit vijfentwintig man, maar we hebben ook nog veel los personeel,’ antwoordde Balk.

‘Dan zou u hier eventueel een fietsenbergplaats kunnen maken, want op de gracht is daar geen ruimte voor.’

‘Dat is niet nodig, want we zijn allemaal gemotoriseerd,’ zei Balk. ‘Hoe staat het met de parkeerruimte? Dat is belangrijker.’ ‘Met zoveel mensen zou dat wel eens problemen kunnen geven,’ gaf de man toe terwijl hij voor hen uit de trap opklom. ‘Maar ze zullen toch wel niet allemaal tegelijk met de auto komen?’

Balk gaf daar geen antwoord op.

De ruimte op de bel-etage was in tweeën gedeeld, met een grote schouw van imitatie-marmer in de voorkamer. De kamer had twee hoge ramen op de gracht. Ze leek de eigenaar bij uitstek geschikt als directeurskamer met in de achterkamer het directiesecretariaat, wat Balk met hem eens was. De ruimte op de eerste verdieping had drie ramen en liep ongedeeld door tot de lichtschacht. Het uitzicht op de gracht, waar de vroege voorjaarszon schitterde op het water, was fraai. Terwijl Balk en de eigenaar van gedachten wisselden, mat Maarten met lange passen eerst de breedte en toen de lengte van de ruimte. ‘We krijgen bovendien veel bezoekers,’ hoorde hij Balk zeggen, ‘ook veel buitenlandse bezoekers, en die moeten hun auto ergens kwijt.’

‘Dat zou inderdaad een probleem kunnen worden,’ herhaalde de man, ‘maar daar moet toch een oplossing voor te vinden zijn.’

‘Een taak van de gemeente,’ meende Balk.

De rest van het gesprek kon Maarten niet verstaan. Hij liep met lange passen door tot de lichtschacht en keek toen door de vuile ramen naar het achterhuis. De lichtschacht was maar smal. Wie aan de achterkant en in het achterhuis kwam te zitten, zou het grootste deel van de dag bij kunstlicht moeten werken.

‘Wat vond je ervan?’ vroeg Balk terwijl hij de motor startte. Hij keek achterom, met zijn arm op de rugleuning zodat Maarten wat opzij moest, en reed achteruit de rijweg op.

‘Ik vind het ongeschikt,’ antwoordde Maarten voorzichtig.

‘Onzin!’ zie Balk. ‘Het is heel geschikt. En het is bovendien representatief. Vergeleken bij waar we nu zitten is het een vooruitgang.’