J.J. Voskuil

Plankton. Het Bureau 3

Colofon

J.J. Voskuil, Plankton. Het Bureau 3. Van Oorschot, Amsterdam 1998 (negende druk) 

ISBN 978 90 282 2023 2 

(1972)

Hij tikte een punt, duwde de wagen naar rechts, sprong drie keer in, dacht even na, met zijn vinger boven het toetsenbord, en tikte vervolgens: De secretaris hield op 15 december een inleiding over de verspreiding van de kerstboom in Nederland voor de studenten van Prof. dr. W. Güntermann, hoogleraar aan de Universiteit van Münster. Hij hield even in, haalde de regelversteller tweemaal over en tikte toen aan het begin van een nieuwe regel: Medewerkers vragenlijsten. Hij duwde de wagen naar rechts, onderstreepte de woorden, dacht opnieuw na met zijn hand aan de regelknop, liet de knop los, zakte terug tegen de leuning van zijn stoel en haalde werktuiglijk zijn pijp en tabak naar zich toe. Terwijl hij de tabak aandrukte, keek hij gedachteloos voor zich uit, door het raam, zonder iets te zien. Hij stopte de pijp in zijn mond, stond op en liep de kamer uit, de trap af.

In de koffieruimte zat alleen Tjitske. Wigbold keek door het loket, leunend op de balie. ‘We kunnen de tent wel sluiten,’ vond hij terwijl hij langzaam overeind kwam om een kop voor Maarten in te schenken.

‘Het is stil,’ gaf Maarten toe, een bonnetje naar hem toe schuivend.

‘Ik ken anders instellingen zat waar ze tussen Kerstmis en nieuwjaar gewoon sluiten.’

‘Ik ook, maar ik vind het wel lekker rustig zo.’ Hij nam de kop van Wigbold aan en zette zich naast Tjitske. ‘Zo,’ zei hij.

Tjitske knikte.

Hij roerde in zijn koffie, stak zijn pijp aan en ging onderuit zitten. ‘Wat doe jij op het ogenblik?’ Hij keek opzij.

‘O, knipsels,’ zei ze onverschillig.

‘Ik ben bezig met het jaarverslag.’

Ze reageerde daar niet op.

‘Ik heb uitgerekend,’ zei hij met zijn blik in de ruimte, ‘dat ik met dit mee nog twintig jaarverslagen moet schrijven. Ik moet er niet aan denken.’ Hij blies een rookwolk uit. ‘Dan ben jij hier twintig jaar.’ Hij glimlachte.

‘Niks hoor.’

‘Hoeveel dan?’ - hij keek haar aan.

‘Je moet nooit ergens langer blijven dan vier jaar.’

‘Dan ben je net ingewerkt.’

‘O, dat kan me niet schelen.’

‘Nee, dat begrijp ik,’ zei hij ironisch, ‘maar ik kende die regel nog niet. Vroeger bleef je ergens veertig jaar en dan kreeg je een stoel. Zo heb ik het nog geleerd tenminste.’

Ze kneep haar ogen dicht en lachte geluidloos.

‘Ja,’ hij glimlachte.

Ze zwegen.

Hij haalde zijn kop naar zich toe, roerde nog eens en nam een slok. ‘Hadden jullie vroeger eigenlijk een kerstboom?’ Hij stak zijn pijp weer in zijn mond.

‘Nee.’

‘Omdat daar geen geld voor was,’ begreep hij, haar aankijkend.

‘Nee, omdat mijn ouders socialist waren.’

‘Mijn vader was ook socialist en wij hadden wel een boom, een heel grote zelfs.’

‘Ja,’ ze lachte laatdunkend.

‘De ene socialist is de andere niet,’ begreep hij.

Ze lachte opnieuw, op dezelfde manier, waarbij ze een beetje schudde.

‘Wij hadden ook geen kerstboom thuis,’ zei Wigbold door het loket.

Zijn tussenkomst irriteerde Maarten. ‘Waren uw ouders ook socialist?’ vroeg hij, met tegenzin naar hem kijkend.

‘Nee, boer,’ hij kwam overeind omdat Rik Bracht, een nieuwe medewerker op de afdeling Volkstaal, door de klapdeur binnenkwam, en nam een schone kop van de stapel.

‘Hallo,’ zei Rik.

‘Waar?’ vroeg Maarten, om niet onaardig te zijn.

‘In de Achterhoek,’ antwoordde Wigbold de kop voor Rik inschenkend.

‘En de andere boeren?’

‘De meesten hadden geen kerstboom. Dat was meer voor de stad.’

‘Wij hadden ook geen kerstboom,’ zei Rik. Hij ging naast Maarten zitten, een kleine jongen met donker krullend haar en het gezicht van iemand voor wie het allemaal niet hoefde.

‘Nee, maar jouw ouders zijn katholiek,’ zei Maarten.

‘Je zegt het alsof dat niet deugt,’ zei Rik met een vermoeid lachje.

‘Zo zeg ik alles,’ verzekerde Maarten, ‘maar het deugt natuurlijk niet.’ Hij lachte gemeen.

‘Dat vind ik zelf eigenlijk ook wel,’ gaf Rik toe.

Mia van Idegem en Hans Wiegersma kwamen achter elkaar vanuit het achterhuis de koffieruimte binnen. ‘Goeiemorgen allemaal,’ zei Mia luidruchtig.

‘Ja,’ zei Hans met een verlegen gebaar.

Ze begaven zich naar het loket.

‘Hadden jullie een stal?’ informeerde Maarten.

‘Ja,’ zei Rik, ‘met van die poppen en beesten.’

‘Wil niemand van jullie een kat hebben?’ vroeg Mia terwijl ze ging zitten.

‘Wat is dat voor kat?’ vroeg Maarten.

‘Een zwerfkat.’

Maarten aarzelde. ‘Wij hebben er al twee.’

‘Ik heb er al twaalf.’

‘Ik wil wel een kat hebben,’ zei Tjitske abrupt.

‘Waar woon je dan?’ vroeg Mia.

‘In de Staatsliedenbuurt.’

‘Kan hij daar niet weglopen?’ vroeg Mia bedenkelijk.

Bavelaar kwam door de klapdeur. ‘Ook goeiemorgen.’

‘Waarom?’ vroeg Tjitske.

‘Nou, de Staatsliedenbuurt, dat zijn toch van die gemeenschappelijke trappen?’

‘Hoor jij nog wel eens iets van Slofstra?’ vroeg Maarten aan Bavelaar.

Ze kwam tegenover hem zitten. ‘Ik ben juist een paar dagen geleden door zijn vrouw opgebeld. Ze wil hem in een bejaardenhuis doen en nou wou ze weten of zij dan zijn pensioen houdt. Ik vind het! Nee! Vind je niet?’

‘En waarom moet hij dan in een bejaardenhuis?’

‘Omdat ze het niet uithoudt met die man. Dat kan ik me nou wel weer voorstellen.’

Geert Meierink kwam uit het achterhuis. ‘Kijk eens aan,’ zei hij lijzig, ‘er zijn toch nog meer mensen dan ik dacht.’

‘Ja Geert, het leven is altijd anders dan je denkt,’ zei Maarten. Hij stond op, zette zijn kopje op de balie, nam de stapel post die voor zijn afdeling klaarlag mee en ging door de klapdeur de koffieruimte uit. De Vries zat bewegingloos achter het telefoontoestel. ‘Gaat het meneer De Vries?’ - hij bleef staan.

‘Jawel meneer, dank u wel meneer,’ antwoordde De Vries.

Maarten draalde nog wat. Het lag op zijn lippen te vragen of De Vries vroeger ook een kerstboom had omdat hij niets anders wist te verzinnen, maar hij hield dat voor zich en wendde zich verlegen af. Ontevreden over zichzelf klom hij de trap op naar de tweede verdieping. De kamer van Jaring Elshout was verlaten. Hij trok een la van diens bureau open om een stuk papier te zoeken. In de la lag alleen het boekje met de salarisschalen van de rijksoverheid en het Ambtenarenreglement. In de volgende la vond hij een pak postpapier, een pak doorslagpapier en een stapel enveloppen. Hij scheurde een stuk van het papier dat om het pak postpapier zat en schreef daarop met een potlood dat hij in de derde la vond: Jaring - Krijg ik de gegevens van jullie activiteiten in het afgelopen jaar voor het jaarverslag? Bedankt. Maarten. Er was geen asbak om als presse-papier te gebruiken, alleen een doosje met wiebertjes. Hij zette dat erop en verliet de kamer weer, de trap op naar de derde verdieping. De kamer van mevrouw Moederman was ook verlaten. Op haar bureau lagen stapels enveloppen, gedeeltelijk opengescheurd, en vragenlijsten. De vier kaartenbakken op de hoek stonden open, alsof er net nog in gewerkt was. In de machine, op een tafel haaks op het bureau, dat ook vol met mappen, stapels lijsten en bakken lag, zat een half voltooide brief. Aan een staande kapstok in de hoek hing een paars wollen vest en op een tafel voor het raam stonden planten. In tegenstelling tot de kamer van Elshout maakte deze kamer de indruk dat erin geleefd werd. Hij ging op haar stoel achter het bureau zitten en schreef op een stuk papier: Mevrouw Moederman - Krijg ik van u de gegevens over de dit jaar binnengekomen vragenlijsten voor het jaarverslag? Alvast bedankt. Koning. Hij legde het papier zo dat haar oog er meteen op zou vallen als ze ging zitten, keek nog even om zich heen en daalde toen de trap weer af naar zijn eigen kamer. Hij draaide zijn stoel een kwartslag om, maakte ruimte op zijn bureau, legde de post neer en pakte zijn briefopener. Terwijl hij de eerste brief opensneed, begon in zijn hoofd een lied te zingen: Nu sijt wellecome. Jesu lieve Heer. Hij liet de brief zakken en luisterde. In zijn herinnering zag hij zichzelf met zijn moeder in het donker van de Van Stolkweg, waar ze in de aula van het vcl het kerstspel hadden bijgewoond, de bosjes doorsteken naar de Scheveningseweg. Hij zag de lichten van de straatlantaarns tussen de bomen en hij hoorde de stemmen en voetstappen van andere bezoekers om hen heen die net als zij naar de tramhalte liepen, zo duidelijk alsof het er nog was, en terwijl hij roerloos op zijn stoel zat, bang om de herinnering te verscheuren, werd hij overspoeld door heimwee.

‘Maar meneer Koning!’ zei mevrouw Moederman verwijtend. Hij keek op. ‘Mevrouw Moederman!’ Ze stond in de deur van zijn kamer.

‘Zo gaan we toch niet met elkaar om?’

‘Hoe niet?’ vroeg hij verlegen.

‘We gaan elkaar toch geen briefjes schrijven? Dat is toch niets voor u?’

‘Wat had ik dan moeten doen?’ vroeg hij onzeker.

‘U kunt toch wel wachten tot ik er ben? Zo'n haast heeft het toch niet?’

‘Ik had het graag op 31 december op het bureau van Balk gehad.’

‘Maar daar mogen anderen toch niet het slachtoffer van worden?’

‘Nee,’ gaf hij toe, ‘dat is ook niet de bedoeling.’

‘Maar zo gebeurt het wel.’

‘Neemt u mij niet kwalijk.’

‘Ik neem het u niet kwalijk, maar ik was geschokt. Doet u dat nou nooit weer! Het past helemaal niet bij u.’

‘Ik zal het niet meer doen.’

‘Goed, dan zal ik kijken wat ik nog doen kan.’

‘Dank u.’

Ze ging de kamer weer uit.

Hij bleef in verwarring achter, met het ongelukkig makende gevoel dat hij nooit zou leren op de juiste wijze met zijn medemensen om te gaan.

1973

‘Wat voor dag is het nou?’ vroeg zijn schoonmoeder.

‘Maandag,’ antwoordde hij. Hij zat op de divan te lezen in een boek van Kipperman en Van der Meulen dat hij voor Ons Tijdschrift moest bespreken.

‘Moet je dan niet naar je werk?’

Het was al de derde keer dat ze dat vroeg. ‘Nee,’ zei hij geduldig,

‘want het is nieuwjaarsdag.’

‘O ja.’

Het was even stil.

‘Dus gisteren was het oudejaar?’

‘Ja.’

‘Heb ik jullie dan wel gelukkig nieuwjaar gewenst?’

‘Ja hoor, dat is allemaal gebeurd.’

‘O, gelukkig dan maar.’

‘Ja, dat zit wel goed,’ zei hij afwezig, met zijn hoofd bij het boek. Hij trok een stuk papier naar zich toe en maakte een aantekening.

Ze stond op, met beide handen op de leuningen van haar stoel, en kwam onzeker naar de divan.

‘Wat is er?’ vroeg hij, opkijkend.

‘Ik kom je toch maar even een zoen geven,’ zei ze verlegen. Ze boog zich naar hem toe en gaf hem een natte zoen op zijn wang. ‘Dank u wel,’ zei hij, ook verlegen.

‘Je moet maar denken, als je oud wordt dan weet je het allemaal niet meer zo goed.’

‘Dat valt best mee, hoor.’

‘Het zijn me harses, de rest gaat nog wel.’

‘Uw harses gaan ook nog best. Ze worden alleen een beetje langzamer, net als u.’

‘Ja, lach er maar om, maar je zit er maar mee, met zo'n moeder.’ Het was opnieuw even stil. Terwijl hij las, zag hij uit zijn ooghoeken dat ze haar tas op schoot nam en erin begon te zoeken. ‘Wat zoekt u?’

‘Ik zoek mijn spoorkaartje.’

‘U hebt geen spoorkaartje. Dat komt pas als u weer teruggaat.’ ‘O nee,’ ze deed haar tas weer dicht, ‘hoe kan een mens toch zo dom zijn.’

‘Niks hoor.’

‘Waar is het kind nou?’ vroeg ze na een stilte.

‘Het kind is in de keuken.’

‘O ja.’ Ze stond op en ging met onzekere stappen, alsof ze zich verontschuldigde voor haar aanwezigheid, de kamer uit. Hij hoorde haar de gang door lopen naar de keuken. ‘Wat komt u doen?’ hoorde hij Nicolien in de verte vragen. Hij meende irritatie in haar stem te horen. De onrust van haar moeder maakte haar nerveus. - ‘Ik kom eens kijken of ik helpen kan.’ - ‘Nee, u kunt niet helpen. Ik kom zo. Gaat u maar vast naar binnen.’ Hij hoorde haar onzekere stap terugkomen door de gang. De deur piepte. Ze zag hem zitten en stak verlegen haar hand een eindje op. ‘Ha die Jansen!’ - als een schoolmeisje.

‘Ha die Pietersen,’ antwoordde hij.

‘Ben je alweer terug?’

‘Ja, ik ben er weer.’

‘Gelukkig.’ Ze ging zitten, nam haar tas op schoot en begon erin te zoeken.

Hij keek er tersluiks naar, zonder iets te zeggen.

Ze stond moeilijk op, nam de open tas mee naar de tafel en hield haar daar op zijn kop zodat alles eruit viel. Ze roerde wat rond in haar bezittingen, hield daar weer mee op en keek naar hem. ‘Wat ben ik nou aan het zoeken?’ vroeg ze ongelukkig.

*

‘Het dochtertje van mijn nichtje zit nu op een school, daar leren ze helemaal geen jaartallen meer,’ zei Beerta in de koffieruimte. ‘Ze zeggen dat dat je geheugen maar onnodig belast. Daar had ik nou nog nooit eerder van gehoord.’

‘Natuurlijk belast dat je geheugen,’ riep Rentjes. ‘Allemaal ruimte die je beter ergens anders voor kunt gebruiken.’ Het viel Maarten op dat hij zijn haar anders had laten knippen. Het was nu een soort polkakopje met watergolf.

‘Ik heb anders voor mijn examen nog alle jaartallen uit mijn hoofd moeten leren,’ merkte Meierink op.

‘Daar zult u dan nog wel last mee krijgen,’ zei Lex van 't Schip met een lachje.

‘Onzin!’ zei Balk geïrriteerd, hij bewoog zijn voet snel heen en weer, ‘het eerste wat kinderen moeten leren zijn jaartallen, en de tafels van vermenigvuldiging!’

‘Ja, maar vroeger had je van die fanatici die leerden kinderen alleen maar jaartallen!’ riep Rentjes. ‘Dat is weer het andere uiterste!’

‘Dat zijn de beste!’ zei Balk beslist. ‘Hoe meer, hoe beter!’

Uit de keuken kwam popmuziek.

‘Dat heb ik nou ook altijd gevonden,’ zei Beerta tevreden.

‘Zulke onderwijzers worden wel zeldzaam,’ meende Huub Pastoors. ‘Ik zal al blij zijn als mijn kinderen straks weten wanneer de slag bij Nieuwpoort was.’

‘Zestienhonderd. Slag bij Nieuwpoort,’ zei Goud, zijn pijpje uit zijn mond nemend. Hij keek glimlachend om zich heen, trots op zijn kennis.

‘Dan moet je een andere school nemen!’ zei Balk beslist.

‘Die moet je dan wel weten te vinden,’ zei Rik Bracht sceptisch.

‘Een kwestie van zoeken!’ vond Balk.

‘Maar de vraag is wel waar je de grens moet trekken,’ merkte Meierink traag op. ‘Als je alleen al denkt aan al die vorstenhuizen.’

‘Als jongen heb ik nog alle v-vorstenhuizen uit mijn hoofd geleerd,’ zei Beerta, ‘en ik heb daar veel plezier van gehad.’

‘De vorstenhuizen zijn de ruggegraat van de geschiedenis!’ zei Balk. ‘Wie niet weet wanneer Lodewijk de vijftiende gestorven is, stuur ik meteen weer weg!’

‘1296,’ zei Goud triomfantelijk.

‘Dat was Floris de vijfde,’ zei Balk geïrriteerd. Hij pakte zijn kop van de tafel en stond op.

‘O, was dat Floris de vijfde,’ zei Goud beteuterd.

‘U bent gezakt, meneer Goud,’ zei Mark Grosz, hij glimlachte in zijn baardje, trekkend aan zijn pijp.

Maarten stond op. ‘Heb je even tijd?’ vroeg hij aan Balk.

‘Ja, ik geloof het ook,’ zei Goud glimlachend.

‘Waarvoor?’ vroeg Balk ongemakkelijk.

‘Personeelsbeleid.’

‘Kom maar mee!’ - hij schoof zijn kop over de balie de keuken in. ‘Meneer Wigbold!’ zei hij luid. ‘Wilt u die radio wat zachter zetten, dat hij buiten uw ruimte niet te horen is! We zijn hier niet in de Jordaan!’ Hij wendde zich driftig af en ging voor Maarten uit door de klapdeur de hal in.

‘Waarmee we dan weer even sociaal geklasseerd zijn,’ hoorde Maarten Rentjes zeggen nog net voor de deur achter hem dichtviel. Hij volgde Balk de trap op naar diens kamer.

‘Wil je daar even naar kijken?’ zei Balk in het voorbijgaan tegen Bavelaar. Hij schoof een brief op haar bureau en opende de deur van zijn kamer.

‘Dag Jantje,’ zei Maarten. Hij ving de deur op voor hij dichtviel.

‘Dag Maarten,’ zei ze.

Balk stond al achter zijn bureau. Hij nam de rest van de post door. ‘Ga zitten,’ zei hij zonder op te kijken.

Maarten ging zitten en wachtte.

Balk verscheurde driftig een van de brieven die hij juist ontvangen had en gooide hem in de prullebak. ‘Die rotzooi heb ik niks mee te maken,’ zei hij in zichzelf. Hij haalde een map uit de kast achter zich, sloeg die open, stopte een andere brief daarin, legde de rest opzij en kwam achter zijn bureau vandaan. ‘Ja?’ - hij ging zitten en sloeg zijn benen over elkaar. Meteen begon zijn voet te bewegen.

Maarten vermande zich. ‘Twee dingen,’ hij spande zich in om duidelijk en beknopt te praten om te voorkomen dat Balk zijn gezicht zou vertrekken en zijn hand achter zijn oor zou leggen. ‘Sien de Nooijer is geslaagd voor haar m.o. Nederlands. Ze is hier nu anderhalf jaar. Ze is ingewerkt. Ze is goed. Ik wil haar nu op onderzoek zetten en in rang verhogen.’

‘Wat voor onderzoek?’

‘Voor de Europese Atlas: de verspreiding van spijsvetten.’

‘Welke rang?’ - hij vertrok geen spier van zijn gezicht.

‘Schaal 89.’

Balk sprong op, beende naar een ladenkastje in de hoek van de kamer, trok de bovenste la open, zocht even, trok er een map uit, nam die mee terug naar zijn stoel en sloeg hem op zijn schoot open. Terwijl hij de inhoud raadpleegde, wreef hij krachtig langs zijn neus. ‘Ze heeft nu 32,’ stelde hij vast. ‘Dat lukt nooit. Daar zitten twee schalen tussen.’

‘Wat mij betreft kan het in drie jaar.’

Balk stond opnieuw op. Hij haalde het boekje met salarisschalen van de rijksoverheid uit zijn bureau, ging weer zitten, bladerde er snel in en verdiepte zich, bijwijzend, in de schaalverdeling. ‘Daar zul je minstens zes jaar voor moeten uittrekken.’

‘Dat kan niet,’ zei Maarten beslist. ‘Ze is nu begonnen aan haar doctoraalstudie. Over vier jaar moet ze naar 112.’

‘Ik zal het voor je aanvragen,’ hij sloeg het boekje dicht, ‘maar verwacht er niks van. Verder?’

‘De vacature Veldhoven.’ Hij wachtte even om Balk de gelegenheid te geven om te schakelen.

‘Ja?’ zei Balk ongeduldig.

‘Die hebben we dus omgezet in twee administratieve krachten.’

‘Ja.’

‘Op de eerste advertentie zijn vijf brieven gekomen.’

‘En?’

‘Daar is een broer van Manda Kraai bij. Als die net zo goed is als zijn zusje dan zal de keus niet moeilijk zijn.’

‘Heeft die soms ook gesolliciteerd omdat hij hier gewoond heeft?’

‘God mag het weten.’

‘Hoe groot is dat gezin Kraai eigenlijk?’

‘Ik geloof dat dit alles is.’

‘Goed. Breng hem hier als hij komt. Ik wil hem wel zien. Jij bent er toch bij, bij die gesprekken?’

‘Daar hebben we het nog niet over gehad.’

‘Ik wil dat jij er in ieder geval bij bent! En de tweede vacature?’ ‘Daar wilde ik een half jaar mee wachten,’ zei Maarten voorzichtig. ‘Eén tegelijk is genoeg.’

‘En wie is dan die man met die baard die ik daar tegenwoordig zie rondlopen?’

Maarten begreep niet meteen wie hij bedoelde. ‘Dat is Matser,’ zei hij verbaasd.

‘Nee, Matser ken ik wel,’ zei Balk ongeduldig. ‘Een man met een Tolstojbaard!’

‘O, Halbe Tromp! Dat is een student-assistent.’

‘Hoe?’ vroeg Balk, zijn gezicht vertrekkend en zijn hand achter zijn oor brengend.

‘Halbe Tromp,’ herhaalde Maarten, duidelijk articulerend.

‘Waarom is die niet aan mij voorgesteld?’

‘Is die niet aan jou voorgesteld?’ - hij voelde zich meteen schuldig.

‘Ik wil dat iedereen aan mij wordt voorgesteld, ook student-assistenten. Ik wil hier geen mensen tegen het lijf lopen die ik niet ken.’

‘Natuurlijk.’ Hij vervloekte de ondergeschikte positie waarin hij door deze nalatigheid gemanoeuvreerd was.

‘Ik heb er geen bezwaar tegen dat je met het aanstellen van die tweede administratieve kracht een half jaar wacht, maar dan moet die wel bij jou geplaatst worden. Vier administratieve krachten op twee wetenschappelijke ambtenaren vind ik genoeg. Was dat het?’

‘Dat was het,’ zei Maarten. Hij voelde zich vernederd.

Freek Matser zat achter zijn bureau. Hij keek op toen Maarten binnenkwam.

Maarten bleef staan. ‘Volgens Balk is Halbe niet aan hem voorgesteld.’

De ogen van Matser werden groot van verontwaardiging, zijn gezicht, voor zover dat te zien was, verstrakte. ‘Dat liegt ie!’ zei hij kwaad.

‘Dan zal hij het alweer vergeten zijn.’ Matsers verontwaardiging amuseerde hem.

‘Nee,’ weerde Matser af, ‘ik neem dit werkelijk heel hoog op!’ ‘Dat begrijp ik. Dat zou ik ook doen. Zeg het hem maar.’

‘Ik kijk wel uit,’ zei Matser, inbindend.

Ze zwegen. Maarten keek naar de foto's van titelpagina's die op het bureau van Matser verspreid lagen en naar de bakken met fiches. Hij had nog altijd geen voorstelling van het werk waar Matser nu al zo'n jaar of vijf mee bezig was. ‘Hoe gaat het nu met Halbe?’ vroeg hij.

‘Dat kun je hem beter zelf vragen,’ zei Matser gereserveerd.

‘Waar werkt hij aan?’

‘Aan de systemen.’

Maarten zweeg. Ook van die systemen had hij maar een vage notie. ‘Goed. Ga jij nog een keer met hem naar Balk, of moet ik dat doen?’

‘Ik zal het wel doen,’ zei Matser, met tegenzin.

‘Balk wil dat wij de andere helft van de vacature Veldhoven nemen,’ zei Maarten, de kamer inkomend.

Bart en Ad keken op, Beerta ging gewoon door met tikken.

‘Dan komt er nog iemand bij,’ zei Bart ontstemd.

‘Ja,’ gaf Maarten toe, ‘maar zoals het werk nu georganiseerd is kunnen we die ook best gebruiken.’

‘Ben je er dan wel zeker van dat de afdeling Muziekarchief daar geen bezwaar tegen heeft?’

‘Ik had eerder de indruk dat het een opluchting voor ze was, in ieder geval voor Freek.’

‘Daar zou ik me dan toch eerst nog maar eens goed van vergewissen.’

‘Wat vinden jullie?’ onderbrak Beerta hen, hij hield op met tikken. ‘Kan een man van een andere man zeggen dat hij lieftallig is?’ - hij draaide zich om en keek over zijn bril naar hen. ‘Nee,’ zei Maarten afwerend.

‘Het ligt eraan wat voor man het is,’ zei Ad met een dubbelzinnig lachje.

‘Ik geloof niet dat je dat kunt zeggen,’ zei Bart.

‘Dat kun je alleen zeggen van een vrouw of van een kind,’ zei Maarten korzelig.

‘Dat dacht ik nou ook,’ zei Beerta. Hij wendde zich af en tilde een vinger op boven het toetsenbord van zijn schrijfmachine. ‘Ik heb me ervan vergewist,’ zei Maarten tegen Bart.

‘En ook niet van een jongen?’ vroeg Beerta opnieuw omkijkend. Er was iets pesterigs in de naïveteit waarmee hij die vraag stelde.

‘Alleen als het een kind is,’ herhaalde Maarten.

‘Maar niet als het een jongen is,’ begreep Beerta.

‘Nee.’

Beerta knikte en wendde zich weer af.

‘Maar hebben wij er ook werk voor?’ vroeg Bart.

‘Werk genoeg,’ meende Maarten.

‘Maar wij moeten zo iemand wel weer opleiden.’

‘Dus je kunt ook niet van een man zeggen dat hij lief is?’ vroeg Beerta opnieuw.

‘Een vrouw kan dat wel zeggen,’ zei Maarten.

Ad grijnsde.

‘Ja natuurlijk, een vrouw,’ zei Beerta laatdunkend.

‘Een man kan van een vrouw zeggen dat ze lief is en een vrouw van een man,’ zei Maarten geïrriteerd. Hij overwoog nog even of hij eraan zou toevoegen dat een vrouw het ook van een vrouw kan zeggen, maar hij vond het wel mooi zo.

*

‘Dit zijn meneer Elshout en meneer Matser,’ zei Maarten, ‘daar komt u bij te werken als u wordt aangenomen.’

Jaring en Freek waren opgestaan.

‘Elshout,’ zei Jaring vriendelijk.

‘Matser,’ zei Freek stuurs.

‘Aangenaam,’ zei de jongen toonloos, hij knikte even, star, met stijve schouders. Het maakte de indruk dat hij zo gespannen was dat hij alleen nog werktuiglijk kon reageren, zonder er helemaal bij te zijn.

‘Gaat u zitten,’ zei Maarten, een stoel achteruittrekkend.

Ze zaten in de kamer van juffrouw Veldhoven, waar Jaring was ingetrokken, in het volle licht dat door de hoge ramen onbarmhartig binnenviel, aan de kleine, blauwe tafel. Van buiten kwam het rumoer van de gracht.

‘U bent de broer van Manda?’ vroeg Maarten.

‘Inderdaad,’ zei de jongen met een korte, stijve beweging, hij kneep zijn ogen wat dicht tegen het licht. Zijn haar was lang, bijna tot op zijn schouders, behalve op de scheiding, waar hij al kaal werd, hij had een snor, zijn gezicht was net als zijn stem zonder enige uitdrukking.

‘J. Kraai?’ vroeg Maarten.

‘Inderdaad.’

Onvoorstelbaar dat dit een broer van Manda was. Maarten keek in zijn brief, die voor hem op tafel lag: een schools, fantasieloos handschrift, van een benauwende regelmatigheid. ‘U hebt gesolliciteerd..?’ probeerde hij, hem weer aankijkend.

‘Inderdaad.’

‘Ik bedoel, omdat..?’

De vraag verraste de jongen. Hij fronste heel even zijn voorhoofd. ‘Het leek mij wel een geschikte baan, ja,’ zei hij toen. Hij sprak de woorden uit als iemand die zichzelf met veel inspanning dwingt om netjes te praten, iedere klinker in een klein keurslijf.

‘Manda gaf indertijd als reden dat ze hier gewoond heeft,’ zei Maarten hem onderzoekend aankijkend. ‘Hebt u dat ook?’

‘Inderdaad.’

‘Ik bedoel, is dat ook voor u een reden?’

Hij zag dat Freek, die naast Jaring tegenover de jongen zat, zich met een verontwaardigd gezicht oprichtte en begreep dat hij deze vraag buiten de orde vond, wat hem amuseerde.

‘Ik zou het niet weten,’ zei de jongen star. ‘Ik denk niet zozeer.’ ‘U wilt gewoon een andere baan.’

‘Inderdaad.’

‘Wat zoekt u in deze baan dat u in uw huidige mist?’

De jongen dacht na met zijn ogen neergeslagen. Hij bleef nadenken, zonder antwoord te geven.

‘U werkt bij de telefoongids?’

‘Inderdaad.’

‘Als corrector?’

‘Inderdaad.’

‘Dat vindt u te saai?’

De jongen sloeg opnieuw zijn ogen neer, zonder antwoord te geven. Aan zijn gezicht was niets te zien. Het kon ook zijn dat hij vergeten was dat er nog andere mensen in de kamer waren. Maarten keek onderzoekend naar hem, niet goed wetend wat hij met hem aan moest. Hij had met hem te doen, maar zijn gedrag irriteerde hem ook. ‘In ieder geval verwacht u dat het hier niet saai zal zijn,’ concludeerde hij, hem halverwege tegemoetkomend.

De jongen keek op. ‘Niet zozeer, nee.’

Maarten keek naar Jaring. ‘Misschien kun jij hem vertellen wat hij hier zou moeten doen?’

‘Dat wil ik wel doen,’ zei Jaring vriendelijk. Hij schoof met zijn onderarm over de tafel, alsof hij ruimte wilde maken. ‘U bent dus corrector?’

‘Inderdaad.’

‘Maar u kunt ook typen?’

Maarten schoof de brief naar Jaring toe.

‘Inderdaad.’

‘Ik zie hier inderdaad dat u het diploma Schoevers hebt,’ zei Jaring, onwillekeurig de woordkeus van de jongen overnemend. Hij zette zijn vinger op de brief.

De jongen knikte.

‘Wat u hier zult moeten doen is de systemen bijhouden. Wij hebben hier een aantal systemen en daar is nogal wat werk aan. En verder moet ik iemand hebben die afspraken voor me maakt en de correspondentie met mijn zegslieden verzorgt. Kunt u brieven schrijven?’

‘Dat is geen bezwaar.’

‘Dat hebt u ook geleerd bij Schoevers?’

‘Inderdaad.’

Jaring knikte. ‘Dat was het,’ zei hij met een verlegen lachje tegen Maarten.

‘En jij?’ vroeg Maarten, zich tot Freek wendend. ‘Heb jij nog iets te vragen?’

Freek richtte zich wat op. ‘Ik heb niets te vragen,’ zei hij kwaad. ‘Goed,’ zei Maarten opgelucht. Hij stond op. ‘Dan hoort u zo snel mogelijk van ons.’

‘En?’ vroeg hij toen hij de kamer weer inkwam.

Jaring en Freek zaten zwijgend naast elkaar aan de tafel, alsof hij niet was weggeweest.

‘Ik weet niet wat jullie ervan d-denken, maar van die man zou ik g-gek worden,’ zei Freek driftig. Hij keek Maarten verontwaardigd aan alsof hij daar schuld aan had.

‘Ik denk dat ik hem wel kan gebruiken,’ zei Jaring zachtmoedig. ‘Het lijkt me in ieder geval geen man die zich voor eenvoudig werk te goed zal voelen.’

*

‘Ik zit met een probleem,’ zei Beerta. Hij was opgestaan en keek over de tafel naar hen, zijn hand op de rugleuning van zijn stoel.

‘Moeten wij dat voor je oplossen?’ vroeg Maarten zonder op te kijken - hij was bezig met de post.

‘Nee, ik vraag het aan Bart.’

‘Ja, meneer Beerta,’ zei Bart.

‘Je weet dat ik een huis in Middelburg heb?’

‘Ja, meneer Beerta.’

‘Daarvan heb ik de zolderverdieping verhuurd aan de zoon van een vriend van me. Kun je dat volgen?’

‘Ja, meneer Beerta. Heel goed.’

‘Maar nu is er een maand geleden een lid van de andere sexe bij die jongen ingetrokken.’

‘Dat kan ik ook nog volgen.’

‘Juist!’ zei Beerta tevreden. ‘Het probleem is nu dat ik sterk het vermoeden heb dat ze niet getrouwd zijn.’ Hij zweeg even om deze mededeling tot Bart te laten doordringen. ‘Vind jij nu dat ik daarnaar moet vragen?’

‘Meneer Beerta,’ zei Bart, ‘in het huis waarvan ik een etage gehuurd heb, wonen vier mannen en vier vrouwen en van die mannen ben ik de enige die door de wet bevoegd is verklaard om de door u bedoelde handelingen te verrichten.’

‘Ja, maar dit is Amsterdam! Waar ik over spreek is Middelburg. Wat moet ik zeggen als de burgemeester, die mijn buurman is, opmerkt dat hij nieuwe buren heeft gekregen? Of als ik de grootvader van die jongen ontmoet, want die ken ik ook heel goed.’

‘Dat weet ik niet.’

‘Dus dat weet jij ook niet.’

‘Godbewaarme,’ viel Maarten hen in de rede, ‘daar zet hij ons weer voor het blok!’

‘Wie zet ons voor het blok?’ vroeg Beerta.

‘Pieters!’ - hij stond op, een brief in zijn hand. ‘Hij heeft het Museum in België beloofd dat hij een feestnummer zal wijden aan hun twintigjarig bestaan!’

‘Ja, zo zijn die Belgen,’ zei Beerta berustend, ‘die willen altijd wat te huldigen hebben.’

‘Terwijl we nu juist hebben afgesproken dat wij voortaan bij dit soort ingrijpende beslissingen geraadpleegd zullen worden,’ zei Maarten verontwaardigd.

‘Hebben we dat afgesproken? Dat herinner ik me niet.’

‘Op de laatste vergadering.’

Beerta schudde zijn hoofd. ‘Ik word oud.’ Hij zette zijn bril op, draaide zich om naar zijn bureau en begon te zoeken in de stapel mappen die daar lagen.

‘Je moet er toch niet aan denken,’ zei Maarten. ‘Weer zo'n nummer met onleesbare kletspraat.’

Beerta had gevonden wat hij zocht en sloeg de map open. Hij nam er een los blad papier uit en keek dat met gespitste lippen over. ‘Het staat niet in de notulen.’

‘Nee, maar het is wel afgesproken, alleen kwam het Pieters niet goed uit natuurlijk.’

Beerta legde het papier terug in de map. ‘Laat mij die brief eens lezen?’ Hij nam de brief van Maarten over en las hem aandachtig door terwijl Maarten afwachtend toekeek. ‘Hij beroept zich erop dat indertijd ook een feestnummer is verschenen voor ons Museum,’ stelde hij vast. ‘Daar heb ik toen nog voor gezorgd.’ Hij keek Maarten vorsend aan.

‘Ja, maar in de eerste plaats bestond ons Museum toen véértig jaar en bovendien is dat nummer ook onleesbaar!’

‘Alles wat uit mijn handen komt, is onleesbaar,’ gaf Beerta toe. Hij gaf Maarten de brief terug.

‘Dat weet ik, maar daar hoeven we geen precedent van te maken,’ hij ging met de brief terug naar zijn bureau.

‘En, wat wou je nou doen?’ vroeg Beerta.

‘Hem een halt toeroepen, met jouw instemming!’

‘Dat lukt je niet,’ voorspelde Beerta. ‘En bovendien heeft hij het nu al beloofd. Je kunt hem geen figuur laten slaan.’

‘Ik moet er eerst nog eens over denken,’ weerde Maarten af.

Beerta keek bezorgd naar hem. ‘Dit lijkt me nu echt een zaak die je aan de Commissie moet voorleggen,’ waarschuwde hij.

*

‘Alles goed en wel en iedereen gehoord hebbende, enzovoort, enzovoort,’ zei Kaatje Kater, ‘ik geef de Secretaris gelijk dat we Pieters niet altijd maar zijn gang kunnen laten gaan en ik stel voor dat hij namens de Commissie uitdrukking geeft aan ons ongenoegen. Is meneer Beerta het daar ook mee eens?’ - ze keek geamuseerd naar Beerta.

‘Als dat dan maar voorzichtig gebeurt, mevrouw de Voorzitter,’ zei Beerta zuinig, ‘want we mogen Pieters niet tegen ons in het harnas jagen. Pieters is een invloedrijk man.’

‘Je hoort het,’ zei Kaatje Kater vrolijk tegen Maarten, haar hand even op zijn hand leggend, ‘je moet voorzichtig zijn!’

‘Ik ben altijd voorzichtig,’ protesteerde Maarten. Hij wist nooit goed raad met het uitgelaten optreden van Kaatje Kater en reageerde daarom stugger dan hij bedoelde.

‘Ja, dat weten we,’ zei Kaatje Kater lachend. ‘Daar kunnen we van meepraten. Ik wil maar zeggen.’

Maarten trok glimlachend zijn wenkbrauwen op en boog zich over zijn papier om haar woorden te notuleren.

‘Dat was dan punt zeven van de agenda,’ zei ze op de haar door Maarten verschafte aantekeningen kijkend. ‘Punt acht! Mededelingen over de werkzaamheden van de afdeling. Het woord is aan de Secretaris! Alweer!’

‘Dank u wel, mevrouw de Voorzitter,’ zei Maarten. ‘Wanneer ik mij mag beperken tot het onderzoek,’...

‘Graag,’ zei Kaatje Kater. ‘Ik bedoel maar.’

Maarten glimlachte gedwongen en keek op zijn papier, ‘dan zou ik onderscheid willen maken,’ zei hij wat luider, ‘tussen het werk voor de Europese Atlas, ons eigen verhaalonderzoek, en het onderzoek van de Commissie Broodgeschiedenis, waar Buitenrust Hettema ook deel van uitmaakt.’

‘Dat is een heel aardige club,’ merkte Buitenrust Hettema op.

‘Is dat weer wat anders dan de Boerenhuisclub?’ wilde Kaatje Kater weten. Het was duidelijk dat ze dit soort commissies niet serieus nam.

‘Heel iets anders,’ verzekerde Buitenrust Hettema, ‘behalve dat dat ook een aardige club is.’

‘Mevrouw de Voorzitter,’ zei Van der Land zich naar voren buigend en zijn pijp uit zijn mond nemend, ‘van de laatste club maak ik ook deel uit, evenals mijn buurman trouwens,’ hij maakte een beweging met zijn pijp in de richting van Vester Jeuring, ‘en ik kan dat geheel onderschrijven.’

Maarten glimlachte. Hij vermoedde dat Van der Land zich ergerde aan de neerbuigende vrolijkheid van Kaatje Kater en dat de opmerking als een terechtwijzing bedoeld was, al was de toon uiterst voorkomend.

‘Bijzonder aardig zelfs,’ viel Vester Jeuring hem bij. Hij zat rechtop naast Van der Land, in een onberispelijk, getailleerd kostuum, waardoor hij in dit slordige gezelschap enigszins uit de toon viel.

‘Gelukkig,’ zei Kaatje Kater ironisch. ‘Ik bedoel maar. Secretaris!’ - ze keek naar Maarten.

‘Voor de Europese Atlas werken we nu nog aan het dorsen, het maaien en de kerstboom,’ zei Maarten, zich weer over zijn papier buigend, ‘daar zijn nu na de conferentie in Stockholm de wieg en de spijsvetten bijgekomen’... hij werd onderbroken omdat Kaatje Kater in de lach schoot en zweeg met een verlegen glimlach. ‘Ja,’ zei hij, opkijkend.

De rest van het gezelschap zat er wat gegeneerd bij. Balk, die aan het eind van de tafel zat, stak met een kwaad gezicht zijn pijp in zijn mond en rammelde even met zijn lucifers voor hij de vlam erdoor joeg.

‘Nee, ga door,’ zei ze. ‘Ik luister.’

‘Wat het verhaalonderzoek betreft,’ vervolgde Maarten, ‘we hebben nu zo'n kleine dertigduizend verhalen verzameld en we zijn nu begonnen aan een register met het oog op een eventuele uitgave,’ hij praatte wat sneller, alsof hij deze mededeling meteen weer wilde inslikken, en ging zonder overgang over op het volgende onderwerp, ‘en voor de Commissie Broodgeschiedenis zijn we bezig met een enquête onder bakkers die de situatie voor de Eerste Wereldoorlog nog hebben meegemaakt, als uitgangspunt voor een reeks van kaarten die de veranderingen in het broodverbruik tot op de dag van vandaag moeten illustreren.’ Hij keek naar Kaatje Kater. ‘Dat is het in grote lijnen,’ zei hij gespannen.

‘Met dank aan de Secretaris,’ zei Kaatje Kater, haar handen met een kleine buiging bijeenbrengend, ‘enzovoort, enzovoort. Wie van de commissieleden heeft hierover iets te vragen?’ - ze keek de kring rond.

‘Jawel, mevrouw de Voorzitter,’ zei Appel, zijn pen iets opstekend. ‘Ik mis in dit overzicht een opmerking over onze eigen atlas. Moet ik daaruit opmaken dat door het werk aan de Europese Atlas onze eigen atlas in de verdrukking is geraakt? Ik zou dat zeer betreuren.’ Hij sprak met een licht Limburgs accent, op een toon waarin zowel scepsis als misnoegen doorklonk.

‘Is dat zo?’ vroeg Kaatje Kater aan Maarten. ‘Raakt die in de verdrukking?’

‘Nee,’ de vraag van Appel ergerde hem, als leerling van Seiner wist Appel hoeveel werk de Europese Atlas met zich meebracht, ‘tenslotte komt al dat werk ten goede aan onze eigen atlas, het front is alleen breder.’

‘Daar wilde ik juist een opmerking over maken als u mij toestaat, mevrouw de Voorzitter,’ merkte Van der Land op, hij boog zich naar voren. ‘Neemt de Secretaris niet te veel hooi op zijn vork? Als ik hoor waarmee hij allemaal bezig is, dan houd ik mijn hart vast. Doet hij dat allemaal alleen, of krijgt hij hulp? Wat is, om concreet te zijn, het aandeel van Muller en Asjes precies?’

‘Neemt u te veel hooi op uw vork?’ vroeg Kaatje Kater.

‘Nee,’ zei Maarten, ‘dat zou ik niet eens kunnen. We hebben de werkzaamheden verdeeld. Asjes doet het historisch onderzoek, Muller heeft de kerstboom en het verhaalonderzoek overgenomen, en het is de bedoeling dat mevrouw De Nooijer zich met de spijsvetten gaat bezighouden.’

‘Zijn die spijsvetten nou echt nodig?’ vroeg Buitenrust Hettema. ‘Daar zie ik nou helemaal niks in.’

‘Dat beslis ik niet,’ zei Maarten.

‘Dat beslist de redactie van de Europese Atlas,’ merkte Beerta op.

‘Ja, en daar zit jij toch in?’ zei Buitenrust Hettema.

‘Ik heb daar niets te vertellen,’ zei Beerta glimlachend. ‘Ik ben maar een klein mannetje.’

‘Nou dan maak je jezelf maar eens groot,’ vond Buitenrust Hettema met een meesmuilend lachje. ‘Dat zou echt geen kwaad kunnen.’

‘Mevrouw de Voorzitter,’ zei Goslinga - evenals Vester Jeuring was hij er pas voor de tweede keer, een dikke, rood aangelopen man, die stokkend praatte en daarbij zijn bovenlijf telkens verplaatste, alsof hij aan zijn eigen opmerkingen meteen weer wilde ontsnappen - ‘als het mij vergund is nog een opmerking te maken over het betoog van de Secretaris,’...

‘Meneer Goslinga!’ zei Kaatje Kater opgeruimd.

‘Ik heb het jaarverslag over 1972 er nog eens op nagelezen,’ vervolgde Goslinga met een opvallend oostelijk accent, ‘en daarin is sprake van een landbouwfilm. Ik hoor de Secretaris daar niet meer over. Ik zou het bijzonder betreuren als dat project was afgebroken, omdat ik het van groot belang vind dat de gereedschappen en technieken die daarin globaal worden aangeduid op film gedocumenteerd worden. Nu is daar nog de gelegenheid toe. Over enkele jaren is dat wellicht niet meer mogelijk, vrees ik. Kan de Secretaris ook daarover misschien nog een mededeling doen?’

‘Secretaris!’ zei Kaatje Kater. ‘Hoe staat het met de film?’

‘Misschien wil Vester Jeuring daarop antwoorden?’ vroeg Maarten, naar Vester Jeuring kijkend.

‘Natuurlijk,’ zei Vester Jeuring. ‘We zijn druk bezig met de montage, daar hebben we juist geld voor gekregen, en als we nog een keer zo'n bedrag krijgen dan kunnen we hem het volgend jaar in roulatie brengen. Ik kan nu al wel zeggen dat het een bijzonder fijne film belooft te worden, heel fijn.’

‘En wie maakt het commentaar?’ wilde Goslinga nog weten, ‘want ik stel me voor dat juist het commentaar ons als enigszins deskundigen, want daar mag ik mezelf toch wel toe rekenen, bijzonder zal interesseren.’

‘Daar zouden de heer Koning en de heer Muller voor zorgen,’ zei Vester Jeuring.

‘Muller en ik hebben een paar dagen met de mensen van die film gepraat en op grond daarvan zullen we een commentaar schrijven,’ vulde Maarten aan.

‘Bent u daardoor gerustgesteld, meneer Goslinga?’ vroeg Kaatje Kater.

‘Niet alleen gerustgesteld, mevrouw de Voorzitter, ik ben zelfs bijzonder tevreden,’ zei Goslinga, zich naar voren buigend.

‘Nog iemand iets?’ vroeg Kaatje Kater, ze keek de tafel rond. ‘Niemand? Dan gaan we over tot de rondvraag. Meneer Beerta!’

‘Dank u wel, mevrouw de Voorzitter.’

‘Meneer Buitenrust Hettema!’

‘Nee, ik heb niks meer.’

‘Meneer Appel?’

‘Nee, mevrouw de Voorzitter.’

‘Meneer Balk?’

Balk nam zijn pijp uit zijn mond en schraapte zijn keel. ‘Ik heb van de Wetenschappelijke Commissie van het Hoofdbureau het verzoek gekregen beschrijvingen te maken van de disciplines waarbinnen de afdelingen van mijn Bureau opereren, met een prognose voor de toekomst, dit met het oog op een herverkaveling van het wetenschappelijk veld.’ Hij wreef driftig langs de rug van zijn neus, alsof hem daar iets in de weg zat. ‘Ik weet niet wie u daarmee wilt belasten, maar ik moet daarover voor het eind van het jaar een rapport inleveren.’ Hij stak zijn pijp weer in zijn mond, streek een lucifer af en bracht de vlam naar de kop.

Kaatje Kater keek naar Maarten. ‘Wist je daarvan?’

‘Nee,’ zei Maarten.

‘Ik vond het formeel juister om het eerst aan uw Commissie voor te leggen,’ verduidelijkte Balk, enigszins geïrriteerd.

‘Wat doen we daaraan?’ vroeg Kaatje Kater aan Maarten.

‘Ik zal het schrijven.’ Hij was leeg in zijn hoofd, alsof hij een enorme dreun had gekregen. In het verzoek stak een hem nog onbekende dreiging.

‘Mevrouw de Voorzitter,’ zei Beerta, ‘ik wil mij er niet mee bemoeien, maar zou het niet verstandig zijn als de Secretaris een dergelijk rapport schreef in samenspraak met enkele leden van de Commissie?’

‘Jijzelf bijvoorbeeld,’ begreep Kaatje Kater.

‘Nee, ik ben te oud, maar in ieder geval met Buitenrust Hettema, omdat die er als hoogleraar direct bij betrokken is.’

‘Voelt u dat ook zo?’ vroeg Kaatje Kater aan Buitenrust Hettema.

‘Ik zou er in ieder geval wel graag in gekend worden,’ zei Buitenrust Hettema.

‘En verder?’ vroeg Kaatje Kater.

‘Verder had ik nog aan de heren Appel en Van der Land gedacht,’ zei Beerta.

Maarten zat erbij en voelde zich machteloos. Wat de bedoelingen van Beerta waren kon hij niet overzien, maar hij achtte hem niet te beroerd om enig leedvermaak uit de situatie te putten.

*

Waarde professor Pieters,

Behalve de benoeming van de heer Wiegel is in de vergadering van de Commissie van 19 dezer ook uw voorstel om een speciaal nummer aan uw Museum te wijden, besproken. Hoewel niemand de bedoeling had, nu u de toezegging reeds hebt gedaan, u in uw voornemen te dwarsbomen, ontmoette het plan weinig geestdrift. Daarbij zij vooropgesteld dat men in het algemeen in onze Commissie Ons Tijdschrift weinig aantrekkelijk vindt. Op de Redactieraad hebben wij daarover al uitvoerig van gedachten gewisseld en het is niet nodig daarop terug te komen. Maar het is wel zo dat men zich daardoor wat critischer opstelt tegenover plannen waarvan men verwacht dat ze voor de lezer de aantrekkelijkheid niet zullen verhogen. Het bezwaar van feestnummers is te vaak dat ze dienen om de feestelijke stemming te verhogen en dat ze critische geluiden, zo die al op mogen klinken, afdempen. Voor de lezer die een buitenstaander is, en dat geldt voor veel lezers, is dat weinig opwekkend. Het nummer dat ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van ons Museum verscheen, is zo'n dood nummer, dat beter geen nummer van Ons Tijdschrift had moeten zijn, nog afgezien van hetfeit dat er tenminste veertig jaar aan vooraf waren gegaan. Deze bezwaren zouden weggenomen zijn, indien het jubileum indertijd aanleiding was geweest om ons critisch op de functie van een museum te bezinnen. Heeft de presentatie van het Museum (het tonen van gebouwen en voorwerpen in een functioneel verband) wel het effect dat men beoogt? Hoe wordt op de bezoeker overgebracht dat die presentatie sterk gebonden is, niet alleen regionaal maar ook in de tijd? In hoeverre bevredigt men meerde romantische voorstellingen over het verleden dan dat men het inzicht vergroot? Indien het feestnummer zo zou worden opgevat, als een gelegenheid om de problematiek van een museum door bijvoorbeeld een aantal museumdirecteuren uit binnen- en buitenland aan de orde te stellen, zouden de bezwaren van de Commissie komen te vervallen, omdat zij van mening is dat vooreen dergelijke discussie Ons Tijdschrift wel de aangewezen plaats is.

Met vriendelijke groeten,

M. Koning

*

‘Het antwoord van Pieters,’ zei Maarten, met de post de kamer inkomend.

‘Nu al?’ zei Bart.

‘Per kerende post!’ Hij legde de stapel brieven op zijn bureau, pakte zijn vouwbeen en sneed de bovenste brief open. Ad was opgestaan en keek naar hem over de boekenkast die zijn werkplek van de rest van de kamer scheidde.

Maarten vloog de brief door. Zijn gezicht kreeg iets strijdlustigs. ‘Waarde heer Koning,’ las hij voor, met nauwelijks bedwongen boosaardigheid. ‘Dat het plan weinig geestdrift ontmoette neem ik aan. Overdaad van geestdrift of zelfs geestdrift tout court vanwege de Commissie is ons tot hiertoe niet gebleken, en als de Commissie Ons Tijdschrift weinig aantrekkelijk vindt dan hebben de leden toch meer dan voldoende gelegenheid om het meer aantrekkelijk te maken. Wat de positieve kant betreft: akkoord dat dit speciaal nummer aanleiding kan zijn (en zou moeten zijn) voor een aantal mensen om zich kritisch op de functie van het Museum te bezinnen. Wij wachten op uw artikelen. Met vriendelijke groeten,’... hij keek met een sardonisch lachje op.

‘Hij zet je aardig vast,’ concludeerde Bart, niet zonder leedvermaak.

‘Dat denkt hij,’ zei Maarten, de brief op zijn bureau leggend.

‘Hoe wou je daar dan op reageren?’ vroeg Ad.

‘Ik stuur hem een lijst met vragen over de functie van een museum en een lijst met museumdirecteuren aan wie we die kunnen voorleggen.’

‘Vind jij een museum dan zinloos?’ vroeg Ad ongelovig.

‘Ja!’ zei Maarten met grote beslistheid. ‘Volstrekte nonsens! Gestolde heimwee naar grootmoeders tijd in een quasi wetenschappelijk jasje. Mijn zoontje wil de sneeuw bewaren en vlinders op zijn petje dragen! Onzin! Illusie!’

‘Maar het bewaren van voorwerpen van vroeger heeft toch wel zin?’ wierp Ad tegen.

‘Het gaat ze niet om de voorwerpen!’ zei Maarten met grote stelligheid. ‘Dat zeggen ze wel, maar die voorwerpen interesseert ze geen bal! Neem ons Museum. Vijftig of zestig jaar geleden begon het oude boerenbedrijf te verdwijnen. Dat bracht een stelletje intellectuelen en half-intellectuelen, vooral half-intellectuelen trouwens, op het idee om boerderijen te verzamelen en zo in te richten alsof daar nog in gewerkt werd. En wat zegt Vester Jeuring nu? Voor dat boerenleven interesseert geen hond zich meer, daar heeft niemand nog herinnering aan! Weg dus met die boerderijen! Een dorp moeten we hebben, met oude ambachten! En waarom? Omdat hij in zijn vakantie in Marokko of Tunis een koperslager aan het werk heeft gezien. En voor dergelijke illusies betaalt de gemeenschap dan vervolgens millioenen, die vijftig jaar later weer overboord gegooid worden!’

‘Papapapa!’ toeterde Bart, ‘de grote roerganger heeft gesproken.’

‘Ja,’ zei Maarten, hij glimlachte, plotseling verlegen, ‘maar het is wel zo. Het is natuurlijk onzin om te denken dat je het verleden kunt reconstrueren.’

‘En wat is onze functie dan?’ vroeg Ad.

‘In de pap spugen! Ontmaskeren!’

‘En dat betaalt de gemeenschap ook.’

‘Ja,’ gaf Maarten toe. ‘Van mij hoeft het niet, maar het heeft in ieder geval nog enige zin.’

‘Waar ik nou zo bang voor ben,’ zei Bart, ‘is dat het alleen maar is omdat je een hekel aan de Belgen hebt.’

‘Ik heb helemaal geen hekel aan de Belgen,’ zei Maarten verbaasd.

‘Waarom wind je je dan zo op als juist Pieters met zo'n plan komt, en niet bijvoorbeeld Buitenrust Hettema?’

‘Omdat ik niet tegen macht kan,’ zei Maarten verbluft. ‘Ik vind dat Pieters zoiets moet overleggen.’

‘Nou, het spijt me dat ik het zeggen moet,’ zei Bart, ‘maar ik denk dat het toch ook is omdat hij een Belg is.’

*

‘Ik kom voor opname,’ zei ze tegen de vrouw achter de balie. ‘Ik ben mevrouw Koning.’

Maarten stond naast haar met haar koffer. Aan haar gezicht zag hij dat ze zenuwachtig was, een enigszins verlegen beslistheid, en hij bedacht dat hij misschien de enige was die dat kon zien. Dat ontroerde hem.

Een verpleegster bracht hen met de lift naar de tweede verdieping, naar een kleine kamer met een hoog, wit bed, een nachtkastje, een leunstoel, een wasbak en een kast. Hij zette na een aarzeling de koffer bij de kast terwijl de verpleegster de kamer weer uitging, nam haar jas van haar over en hing die aan een knaapje aan de kapstok bij de deur. Ze had de koffer op bed gelegd, maakte hem open, haalde de gedichtenbundel van Emily Dickinson eruit en legde die op het nachtkastje. Terwijl ze de koffer verder uitpakte, keek hij toe. ‘Wel een rustige kamer, hè?’ zei hij verlegen.

‘Ja,’ zei ze. Ze legde haar pyjama op het bed en het tasje met toiletartikelen op de wastafel, klapte de koffer weer dicht en schoof hem onder in de kast.

Hij liep naar het raam en keek naar buiten. Beneden was een parkeerplaats met een fietsenstalling. Daarachter lag een border met lage, groene struiken en een brede gracht. Aan de overkant van de gracht was een huizenwand, waarvan de ramen spiegelden. Het witte houtwerk glansde in de lentezon. Hij draaide zich om. Ze stond bij het bed, onzeker wat ze nu moest doen. Hij lachte verlegen. ‘Dag Knol.’

‘Dag,’ ze tilde even haar hand op, bijna onmerkbaar, net als haar moeder.

Er werd op de deur geklopt. Een verpleegster kwam binnen. ‘Ik kom u even een prikje geven.’ Ze droeg een blad met flesjes, watten, injectienaalden.

‘Zal ik dan maar weer naar het Bureau gaan?’ vroeg hij, ‘dan kom ik vanavond terug.’

‘Ja, ga jij nu maar,’ zei ze, afgeleid door de verpleegster.

Toen hij 's avonds terugkwam, zat ze gewoon aangekleed naast haar bed met de gedichten van Emily Dickinson op schoot. ‘O, wat fijn,’ zei ze toen ze de rode azalea zag die hij bij zich had, ze kreeg tranen in haar ogen, ‘ik was zo bang dat ik geen bloemen zou krijgen.’

‘Natuurlijk krijg je bloemen,’ hij bedwong zijn emotie met geweld, zijn stem was schor.

‘Waar heb je die gekocht?’ - ze zette de plant op haar nachtkastje.

‘Op het Singel. Hij moet af en toe een badje hebben, zei die man, maar dat zal ik wel doen.’ Hij haalde een stoel onder het tafeltje tegen de achterwand vandaan en ging tegenover haar zitten, een meter van elkaar.

Ze keken elkaar verlegen aan.

‘Gek, hè?’ zei ze.

‘Ja, gek.’

Ze zwegen. Hij keek naar het raam. Vanaf de stoel kon je alleen de lucht zien, heel veel lucht.

‘Hoe gaat het met de katten?’ vroeg ze.

‘Die heb ik nog niet gezien. Ik kom direct van het Bureau, anders haal ik het niet.’

‘Maar je hebt toch zeker wel gegeten?’

‘Nee.’

‘Maar je moet toch eten?’

‘Ik eet straks. Heb jij al gegeten?’

‘Allang. Ze eten hier al om half zes.’

‘Was dat lekker?’

‘Jawel. Twee boterhammen en een glas melk.’

Hij knikte afwezig.

Ze zwegen opnieuw.

‘Vraag je niks?’ vroeg ze.

‘Wat moet ik dan vragen?’ vroeg hij verlegen.

‘Nou, hoe het verder geweest is.’

‘Hoe is het verder geweest?’ vroeg hij, haar aankijkend.

‘De chirurg en de anesthesist zijn geweest,’ vertelde ze een beetje kregelig, ‘en ze hebben mijn hart onderzocht en mijn longen.’

Hij knikte. ‘Waren dat aardige mensen?’ vroeg hij toen ze hem onderzoekend aankeek.

‘Ja.’

‘En hoe laat word je nou geopereerd?’

‘Om acht uur. Na acht uur vanavond mag ik niks meer drinken en eten.’

‘Ben je zenuwachtig?’

‘Nee,’ zei ze een beetje verontwaardigd, ‘waarom zou ik zenuwachtig zijn?’

‘Nee, natuurlijk niet,’ suste hij, maar hij meende aan haar gezicht te zien dat ze wel zenuwachtig was.

Toen hij het ziekenhuis uitkwam, was het nog licht. Hij keek op de parkeerplaats omhoog en zocht haar raam. Ze wuifde. Hij wuifde en wuifde nog eens voor hij achter de zijvleugel uit het gezicht kwam. Gedachteloos liep hij in de invallende schemer de Overtoom af. Het was een stille lenteavond. Er liepen wat mensen. Hij hoorde hun voetstappen en hun stemmen, maar van zo veraf dat het leek of ze uit een andere wereld kwamen. Zonder om zich heen te kijken stak hij de Nassaukade over, langs de Leidsekade en de Leidsegracht, naar huis. Hij opende de voordeur, bukte zich om Marietje te aaien die hem tegemoetkwam, hing zijn jas aan de kapstok, zette de juspan op het gas, deed er een scheut slaolie in, sneed twee bruine boterhammen aan blokjes, deed daar weer tomaat, paprika en knoflook overheen, brak twee eieren en roerde in de pan tot de massa heet was. Hij nam een flesje pils mee naar de kamer, legde het tafellaken over een hoek, haalde de pan uit de keuken en schepte een bord vol. Toen hij klaar was en alles had afgewassen ging hij met de krant op de divan zitten. Hij legde de krant naast zich en stopte een pijp, zakte terug tegen de kussens en keek voor zich uit.

*

‘Toen ik vanochtend op mijn kamer kwam zat er een grote uil in de boom voor mijn raam,’ zei Hans Wiegersma tegen Maarten - ze zaten samen in de koffieruimte. ‘Ik keek hem zo recht aan, en toen vloog hij weg.’

‘Dat is die uil die we altijd horen zeker,’ zei Maarten, ‘hoe groot was ie?’

‘Nou, zoiets wel,’ hij hield zijn handen een eind boven elkaar, zijn hoofd schudde een beetje.

‘Veertig centimeter,’ schatte Maarten. ‘Bruin?’

‘Een beetje gelig, met van die bruine strepen.’

‘Uileballen,’ zei Wigbold, hij stond achter het loket, met zijn onderarmen op de balie, ‘als jongens vonden we die wel.’

‘Ja, dat weet ik,’ zei Maarten. De bemoeizucht van Wigbold irriteerde hem.

‘We vingen er ook wel eens een,’ vertelde Wigbold, ‘die spijkerden we dan levend aan de schuurdeur,’ de herinnering vermaakte hem, ‘en zo'n uil probeerde zich dan los te wrikken,’ hij bewoog zijn schouders heen en weer, ‘maar dat lukte natuurlijk niet.’ Hij grijnsde.

Maarten keek vol afschuw naar hem.

‘Nou, dat is me ook wat,’ zei Wiegersma geschokt.

‘Ja, nou zou je dat natuurlijk niet meer doen, maar we waren toen jongens, hè, die doen wel eens zulke dingen.’

‘Dat is een bosuil,’ zei Maarten tegen Wiegersma, Wigbold verder negerend. ‘Die zit hier al jaren.’

De klapdeur werd opengetrokken, Bavelaar kwam de koffieruimte in. ‘Ik hoor dat Nicolien in het ziekenhuis ligt,’ zei ze geschrokken.

‘Ja,’ het verraste hem dat ze dat wist.

‘En hoe gaat het nu?’

‘Ze is nog wat misselijk, maar verder gaat het goed.’

‘Gelukkig.’ Ze wendde zich af naar het loket. ‘Mag ik een kopje koffie van u, meneer Wigbold?’

‘Ligt je vrouw in het ziekenhuis?’ vroeg Wiegersma.

‘Ja,’ hij stond op, ‘maar ze knapt alweer op gelukkig.’ Hij nam de post van de balie. ‘Begin volgende week komt ze waarschijnlijk weer thuis.’ Hij liep langzaam naar de deur, glimlachend, om niet de indruk te wekken dat hij het gesprek abrupt beëindigde, sloot de deur rustig achter zich en rende toen met twee treden tegelijk in één ruk de trappen op naar zijn kamer.

‘Ik heb dat stuk geschreven voor de Wetenschappelijke Commissie,’ zei hij. ‘Wil je dat lezen?’

Balk keek op en stak zijn hand op om het aan te nemen. Toen hij Maarten zag staan, aarzelde hij. ‘Hoe gaat het thuis?’ - uit zijn mond klonk het heel ongewoon en hij had er duidelijk moeite mee.

‘Goed.’ Het kwam zo onverwacht dat hij niet goed raad wist met deze belangstelling. ‘Wil jij er straks bij zijn als we erover praten?’ vroeg hij er meteen overheen.

‘Ik wil er wel bij zijn,’ hij legde het stuk naast zich neer.

‘Goed. Ik stuur ze het vandaag toe en dan hoor je het wel.’ Hij wendde zich af naar de deur. Het was niet zijn bedoeling geweest om Balk ook uit te nodigen en hij betwijfelde of Balk van plan was geweest erbij te zijn. Terwijl hij langzaam de trap naar zijn kamer weer opklom had hij daar het land over en tegelijk was er een gevoel van gêne. De vraag was voor hun verhouding te intiem geweest. ‘Hoe gaat het met Nicolien,’ had hij niet over zijn lippen kunnen krijgen. ‘Hoe gaat het met je vrouw,’ had hij te stijf gevonden, vandaar deze malle formulering, want ze was niet eens thuis. ‘Hoe gaat het in het ziekenhuis?’ Hij huiverde van schaamte bij de gedachte dat hij daarmee gezeten had en vervolgens over zijn eigen onbeholpen reactie. Precies mijn vader, dacht hij, zijn kamer binnengaand, en dat wekte weer wat sympathie. ‘Balk wil er ook bij zijn, bij dat gesprek,’ zei hij.

Bart keek om. ‘Dat vind ik toch weer heel aardig van meneer Balk, dat hij daar nog tijd voor vindt.’

‘Maar het maakt het er niet eenvoudiger op.’ Hij zette zich achter zijn bureau. ‘Hoe meer mensen zich ermee bemoeien, hoe kleiner de kans dat we het eens worden.’

‘En dat vind ik nou alleen maar een voordeel, zo'n brede discussie,’ zei Bart.

*

‘Wat is het hier groen,’ zei ze verrast toen ze in de taxi over de Overtoom in de richting van de binnenstad reden. Het viel hem ook op. In de tien dagen dat ze in het ziekenhuis had gelegen, waren de bomen vol in blad gekomen en leek het of ze een tunnel van groen binnenreden. Op de tramrails, in het midden, scheen de zon. Het was warm. Het herinnerde hem aan de eerste keer dat ze in de auto van de krant van zijn vader over de Overtoom Amsterdam binnenreden, een paar maanden na de Bevrijding, en aan het gevoel van verrukking bij het zien van al die mensen op de trottoirs en op fietsen onder diezelfde groene bomen tussen hoge huizen, die toen nog de belofte van een onbekende toekomst in zich verborgen. De herinnering emotioneerde hem. Hij keek tersluiks naar haar. Ze keek wat verbaasd naar de wereld buiten hen, alsof ze die voor het eerst zag, een wenkbrauw wat opgetrokken.

‘U kunt het beste voorbij de Westerkerk de Keizersgracht linksaf nemen en dan tot de Brouwersgracht,’ zei hij, zich naar voren buigend. ‘We wonen op het eerste stuk van de Herengracht.’

Uit onervarenheid gaf hij de man een veel te grote fooi, nam de koffer van hem over en volgde haar het bordes op. ‘Wacht maar,’ zei hij, toen ze in haar tas naar de sleutel zocht.

‘Ik heb toch ook een sleutel?’ Ze opende de deur. Ze liepen de lange marmeren gang door, de trap op naar hun eigen deur. De katten kwamen hen tegemoet. ‘Dag jongens,’ ze knielde om ze te aaien, Jonas mauwde, ‘wat zien jullie er goed uit! - Wat zien ze er goed uit,’ zei ze tegen hem.

‘Natuurlijk,’ zei hij. ‘Ik heb ze wel eten gegeven. Geef je jas maar.’ Hij hing haar jas aan de kapstok. ‘Wil je een kop koffie?’ ‘Heb je koffie?’ vroeg ze verrast.

Nu ze haar jas uit had, zag hij dat ze mager was geworden, en bleek. ‘Ik heb koffie,’ zei hij trots. Hij ging de keuken in en zette water op.

‘En bloemen!’ riep ze uit de kamer. ‘Je hebt ook voor bloemen gezorgd!’

Hij glimlachte, zette de kopjes op het blad, haalde de gebakjes uit de koelkast en schonk de koppen in.

‘En ook gebakjes!’ zei ze toen hij met het blad de kamer inkwam. ‘Wat geweldig! Hoe heb je dat allemaal voor elkaar gekregen?’

‘Nou,’ protesteerde hij, ‘ik ben niet helemaal invalide.’

‘Maar ik ben er zo blij mee,’ ze kreeg plotseling tranen in haar ogen en zocht naar haar zakdoek.

‘Hier,’ hij haalde zijn zakdoek uit zijn zak. Hij had moeite zijn tranen te bedwingen en ergerde zich daarover.

Ze snoot hard haar neus. ‘Ik ben ook zo blij dat ik weer thuis ben,’ zei ze, met haar neus nog in de zakdoek.

De telefoon ging over. Ze keken allebei geschrokken naar het toestel.

‘Wie zou dat nou zijn?’ vroeg ze.

‘Ik heb geen idee.’ Hij stond op en nam de hoorn van het toestel. ‘Met Koning,’ zei hij stug.

‘O, dag Maarten,’ - zijn schoonmoeder - ‘ben je daar?’

‘Dag moeder.’

‘Ik dacht eigenlijk dat het kind vandaag zou komen.’

‘Nee, die komt net uit het ziekenhuis.’

‘O, is die in het ziekenhuis?’

‘Nee, ze is net úit het ziekenhuis!’

‘O, is ze daar dan?’

‘Ja, ze is hier. Wilt u haar even hebben?’

‘Ja, als dat kan? Want ik dacht eigenlijk dat ze vandaag bij mij zou komen.’

‘Ze komt eraan.’ Hij draaide zich om naar Nicolien. ‘Moeder! Ze denkt dat je vandaag komt.’

‘Maar ik ben toch net uit het ziekenhuis?’ Ze stond op en nam de hoorn van hem over. ‘Ja moeder, daar ben ik.... Maar ik ben toch net uit het ziekenhuis? ...Ja, ik heb in het ziekenhuis gelegen. ...En u bent zelf nog bij me geweest! ...Eergisteren. ...U hebt nog een ijsje gegeten met Maarten. ...Ja, ziet u nou wel? ...Dat weet ik nog niet. ...Ik bel nog wel. ...Goed, dag.’ Ze legde de hoorn neer. ‘Dat is toch te gek,’ zei ze geïrriteerd, ‘ze is helemaal vergeten dat ik in het ziekenhuis heb gelegen! Dat kan toch niet?’

‘Nee, dat kan niet.’

‘En als ik dan zeg dat ik in het ziekenhuis heb gelegen dan is het enige wat ze zegt: Wanneer kom je me dan halen? Ze denkt alleen aan zichzelf.’

‘Ja, dat krijg je blijkbaar.’

‘Maar dat krijgt iedereen toch niet?’

Er werd gebeld. Ze schrokken.

‘Wie kan dat nou weer zijn?’ vroeg ze.

‘Moeder,’ grapte hij.

‘Nee, doe nou niet zo flauw.’

‘Ik ga wel even kijken,’ hij stond op.

‘Maar ik wil nou niemand op bezoek hebben, hoor.’

‘Nee,’ zei hij vaag. Hij liep met lange passen door de gang, opende de voordeur, roffelde de trap af en rende in looppas door de benedengang naar de buitendeur. Toen hij de deur opentrok, stond Marion op het bordes met een grote bos theerozen. ‘Hé, Marion,’ zei hij, ‘wat aardig.’

‘Ik kom niet binnen. Ik kom dit alleen even brengen van Bart en mij.’

Het overviel hem. ‘Maar geef ze dan in ieder geval aan Nicolien,’ zei hij, om tijd te winnen. Hij trok de deur verder open. Ze aarzelde. ‘Goed dan, maar dan ga ik ook meteen weer weg.’ ‘Wat een mooi huis hebben jullie,’ zei ze toen ze door de gang naar de trap liepen.

‘Ja,’ zei hij afwezig, in beslag genomen door haar onverwachte bezoek en onzeker over de reactie van Nicolien. ‘Wij hebben maar een klein stukje hoor,’ voegde hij eraan toe als om haar gerust te stellen. Hij liep voor haar uit de trap op, opende de deur en liet haar voorgaan. ‘Helemaal door naar voren.’

Ze liep voor hem uit, nieuwsgierig en ook wel geïmponeerd. ‘Hier?’ vroeg ze voordat ze de kamer inging.

‘Marion van Bart,’ zei hij achter haar, om haar aan te kondigen. ‘Maar ik ga meteen weer weg hoor,’ zei ze. ‘Ik kom alleen maar deze bloemen afgeven.’

*

‘Dag meneer Slofstra,’ zei Maarten toen Slofstra de hoorn had opgenomen en zijn naam had genoemd, ‘met Koning.’

‘Dag meneer Koning,’ zijn stem was mat.

‘Hoe gaat het met u?’

‘Niet zo best.’

‘Wat mankeert er dan aan?’

‘Gedeprimeerd.’

‘Gedeprimeerd?’

‘Jawel,’ zei Slofstra met iets van zijn oude militaire toon.

‘Maar het weer is toch redelijk?’

‘Ja, de ventilator doet het.’

‘Waarom gaat u dan niet wat fietsen?’

‘Waar zou ik heen moeten fietsen? Ik ken alles al.’

‘Wandelen dan?’

‘Wandelen is niks voor mij.’

‘Nee,’ hij kon zich dat van deze man voorstellen.

‘Mijn vrouw wil dat ik in een bejaardenhuis ga.’

‘Dat heb ik gehoord.’

Ze zwegen.

‘Dus dat zal er wel van komen.’ Het klonk berustend.

‘U zou toch iets moeten verzinnen wat u leuk vindt.’

‘Ja, maar wat?’

‘Ja,’ hij wist het ook niet.

Ze zwegen.

‘U moet weer eens langskomen.’

‘Ik zal wel zien. Dag meneer. Tot genoegen.’

Maarten hoorde het in-gespreksignaal. ‘Slofstra is gedeprimeerd,’ zei hij, de hoorn neerleggend.

*

Bij de koffie was het rustig: alleen Jaring, Hans Wiegersma en Lex van 't Schip. Hij legde de cassetterecorder op de tafel, haalde een kop koffie aan het loket en ging bij hen zitten. Ze keken alle drie naar de recorder.

‘Doe je daar je veldwerk mee?’ vroeg Lex. Hij praatte zacht en traag, alsof het spreken hem vermoeide, zijn gezicht was net als zijn stem bleek en vermoeid.

‘Ik had het eens willen proberen,’ zei Maarten, ‘maar hij doet het niet. Hij is van Balk.’

‘Ik denk niet dat je er veel aan zou hebben,’ zei Jaring, ‘ook als hij het wel deed.’ Hij zat wat onderuit, met een serene glimlach op zijn gezicht, alsof hij niet van plan was weer op te staan.

Hans Wiegersma lachte verlegen. ‘Nee,’ hij schudde zachtjes met zijn hoofd, ‘zulke dingen doen het bijna nooit goed.’

‘Het is alleen dat die Nagra zo verdomd zwaar is,’ zei Maarten, zijn koffie op schoot nemend.

‘Je moet ook een auto nemen,’ zei Jaring, ‘dan is dat probleem meteen opgelost.’

‘Auto's heb ik de pest aan,’ weerde Maarten af.

‘Je hebt ook oude auto's,’ zei Lex.

‘Je hebt ook oude spijkerpakken,’ zei Maarten met een blik op het spijkerpak van Lex dat met een met kleine rode en blauwe bloempjes versierde zijdeachtige stof versteld was, ‘maar die draag ik ook niet.’

‘Je vergist je als je denkt dat dat oud is, hoor,’ zei Lex. ‘Ik heb er alleen een paar gaten in gemaakt.’

‘En waarom heb je daar dan weer een pyjama overheen genaaid?’

‘Ik weet niet of jij wel eens een damesslipje gezien hebt?’

Maarten had daar zo gauw geen antwoord op. Hij kreeg een kleur en voelde zich genomen.

Jaring glimlachte geamuseerd.

‘Mag ik eens kijken?’ vroeg Lex. Hij boog zich naar voren en nam de cassetterecorder van de tafel.

Ze keken alle drie toe terwijl hij hem belangstellend bekeek. ‘En waarom doet hij het nou niet?’ wilde hij weten, Maarten aankijkend.

‘Hij neemt niet op en hij speelt niet af.’

‘Dat is wel heel weinig.’

Hans Wiegersma lachte een beetje, Jaring glimlachte.

Lex peuterde aan de sluiting van het achtervak. ‘Heb je er wel batterijen in gedaan?’

‘Sparreboom heeft er net nieuwe batterijen in gedaan.’

‘Dat zegt niks.’

‘Klaas komt altijd met batterijen die hij voor een spotprijsje op de kop heeft getikt,’ zei Jaring. ‘Hij heeft dat mij ook een keer geflikt. Sindsdien doe ik ze er liever zelf in.’

‘En dan zijn ze niet alleen oud, maar ook nog van een goedkoop merk,’ zei Lex, hij had de klep opengekregen en bekeek de batterijen. ‘Deze ken ik niet eens.’

‘Laat eens kijken,’ zei Jaring. Hij nam de cassetterecorder van Lex over en bekeek de batterijen aandachtig. ‘Ze komen in ieder geval uit Hongkong.’

‘Zijn ze dan slecht?’ vroeg Maarten.

‘Dat hoeft niet,’ zei Lex.

‘Hoe weet je dat dan?’

‘Als ze slecht zijn, zijn ze meestal goedkoop, en als ze goed zijn, zijn ze duur.’

‘Dat is redelijk.’

‘Heel redelijk,’ zei Jaring glimlachend.

Hans lachte geamuseerd.

‘Ik bedoel dat het ook wel eens anders is,’ verduidelijkte Maarten.

‘Ja, dat bedoel ik ook,’ zei Jaring.

Ze zwegen. In de loge, achter de klapdeuren, ging de telefoon. De Vries nam op. ‘Met het Bureau.’ Het was even stil. ‘Een ogenblikje.’

‘Eigenlijk is het een belazerd systeem,’ vond Maarten. ‘Het zou veel handiger zijn als je zo'n ding kon opwinden.’

‘Zoals een koffergrammofoon,’ begreep Lex.

‘Je hebt ook cadmiumcellen,’ zei Jaring, de cassetterecorder weer terugschuivend op de tafel, ‘die hoef je niet te vervangen, die moet je alleen bijladen.’

‘Waarom gebruik je die dan niet?’ vroeg Maarten.

‘Dat weet ik niet.’ Hij dacht na. ‘Misschien omdat er ook wel eens een dode cel tussen zit en dat is nog vervelender dan het kopen van een paar nieuwe batterijen.’

‘Het zijn wel heel gemene dingen,’ vond Lex.

‘Dat wel,’ gaf Jaring toe.

‘Ik bedoel batterijen.’

‘Ja, batterijen.’

‘Ik heb er wel eens een in een zaklantaarn laten zitten,’ vertelde Lex, ‘en toen ik hem aanpakte, begonnen mijn handen weg te branden.’

‘Maar je hebt ze nog,’ zei Maarten, naar zijn handen kijkend.

‘Omdat ik hem op tijd losliet.’

‘Het is heel gemeen spul,’ bevestigde Jaring. Hij zei het blijmoedig, alsof er toch altijd meer lichtpunten dan bezwaren aan zoiets zitten, zelfs als je eraan ten onder zou gaan.

Maarten nam de cassetterecorder weer van tafel en keek op zijn beurt naar de batterijen. ‘Maar als ik nu iets lichters wil dan een Nagra, wat moet ik dan nemen?’ vroeg hij, de recorder weer terugleggend.

‘Een Sony,’ zei Jaring.

‘Hoe weet je dat?’

‘Volgens de Consumentengids.’

Maarten begreep het. ‘Staat er ook wel eens iets over stofzuigers in de Consumentengids? Wij moeten een nieuwe stofzuiger hebben.’

‘Jawel. Ik weet het niet zeker, maar ik dacht een Miele. Ik wil het wel voor je nakijken?’

‘Graag.’

De deur naar het achterhuis ging open en Mia kwam de koffieruimte in. ‘Wat zitten jullie hier rustig,’ zei ze luidruchtig. Ze liep door naar het loket. Meteen daarop vloog de klapdeur open en kwamen Flip de Fluiter en Huub Pastoors vrolijk pratend binnen.

Maarten stond op, nam de cassetterecorder van tafel en zette zijn kop op de balie.

‘Ja, ik ga ook maar weer eens,’ zei Hans. Hij stond op.

‘Heb je de uil nog wel eens gezien?’ vroeg Maarten, terwijl ze achter elkaar de trap opklommen.

‘Nee, niet meer gezien.’

‘Jammer.’

‘Ja, dat is wel jammer, hè?’ Hij klom door naar de derde verdieping terwijl Maarten zijn kamer binnenging. Ad zat op zijn plaats. Maarten zette zich achter zijn bureau en draaide het nummer van zijn huis.

‘Met mevrouw Koning.’

‘Ha.’

‘O, dag, ben jij daar?’

‘Jaring heeft de Consumentengids en die zegt dat een Miele de beste is. Hij zal het voor me opzoeken.’

‘Maar ik wil helemaal geen Miele! Ik wil een Holland-Electro!’ - haar stem was kwaad.

‘En als een Miele nou beter is?’

‘Daar heb ik niks mee te maken! Ik heb altijd een Holland-Electro gehad en daar ben ik tevreden over!’

‘En als hij nou beter zuigt?’

‘Dan hoef ik hem nog niet! Ik wil een gewóne stofzuiger. Ik ben geen super-de-luxe vrouwtje! Dat mocht je zo langzamerhand toch wel weten!’

Hij zweeg.

‘Hoor je me? Ik wil niet dat je er met anderen over praat!’

‘Nee, dat is goed. Maar we gaan toch wel een wekker kopen, tussen de middag?’

‘Heb je daar soms ook naar gevraagd?’

‘Nee, daar heb ik niet naar gevraagd.’

‘Goed,’ zei ze onwillig. ‘Hoe laat?’

‘We gaan een wekker kopen,’ zei hij, nadat hij de hoorn had neergelegd.

‘Waar heb jij een wekker voor nodig?’ vroeg Ad - hij zat achter zijn boekenkast, ze konden elkaar niet zien.

‘Om niet elke ochtend om vijf uur wakker te zijn.’

‘Ik ben ook elke ochtend om vijf uur wakker.’

‘Ja, ik beklaag me ook niet, maar ik vind het ook wel lekker om weer in te slapen.’

‘Ik geloof dat ik dat met een wekker ook niet zou kunnen.’

‘Nee, dat kan,’ gaf Maarten toe. ‘Misschien heb je gewoon niet meer slaap nodig.’

‘Hoe laat gaan jullie naar bed?’

‘Half elf?’ schatte Maarten.

‘Wij om tien uur.’

‘Ja, een dorp, hè?’ zei Maarten ironisch.

‘Boeren!’ speelde Ad door.

‘Eigenlijk zou je dan gewoon moeten opstaan,’ overwoog Maarten. ‘Dat liggen is niks. Daar word je maar gaar van. En als je opstaat word je hoogstens 's middags wat slaperig, maar niet gaar.’

‘Maar je staat toch niet op.’

‘Nee,’ gaf Maarten toe. ‘Dat is jammer.’

Het was enige tijd stil.

‘Er zijn geloof ik maar weinig dingen waarvoor ik zou opstaan,’ zei Ad van achter zijn kast. ‘Als ik bijvoorbeeld iets geweldigs groots zou moeten doen, laten we zeggen een berg zand van een kilometer hoog zou moeten wegscheppen, dan zou ik met alle plezier elke ochtend om vier uur opstaan en lekker scheppen en met een kruiwagen rijden. Maar nu, als ik denk aan al die ingewikkelde dingen die ik hier moet doen, dan heb ik er geen zin in.’

*

‘Je hebt gelezen dat Van der Ven is overleden?’ vroeg Beerta - hij zat achter zijn bureau knipsels te ordenen.

‘Ja,’ zei Maarten.

Bart zei niets.

‘Daar hoeven we gelukkig niet rouwig om te zijn.’

‘Nee,’ zei Maarten.

‘Wie schrijft zijn In Memoriam voor Ons Tijdschrift?’ vroeg Beerta na een stilte.

‘Niemand.’ Hij zat te werken aan het register op het eerste deel van de volksverhalen, zijn bureau was overdekt met fiches en losse papieren.

Beerta legde zijn bril neer en keek om. ‘Dat kan natuurlijk niet. Iemand die zo'n belangrijke rol heeft gespeeld in ons vak moet herdacht worden.’

‘Dan toch een bedenkelijke rol.’

‘Dat doet er niet toe. Een rol!’

Maarten legde met tegenzin zijn pen neer en keek op. ‘Je kunt iemand die zo fout is geweest toch niet herdenken?’

‘Waarom niet?’ - hij trok zijn wenkbrauwen op. ‘Als zijn foute ideeën maar invloed hebben gehad en dat hebben ze.’

‘Foute ideeën!’

‘Ja, foute ideeën, maar er waren voor de oorlog heel wat mensen die daarin geloofden. Ook mensen die niet fout zijn geweest.’

‘Als verschijnsel,’ begreep Maarten.

‘Natuurlijk.’

Maarten dacht na. ‘Dat zou wel een aardig artikel kunnen worden,’ overwoog hij. ‘Van der Ven als voorbeeld van het misbruik van ons vak door de nationaal-socialisten.’

‘Daarom vroeg ik wie dat moet schrijven.’

‘Jij natuurlijk.’

‘Ik?’

‘Natuurlijk. Jij hebt die tijd meegemaakt en je hebt Van der Ven meegemaakt.’

‘Als daarin moet staan dat Van der Ven nationaal-socialist is geweest, dan kan dat artikel maar beter ongeschreven blijven,’ merkte Bart op.

‘Waarom?’ vroeg Maarten. Hij stond op en keek over de boekenkast naar hem.

‘Omdat je iemand na zijn dood niet nog met zijn verleden mag achtervolgen.’

‘Maar het is toch zijn verleden? Hij is daar toch zelf verantwoordelijk voor?’

‘Omdat hij zich niet meer kan verdedigen!’

‘Je moet hem ook niet aanvallen! Je moet alleen vaststellen dat die ideeën nationaal-socialistisch waren.’

‘Dat zou je dan toch eerst moeten bewijzen.’

‘Dat is bewezen!’ zei Maarten beslist. ‘Iemand die zich zijn hele leven heeft ingezet voor het zuiver houden van het Germaanse karakter van het Nederlandse volk is een nationaal-socialist!’

‘En ik vind dat je dat eerst moet bewijzen,’ hield Bart vol.

‘Als ik dat zou schrijven, zou ik het grootste gedonder krijgen met mevrouw Van der Ven,’ zei Beerta, ‘want die leeft nog.’

‘Zie je wel!’ zei Bart. ‘Het is helemaal niet zo zeker.’

‘Wat mevrouw Van der Ven ervan vindt, hoort geen punt te zijn,’ vond Maarten.

‘Dan ken je haar niet,’ zei Beerta.

‘Ik geef mevrouw Van der Ven gelijk dat je over iemands particuliere leven niet mag schrijven,’ zei Bart.

‘Als dat particuliere leven zo vervlochten is met zijn ideeën, dan kun je dat niet negeren,’ vond Maarten. ‘Het nationaal-socialisme van Van der Ven heeft tot op de dag van vandaag het gezicht van ons vak bepaald!’

‘Als dat zo is, dan vind ik dat heel akelig.’

‘Het is zo!’

‘Dat die oorlog toch altijd nog blijft doorwerken, dat is toch verschrikkelijk?’

‘Maar wie schrijft nou dat artikel?’ vroeg Beerta ongeduldig, ‘want ik schrijf het niet.’

‘Jij schrijft het!’ zei Maarten. ‘En keihard!’

‘Dat kan ik niet. Ik ben niet hard.’

‘Je moet! Jij bent de enige die hem heeft meegemaakt!’ - hij glimlachte boosaardig.

Beerta haalde zijn schouders op en wendde zich af.

‘Onze melkboer ook,’ zei Bart, ‘die is er nu mee uit moeten scheiden omdat zijn vrouw gewrichtsreumatiek heeft gekregen en dat is ook nog een gevolg van de oorlog.’

Maarten keek hem verbaasd aan. Hij begreep niets van deze gedachtengang. ‘Juist!’ zei hij toen. ‘En dat is de schuld van Van der Ven!’

*

‘Tot morgen,’ zei Ad.

‘Tot morgen,’ zei Maarten. Hij keek werktuiglijk naar de klok boven de deur naar de gang. Tien over vijf.

Ad sloot de deur achter zich. Maarten hoorde hem de trap afgaan. In de aangrenzende kamer, waar Manda en Tjitske zaten, hoorde hij het tikken van een schrijfmachine. Hij maakte het trefwoord waar hij mee bezig was af, zette de fiches met verhalen terug in de bak, stapelde de papieren op elkaar, duwde de la van zijn bureau dicht en liet zich terugzakken tegen de leuning van zijn stoel. Buiten, op de binnenplaats van Amstleven, die grensde aan de tuin van het Bureau, klonken stemmen en sloegen motoren aan. Het bankpersoneel ging naar huis. Kwart over vijf. Hij stond op, schoof de hoes over zijn machine, sloot de ramen en trok zijn jasje aan. Met zijn tas aan de hand opende hij de deur van de kaartsysteemkamer. Niemand. Het bureau van Sien was opgeruimd alsof ze niet meer terug zou komen. In de kamer van Graanschuur, aan de andere kant van de lichtschacht, was geen leven te zien. Hij sloot de deur weer en liep door naar de bezoekerskamer, waar het tikken vandaan kwam. Manda zat nog te werken.

‘Ik maak dit even af,’ zei ze, opkijkend.

Hij bleef op enige afstand van haar bureau staan en keek toe terwijl ze haastig een fiche aftikte. Ze zette het in de sorteerbak, schoof haar machine van zich af en stond op.

‘Over twee weken ben je met vakantie,’ zei hij.

‘Ik wou dat het al zo ver was.’ Ze sloot het raam en keek om zich heen of ze niets vergat.

‘Des te meer plezier heb je ervan.’ Hij deed de deur voor haar open en liet haar voorgaan. ‘Hoewel - hoe langer je je erop verheugt, hoe gauwer het om is.’

‘Eigenlijk zou het zo moeten zijn dat er na drie weken pas anderhalve week om was,’ zei ze, de gang opgaand.

‘Je kunt het proberen,’ hij keek toe terwijl ze een kort jasje aantrok. ‘Je schrijft ons na drie weken: Er is pas anderhalve week om. Hoe gaat het met jullie? Met mij gaat het goed.’

Ze kreeg de slappe lach. ‘Jullie zullen denken dat ik gek geworden ben.’

‘Dat is het risico,’ gaf hij toe - ze gingen achter elkaar de trap af, hun stemmen klonken luid op in het stille trappenhuis. ‘In dat geval kom je terug op Schiphol en daar staan ze dan: de mannen in de zwarte pakken met knopen met een doodshoofdje erop, en dan meteen in de houdgreep. Dan helpt het niet meer of je om je moeder roept. Het enige wat je nog kunt doen is een formulier tekenen dat ze je in een inrichting moeten stoppen.’ Ze bleef staan en moest de leuning vasthouden van het lachen. ‘Maar je vakantie nemen ze je niet meer af,’ zei hij glimlachend terwijl hij achter haar wachtte tot ze verder kon.

De Vries zat roerloos in zijn loge.

‘Dag meneer De Vries,’ hij schoof de bordjes Koning en Kraai terug, de enige, behalve dat van De Vries, die nog ingeschoven stonden, ‘tot morgen.’

‘Dag meneer, dank u wel.’

Manda stond bij de draaideur op hem te wachten. Ze draaiden achter elkaar door de deur.

‘Jij bent op de fiets?’ vroeg hij.

‘Ja.’

‘Tot morgen dan.’

Terwijl ze zich over het slot van haar fiets boog, die tegen het hek stond, sloeg hij rechtsaf. Dertig meter verder fietste ze hem voorbij. ‘Tot morgen,’ zei ze. Hij stak zijn hand op en sloeg toen nog eens rechtsaf, de Spiegelstraat in. Langzaam voortlopend, zijn tas schommelend aan zijn hand, stelde hij vast dat hij triest was, als zo vaak, zonder dat hij had kunnen zeggen waarom.

*

Hij droomde dat het gebouw waarin hij zat opgesloten, bezet was. Hij bevond zich in een van de bovenste vleugels, een onoverzichtelijk labyrint van gangen met kleine cellen. Van die onoverzichtelijkheid probeerde hij gebruik te maken om aan de bezetters te ontkomen. Vanuit de gang waar hij zich bevond, zag hij door de ramen hoe aan de andere kant van de binnenplaats een gang werd leeggehaald. Sommigen werden door de ramen op de binnenplaats gegooid, anderen werden afgevoerd. Daarna was het weer een tijd stil. De Duitsers hadden hun belangstelling verloren, of ze waren elders bezig, of de weg kwijtgeraakt. Hij zocht dekking tegen een zwarte deur, onderuitgezakt, zodat zijn hoofd niet voor het bovenlicht kwam en vanuit de gang aan de overkant zichtbaar zou zijn. Tegelijk was hij zich bewust van de afgrond beneden hem en wist hij ook dat hij daar onvermijdelijk terecht zou komen, boven op de mensen die voor hem naar beneden waren gegooid, en samen met hen zou wegzakken in het moeras. Als er niet snel redding kwam.

*

‘Ik heb Asjes en Grosz gevraagd om de vergadering te notuleren,’ zei Maarten. ‘Asjes omdat hij op de afdeling verantwoordelijk is voor het historisch onderzoek, en Grosz omdat hij geschiedenis heeft gestudeerd,’ hij keek naar Buitenrust Hettema, Van der Land en Appel, die aan zijn linkerhand zaten, tegenover Balk, Grosz en Asjes. Ze zaten alle zeven in hun overhemd, de ramen van de kamer stonden wijdopen, buiten was het snikheet.

‘Dat lijkt me een uitstekend idee,’ zei Van der Land.

‘Betekent dat dat ze ook mee mogen praten?’ vroeg Appel zuinig.

‘Dat is wel de bedoeling.’

‘Maar dan toch zonder stemrecht.’

‘We stemmen niet,’ zei Maarten beslist, ‘tenminste als het aan mij ligt.’

Buitenrust Hettema zei niets. Hij keek, rechtop op zijn stoel, zijn onderlip vooruit, naar de openstaande ramen. Balk bladerde ongeduldig in het rapport dat Maarten hem twee maanden eerder gegeven had.

‘Accoord?’ vroeg Maarten voor alle zekerheid. Hij was gespannen. Het zwijgen van Buitenrust Hettema maakte hem onzeker.

‘Volledig!’ verzekerde Van der Land.

Appel knikte.

‘Mag ik nog een vraag stellen?’ vroeg Bart timide. ‘Als er toch gestemd zou worden, moeten wij dan de kamer verlaten?’

Mark Grosz, die naast hem zat, keek monkelend naar Maarten, waarbij zijn rechterpupil achter zijn bril in de rondte draaide. ‘Er wordt niet gestemd,’ herhaalde Maarten. ‘Het is geen kwestie van stemmen.’

‘Maar als er nu toch gestemd wordt?’

‘Dan kunnen jullie erbij blijven,’ besliste Maarten.

‘Dat wilde ik alleen maar weten.’

Balk schoof het rapport van zich af en begon een pijp te stoppen. Aan zijn gezicht was te zien dat hij dit gepraat een geweldig tijdverlies vond.

‘Ik heb jullie een ontwerp voor dat rapport toegestuurd,’ zei Maarten, naar de drie commissieleden kijkend, ‘omdat ik dacht dat dat de discussie zou vergemakkelijken. Anders praat je zo in de ruimte.’

‘Ik weet niet of je daar nu wel zo verstandig aan gedaan hebt,’ zei Buitenrust Hettema ongemakkelijk.

‘Gut,’ zei Van der Land verrast. ‘Ik vond het nu juist heel verhelderend, al heb ik natuurlijk wel wat opmerkingen.’

‘Nou, ik vond het helemaal niet verhelderend,’ zei Buitenrust Hettema. ‘Ik kan me voorstellen dat een buitenstaander als hij dit leest tot de conclusie komt dat er geen enkele lijn in ons vak zit,’ hij keek half in de richting van Van der Land zonder zich helemaal naar hem toe te wenden, zijn wangen schudden van ongenoegen.

‘Maar er zit ook geen lijn in,’ zei Maarten. Hij had deze reactie niet verwacht en wist er niet goed raad mee.

‘Ach kom,’ zei Buitenrust Hettema geïrriteerd. ‘Natuurlijk zit er lijn in! Je moet hem er alleen in brengen! Als je begint met te zeggen dat er geen lijn in zit, dan leggen ze het meteen opzij en dat is het laatste wat we hebben moeten!’

‘Mijn bezwaar tegen het rapport zoals het er nu ligt is inderdaad dat het zo defensief is,’ zei Appel.

‘Het is wel wat defensief,’ gaf Van der Land toe. ‘Dat was ook een van mijn bezwaren.’

‘Niet alleen defensief,’ zei Buitenrust Hettema, ‘het is ook negatief! Dat vind ik erger!’

Maarten wilde wat zeggen maar hij zweeg omdat de deur openging. Sien en Tjitske kwamen binnen, Sien met een blad met kopjes, suiker, melk en koekjes, Tjitske met een kan koffie. Hij keek dankbaar naar hen terwijl ze hun zaken op de tafel zetten. ‘Ha,’ zei hij. ‘Dank jullie wel. Is Wigbold er niet?’

‘Wigbold zegt dat hij geen trappen meer kan lopen,’ zei Sien. In haar toon klonk scepsis door. Ze begon de kopjes uit te zetten. Maarten keek naar Balk. Balk keek kwaad voor zich uit, trekkend aan zijn pijp, alsof het hem niet aanging.

‘Ik begin met te zeggen,’ zei Maarten, zich weer tot zijn commissieleden wendend, hij tikte even op zijn exemplaar van het rapport, ‘dat ons vak gegrondvest is op de veronderstelling dat resten van het Germaanse verleden in min of meer geconserveerde toestand bewaard zijn gebleven onder de oorspronkelijke bevolking en dat men dacht dat we door die resten te verzamelen dat verleden zouden kunnen reconstrueren, en ik stel vast dat die veronderstelling achterhaald is. Is dat defensief? Nee, dat is gewoon zo en dat verklaart waarom er nu zoveel verschillende stromingen zijn die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben!’

‘Als dat zo was, dan zou al het werk aan de Europese Atlas onzin zijn,’ zei Appel. ‘Dat is mijn grootste bezwaar.’

‘Die Atlas is ook onzin!’ zei Buitenrust Hettema. ‘Daar zie ik niks in!’

‘Dank je,’ zei Maarten tegen Tjitske, die een kop naast hem neerzette.

‘Maar hij moet dat toch in ieder geval noemen, ook al vind jij het onzin!’ zei Appel.

‘Hij moet dat helemaal niet noemen!’ zei Buitenrust Hettema driftig. ‘Als je een definitie geeft van je vak dan begin je toch niet eerst met een opsomming van alle onzin die er in het verleden gedaan is? Dan beperk je je tot dat wat belangrijk is!’

‘En wat vindt u dan belangrijk?’ vroeg Bart.

‘Wat belangrijk is!’ antwoordde Buitenrust Hettema geïrriteerd.

‘Belangrijk is wat je zelf leuk vindt!’ zei Balk apodictisch. Hij trok de asbak naar zich toe en sloeg zijn pijp uit.

‘Dat ben ik dan absoluut niet met je eens,’ zei Buitenrust Hettema. ‘Belangrijk is wat belangrijk is, of ik dat nu leuk vind of niet!’

‘Maar wat is dan belangrijk?’ drong Bart aan.

‘Als ik in de trein van Amsterdam naar Arnhem de volle tijd over een onderwerp kan brainstormen,’ zei Buitenrust Hettema, Bart vernietigend aankijkend, ‘dan is het belangrijk.’

‘Dat betekent dat alles dus belangrijk kan zijn,’ begreep Bart.

‘Dat betekent het nou juist helemaal niet!’ zei Buitenrust Hettema. ‘Net zomin als je kunt zeggen dat alles mooi kan zijn! Alles ís niet mooi. Dat is onzin om dat te zeggen!’

‘Maar het is wel subjectief,’ hield Bart vol.

‘En dat is níet subjectief!’ zei Buitenrust Hettema kwaad.

‘En als een ander nu eens iets anders belangrijk vindt?’ vroeg Bart, geen krimp gevend.

Buitenrust Hettema werd rood, zijn wangen trilden van woede. ‘Dan heb ik altijd nog vijf oppassers om hem eruit te trappen!’ zei hij driftig.

Bart zweeg, geschrokken. Er ontstond een gegeneerd zwijgen. ‘Kunnen we niet tot de orde komen?’ vroeg Balk ongeduldig aan Maarten.

‘Ja,’ zei Maarten. ‘Ik begrijp dus dat Buitenrust Hettema wil dat ik die inleiding schrap, dat Appel wil dat ik haar nuanceer, in ieder geval niet zeg dat dat oorspronkelijke idee achterhaald is, en Van der Land...’ hij keek vragend naar Van der Land.

‘Ik vind het heel verhelderend zoals het er staat,’ zei Van der Land.

Balk pakte zijn pijp, zijn tabak en zijn exemplaar van het rapport en stond op. ‘Ik hoor wel hoe het afgelopen is,’ zei hij tegen Maarten, en hij verliet de kamer.

Het abrupte vertrek van Balk bracht Maarten een ogenblik van zijn stuk. Hij keek hem na nog nadat hij de deur achter zich gesloten had, en wendde zich toen langzaam weer tot de drie commissieleden. ‘Dat was dus de inleiding.’ Hij nam een slok van zijn koffie en keek naar Bart die nog bezig was met het opschrijven van wat er gezegd was en naar Mark Grosz, die er geamuseerd bij zat. ‘Het is warm,’ stelde hij vast.

‘Om te stikken,’ viel Van der Land hem bij.

‘Als ik in het Museum was zou ik zeggen: Kan er geen raam open?’ zei Buitenrust Hettema, ‘maar’...

...‘de ramen staan open,’ vulde Maarten glimlachend aan. Hij keek naar het rapport. ‘Vervolgens stel ik vast dat er als gevolg van die ontwikkeling in ons vak een verschuiving heeft plaatsgevonden van de belangstelling voor de oorsprong van een verschijnsel naar de functie.’ Hij keek op. ‘Mee eens?’

‘Daar ben ik het natuurlijk ook niet mee eens,’ zei Appel. ‘Je zult daarbij wel aan de Tübingers hebben gedacht, maar dat zijn antropologen, dat heeft niets meer met ons vak te maken.’ ‘Daar ben ik het nou juist wel mee eens,’ merkte Buitenrust Hettema op, voor Van der Land langs kijkend. ‘Hoe kun je nou zeggen dat ons vak niets met antropologie te maken heeft. Het heeft heel veel met antropologie te maken!’

‘Ik ben maar een leek,’ merkte Van der Land op, zijn pijp uit zijn mond nemend, ‘gelukkig maar ben ik soms geneigd te zeggen, maar betekent dat, dat het daarom niets meer met geschiedenis te maken heeft? Want dat zou ik dan wel betreuren.’ ‘Met beide,’ zei Maarten.

‘Asjeblieft niet zeg,’ zei Buitenrust Hettema verontwaardigd. ‘Laat de geschiedenis nou maar met rust alsjeblieft. We hebben zo onze handen al vol genoeg.’

‘Voorzitter!’ zei Appel. ‘Ik moet u zeggen dat de uitlatingen van collega Buitenrust Hettema mij in hoge mate verontrusten! Als dit het is wat de studenten in Amsterdam over ons vak wordt voorgeschoteld, dan vrees ik dat wij binnen de kortste tijd door de antropologen worden overgenomen.’

‘Kunt u dan misschien een definitie geven van wat u onder het vak verstaat?’ vroeg Bart.

‘Dus toch historisch,’ zei Van der Land tegen Maarten.

‘Natuurlijk,’ zei Maarten. ‘Als ik het een nieuwe naam moest geven, zou ik het historische of cultuurhistorische antropologie noemen.’

‘Wij zijn een historisch-geografische discipline,’ zei Appel tegen Bart. ‘Dat zijn we altijd geweest en het is in ons belang om dat ook te blijven want daar zit onze kennis.’

‘Nee, dan ben ik gerustgesteld,’ zei Van der Land tegen Maarten.

‘Dan hoop ik toch wel dat dat niet in het rapport komt,’ merkte Buitenrust Hettema op, ‘want dat is een opvatting waar ik het totaal niet mee eens ben!’ Hij wendde zich tot Bart. ‘Teken maar aan dat ik daartegen ben!’

‘Waar bent u precies tegen?’ vroeg Bart.

‘Tegen de opvatting dat ons vak een historisch-geografische discipline is,’ zei Buitenrust Hettema ongeduldig.

‘Dus volgens u is het hetzelfde als antropologie,’ begreep Bart. ‘Nee, natuurlijk niet! Dan hoefde ik er geen college in te geven!’

‘Mag ik even orde?’ vroeg Maarten, ‘anders raak ik de draad kwijt.’

Tot zijn verrassing zwegen ze.

‘Volgens Karl zijn we dus een historisch-geografische discipline.’

‘Ja,’ zei Appel stug.

‘Betekent dat ook dat je gelooft dat we met behulp van verspreidingskaarten historische cultuurgebieden kunnen reconstrueren?’

‘Dat weet ik niet. Dat is jouw opdracht.’

‘Daar ben ik het dus volstrekt mee oneens,’ merkte Buitenrust Hettema op. ‘Dat is zijn opdracht niet! Zijn opdracht is om het vak te vertegenwoordigen!’

‘En wat dat vak is bepaalt u!’ zei Appel.

‘Ik zou niet weten wie anders. Waarom is er anders een leerstoel?’

‘Voorzitter,’ zei Appel, rood aanlopend, ‘zo kan ik niet discussiëren!’

‘Dat hoeft ook niet,’ zei Maarten. ‘Je hoeft alleen maar je mening te zeggen. Ritsaart?’

‘Ik wil met alle genoegen iets zeggen, Voorzitter,’ zei Van der Land, hij klopte zijn pijp uit, ‘maar wat was de vraag ook weer?’

‘Hoe je volgens jou ons vak moet definiëren.’

‘In ieder geval niet als antropologie,’ hij maakte vriendelijk glimlachend een buiging naar Buitenrust Hettema, ‘met alle respect voor mijn buurman natuurlijk.’

‘Daar heb ik anders nooit zoveel van gemerkt,’ zei Buitenrust Hettema zuur.

‘Dan toch ten onrechte,’ zei Van der Land hoofs.

‘Maar hoe dan wel?’ drong Maarten aan.

‘Ik zie het in de eerste plaats als een tak van de geschiedenis en dan in het bijzonder van de geschiedenis van het dagelijks leven.’

‘Goed,’ zei Maarten, hij keek even opzij naar Bart en Mark, die driftig zaten te schrijven, ‘en Karst?’

‘Voor mij is het aardige van ons vak nu juist dat het geen geschiedenis en geen antropologie is,’ zei Buitenrust Hettema humeurig. ‘Als ik iets zou moeten noemen dan voel ik me nog het meest verwant met de ethologen. Maar het is ook geen ethologie als je dat wilt horen.’

‘Zoiets als Lorenz doet, maar dan met mensen?’ probeerde Maarten.

‘Nee zeg,’ zei Buitenrust Hettema, ‘noem dan liever als je een naam wilt hebben König, maar die is het ook niet. Lees liever mijn inaugurele rede nog maar eens over. Daar zouden jullie trouwens allemaal wel wat uit kunnen opsteken.’

Maarten keek op zijn horloge, dat hij in de loop van de vergadering had afgedaan en naast zijn papieren had gelegd. ‘Het is half vijf,’ stelde hij vast. ‘Ik stel voor dat ik op grond van jullie opmerkingen een nieuw stuk schrijf en jullie dat toestuur en dat we daarna beslissen of we nog een keer vergaderen. Goed?’ Hij keek naar zijn commissieleden, hij was moe.

Appel stapelde zonder iets te zeggen zijn papieren op elkaar en stopte ze in zijn tas.

Van der Land knikte tegen hem, zijn ogen even toeknijpend. ‘Uitstekend,’ zei hij hartelijk. ‘Ik wens je daarbij veel sterkte.’

‘Je ziet er moe uit,’ zei Buitenrust Hettema bezorgd, het leek of hij zich plotseling schuldig voelde. ‘Er mankeert je toch niets?’ ‘Nee,’ zei Maarten, hij geneerde zich, ‘maar van luisteren word je moe.’ Hij stond op.

‘Dat heb ik nou ook,’ zei Buitenrust Hettema. ‘Luisteren is vaak vermoeiender dan praten.’ Hij stond ook op.

Appel kwam hem een hand geven.

‘Dag Karl,’ zei Maarten. Hij had de indruk dat Appel kwaad was en keek hem onderzoekend aan. ‘Prettige vakantie.’

‘Dank je,’ zei Appel droog.

Maarten en Bart waren alleen achtergebleven. Maarten bracht zijn stukken naar zijn bureau, Bart zocht zijn aantekeningen bij elkaar.

‘Begreep jij iets van die uitval van Buitenrust Hettema?’ vroeg Maarten.

‘Ik moet eerlijk bekennen dat ik heel erg schrok,’ zei Bart.

‘Toen hij je eruit wilde laten gooien door zijn oppassers,’ begreep Maarten.

‘Zoals hij me aankeek, alsof ik een vlo was.’

‘Mijn stuk moet hem geweldig geïrriteerd hebben.’

‘Die indruk had ik nou ook, en ik denk toch dat dat is omdat je zo negatief bent over het vak. Dat is ook mijn bezwaar.’

‘Ik kan het toch niet opblazen als ik het niks vind?’

‘Ik vraag ook niet of je het opblaast.’

‘Maar dat ik het iets vind.’

‘Ja,’ zei Bart, ‘anders zou ik hier niet zitten.’

Toen hij een half uur later de voordeur uitkwam, sloeg de warmte op hem neer. Met zijn jasje over zijn arm, zijn mouwen opgestroopt, zijn tas aan zijn hand, liep hij in de zengende hitte langzaam naar huis. Nicolien was naar haar moeder. Hij at twee roggeboterhammen met kaas en tomaten, dronk een glas bier en ging met de krant bij het open raam zitten. Om zeven uur ging de telefoon.

‘Ik kan me zo voorstellen dat jij diep in de put zit,’ zei Van der Land, ‘en daarom bel ik je maar even.’

‘Het valt mee.’

‘Die Buitenrust Hettema is werkelijk een onmogelijke man.’

‘Hij kan ook aardig zijn,’ zei Maarten vergoelijkend.

‘Nou, tegen mij niet. Aan mij heeft hij een hekel.’

‘Ik had de indruk dat hij eerder een hekel aan Asjes heeft.’

‘Aan Asjes ook, maar dat kan ik me nou wel weer voorstellen. Zoals die kan zeuren.’

Maarten lachte. Hij voelde zich tussen al die uitgesproken en onuitgesproken sympathieën en antipathieën slecht op zijn gemak.

‘Maar wat doe je nu met deze vergadering?’ vroeg Van der Land.

‘Daar heb ik nog niet over gedacht.’

‘Heel verstandig. Drink eerst maar eens een goeie borrel.’

‘Ik zal het doen.’

‘En sterkte.’

‘Dank je,’ zei Maarten. ‘Hetzelfde.’ Het was eruit voor hij erbij nadacht en toen hij de hoorn had neergelegd, had hij daar het land over. Hij voelde zich leeg en gedesoriënteerd.

*

‘Heb je nu al een beslissing genomen over dat in memoriam van Van der Ven?’ vroeg Beerta.

‘Ja, dat zou jij schrijven,’ antwoordde Maarten.

‘Zouden we dat niet aan Appel kunnen vragen?’

‘Nee,’ zei Maarten beslist.

‘Want Appel heeft hem indertijd ook uitgenodigd bij zijn promotie.’

‘Dan moeten we het zeker niet aan Appel vragen.’

‘En dat lijkt mij nu juist zo'n geschikte oplossing.’

‘Jij moet het doen en niemand anders.’

Beerta zuchtte. ‘Je bent hard.’

‘Ja, als je niet hard bent, kom je nergens.’

‘Maar ik zit er maar mee.’

Ad kwam de kamer in. Hij groette hen, zette zijn tas op de grond en kwam naar het bureau van Maarten. ‘Hoe ging het gisteren?’

‘Verschrikkelijk.’

Ad glimlachte.

Beerta draaide zich om. ‘Wat was er gisteren?’ vroeg hij, over zijn bril kijkend.

‘We hebben vergaderd over dat rapport voor de Wetenschappelijke Commissie,’ zei Maarten.

‘Daar had ik nu graag bij geweest,’ zei Beerta. ‘Dat leek me nu zo interessant.’

‘Je hebt die commissie anders zelf samengesteld.’

‘Daarom, daarom kon ik mezelf er niet in zetten, maar het ging me aan mijn hart.’

‘Waarom was het dan verschrikkelijk?’ vroeg Ad nieuwsgierig.

‘Vraag dat maar aan Bart,’ zei Maarten, ‘dan krijg je een objectief verslag.’

De telefoon ging. Hij nam op. ‘Met Koning.’

In de hoorn klikte het, De Vries verbond hem door.

‘Met Koning,’ herhaalde hij.

‘Ja, met Karl.’

‘Dag Karl.’

‘Ik weet niet hoe jij over die vergadering van gisteren denkt, maar ik heb me verschrikkelijk boos gemaakt.’ Het klonk afgemeten en nijdig.

Beerta schoof zijn stoel achteruit en stond op. Hij kwam langzaam dichterbij. ‘Is dat Karl?’ vroeg hij zachtjes, samenzweerderig.

‘Waarom?’ - hij keek naar Beerta en knikte.

‘Mag ik hem ook even hebben?’ vroeg Beerta fluisterend.

‘Omdat het een verschrikkelijke vergadering was.’

‘Ik vond dat het nogal ging.’

‘Nou, ik vond het in ieder geval verschrikkelijk en ik wil zo niet meer vergaderen.’

‘Hoe dan wel?’

‘Dat weet ik niet en dat is trouwens jouw zaak, maar in ieder geval niet met Buitenrust Hettema! Die man daar valt niet mee te praten!’

‘Je moet hem de ruimte geven.’

‘Die ruimte krijgt hij van mij dus niet meer. Voor mij is dit de laatste keer geweest!’

‘Goed,’ hij begreep dat het geen zin had ertegenin te gaan. Hij keek naar Beerta.

Beerta strekte zijn hand uit. ‘Ik wil hem ook nog graag even hebben,’ zei hij gedempt.

‘Anton wil je ook nog even spreken. Ik geef je hem. Goed?’

‘Je hebt gehoord wat ik gezegd heb?’

‘Ik heb het gehoord en ik houd er rekening mee. Nog eens een prettige vakantie.’ Hij gaf de hoorn aan Beerta.

‘Dag Karl,’ zei Beerta met een warme stem. ‘We hadden het er hier net over wie het in memoriam van Van der Ven moet schrijven. Je weet toch dat hij dood is?’... Maarten schudde zijn hoofd, maar Beerta wuifde dat met een glimlach weg. ‘O, dat weet je? ...Ja, dat vinden wij ook. ...Ja, maar nu vroegen we ons af of jij dat niet zou willen doen, omdat je zulke goede contacten met hem had, laatstelijk. ...Eén pagina? Het mag ook langer zijn natuurlijk. ...Dat zouden we heel prettig vinden. Dank je wel... Dank je wel. ...Goed. Het beste.’ Hij keek naar Maarten met een glimlach van tevredenheid terwijl hij de hoorn van zijn oor nam en heel voorzichtig teruglegde, alsof hij bang was dat hij zou breken. ‘Zo, hij doet het,’ zei hij.

*

‘Wandelen of fietsen jullie wel eens in het weekend?’ vroeg Maarten. Hij zat naast Tjitske in de koffieruimte en moest wat harder praten om zich in het rumoer verstaanbaar te maken.

‘Ja, natuurlijk,’ zei ze afwerend.

‘Waar naartoe bijvoorbeeld?’

Ze aarzelde, alsof ze die vraag eigenlijk te persoonlijk vond. ‘Het strand.’

‘Langs de Haarlemmerweg.’

Lex van 't Schip, die aan de andere kant van Maarten zat, luisterde mee.

‘Ja.’

‘Is dat niet verdomd druk?’

‘Daar heb ik geen last van hoor.’ Het maakte de indruk dat ze eigenlijk niet wilde antwoorden.

‘Wij hebben gisteren langs het kanaal gefietst,’ vertelde hij om er iets tegenover te stellen, ‘en toen via Spijkerboor en Knollendam terug.’

Ze knikte.

Hans Wiegersma en Jaring Elshout, die naast Maarten zaten, luisterden nu ook mee.

‘Vroeger was het daar verdomd stil, maar nu is het er vergeven van de auto's, de mannen met die stomme, glazige blik in hun ogen en allemaal een snor of een baardje, de vrouwen verveeld ernaast, de kinderen met hun neuzen tegen het raam of tegen de achterruit pesterig naar je zwaaiend als hun vader je net in de berm heeft gedrukt.’

‘Je hebt zeker de pest aan auto's.’

‘Jij niet?’

Ze schudde kort haar hoofd. ‘Nee hoor. Waarom zou ik daar de pest aan hebben?’

Het antwoord verbaasde hem en het irriteerde hem ook. Hij had verwacht dat ze het met hem eens zou zijn en verdroeg maar moeilijk dat ze afstand van hem nam. ‘Omdat de auto alles verpest heeft!’

‘Dat vind ik helemaal niet.’

Iedereen in de kring luisterde nu mee. Dat irriteerde hem, maar het deed hem ook met nog grotere stelligheid praten. ‘Iedere avond denk ik: Ik wou dat iedereen die een auto heeft morgen dood was. En iedere ochtend moet ik weer vaststellen dat mijn wens niet in vervulling is gegaan.’ Pas toen hij dat gezegd had realiseerde hij zich dat de meesten in de kring om hem heen bij de doden zouden behoren. Hij wendde zich verontschuldigend tot Hans Wiegersma. ‘Ik heb dan even, in mijn woede, niet aan jou gedacht.’

Hans grijnsde verlegen.

‘Nou, ik vind dat maar een elitair standpunt,’ zei Tjitske koppig.

‘Elitair?’ vroeg Maarten verbaasd.

‘Alsof de gewone man nou ineens geen autootje mag hebben nu hij er eindelijk het geld voor heeft.’

‘Maar niemand ziet toch aan me dat ik geen auto heb?’

‘En daarom mag een ander er zeker ook geen hebben.’

Maarten keek haar verbaasd aan. Hij begreep niets van deze redenering en voelde zich in de steek gelaten.

‘Je kunt ook een oude auto hebben en alleen op kleine weggetjes rijden,’ zei Lex met zijn gewone zachtmoedigheid.

‘En daarmee verpest je het voor de wandelaars en fietsers.’

‘Waarom? Je bent toch zo voorbij? Dan is het weer rustig.’

‘Ja,’ zei Maarten ironisch. Hij vond de opmerking te stom om op te antwoorden. Tegelijk verbaasde het hem dat iemand met haar tot op zijn schouders en een met ondergoed verstelde spijkerbroek er zulke standpunten op nahield. Verongelijkt nam hij zijn kop van tafel en stond op.

Bavelaar kwam door de klapdeur de ruimte binnen. ‘Maarten! Je nieuwe Sony is er!’

‘Maarten heeft net verkondigd dat hij tegen de techniek is,’ zei Jaring met een vileine vriendelijkheid.

Er werd gelachen. Bavelaar keek niet begrijpend de kring rond.

‘Waar is hij?’ vroeg Maarten.

‘Op mijn bureau.’ Ze wendde zich af naar het loket. ‘Hebt u een kopje koffie voor me, meneer Goud?’

Er werd gebeld.

‘Ja, zeker wel,’ zei Goud zangerig, glimlachend, ‘maar eerst even de deur opendoen.’

‘Is De Vries ziek?’ vroeg Maarten aan Bavelaar terwijl hij langs haar zijn kop het loket in schoof.

‘De Vries heeft twee weken vakantie.’

‘Ik neem de Sony mee, is dat goed?’

‘Maar laat de rekening dan liggen.’

Hij ging de klapdeur door, de hal in. Op hetzelfde ogenblik kwam Van Ieperen door de draaideur binnen. Maarten bleef staan. ‘Dag meneer Van Ieperen.’

Van Ieperen schokte met zijn schouder en grijnsde. ‘Ha die Volkscultuur!’ - hij strekte zijn hand uit. In de jaren na zijn pensionering was hij nauwelijks veranderd, alleen wat verder uitgedroogd.

‘U komt weer eens kijken?’

‘Ik blijf niet lang,’ stelde Van Ieperen hem gerust, ‘maar ik dacht: Kom, ik haal even een kop koffie.’ Alles wat hij zei klonk alsof het vertrouwelijk was. Hij keek Maarten onderzoekend aan. ‘Je ziet er slecht uit.’

Maarten lachte. ‘Dat zegt u altijd.’

‘Nee, maar zeg eens eerlijk, je bent toch niet ziek?’

‘Dat is het licht,’ hij wees naar de plafondlamp.

‘Nee, dat zie ik wel. Ik meen het echt.’

‘Maar ú ziet er goed uit,’ verzekerde Maarten. Hij kon er slecht tegen dat er zo tegen hem gepraat werd. ‘U hebt het naar uw zin?’

Van Ieperen trok nerveus met zijn gezicht en grijnsde. ‘Nog nooit zo goed gehad.’

‘Prachtig! Gaat u maar gauw een kop koffie drinken. Ik zie u nog wel.’ Hij wendde zich abrupt af en rende met twee treden de trap op. Klootzak, dacht hij, goddank dat die man tenminste verdwenen is.

De Sony lag in zijn doos op de hoek van het bureau van Bavelaar met de rekening ernaast. Hij nam hem op, bedacht zich toen hij ermee de kamer wilde uitlopen en opende de deur van de kamer van Balk. Balk zat achter zijn bureau. ‘Heb jij nog iets gehoord over de bevordering van De Nooijer?’ vroeg hij.

Balk keek op, verstoord. Hij vertrok zijn gezicht en bracht zijn hand achter zijn oor. ‘Wat?’

‘Heb jij nog iets gehoord over de bevordering van De Nooijer?’ herhaalde Maarten wat luider en duidelijker.

‘Nee.’ Hij boog zich weer over zijn werk.

Maarten sloot de deur. Hij ging de trap op naar zijn eigen kamer. De kamer was verlaten. De ramen stonden open. Uit het zware groen van de bomen in de tuin kwam het gekwetter en getsjielp van vogels. Hij zette zich achter zijn bureau, nam de Sony uit de doos en bekeek hem met het mengsel van tevredenheid, schuldgevoel en leegheid dat hoort bij het verrichten van handelingen die een ander geld kosten, je eigen bezitsdrift bevredigen en tegelijk onvoldoende rendement beloven.

Sien kwam uit de kaartsysteemkamer. Ze legde een tijdschriftenmap op het bureau van Maarten en bleef staan toen ze hem bezig zag. ‘Is dat die nieuwe Sony?’ - in haar stem was argwaan en afweer.

‘Ja,’ hij drukte de opnameknop en de afspeeltoets in en keek een beetje schuldig naar haar op.

‘En wat is daar nou het voordeel van?’

‘Dat ik mijn handen vrij heb. Ik wil bijvoorbeeld weten waarom de ene zeis de andere verdrongen heeft en als ik daar dan mee maai en praat met die boer, dan kan ik tegelijk opnemen.’ ‘Maar is dat nou wel wetenschap,’ vroeg ze geringschattend, ‘wat zo'n boer zegt?’

‘Waarom zou dat geen wetenschap zijn?’

‘Omdat het niet wetenschappelijk is.’

‘Reken maar dat het wetenschappelijk is.’ Hij drukte de stoptoets in, spoelde de band terug en drukte op de afspeelknop.

‘En wat is daar nou het voordeel van?’ vroeg haar stem. - ‘Dat ik mijn handen vrij heb,’ antwoordde de zijne. Hij keek glimlachend naar haar.

‘Dat kan er toch zeker wel weer af?’ vroeg ze geschokt, terwijl hun stemmen rustig doorpraatten.

‘Ik haal het er straks weer af.’

‘Nou, ik hoop niet dat je van mij verwacht dat ik zulke dingen straks ook ga doen,’ zei ze preuts.

Hij lachte, zonder te antwoorden.

Ze ging de kamer uit. Hij zette de Sony tegen de lamp, drukte de toetsen voor opname in en liep van zijn bureau weg tot bij de deur van de kaartsysteemkamer. ‘Maar is dat nou wel wetenschap wat hier gedaan wordt?’ vroeg hij. - ‘Natuurlijk is dit geen wetenschap,’ antwoordde hij zichzelf, ‘om de eenvoudige reden dat wetenschap niet bestaat, of anders geformuleerd, wetenschap is een ander woord voor vrijetijdsbesteding van overtollige intellectuelen die gek zouden worden als ze moesten leven met de gedachte dat ze overtollig zijn. Nog eens anders geformuleerd: wetenschap is bunk!’ Hij lachte vermaakt, liep terug naar zijn bureau, schakelde de recorder uit, spoelde de band terug en luisterde tevreden naar zijn eigen stem die heel uit de verte uit het apparaat kwam, tussen het geruis van de stad en het getsjielp van vogels, als hij de volumeregelaar in zijn hoogste stand zette. Terwijl hij daarmee bezig was kwam Mark Grosz de kamer in. Hij bleef glimlachend bij het bureau van Maarten staan, een bundeltje papieren in zijn hand. Maarten schakelde de recorder uit en keek naar hem.

‘Is dat het toestel waarmee je veldwerk doet?’ vroeg Grosz.

‘Ja,’ zei Maarten.

‘Vind je dat nou leuk?’

‘Nee,’ op hetzelfde ogenblik realiseerde hij zich dat dat voor Grosz met zijn rotsvast geloof in de wetenschap een onbegrijpelijk antwoord moest zijn, ‘maar het is wel nuttig.’

‘Dat dacht ik toch ook,’ zei Grosz, monkelend in zijn baardje. ‘Het is tenslotte oral history, of niet soms?’

Maarten keek naar de papieren.

Grosz volgde zijn blik. ‘Ik heb hier de bijgestelde versie van je rapport, die ik samen met Bart naar aanleiding van die vergadering gemaakt heb. Zou je die eens willen doorlezen?’

Toen Grosz de kamer weer uit was, zette Maarten de Sony opzij en verdiepte zich in het rapport. Bart had alle opmerkingen alinea voor alinea naast elkaar uitgetikt, genummerd en ondergenummerd, met zijn eigen commentaar en dat van Mark tussen vierkante haken, en een brede kantlijn. De nummers correspondeerden met de nummers in een oorspronkelijk exemplaar, waarin alle aangevochten passages met een liniaal blauw onderstreept waren en de woorden die binnen die passages weer vervangen moesten worden rood. Het resultaat was ontmoedigend. Hij schoof het van zich af, legde een vel doorslagpapier op zijn bureau en pakte zijn brood en zijn melk. Terwijl hij zijn brood opat keek hij afwezig naar buiten in het groen van de bomen.

‘Ik heb jullie aantekeningen gelezen,’ zei Maarten tegen Bart, hij legde ze op diens bureau, ‘we moeten er maar eens met zijn drieën over praten.’

‘Maar vind je ze wel goed?’ vroeg Bart bezorgd.

‘Natuurlijk.’

‘Ik bedoel: vind je dat we een en ander goed hebben weergegeven?’

‘Ontmoedigend goed.’ Hij trok een stoel onder de tafel vandaan en ging zitten.

‘Hoe bedoel je?’ vroeg Bart argwanend.

‘Alle scepsis is verdwenen. Eerst hebben de commissieleden het gecastreerd en vervolgens halen jullie er nog uit wat ervan is overgebleven.’

‘Maar van mij hoef je het niet te veranderen. Je hoeft je daar toch niet iets van aan te trekken?’

‘En dan me verwijten dat ik tegen de meerderheid in mijn zin doorzet.’

‘Dat zul je mij niet horen zeggen! Als mijn mening maar ergens vastligt!’

‘Goed. Ben je er morgen?’

‘Ik was dat wel van plan.’

‘Dan praten we morgen, als Mark ook kan tenminste. Ik zal het hem vragen.’

‘Hoe laat wil je dan?’ - hij trok zijn agenda naar zich toe.

‘Na de eerste koffie?’

Bart noteerde het.

‘Iets anders,’ zei Maarten. ‘Ad! Luister jij ook?’

‘Jawel,’ zei Ad van achter zijn boekenkast.

‘Ik vroeg me af of het niet aardig zou zijn om een keer met zijn zessen naar het Museum te gaan en dan daarna samen eten.’

Ad stond op en kwam erbij zitten. Hij glom.

‘Waarom wou je dat doen?’ vroeg Bart.

‘Omdat ik vind dat ze het Museum moeten kennen, maar het lijkt me ook goed voor de onderlinge verhouding.’

‘Denk je dat ze dat zullen waarderen?’ vroeg Bart weifelend.

‘Er zullen thuis in ieder geval wel woorden over vallen,’ veronderstelde Ad.

‘Waarom?’ vroeg Maarten.

‘Als ik met een van die meiden getrouwd was, zou ik ze niet zonder kuisheidsgordel het veld insturen.’

‘Ad, bewaar me!’ riep Bart vrolijk.

Maarten keek Ad met opgetrokken wenkbrauwen aan. ‘Jij hebt toch...’ hij zocht naar een aardiger formulering dan: merkwaardige sexuele fantasieën.

‘Snijbranders bedoel je,’ zei Ad uitgelaten.

Bart kreeg de slappe lach. ‘Ad! Houd op alsjeblieft!’

‘Ik neem aan dat dit een gevolg is van de warmte,’ zei Maarten verbaasd.

‘Ongetwijfeld!’ zei Ad.

‘Maar ik moet heel ver in mijn kindertijd teruggaan voor ik op zoiets stuit.’

‘Dan mis je toch heel wat,’ vond Bart lachend. ‘Vorige week nog, toen je vertelde dat je tegen die boerin had gezegd dat je het gereedschap van haar man kwam bekijken heb ik ook zo verschrikkelijk moeten lachen. Ik vond dat onweerstaanbaar komisch. Je hebt het toen alleen niet gemerkt.’

‘Nee,’ gaf Maarten toe. ‘Dat heb ik niet gemerkt. Ik mis heel wat, begin ik nu te geloven.’

‘Reken maar,’ zei Ad.

‘Goed,’ zei Maarten, enigszins geïrriteerd, ‘maar nu mijn voorstel. Is dat wat?’

‘Ik vind het een heel aardig voorstel,’ zei Ad, plotseling rustig. ‘Wanneer?’

*

‘Hé Bart,’ zei Maarten verrast, hij stond op het bureau van Bart, een glas en een fiche in zijn handen, bezig met het vangen van een hommel die door het open raam naar binnen was gevlogen en nu achter het bovenraam gevangen zat, ‘ik dacht dat jij vandaag op de bibliotheek was.’

‘Dat ben ik ook,’ zei Bart, ‘maar ik wilde nog even over woensdag praten.’ Hij legde zijn tasje op de tafel en keek bijziend tegen het licht omhoog.

‘Ik kom, even dit.’ Hij zette met een snelle beweging het glas over de tegen het glas bonzende hommel heen, schoof het fiche erachter, stapte ermee van het bureau op de stoel, sprong van de stoel op de grond en gooide de hommel met een snelle zwaai het raam uit. ‘Zo,’ zei hij tevreden. Hij draaide zich om naar Bart. ‘Wat is er met woensdag?’

‘Ik heb er nog eens over nagedacht,’ zei Bart, heel precies pratend, ‘maar ik ga toch liever niet mee. Ik geef er de voorkeur aan om die dag te werken.’

‘Maar een bezoek aan het Museum is toch ook werk?’ zei Maarten verbaasd.

‘Voor mij niet, want ik ben al een keer in het Museum geweest. Dus voor mij zou het een uitje zijn en dat vind ik niet verantwoord.’

‘Ik kom zowat iedere maand in het Museum.’

‘Dat moet jij natuurlijk weten. Daar bemoei ik me niet mee. Maar ik vind het niet verantwoord om daar een werkdag aan te besteden.’

Maarten had daar niet meteen een reactie op. Hij ging op het trapje zitten en keek naar Bart zonder iets te zeggen.

‘Ik wil wel mee gaan eten 's avonds, maar dan particulier, op mijn eigen kosten, en niet in diensttijd.’

‘Ik beschouw het juist als dienst.’

‘Ik dus niet,’ herhaalde Bart. ‘Ik hoef voor mijn werk op het ogenblik geen bezoek aan het Museum te brengen, dus ik vind dat ik er dan ook niet met jullie naartoe kan gaan.’

‘En als ik het nu van belang vind voor de afdeling?’

‘Dan kan ik daar tot mijn spijt niet in meegaan, misschien in mijn vrije tijd, maar niet in diensttijd.’

‘En ik vind juist dat je eigen leven en het leven op het Bureau streng gescheiden moeten blijven.’

‘Dat respecteer ik zeer in je, maar dat is niet mijn standpunt als dat inhoudt dat ik op kosten van het Bureau een uitstapje moet maken.’

‘Dat hoef je niet in me te respecteren,’ zei Maarten wrevelig, ‘dat is puur eigenbelang. Ik voel me doodongelukkig in het gezelschap van anderen. Ik doe het alleen omdat ik het voor het Bureau van belang vind.’

‘In dat geval zou ik het dus liever niet doen.’

Maarten keek hem onderzoekend aan. Het standpunt was zo formalistisch dat hij het niet meer kon volgen. Hij vroeg zich af of er misschien iets anders achter stak, maar hij had geen idee wat dat kon zijn behalve misschien een verborgen irritatie. ‘En in je vrije tijd?’ vroeg hij.

‘Daar zou ik dan eerst eens over moeten denken,’ zei Bart zuinig, ‘maar ik denk niet dat ik er een dag vakantie aan wil besteden, en woensdag heb ik in ieder geval al voor andere zaken gereserveerd.’

‘En zaterdag?’

‘Het weekend is bestemd voor mijn gezin.’

‘Goed. Dan gaan wij ook niet.’

Bart schrok. ‘Dat zou ik heel vervelend vinden.’

‘Dat kan wel zijn, maar als jij niet meegaat, schept dat een scheve verhouding. Ik wil dat niet. Of met zijn zessen, of niet.’ ‘Dan schuif je wel alle verantwoordelijkheid op mij,’ zei Bart ontstemd.

‘Het is ook jouw verantwoordelijkheid.’

‘Nee, want dat wil ik niet. Ik wil niet verantwoordelijk zijn voor jullie. Jullie moet zelf beslissen wat je verantwoord vindt.’

‘Maar je leeft toch niet in een luchtledig? Jij hoort erbij. Je bent net zo belangrijk als ieder ander. Als jij afhaakt, is voor de anderen de lol eraf. Zo is dat nu eenmaal.’

‘Dat zou ik dan heel vervelend vinden, maar het verandert aan mijn standpunt niets.’

Ze zwegen.

‘Kun je er niet nog eens over denken?’ vroeg Maarten tenslotte, ‘want wij zouden het ook vervelend vinden.’

Maar Bart hoefde er niet meer over te denken. Zijn besluit stond vast. En over dat besluit kon niet meer gepraat worden.

‘Bart is net geweest,’ zei Maarten toen Ad terugkwam van zijn middagpauze. ‘Hij gaat niet mee woensdag.’

‘Heeft hij weer wat?’ vroeg Ad. ‘Waarom nou weer niet?’

‘Hij vindt het onverantwoord om daar een werkdag aan te besteden.’

‘Laat hij dan een vrije dag opnemen.’

‘Dat wil hij ook niet.’

‘Dan maar zonder hem,’ hij rommelde wat op zijn bureau, al half bezig met zijn werk.

Maarten stond op en keek naar hem. ‘Daar voel ik weinig voor.’

‘Waarom niet?’ vroeg Ad onverschillig.

‘Omdat je dan een splitsing aanbrengt in de afdeling.’

‘Dat doet hij toch?’ - het klonk geïrriteerd.

‘Als hij er niet bij is, verpest dat onze dag.’

‘Nou, dan maar niet,’ zei Ad bruusk.

Sien zat achter haar bureau. Ze keek op toen hij binnenkwam. Hij bleef bij de deur staan. ‘Het gaat niet door woensdag. Bart vindt dat hij er geen werkdag aan kan besteden.’

‘En waarom gaan we dan niet zonder hem?’

‘Omdat het juist de bedoeling was om met zijn allen te gaan.’

‘Maar het is toch een werkbezoek? Het is toch geen personeelsuitstapje?’

‘Het is ook een personeelsuitstapje.’

‘Als het een personeelsuitstapje was, zou ik ook niet meegaan,’ zei ze pinnig. ‘Ik vind het alleen verantwoord als het werk is.’ Hij zweeg. Hij had geen zin in een nieuwe discussie. ‘Ik zal er nog eens over denken, maar woensdag gaat het in ieder geval niet door.’ Hij wendde zich af en ging de kamer weer uit. Gedeprimeerd zette hij zich achter zijn bureau. ‘Sien vindt het alleen verantwoord als het een werkbezoek is,’ zei hij.

‘Natuurlijk,’ antwoordde Ad. ‘Dat is er net zo een.’

*

Bavelaar trof hen met zijn drieën rond de vergadertafel: Bart, Ad en Maarten. ‘Zijn jullie bezig?’ vroeg ze.

‘We wachten op de volgende sollicitant,’ zei Maarten, ‘de vorige heeft afgehaakt.’

Ze aarzelde. ‘Ik heb hier nog een brief. Die lag bij Wigbold. Hij is vanmorgen in de bus gestopt.’

‘Geef maar,’ hij strekte zijn hand uit.

‘Hoe gaat het anders?’ vroeg ze terwijl ze hem de brief bracht. ‘Tot nu toe hebben we nog niks, maar het kan nog komen.’ Hij stond op, pakte zijn vouwbeen van zijn bureau en sneed de brief open.

‘Nou, succes!’ Ze liep terug naar de deur.

De brief was geschreven op een blocnotevel, waarvan één hoek ruw was afgescheurd, in een nonchalant handschrift, zonder veel aandacht voor de liniëring, alsof de afzender haast had gehad: Mijnheer. Ik las vandaag pas uw advertentie in het Handelsblad. U vraagt daarin een dokumentalist. Aangezien ik het diploma van de Biblioteek en Dokumentatieschool heb, voldoe ik aan de eisen die u stelt. Daarom zou ik een gesprek op prijs stellen. Joop Schenk. Maarten gaf hem zonder iets te zeggen door aan Bart en keek toe terwijl Bart de brief las, het papier vlak voor zijn ogen. Bart gaf hem vervolgens aan Ad en keek uitdrukkingsloos voor zich uit.

‘En?’ vroeg Maarten toen Ad de brief bij hem teruglegde. Hij keek naar Bart.

‘Ik zeg niets,’ zei Bart, ‘want dan krijg ik weer de verantwoordelijkheid.’

‘Het blijft mij hetzelfde,’ zei Ad.

Maarten nam de brief op en bekeek hem. ‘Het is iemand die de pest heeft aan solliciteren,’ stelde hij vast. ‘Hij vindt het verdomd vernederend om zich te moeten aanbieden en dan maar zo, op de hoek van de keukentafel en het blad er met één ruk uitgescheurd. Ik vind dat wel aardig. Laten we hem maar oproepen.’

‘Dat psychologiseren van jou dat ligt me nou helemaal niet,’ zei Bart kribbig. ‘Bovendien schrijft hij bibliotheek zonder h en documentatie met een k, en achter bibliotheek staat geen streepje.’

‘Ja, dat zullen we hem moeten afleren,’ gaf Maarten toe.

‘En ik vind ook dat een brief die na sluitingstijd binnenkomt eigenlijk niet in behandeling moet worden genomen.’

‘Vind jij dat ook?’ vroeg Maarten aan Ad.

Ad haalde zijn schouders op. ‘Het kan mij niet schelen.’

‘Dan zal ik eens kijken of hij thuis is en of hij vandaag nog komen kan.’ Hij stond op, liep naar de telefoon en draaide het nummer dat op de brief stond. Het duurde even voor de telefoon werd opgenomen. ‘Met Joop Schenk,’ zei een vrouwenstem. Hij had daar niet op gerekend en moest even omschakelen. ‘Met Koning, van het Bureau.’

‘Ja?’ - het klonk afwerend.

‘We hebben een brief van u gehad op onze advertentie.’

‘Ja.’

‘Kunt u vanmiddag?’

‘Hoe laat?’ - het was in ieder geval iemand van weinig woorden.

‘Half vijf?’

‘Dan heb ik vioolles.’

Hij aarzelde. ‘Dan wordt het lastig.’

‘Maar misschien kan ik die wel verzetten,’ bedacht ze voor hij een nieuw voorstel had gedaan. ‘Dat kan ik wel verzetten.’

‘Goed. Graag. Tot half vijf dan.’

‘Dag meneer,’ zei ze, met dezelfde afweer in haar stem.

‘Meneer Schenk is een vrouw,’ zei hij geamuseerd, nadat hij de hoorn had neergelegd.

‘Dan wordt het hier wel een kippenhok als we die nemen,’ vond Ad.

Een padvindster, dacht hij, toen hij haar uit de kamer van Manda en Tjitske kwam halen. Ze droeg een Schotse rok met een eenvoudige blouse en gedroeg zich met de vrijmoedigheid van een meisje uit de betere stand, ongeveer het tegendeel van Sien, Manda en Tjitske, die alle drie iets armoedigs hadden.

‘Ik zal u eerst vertellen wat wij hier doen,’ zei hij toen ze zich aan Bart en Ad had voorgesteld en was gaan zitten, ‘en straks zal mevrouw De Nooijer u nog de systemen laten zien. Als u hier zou komen werken, komt u bij haar te zitten.’

Ze had een betrouwbaar gezicht en dat nam hem voor haar in. Bovendien een heel jongensachtig meisje. Terwijl hij tegen haar praatte, haar af en toe even aankijkend, luisterde ze onbewogen. Aan haar gezicht was niet te zien of ze ook hoorde wat hij zei, waardoor hij steeds sterker het gevoel kreeg dat hij tegen een muur aanliep en tenslotte zijn verhaal maar afbrak, ontevreden over zichzelf. ‘Wil jij nu misschien iets vragen?’ vroeg hij aan Bart.

‘Ja,’ zei Bart met een overvriendelijk lachje. ‘U zult hier veel bibliografische werkzaamheden moeten verrichten. Kunt u van uzelf zeggen dat u nauwkeurig bent?’

Ze keek hem open aan, zonder enige verrassing te tonen. ‘Ik heb een zeven voor titelbeschrijving. Ik weet niet of u dat bedoelt?’

‘Ja, dat bedoel ik,’ zei hij vriendelijk, ‘maar ik bedoel ook het spellen. Maakt u veel spelfouten?’

Heel even leek die vraag haar onzeker te maken. ‘Heb ik in mijn brief een spelfout gemaakt?’

‘Nee, nee,’ zei hij haastig, ‘maar het kon zijn dat u daar moeite mee hebt. Ik zou u dat niet kwalijk nemen,’ hij lachte vriendelijk om elke schijn van kritiek weg te nemen.

‘Ik zal wel eens een spelfout maken, maar niet zoveel, dacht ik.’ ‘Wat voor cijfer had u op uw eindexamen voor Nederlands? - U hoeft mij dat niet vertellen hoor, als u dat liever niet wilt,’ voegde hij er haastig aan toe.

‘Een zeven, geloof ik,’ antwoordde ze, niet bijzonder geïnteresseerd. ‘Als u het graag wilt weten, wil ik het nog wel opzoeken?’

‘Nee, dat hoeft niet,’ haastte hij zich. ‘Dank u wel.’ Hij keek naar Maarten. ‘Dat was het.’

‘Ad?’ vroeg Maarten, zich tot Ad wendend.

‘Ja,’ zei Ad. Hij keek het meisje aan met een eigenaardig lachje, alsof hij haar niet helemaal serieus nam. ‘Wat lijkt u nou eigenlijk leuk in dit werk?’

De vraag verbaasde haar. ‘Het is toch mijn vak?’

‘Maar waarom hebt u dit vak dan gekozen?’

‘Omdat het me wel geschikt leek.’

‘Maar wat trok u er dan in, het bibliotheekwerk, of het archiefwerk, of het helpen van bezoekers?’

Ze dacht een fractie van een seconde na, waarbij er een kleine rimpel bij haar linkerwenkbrauw kwam. ‘Ik denk het archiefwerk. Ik houd niet van rommeligheid.’

‘Dank u wel.’ Hij knikte en keek naar Maarten.

‘Hebt u in de padvinderij gezeten?’ vroeg Maarten.

‘Nee. Is dat van belang?’ - het klonk afwerend, net als door de telefoon.

Hij lachte. ‘Gehockeyd dan?’

‘Nee.’

‘Niets?’

‘Ik tennis, maar ik weet niet of u dat ook interesseert?’

‘Natuurlijk.’

‘Nou, verder speel ik viool en doe ik Pools.’

‘Pools!’ zei hij verrast. ‘Waarom Pools?’

‘Dat vind ik leuk!’ zei ze met een zweem van agressiviteit.

‘En?’ vroeg hij, toen hij haar naar Sien had gebracht.

‘Ik zeg dit keer eens niets!’ zei Bart.

‘En jij?’ vroeg Maarten aan Ad.

‘Ik vraag me af of ze het hier niet een beetje saai zal vinden,’ zei Ad, ‘bij zo'n stelletje ouwe lullen.’

‘Ze is net zo oud als de anderen,’ wierp Maarten tegen.

‘Jawel, maar die hebben meer belangstelling, denk ik.’

‘Daar ben ik nu ook zo bang voor,’ zei Bart, ‘dat ze geen belangstelling heeft. En ik ben ook bang dat ze niet zo nauwkeurig is.’

‘Het grote voordeel is dat ze me betrouwbaar lijkt,’ zei Maarten. ‘Ze zal je niet belazeren.’

‘Dat kan ik niet beoordelen,’ weerde Bart af. ‘En ik begrijp ook niet waarop je zoiets baseert.’

‘Op haar gezicht.’

‘Daar zou ik nou zelf nooit op durven afgaan.’

‘Goed. Is er bij de anderen die we vandaag gezien hebben iemand die jullie liever hebben.’

Ze zwegen.

Maarten keek van de een naar de ander.

‘Beslis jij maar,’ zei Ad. ‘Ik vind alles goed.’

‘En jij?’ vroeg Maarten aan Bart.

‘Ik heb al gezegd dat ik me er dit keer nu eens niet mee wil bemoeien.’

‘Goed,’ zei Maarten, ‘dan stel ik voor dat we eerst Tjitske, Manda en Sien vragen naar hun indrukken en dat ik daarna een beslissing neem.’

*

‘Bart blijft thuis omdat hij niet heeft geslapen en misselijk is,’ zei Maarten terwijl hij de hoorn teruglegde op het toestel.

‘Dat dacht ik wel,’ zei Ad.

‘Waarom?’ - hij kon hem vanwaar hij zat, achter zijn boekenkast, niet zien.

‘Omdat we anders vandaag naar het Museum zouden zijn gegaan,’ in zijn stem was leedvermaak, ‘nu had hij toch niet gekund.’

Maarten reageerde daar niet op maar het leek hem niet onaannemelijk. Hij boog zich weer over zijn werk. De telefoon ging opnieuw. Tjitske.

‘Ik heb een musje gevonden en Jacob is naar zijn werk. Mag ik vandaag thuis blijven?’

‘Natuurlijk.’

‘Ik ruil het wel voor een vrije dag.’

‘Dat hoeft niet,’ zei hij grootmoedig. ‘Als het voor een musje is, is het dienst.’

‘Nee, ik ruil het wel,’ herhaalde ze koppig.

‘Weet je wat je het voeren moet?’

‘Ik heb net de Vogelbescherming gebeld.’

‘Goed. Het beste ermee.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Tjitske heeft een musje gevonden,’ zei hij.

‘Die hou je bijna nooit in leven.’

‘Heel moeilijk,’ gaf Maarten toe. ‘Het is me geloof ik één keer gelukt, maar die was al wat groter. Een spreeuw of een lijster gaat beter en een kraai helemaal.’

‘Heb jij wel eens een kraai gehad?’

‘Drie. Eén is twee jaar gebleven. Die vloog met me mee naar school en dan weer terug naar huis.’

‘Jé.’

‘Ja.’

‘En waarom is hij toen weggegaan?’

‘Hij heeft een andere kraai gevonden.’

‘Dat is natuurlijk het beste.’

‘Ja, dat is het beste.’

‘Wij hebben tegenwoordig een muisje in de tuin, dat woont onder de heg en dat komt naar ons toe als we de tuin inkomen.’ ‘Dat is natuurlijk heel mooi.’

‘Ja, dat vinden wij eigenlijk ook.’

‘En waarom doet hij dat? Nou ja, ik bedoel...’ hij lachte.

‘We denken dat dat het muisje is dat we een keer uit de klauwen van Ratje hebben gered.’

‘Zoals in de fabel van de muis en de olifant.’

‘En hij krijgt natuurlijk wat.’

‘Ja natuurlijk.’

Het rustige gesprek in de vroege ochtend, allebei verscholen achter hun kasten, terwijl het buiten volop zomer was en de vogels in het groen van de bomen voor hun ramen kwetterden en tsjielpten, schiep verbondenheid. Het verzoende Maarten met het leven op het Bureau en gaf het zelfs iets idyllisch. Hij luisterde naar de geluiden buiten en vroeg zich af waarom hij de uil nooit meer hoorde. ‘Hoor jij de uil nog wel eens?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei Ad.

De gedachte dat hij dood was, wierp een schaduw. Hij probeerde daar niet aan te denken maar ze verhinderde hem om te werken. Hij keek naar het open raam en luisterde. Van achter de deur van de kaartsysteemkamer klonk het rammelen van de boekenlift. Hij hoorde de stoel van Sien verschuiven, daarna was het weer stil. Beneden hen, in de collegezaal, werd het rumoerig: stemmen, gedrentel van voeten, stoelen die verplaatst werden, het geluid van de deur die dichtging. Hij hoorde de stem van Balk, die meteen daarop overging in een gedragen, galmende, woordeloze en ononderbroken toon. Er werd aan de deur gekrabbeld, de deur sprong open, de hond van Mia van Idegem kwam de kamer in. Hij rende kwispelstaartend meteen door naar Ad.

‘Zo Joris,’ zei Ad.

De hond liep door, snuffelde over de grond bij het bureau van Bart, keek even naar Maarten en rende toen uitglijdend op het gladde zeil terug naar de deur, de gang weer in. Mia kwam de kamer in met een stapel mappen. ‘Wat zit jullie hier lekker rustig,’ zei ze.

‘Dat is nu wel afgelopen,’ zei Ad.

‘Je bedoelt zeker dat je zat te werken,’ smaalde ze. Ze legde de stapel op de vergadertafel en liep door naar de kaartsysteemkamer met de hond achter zich aan. Toen ze de deur opendeed zag Maarten Sien opkijken van haar werk. Ze zei iets en keek toe terwijl Mia de boeken uit de lift haalde. Mia bracht ze de kamer van Ad en Maarten binnen, stapelde ze op de vergadertafel en sloot de deur weer achter zich. ‘En, hoe gaat het hier?’ vroeg ze. De hond kroop onder het bureau van Beerta en ging daar op het matje liggen. Hij zuchtte en sloot zijn ogen.

‘Warm,’ antwoordde Maarten.

‘De rododendron bij mij op het balkon heeft in ieder geval al twee knoppen. Dat heeft hij in geen jaren gehad.’

‘Die bloeien toch met Kerstmis?’

‘Welnee,’ ze lachte geringschattend, ‘wat jij bedoelt is een azalea.’

‘Is dat wat anders?’

‘Natuurlijk is dat wat anders! Je weet toch wel het verschil tussen een rododendron en een azalea?’

‘Wat is dat ook weer?’

‘Kijk maar in de tuin, daar staan ze!’

‘Ik heb het niet zo op rododendrons,’ merkte Ad op.

Maarten stond lui op.

‘Waarom is dat nou weer?’ vroeg ze.

‘Ik vind het van die stijve ouwedametjesplanten. Zo ordelijk op een rijtje.’

‘Zie je ze?’ vroeg Mia.

Maarten had zich uit het raam gebogen. ‘Ja, ik weet het weer.’ Hij keek met zijn handen op de vensterbank in de tuin. Beneden hem, op de stoep voor het achterhuis, zetten Rik Bracht, Lex van 't Schip, Koos Rentjes en Huub Pastoors stoelen neer om koffie te gaan drinken. Elleke Laurier kwam ook naar buiten. De lucht was zwaar van de geur van de bloeiende vlier, die tegen het schuurtje van het naburige huis stond. Hij trok zijn hoofd weer terug.

‘Je kunt beter aardbeien planten op je balkon,’ vond Ad, ‘daar heb je tenminste nog wat aan ook.’

‘Hebben jullie ook gezien dat de vlier bloeit?’ vroeg Maarten.

‘Je ruikt het hier,’ stelde Mia vast, de lucht diep insnuivend.

Ad was opgestaan en keek nu ook naar beneden. ‘Vinden jullie dat nou een lekkere lucht?’

‘Heerlijk!’ zei Mia

‘In het begin wel,’ gaf Ad toe, ‘maar op de duur wordt het zo bloemkoolachtig.’

‘Een lijkenlucht,’ preciseerde Maarten.

‘Ach jullie!’ zei Mia. ‘Jullie weet niet eens wat een lijkenlucht is!’

‘Jazeker,’ zei Maarten, ‘als je langs een slager loopt.’

‘Dat is geen lijkenlucht! Dat is een bloedlucht! Een lijkenlucht is heel anders. Dat heb ik een keer in Rockanje geroken, daar hadden ze een mof in een tank laten zitten. Nee, in Brabant! dat was in Brabant!’

‘Heb jij Hein de Boer nog gekend?’ vroeg Maarten aan Ad.

‘Nee, wie was dat?’

‘Die was hier student-assistent. Die woonde in Westkapelle, daar hebben ze ook gevochten, en die vond een keer in een tank waarin hij aan het spelen was een handschoen, en toen hij die opraapte zat er nog een hand in.’

‘Hè jasses,’ griezelde Mia.

Ad grijnsde.

‘Ja, zulke dingen gebeuren,’ zei Maarten.

Ze zwegen.

Uit de tuin kwamen de stemmen van hun collega's die daar koffie zaten te drinken.

‘Ik vind het anders wel verdomd materialistisch om aardbeien op je balkon te planten,’ merkte Maarten op.

‘Ja, daar zat ik op te wachten,’ zei Ad.

‘Dat is nou weer echt een opmerking voor jou,’ zei Mia.

Maarten lachte verlegen. Reageer ik zo stereotiep, wilde hij zeggen, maar op dat ogenblik ging de telefoon. Hij nam de hoorn op. Het was Bavelaar: ‘Ik sta hier in de kelder en ik kan niet in jullie kluis. Heb jij misschien de sleutel? Want ik zoek iets wat daar misschien in zit.’

‘Ik kom.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Jantje kan niet in de kluis,’ zei hij, terwijl hij de sleutel uit de la van zijn bureau pakte, ‘ik ben even naar beneden.’

Ze zat op een stoel bij het hek van de kluis, een sigaret tussen haar vingers.

‘Wat zoek je?’ vroeg hij.

‘Een map met afrekeningen.’

‘Ik kan me niet voorstellen dat die bij ons in de kluis zit,’ zei hij terwijl hij het hek openmaakte. Hij deed het licht op. Tegen de achterwand en de rechterzijwand stonden de rekken met de dozen met vragenlijsten en fiches van zijn afdeling, links stonden wat dozen en mappen van de afdeling Volksnamen. Ze keek de mappen vluchtig door, af en toe een trek van haar sigaret nemend, terwijl hij de etiketten van zijn dozen monsterde, tevreden over de orde die daar heerste.

‘Nee,’ zei ze, ‘hier is hij niet.’

‘Dat dacht ik wel, ik zou ook niet weten wat hij hier deed.’ Hij deed het licht uit en sloot het hek weer af.

‘Moet je eens kijken.’ Ze ging hem voor door de smalle gang naar de achterkelder, die met een zware, ijzeren deur was afgesloten. De deur piepte luid toen hij haar opentrok. Erachter stonden in stalen rekken de mappen van het oud archief, jaar voorjaar. ‘Kijk!’ - ze legde haar hand op de mappen, ‘toen ik hier kwam ging een jaar in drie mappen, en nu heb ik er tien nodig.’

Hij deed een stap dichterbij. De mappen waren op de rug voorzien van jaartallen en volgnummers. ‘Ik zie het.’

‘Dan zie je toch wel dat ik meer te doen heb gekregen. Ja, is het niet?’

Terwijl ze achterbleef om nog eens in haar eigen archief naar de zoek geraakte map te zoeken, klom hij de trap weer op naar de begane grond. In de koffieruimte was niemand, in de keuken ook niet. Hij ging de klapdeur door. Goud zat in de loge bij de telefoon. ‘Dag meneer Goud, kan ik een kop koffie van u krijgen?’ vroeg hij.

‘Ja natuurlijk wel,’ zei Goud. Hij stond op. De telefoon ging. ‘Een ogenblikje.’ Hij nam op. ‘Met het Bureau... Ik zal even voor u kijken.’ Hij draaide zich om naar het bord en keek langs de namen. ‘Meneer Tromp,’ zei hij, met zijn hand op de hoorn. Maarten zocht met hem mee. ‘Daar!’ - Halbe Tromp stond halverwege de tweede rij, zijn bordje was ingeschoven, ‘hij is er!’ ‘Ja mevrouw,’ zei Goud in de hoorn, ‘bent u er nog? Meneer Tromp is er. Ik zal u even doorverbinden.’ Hij keek opnieuw naar het bord. ‘Welk nummer is het?’ vroeg hij panisch.

Terwijl Goud de verbinding tot stand bracht, bekeek Maarten de volgorde van de namen. Behalve Balk en Dé Haan, die op de eerste en tweede plaats stonden, was er geen enkele regelmaat in te ontdekken. ‘Het is wel een rommeltje,’ zei hij toen Goud de hoorn neerlegde. Het was hem niet eerder opgevallen omdat hij alleen de plek van zijn eigen bordje hoefde te kennen.

‘Ja,’ gaf Goud toe, ‘dat is wel eens lastig.’

‘Eigenlijk zouden ze gewoon alfabetisch moeten staan.’

‘Ja,’ zei Goud, ‘dat zou eigenlijk wel moeten. Ja, dat zou veel gemakkelijker zijn.’

*

Op weg naar zijn werk hoorde hij al van verre, van het Spui, het jubelende geschetter van een dixielandband. De muziek zweeg net toen hij de hoek omkwam. Voor het Athenaeum Nieuwscentrum stond in een grote kring mensen een kleine band. Hij aarzelde, bleef staan, zocht een plaats tussen de anderen en keek toe. Naast de band zat Van Stipriaan met een geluidstechnicus en een scriptgirl. Ze luisterden naar het programma Dingen van de dag, dat keihard uit een ontmanteld radiotoestel kwam. Van Stipriaan gaf aanwijzingen aan de musici, liet zichzelf aankondigen en toen barstte de muziek opnieuw los. After you have gone. Al bij de eerste tonen had Maarten moeite zijn tranen te bedwingen. Het was prachtig. Bovendien herkende hij de musici, hoewel de meesten intussen een baard of een snor hadden laten staan, van de zondagavondconcerten in de Blokhut zodat hij nog het gevoel erbij kreeg iets te horen wat hij al lang kende, langer dan de meesten die om hem heen stonden en zeker langer dan Van Stipriaan die zich gedroeg alsof hij voor het eerst sinds 1929 weer Dixieland hoorde. Jammer dat er een eind aan kwam. Toen het nummer uit was, boog de banjospeler, die in de Blokhut geld ophaalde, zich naar de microfoon en zei: ‘En nu allemaal aan het werk, jongens!’ En daar gingen ze, tasjes aan de hand, keurig gekleed, in hun werkkleding.

Met de muziek nog in zijn hoofd kwam hij door de draaideur de hal binnen. De lichten waren op, maar er was niemand in de keuken. Hij wilde zijn bordje uitschuiven, greep mis en vond het een paar plaatsen hoger. Het bord was gealfabetiseerd. Tjitske van den Akker stond nu bovenaan, gevolgd door Bart Asjes en Balk. Goud had het zich geen twee keer laten zeggen. Hij glimlachte, maar toen hij de trap opklom, vervulde het hem met zorg. Hij had een voorgevoel dat het gedonder zou geven, zette zijn tas naast zijn stoel, opende het raam, hing zijn jasje op een knaapje aan de bakken met vragenlijsten op de hoek van zijn bureau, trok zijn stoel achteruit, haalde de hoes van zijn machine en ging zitten. Toen hij het register naar zich toe trok om te gaan werken, werd de deur met kracht geopend. Balk. ‘Waarom heb jij opdracht gegeven het bord te veranderen?’ vroeg hij woedend. Hij bleef bij het bureau van Maarten staan.

Maarten verstarde. ‘Ik heb geen opdracht gegeven.’

‘Laten veranderen dan!’ Hij was razend.

‘Ik heb het ook niet laten veranderen,’ zei Maarten strak.

‘Goud zegt dat jij toestemming hebt gegeven!’

Maarten aarzelde. De woede van Balk blokkeerde zijn gedachten. Bovendien wilde hij Goud niet afvallen. Hij zocht naar een uitweg maar hij kon de situatie niet meer overzien. ‘Ik zag Goud modderen en heb toen gezegd dat het me handiger leek als het gealfabetiseerd was,’ zei hij bedwongen. Hij keek strak voor zich en sloeg pas na het laatste woord zijn ogen op.

‘Dat heb jij niet te beslissen!’ beet Balk hem toe. ‘Dat beslis ik! Het was per afdeling geordend en ik wil dat dat zo blijft!’

‘Het was helemaal niet per afdeling geordend,’ zei Maarten, kwaad wordend. ‘Alleen jij en Dé Haan stonden op hun plaats! De rest was een grote rotzooi en De Vries en Goud moesten zich iedere keer een ongeluk zoeken als ze iemand moesten hebben! Bovendien weet De Vries van de meeste mensen niet op welke afdeling ze werken!’ Terwijl hij dat zei, nu ook woedend, kwam Ad de kamer in. ‘Dag meneer Balk, dag Maarten,’ zei hij.

Balk keek gehinderd om. ‘Je hebt gehoord wat ik gezegd heb!’ zei hij kwaad tegen Maarten, draaide zich om en liep de kamer uit, de deur met een klap achter zich dichttrekkend.

‘Wat had die man nu weer?’ vroeg Ad.

Maarten gaf niet meteen antwoord. De aanval had hem van zijn stuk gebracht. Hij voelde zich vernederd en nam zichzelf kwalijk dat hij de situatie zo slecht meester was geweest. ‘Hij verwijt mij dat ik tegen Goud heb gezegd dat het bord beter gealfabetiseerd kon worden,’ zei hij afwezig.

‘Omdat hijzelf nu niet meer bovenaan staat,’ begreep Ad met enig leedvermaak in zijn stem.

‘Ik denk het.’ Hij verweet zichzelf dat hij meteen in de verdediging was gegaan. Hij had Balk met opgetrokken wenkbrauwen moeten aankijken en uit de hoogte moeten zeggen: Hoezo? - maar hij wist ook dat hij dat nooit zou kunnen. Zo ging het altijd, zo zou het wel altijd gaan en dat vervulde hem met zelfverachting. Die zelfverachting werd zo groot dat hij zonder verder nadenken opstond en naar de deur liep. ‘Ik ben even naar Balk,’ zei hij metalig. Hij ging de trap af en opende de deur van het tussenkamertje. Bavelaar was er niet. Het rode lampje boven de deur van Balk brandde. Dat brak zijn agressie. Hij wendde zich af en ging de gang weer op. Het verbaasde hem omdat hij dat lampje nooit eerder had zien gebruiken. Langzaam, gedachteloos, daalde hij de trap af naar de hal. Hoewel hij dat zichzelf nauwelijks wilde bekennen, was hij opgelucht, maar tegelijk voelde hij zich leeg.

Goud stond bedremmeld voor de ingang van de loge.

‘Dag meneer Goud,’ zei hij.

‘Ik geloof dat meneer Balk erg kwaad was,’ zei Goud angstig.

‘Ik geloof het ook.’

‘En toen heb ik maar gezegd dat u mij toestemming had gegeven. Maar misschien had ik dat niet mogen doen?’

‘Natuurlijk had u dat mogen doen,’ zei Maarten grootmoedig, ‘ik heb toch gezegd dat het mij beter leek?’

‘Ja, dat hebt u gezegd,’ zei Goud opgelucht.

‘Hebt u al een kop koffie voor me?’

‘Ja natuurlijk,’ zei Goud gedienstig.

Terwijl hij de keuken inging, keek Maarten naar het bord. Balk had zijn bordje niet uitgeschoven. Met zo'n bord wilde hij er niet zijn. De bel ging. Maarten drukte op het knopje en keek naar de draaideur. Huub Pastoors draaide de hal in. ‘Dag Huub,’ zei hij.

‘Dag Maarten,’ zei Huub. ‘Speel jij tegenwoordig voor portier?’

‘Ik help Goud.’

Huub bleef voor het bord staan en zocht zijn naam.

‘Op de P,’ hielp Maarten hem.

‘Het staat alfabetisch!’ stelde Huub verbaasd vast. Hij keek het bord langs alsof hij het nog niet geloofde. ‘Het is wel veel beter zo.’

Maarten lachte. ‘Ja.’

Huub keek verbaasd naar hem, enigszins onzeker gemaakt. ‘Nee, vind je ook niet?’

‘Wat zei hij?’ vroeg Ad nieuwsgierig

‘Niets,’ zei Maarten. ‘Hij heeft zijn rode lampje aangedaan.’

‘Dan moet hij zich wel erg op zijn pik getrapt voelen,’ meende Ad, ‘want dat heeft hij nog niet eerder gedaan.’

Tegen het eind van de middag belde Balk. ‘Met Jaap,’ zei hij, zijn stem was schor, hij schraapte zijn keel.

‘Ja,’ zei Maarten. Hij was op zijn hoede.

‘Heb ik dat rapport voor de Wetenschappelijke Commissie al van jou gehad?’ Zijn stem was onzeker.

‘Dat heb ik vrijdag op je bureau gelegd,’ zei Maarten koel.

‘Heb ik dat dan over het hoofd gezien?’ vroeg Balk zich af, ongewoon vriendelijk.

Maarten zei niets. Door de telefoon hoorde hij Balk schuifelen tussen zijn papieren.

‘Ja, je hebt gelijk. Ik heb het over het hoofd gezien. Dank je.’

‘Goed.’ Hij legde de hoorn neer voordat Balk dat had gedaan en voelde toen plotseling een geweldige drift in zich opkomen. ‘Dat was Balk,’ zei hij.

*

‘Onzin! Je hebt helemaal niet de pest aan je werk!’ zei zijn vader geërgerd.

‘Dat zal ik toch wel beter weten,’ zei Maarten verongelijkt.

‘Als je de pest aan je werk had dan hield je het er niet lang uit.’ ‘En als ik nou eens de pest aan alle werk heb?’

‘Dat kan niet!’ zei zijn vader beslist. ‘Niemand heeft de pest aan alle werk. Iemand die de pest aan werken heeft, daar is iets mee aan de hand! Die is niet in orde!’

Maarten zweeg. Hij kwam naar voren, op de rand van de divan, en begon een pijp te stoppen om zijn irritatie te verbergen.

Nicolien kwam binnen met de koffie. ‘Wilt u er nog wat zoutjes bij?’ vroeg ze, toen ze de kop bij zijn vader neerzette.

‘Nee, dank je kind.’

‘Ik zet ze toch maar bij u neer,’ ze zette een houten schaal met zoute koekjes naast zijn kop. ‘Als u er trek in hebt, dan neemt u maar.’

Zijn vader boog zich werktuiglijk naar voren en stak een zoutje in zijn mond.

Maarten keek naar hem. Hij zag er slecht uit, wit, vermoeid, met wallen onder zijn ogen. Een oude man. ‘Heb jij nooit de pest aan je werk gehad?’ vroeg hij wat vriendelijker.

‘Ik kan het me niet herinneren.’ Hij sloeg ongeduldig de kruimels van zijn broek. ‘Er zijn natuurlijk wel eens dingen geweest die ik niet leuk vond, maar dat kan niet anders, dat heb je altijd.’ Hij boog zich naar voren, naar zijn kop, nam een slok en stak zijn pijp weer in zijn mond, terugzakkend in zijn stoel. ‘Wat dan bijvoorbeeld?’

‘Dat kan ik me niet meer herinneren.’

‘Ik denk dat het bij mij vooral het contact met andere mensen is. Dat kan ik niet.’

‘Daar heb ik nooit problemen mee gehad.’

‘Nee, dat weet ik,’ zei Maarten ironisch.

Ze zwegen.

Zijn vader kwam moeizaam naar voren, grabbelde naar zijn kop en dronk hem in een teug leeg. Hij klopte hard zijn pijp uit op de rand van de asbak, liet zich weer terugzakken en begon een nieuwe pijp te stoppen.

‘Wilt u nog een kop koffie?’ vroeg Nicolien.

‘Nee, dank je.’

‘Wij nemen er nog een.’

‘Geef mij er dan ook nog maar een,’ zei hij gemelijk.

Nicolien stond op en ging met de koppen de kamer uit.

‘Heb jij er nooit over gedacht om bakker te worden?’ vroeg Maarten.

‘Nee. Waarom zou ik bakker worden?’

‘Omdat je vader dat was.’

‘Je oom Jan is nog een blauwe maandag bakker geweest,’ herinnerde zijn vader zich, ‘maar daar had hij gauw genoeg van.’ ‘Heb je nou ook sympathie voor bakkers?’

‘Niet meer dan voor een ander,’ hij keek langs Maarten weg naar het raam alsof het gesprek hem niet beviel, stak zijn pijp aan en blies een grote rookwolk uit.

‘Ik zit in een bakkerijcommissie.’

‘Dat weet ik.’

‘Ik denk dat dat toch ook is omdat jouw vader bakker was.’

‘Dat is best mogelijk,’ zei zijn vader onverschillig.

Nicolien kwam de kamer weer in. Ze zette de koppen op tafel. Zijn vader haalde de zijne meteen naar zich toe en nam hem op schoot.

‘Maar ook omdat het zo'n asociaal beroep is.’

‘Je grootvader was anders allerminst asociaal. Dat was een van de meest sociale mensen die ik gekend heb.’

‘Maar ze werken 's nachts.’

‘Ja.’

‘Als dat je aantrekt, dan kan dat toch zijn omdat je een hekel hebt aan mensen?’

‘Die zullen er wel bij zijn, maar dat gold zeker niet voor je grootvader.’ Hij grabbelde een paar koekjes uit de bak en at die achter elkaar op.

Maarten zweeg.

‘Op de krant hadden we zo iemand,’ herinnerde zijn vader zich terwijl hij de kruimels van zich afsloeg, ‘overigens een prima man, maar ik kreeg hem niet uit de nachtdienst. Tenslotte heb ik hem bij me geroepen en ik heb gezegd: Je kunt hoog en je kunt laag springen, maar vanaf de eerste van de volgende maand zit jij in de dagdienst.’

‘Waarom?’ vroeg Maarten verbaasd. ‘Als die man dat nou prettig vindt?’

‘Omdat dat in zijn belang was,’ zei zijn vader gemelijk. ‘Die man vereenzaamde.’

Toen ze hem naar het station brachten was het nog licht. Ze liepen de Herengracht af, zijn vader en Nicolien op de stoep, Maarten op de straat. Zijn vader liep langzaam, alsof hij aarzelde bij het neerzetten van zijn voeten. Toen Maarten even achter hem ging lopen omdat er een auto aankwam, viel het hem op hoe onzeker zijn gang was. In de Haarlemmerstraat bleef hij even staan. Hij zocht steun tegen een geparkeerde auto en haalde diep adem terwijl hij zijn hoofd afwendde. Ze bleven staan en wachtten. Het duurde even voor hij weer op gang kwam. ‘Koning tussen aanhalingstekens,’ zei hij. Het was laconiek bedoeld, maar het klonk triest.

Hij had moeite met inslapen. Toen hij eindelijk sliep, schrok hij weer wakker van iets dat kletterend naar beneden was gekomen. Hij wist niet of hij het gedroomd had of dat het iets in huis was. Het was pikdonker. Het kon iets geweest zijn dat vanboven op het glazen dak achter de slaapkamer was gevallen, maar boven was het doodstil. Het konden ook de sleutels zijn geweest, of de ruit in de voordeur als iemand die had ingedrukt. Er was wind gekomen en de deur kreunde. Nicolien praatte in haar slaap, maar het volgend ogenblik was hij er niet zeker van of het geen stemmen waren geweest. Hij wilde opstaan en gaan kijken, maar werd daarvan weerhouden omdat Nicolien daarvan zou schrikken. In de hoop dat ze daardoor wakker zou worden, maar ook weer bevreesd dat dat zou gebeuren, draaide hij zich op zijn andere zij. Angst zit binnen in je. Ze komt nooit van buiten. Hij wist met vrij grote zekerheid dat hij haar voor niets wakker zou maken en zich tegen haar verwijten niet zou kunnen verdedigen, omdat het lullig is om bang te zijn. Nicolien was nooit bang, zolang hij tenminste in zijn bed bleef. Hij luisterde. Als er iemand was die dat lawaai gemaakt had, luisterde die nu ook en ging het erom wie dat het langst zou volhouden. Zekerheid zou er pas komen als het licht werd of wanneer een van de katten door de gang kwam. Hij schrok. In de koker was plotseling licht, maar het verdween meteen weer. Boven bleef het doodstil. Had iemand in het achterhuis even licht opgedaan? De wind en het kreunen van de deur verhinderden het om goed te luisteren. Hij was nu zo wakker dat hij niet meer kon inslapen. Hij ging op zijn rug liggen en wachtte. Midden in de nacht is er geen besef van tijd. Er viel weer iets, of een raam sloeg. Het was te onverwacht om het meteen te lokaliseren. Plotseling liep iemand boven zijn hoofd snel heen en weer, geen kraan, geen w.c., het was weer stil. Een onbegrijpelijke expeditie. Heel langzaam kwam er wat licht van de ochtend achter de gordijnen. Toen schrok een merel op en kwetterde schel, vlakbij. Misschien dat dat hem geruststelde want meteen daarop viel hij in een diepe slaap.

Hij droomde dat hij een wandeling maakte met zijn ouders, zijn broers en Nicolien. Op de voorgrond was een cafétafel waar ze van tijd tot tijd omheen zaten en wat dronken. Zijn vader dronk mee (wat hem lichtelijk bevreemdde) en ging zich enigszins merkwaardig gedragen. Terwijl zij netjes op het pad bleven, rende hij in een keurig, grijs pak, een alpinopetje op, de helling af naar een bosje en deed jolig. Zijn moeder besteedde daar geen aandacht aan en hij had de indruk dat dat de reden was dat hij steeds gekker ging doen. ‘Anneke kijk eens,’ riep hij en hij rolde in een plas water zonder zich om zijn pak te bekommeren. Daarna kwam hij kletsnat weer bij hen aan het tafeltje zitten. Nicolien schonk hem meteen een dubbele borrel in. Hij vond dat niet verstandig en verbood haar om hem nog meer drank te geven.

*

‘Jullie moeten toch eens wat aan die vuile plek in het zeil doen,’ zei Beerta - hij was met zijn tasje aan de hand bij de deur blijven staan en keek naar de grond, ‘het is geen zicht.’

‘Ik ben een zuinig man,’ zei Maarten, hem citerend.

‘Ik ook,’ zei Beerta droog, hij liep door naar zijn bureau, ‘maar als het om het aanzien van het Bureau gaat speelt dat geen rol. Als ik een bezoeker was, zou ik mij eraan storen.’ Hij legde zijn tas op het uitschuifblad en trok zijn stoel achteruit.

‘Bezoekers komen niet hier, die komen hiernaast.’

‘De leden van de Commissie dan.’ Hij ging zitten.

‘Heb je het nieuwe nummer van Ons Tijdschrift gelezen?’ vroeg Maarten.

‘Dat heb ik gelezen,’ hij ordende de papieren op zijn bureau.

‘Dat artikel van Sinninghe?’

‘Dat heb ik ook gelezen.’

‘Dat kan natuurlijk niet.’

‘Nee, dat kan niet.’

‘Als hij het ons had aangeboden, zouden we het geweigerd hebben.’

‘Dat zal dan wel de reden zijn dat hij het aan Pieters heeft toegestuurd.’

‘Maar het is een Nederlander!’

‘Ja, wat wil je,’ hij keek om, over zijn bril.

Op dat ogenblik ging de telefoon op het bureau van Maarten. Maarten nam op. ‘Met Koning.’

‘Met Koert Wiegel.’

‘Dag Koert,’ hij liet zich terugzakken in zijn stoel.

‘Ik lees zojuist je artikel tegen Kipperman en Van der Meulen in Ons Tijdschrift. Mijn complimenten!’

‘Dank je.’

‘Maar het zal je ongetwijfeld nog een hoop ellende bezorgen,’ in zijn stem was nauwelijks bedwongen leedvermaak.

‘Denk je?’ - het interesseerde hem geen lor.

‘En als je behoefte mocht krijgen aan een Sancho Panza, dan bied ik mij graag aan. Bij deze.’

‘Je bent genoteerd.’

‘Dat moest me even van het hart.’

‘Ik vind het heel aardig dat je me daarover opbelt,’ verzekerde Maarten. ‘We zien elkaar in ieder geval op de vergadering van de Redactieraad aan het eind van het jaar?’

‘Graag,’ zei Wiegel hartelijk.

‘Goed. Dag Koert.’ Hij legde de hoorn neer. ‘We zullen Pieters in ieder geval moeten herinneren aan de afspraak,’ zei hij tegen Beerta, die zich weer had afgewend. Hij vroeg zich af wat hij van het compliment van Wiegel moest denken. De verwijzing naar Don Quichotte leek hem op zijn minst dubieus.

‘Ik ben bang dat dat niet zal helpen,’ zei Beerta. ‘Pieters doet toch wat hij wil.’

De telefoon ging opnieuw. Maarten nam op. Balk. ‘Kun je even komen?’ vroeg hij nors.

‘Ik kom,’ hij legde de hoorn neer en stond op. ‘Ik ben even naar Balk. - Of het helpt is een tweede. Hij moet weten dat we dit niet nemen.’ Hij ging de kamer uit, de trap af, enigszins ongerust over wat hem te wachten stond. De recente aanvaring met Balk had hem nog onzekerder gemaakt over het contact dan hij al was.

Balk zat achter zijn bureau. Hij keek kwaad op toen Maarten de kamer inkwam.

Maarten verkrampte. ‘Ja,’ zei hij stug. Hij bleef halverwege staan.

‘Mevrouw Moederman beklaagt zich dat ze overbelast raakt door het grote aantal lijsten dat jij uitstuurt. Is dat zo?’

De klacht verraste Maarten. Hij voelde het als een aanval in de rug. ‘Ik heb vorig jaar één lijst uitgestuurd, en het jaar daarvoor ook.’

‘Grote lijsten dan,’ zei Balk ongeduldig.

‘Bij de laatste lijst was een bijlage,’ gaf Maarten toe.

‘In het vervolg wil ik daarin gekend worden.’

‘Maar je wordt erin gekend.’

‘En alle contacten met mevrouw Moederman lopen voortaan over mij!’ - hij sloeg geen acht op de tegenwerping.

Maarten zweeg. Hij kon een woord van instemming niet uit zijn keel krijgen.

‘En dan nog dit!’ - hij trok een brief naar zich toe en keek daarop. ‘Het verzoek om bevordering van De Nooijer is door het Departement afgewezen. Ze kan 45 krijgen, maar daarmee zit ze dan ook aan haar top.’ Hij keek op. ‘Ze wordt gelijkgesteld met de afschrijvers aan het Woordenboek.’

‘Dat kan niet!’ zei Maarten beslist. ‘Ze heeft m.o. Ze is 89 waard!’

‘Het is het standpunt van het Departement. Een verzoek van mij om Van 't Schip van 57 naar 89 te bevorderen is ook afgewezen. Van 't Schip heeft dezelfde opleiding.’

‘Kan ik daartegen in beroep gaan? Ik heb die man gezien. Die man weet er niets van!’

‘Ik zal het informeren,’ hij maakte een aantekening, ‘als dat kan, hoor je nog van me.’

‘Dank je.’ Hij wachtte of er nog meer kwam.

‘Verder niets!’ zei Balk, opkijkend.

In gedachten klom Maarten terug naar zijn kamer. Hij verweet zichzelf dat hij niet van zich had afgebeten, maar dat verwijt werd in dit geval naar de achtergrond gedrongen door verontwaardiging en onbehagen over de beslissing van het Departement en de onbegrijpelijke klacht van mevrouw Moederman, achter zijn rug. Hij voelde zich bedreigd. ‘We praten zo verder,’ zei hij tegen Beerta. Hij liep door naar de kaartsysteemkamer. Sien zat achter haar bureau. Hij trok een stoel naar zich toe en ging schuin tegenover haar zitten, naast het bureau dat klaarstond voor Joop Schenk, tegen het hare aan. ‘Het Departement heeft mijn verzoek om je in schaal 89 te zetten afgewezen, ze willen niet verder gaan dan 45.’

Ze werd bleek. Hij zag voor het eerst dat ze haar wenkbrauwen had bijgeschoren en haar ogen zwart had opgemaakt en vroeg zich af of ze dat vroeger ook al deed. Het contrasteerde sterk met haar bleekblonde haar en haar wat fletse ogen. ‘Maar kan dat dan zomaar?’ vroeg ze. ‘Ik heb toch mijn diploma?’

‘Het is geen waardering van jou, maar van je werk. Ze hebben de indruk dat het niet meer is dan wat de afschrijvers bij het Woordenboek doen.’

‘Maar het is toch wetenschappelijk werk?’ - het klonk schril, alsof alles van dat woord wetenschappelijk afhing.

‘Ik vind dat het meer waard is, maar die man denkt daar anders over. Je zei toch dat het wel een aardige man was?’

‘Hij was heel vriendelijk.’

‘Het leek me een heel domme man.’

‘Dat weet ik niet hoor.’

Hij zweeg en keek van haar weg in de lichtschacht. Aan de andere kant zat Graanschuur voor zijn raam als een razende te tikken.

‘En nu?’ vroeg ze. ‘Neem je dit? Want het is toch ook een veroordeling van jouw werk?’ Het klonk vinnig. Er was iets in haar toon dat hem onaangenaam trof.

‘Balk gaat na of er beroep mogelijk is.’ Hij stond op. ‘Ik zal in ieder geval mijn best doen om hen van gedachten te doen veranderen.’

‘Dat is toch ook jouw belang?’

Wat is mijn belang? vroeg hij zich af terwijl hij haar deur achter zich sloot, maar hij drong zijn ongenoegen over haar reactie weg en schreef haar op rekening van haar teleurstelling. ‘En nu ben ik naar mevrouw Moederman,’ zei hij in het voorbijgaan. Toen hij de gang opging, kwam Mark Grosz juist de trap op. Maarten bleef staan. ‘Ben je op weg naar mij?’

‘Ja, naar jou,’ hij nam langzaam de laatste treden, met zijn hand aan de leuning, als een oude man, en bleef toen vlak voor Maarten staan, met zijn gezicht zo dichtbij dat Maarten onwillekeurig een stap terug deed. ‘Ik heb je artikel tegen die mannen gelezen,’ hij glimlachte geamuseerd, ‘en ik wou je even zeggen dat ik het heel goed vind,’ hij keek Maarten onderzoekend aan - door het draaien van zijn pupil achter zijn brilleglas leek het of hij het gezicht van Maarten op reacties afzocht - en meesmuilde van binnenpret.

‘Ja?’ - hij voelde zich onbehaaglijk met dat gezicht zo vlak bij het zijne en vroeg zich af of hij nu soms op zijn beurt moest zeggen dat hij Grosz' artikel, dat aan het zijne voorafging, ook goed vond, maar hij vond dat toch te gek. ‘Ik vond die recensie van Ad goed,’ zei hij, in een niet zo geslaagde poging om zich uit de situatie te bevrijden.

‘Die heb ik nog niet gelezen, alleen jouw stuk, en dat vind ik heel goed.’

‘Lees dat dan ook nog eens,’ zei Maarten, zich afwendend, ‘ik moet nu naar mevrouw Moederman.’ Hij rende haastig de trap op naar de derde verdieping, ontevreden over zichzelf, maar ook te verlegen met de situatie om er iets beters van te maken.

Mevrouw Moederman zat achter haar bureau, midden in haar enorme kamer, met alle ramen open, gebogen over een chaotische papierwinkel: stapels lijsten, bakken met fiches, dozen enveloppen. Ze keek niet op toen hij binnenkwam, haar hoofd, dat rood was van opwinding, schudde een beetje, ze prevelde in zichzelf.

Hij sloot de deur, bleef een paar passen van haar bureau staan en wachtte toen hij zag dat ze zat te tellen. Ze zette een streep en schreef een cijfer neer. ‘Dag mevrouw Moederman,’ zei hij.

Ze keek verward op, met haar gedachten nog bij haar werk. ‘Dag meneer Koning. Ik had u niet gehoord, neemt u mij niet kwalijk.’

‘Nee waarom?’ - ze vertederde hem.