J.J. Voskuil

Het A.P. Beerta-Instituut. Het Bureau 4

Colofon

J.J. Voskuil, Het A.P. Beerta-Instituut. Het Bureau 4. Van Oorschot, Amsterdam 1998 (vijfde druk) 

ISBN 978 90 282 2024 9 

(1975)

‘Vertel eerst eens, hoe gaat het met Beerta?’ vroeg Kaatje Kater, zich tot Maarten wendend.

‘Slecht,’ zei Maarten. ‘Hij is half verlamd, hij kan niet meer praten, en volgens Ravelli ligt hij de hele dag te huilen.’

Buitenrust Hettema richtte zich wat op en stak zijn kin vooruit.

‘En de prognose?’ vroeg Kaatje Kater.

‘Volgens de neuroloog is er geen enkele kans op herstel.’

Kaatje Kater keek hem van opzij aan. Haar ogen waren achter haar dikke brilleglazen heel groot, wat haar op een uil deed lijken.

‘Ja,’ zei Maarten verontschuldigend. Hij moest zich inhouden om niet te glimlachen.

‘Mevrouw de Voorzitter,’ zei Stelmaker, ‘ik vraag mij af of wij als Commissie misschien iets kunnen doen om ons medeleven te betuigen.’

‘We zouden hem in ieder geval een bos bloemen kunnen sturen,’ opperde Goslinga, zich over de tafel buigend.

‘Kunnen we iets doen?’ vroeg Kaatje Kater aan Maarten. ‘Ik bedoel maar.’

‘Op het ogenblik niet,’ antwoordde Maarten. ‘Volgens Ravelli is hij onbereikbaar. Hij wil ook niemand zien.’

‘Dat kan ik me heel goed voorstellen,’ zei Buitenrust Hettema droog. ‘Je moet er niet aan denken.’

‘Maar misschien wel als er zich een verbetering voor mocht doen?’ opperde Vervloet voorzichtig.

‘Dat wilde ik juist voorstellen, mevrouw de Voorzitter,’ zei Van der Land, zijn pijp uit zijn mond nemend.

‘Dat is ook wat ik bedoelde,’ merkte Stelmaker op. ‘Als wij nu eens de Secretaris opdroegen om zodra zich de gelegenheid voordoet namens de Commissie een blijk van medeleven te doen uitgaan. Ik zou daar graag aan willen bijdragen.’

‘Zal ik dan een kaart laten rondgaan waarop de Commissieleden hun naam zetten?’ stelde Maarten voor.

‘Doe dat maar,’ zei ze.

‘Wil jij dat even doen, Bart?’ vroeg Maarten aan Bart, die met Ad aan het andere eind van de tafel zat.

‘Wat moet dat dan voor kaart zijn?’ vroeg Bart. Hij stond op. ‘Een witte.’

‘Maar er zijn twee formaten.’

‘Het grote.’

Bart stond op en verliet de collegezaal.

‘Dan open ik nu de vergadering,’ zei Kaatje Kater, ‘en voor het eerst zonder Beerta. Ik wil maar zeggen.’ Ze keek op de aangeklede agenda die Maarten voor haar had klaargelegd. ‘Punt één. Opening. Dat hebben we dus achter de rug. Punt twee. Berichten van verhindering. Secretaris!’ - ze keek naar Maarten. ‘Zijn er nog berichten van verhindering?’

‘U zou vóór de opening nog toestemming aan de vergadering vragen voor de aanwezigheid van Asjes en Muller,’ zei Maarten gedempt. Hij boog zich naar haar toe en wees op een notitie boven haar agenda.

‘Moet dat?’ Ze keek hem geamuseerd aan.

‘Ik dacht het.’

‘Nou als je dat vindt.’ Ze wendde zich lachend tot de vergadering. ‘De Secretaris vindt dat ik moet vragen, enzovoort, enzovoort, of u er bezwaar tegen hebt als meneer Asjes en meneer Muller de vergadering bijwonen.’ Ze keek weer naar Maarten. ‘Waarom eigenlijk meneer Asjes en meneer Muller? Je hebt toch nog meer ondergeschikten?’

Bart kwam de collegezaal binnen met een kaart en ging op zijn plaats zitten. Hij keek vragend naar Maarten.

Maarten maakte met zijn hand een snelle, ronddraaiende beweging en keek weer naar Kaatje Kater. ‘Omdat die wetenschappelijk ambtenaar zijn.’

Ze moest daarom lachen. ‘Toch niet omdat het toevallig mannen zijn? Ik wil maar zeggen.’

‘Nee, omdat ze wetenschappelijk ambtenaar zijn,’ herhaalde Maarten.

‘Ik zou er anders geen enkel bezwaar tegen hebben wanneer mevrouw De Nooijer voortaan ook de vergaderingen bijwoonde,’ merkte Buitenrust Hettema op. ‘Ze loopt bij mij college en ik vind dat een bijzonder pienter meisje.’

Bart was opgestaan en bracht Maarten de kaart.

‘Dat is ook de bedoeling,’ zei Maarten, Buitenrust Hettema geïrriteerd aankijkend, ‘zodra ze afgestudeerd is.’ Hij gaf de kaart aan Kaatje Kater.

‘Wat moet ik daarmee?’ vroeg ze.

‘Voor Beerta,’ zei Maarten snel. ‘Uw naam.’

‘Nou, soms heb je aan mensen die nog niet zijn afgestudeerd meer dan aan mensen die dat wel zijn,’ zei Buitenrust Hettema sceptisch.

Kaatje Kater schreef haar naam met grote letters op de kaart. ‘En nu?’ vroeg ze, de kaart ophoudend.

‘Nu moet hij rond,’ zei Maarten.

‘Asjeblieft!’ zei Kaatje Kater triomfantelijk. Ze legde de kaart voor Buitenrust Hettema neer en keek de kring rond. ‘Niemand bezwaar tegen het voorstel van de Secretaris?’

Van der Land nam zijn pijp uit zijn mond en bracht hem naar de asbak. ‘Geen enkel bezwaar, wat mij betreft, mevrouw de Voorzitter.’

‘Ik denk dat het de werkzaamheden alleen maar ten goede kan komen,’ meende Goslinga.

‘Dan is dat dus aangenomen,’ besliste Kaatje Kater. ‘Ik heet meneer Asjes en meneer Muller welkom, enzovoort, enzovoort!’ Ze keek lachend naar Maarten. ‘Dan kan ik nu dus de vergadering openen?’

Stelmaker boog zich opzij naar Goslinga en onderhield zich fluisterend met hem. Goslinga knikte.

‘Ja,’ zei Maarten ongelukkig.

‘En dan open ik de vergadering.’

‘Een ogenblik nog, mevrouw de Voorzitter,’ onderbrak Stelmaker haar. ‘Ik dacht dat de heer Matser ook wetenschappelijk ambtenaar is. Moet die er dan niet ook bij zijn?’

Kaatje Kater keek naar Maarten. ‘Moet Matser er niet bij zijn?’ Maarten keek naar Jaring.

Jaring aarzelde. ‘Dat heb ik hem gevraagd, maar hij voelt er niet zoveel voor.’

‘Voelt hij er niet zoveel voor?’ - ze moest daarom lachen. ‘Dat is toch niet aan hem om dat te beoordelen? Ik bedoel maar! Zegt u tegen hem dat de Commissie er wel voor voelt en dat hij hier de volgende keer verwacht wordt.’

‘Ik zal het hem zeggen,’ zei Jaring bedremmeld.

‘Tevreden, meneer Stelmaker?’ vroeg Kaatje Kater.

‘Zeker, mevrouw de Voorzitter.’

‘Dan punt twee. Zijn er berichten van verhindering? Secretaris?’

‘Mevrouw Wagenmaker en de heren Appel en Vester Jeuring zijn verhinderd,’ antwoordde Maarten. ‘Mevrouw Wagenmaker zit in Italië, Appel geeft dit jaar op donderdag college en Vester Jeuring kreeg mensen van het Ministerie op bezoek.’

‘Waarvan akte,’ zei Kaatje Kater opgeruimd. ‘Punt drie: de notulen van de vorige vergadering. Bladzij één!’

Er was geritsel van papier. De leden namen de notulen voor zich.

‘Blad twee?... Blad drie?... Blad vier?... Niemand een opmerking?’

‘Ik ben natuurlijk benieuwd, mevrouw de Voorzitter, hoe het met het symposion staat, maar ik zie dat het volgende agendapunt daaraan gewijd is,’ zei Goslinga.

‘Daaraan is het volgende agendapunt gewijd,’ beaamde Kaatje Kater. ‘Niemand een opmerking over de notulen?’ Ze sloeg met haar vuist op tafel. ‘Dan zijn de notulen aangenomen.’ Ze wendde zich lachend tot Maarten. ‘Eigenlijk zou ik een voorzittershamer moeten hebben, vind je niet?’

‘Ik zal zorgen dat er de volgende keer een is,’ beloofde Maarten.

Kaatje Kater moest daar hartelijk om lachen. ‘Punt vier! Het symposion! Hoe staat het daarmee?’

De kaart kwam via Jaring bij Maarten terug, met de namen van de Commissieleden. Hij legde hem bij de stukken. ‘Met het symposion gaat het goed.’

‘We verwachten niet anders!’

‘Ik heb contact opgenomen met de hoogleraren Kuppens en Knottenbelt van de Universiteit van Amsterdam,’ zei Maarten gespannen, ‘en die hebben als sprekers Alblas voor de antropologie en De Vlaming voor de geschiedenis aangewezen.’

‘En is dat wat?’ vroeg ze sceptisch.

Maarten aarzelde. ‘Dat weet ik niet.’

Balk tikte zijn pijp uit in de asbak. ‘Ik heb daarover contact gehad met Knottenbelt,’ zei hij nors. ‘De Vlaming is volgens hem professorabel.’

‘En Alblas?’ wilde Kaatje Kater weten. ‘Is die soms ook professorabel?’ Het klonk ironisch.

‘Alblas ken ik niet.’

‘Alblas is de zoon van een correspondent van het Bureau,’ zei Maarten, ‘en hij is een van de weinige antropologen die zich voor Nederland interesseert.’

‘Hear! Hear!’ zei Kaatje Kater lachend.

‘En dan de kwestie van Ons Tijdschrift,’ zei Kaatje Kater. ‘U hebt daarover een brief gehad van de beide redacteuren met het voorstel de banden met Ons Tijdschrift te verbreken.’ Ze keek naar Maarten. ‘Wil je dat nog toelichten?’

‘Mevrouw de Voorzitter, als ik u even mag onderbreken,’ zei Stelmaker. ‘Onder de brief die ik gehad heb staat wel de naam van de heer Beerta, maar hij is alleen ondertekend door de Secretaris. Moet ik daaruit opmaken dat de heer Beerta hem niet meer gezien heeft in deze vorm?’

‘Moeten we dat eruit opmaken?’ vroeg Kaatje Kater aan Maarten. ‘Ik bedoel maar.’

‘Nee,’ zei Maarten, zijn irritatie onderdrukkend. ‘De brief is geschreven door Beerta, hij heeft hem nog naar het Bureau gebracht, dat was op zondag, diezelfde avond heeft hij die beroerte gehad. We hebben er dus niet meer over kunnen praten, maar ik ben het er volledig mee eens.’

‘Het is te hopen dat er geen causaal verband is,’ merkte Buitenrust Hettema droog op.

‘Die gedachte kwam ook bij mij op,’ zei Goslinga.

‘Het is niet uitgesloten,’ gaf Maarten toe.

‘Dat zou dan wel heel ongelukkig zijn,’ vond Stelmaker.

‘Mevrouw de Voorzitter, als u mij toestaat, ik vind niet dat we hierover mogen speculeren,’ waarschuwde Van der Land.

‘Zo is het natuurlijk ook niet bedoeld,’ verontschuldigde Goslinga zich haastig.

‘Ik ga ervan uit dat niemand van ons het zo bedoeld heeft,’ kapte Kaatje Kater af. ‘Secretaris!’

‘Aan wat in de brief staat, heb ik niet zo heel veel toe te voegen,’ zei Maarten. ‘Ik kan alleen nog zeggen dat ik me schaam, iedere keer dat er een nieuw nummer van Ons Tijdschrift verschijnt en ik mijn naam bij de redacteuren zie staan.’

‘Tableau!’ zei Kaatje Kater. ‘Ik wil maar zeggen! Als iemand nog overtuigd zou moeten worden, dan moet dit argument toch afdoende zijn! Of niet soms?’ Ze keek nadrukkelijk de vergadering rond. ‘Ik moet zeggen, ik neem aan dat u net als ik geschokt zult zijn geweest toen u deze brief ontving! Het is niet niets als je vijfendertig jaar in de redactie hebt gezeten! Zoiets gaat niet in je kouwe kleren zitten, enzovoort, enzovoort, en ik kan me voorstellen dat het vooral Anton Beerta aan zijn hart is gegaan, maar als hij zoiets schrijft, dan past het ons niet om daar vraagtekens bij te zetten! Ik wil maar zeggen! Daarom stel ik voor om het advies van de beide redacteuren op te volgen, en ik voeg er meteen aan toe dat ik mijn voorzitterschap neerleg als u dat niet zou doen!’ In de toon waarop ze dit dreigement uitsprak stak een ingehouden plezier, alsof ze ervan genoot en niets liever zou doen dan erop in te timmeren. Maarten boog zich over zijn papier en schreef haar woorden op met gemengde gevoelens. Hij vond haar optreden onhandig, onzinnig, volkomen overbodig, en voelde gêne bij dit vertoon van solidariteit. Als hij zijn gevoelens onder woorden had moeten brengen, dan zou hij gezegd hebben: Mens, stel je niet zo aan, zo heet wordt de soep nou ook weer niet gegeten - want het leek hem uitgesloten dat dit gezelschap iets anders zou doen dan het advies opvolgen.

Na haar woorden viel er een drukkende stilte.

‘Moet ik hieruit opmaken dat u het voorstel aanvaardt?’ vroeg Kaatje Kater.

Buitenrust Hettema tilde zijn kin op. ‘Met het voorstel zelf heb ik niet zoveel moeite,’ zei hij langzaam. ‘Ik weet alleen niet of het nu wel zo gelukkig is om de samenwerking om te zetten in een vrijblijvende medewerking zoals in het slot van de brief wordt voorgesteld. Ik zou zeggen, doe dat dan ook maar niet als je zoveel bezwaren hebt.’

Zijn opmerking raakte precies de zwakke plek in de brief, waar Maarten bij voorbaat het bezwaar tegen het verlies van de publicatiemogelijkheid voor het Bureau had willen ondervangen. Terwijl hij haar opschreef, had hij het gevoel of de grond onder zijn voeten wegzakte. Hij verstarde.

‘Dat is nou precies wat ik mij bij lezing van de brief ook afvroeg, mevrouw de Voorzitter,’ zei Goslinga. ‘Met het verbreken van de band met Ons Tijdschrift verliest de Commissie in feite haar mogelijkheid tot publicatie. Ik vind dat toch wel een groot bezwaar.’

‘Ik onderschrijf dat,’ viel Stelmaker hem bij. ‘Ik acht dat een heel groot bezwaar, maar ik vraag mij ook af wat de juridische consequenties van een dergelijke stap zijn. Mogen wij de band eenzijdig verbreken? Wat zijn daarvan de financiële consequenties? Staat daar niets over in het contract? Dat waren de vragen die bij lezing van de brief het eerst bij mij opkwamen.’ Kaatje Kater keek naar Maarten. ‘Staat daar iets over in het contract?’

‘Volgens mij is er geen contract,’ antwoordde Maarten onwillig. ‘Bovendien, als Pieters bij herhaling verzekert dat een klein briefje naar Amsterdam genoeg is om de samenwerking te verbreken, dan kan ik mij niet voorstellen dat dat niet ook kan met een klein briefje van Amsterdam naar Antwerpen.’ Terwijl hij dat zei kon hij een plotseling opkomende woede nauwelijks bedwingen, alsof hij zich nu pas realiseerde hoe beledigend die opmerking geweest was.

‘U hoort het,’ zei Kaatje Kater tegen Stelmaker, ‘volgens de Secretaris is er geen contract.’

‘Ik zou het toch wel op prijs stellen als dat nog even werd nagegaan.’

‘Ik zal het nagaan,’ beloofde Maarten, zijn onwil bedwingend. Hij schreef het op.

‘Nog iets?’ vroeg Kaatje Kater, de tafel rondkijkend.

‘Jawel, mevrouw de Voorzitter,’ zei Goslinga. ‘Ik zou ook graag van de Secretaris willen horen of hij voor de Commissie nog andere publicatiemogelijkheden ziet, behalve dan die vrijblijvende medewerking aan Ons Tijdschrift, die mij eerlijk gezegd, net als collega Buitenrust Hettema, nogal dubieus lijkt.’ ‘Zijn die er?’ informeerde Kaatje Kater.

Het lag op Maartens lippen te zeggen dat de Commissieleden, behalve dan Buitenrust Hettema, nooit enige belangstelling voor de mogelijkheid om in Ons Tijdschrift te publiceren hadden getoond, maar hij hield dat voor zich. Hij voelde zich in het nauw gebracht en zag zo gauw geen uitweg. ‘Er zijn natuurlijk wel meer tijdschriften,’ probeerde hij.

‘Maar daarmee heeft de Commissie geen eigen gezicht meer,’ meende Goslinga.

‘Ik heb Anton Beerta wel eens horen praten over de mogelijkheid van een eigen tijdschrift,’ merkte Buitenrust Hettema op. ‘Dat vroeg ik mij ook af,’ viel Stelmaker hem bij. ‘Kunnen wij als Commissie niet met een eigen tijdschrift komen?’

‘Ons eigen tijdschrift,’ zei Buitenrust Hettema. Hij lachte jongensachtig.

‘Kan dat?’ vroeg Kaatje Kater aan Maarten.

‘Ik weet niet of daar geld voor is,’ zei Maarten, naar Balk kijkend.

‘Er is in ieder geval de subsidie aan Ons Tijdschrift,’ zei Balk. ‘Die komt vrij.’ Hij klopte krachtig zijn pijp uit in de asbak.

‘En ik zal het met mijn afdeling moeten overleggen,’ probeerde Maarten nog.

‘Die zit hier,’ zei Kaatje Kater. ‘Daarom hebben we ze nu juist uitgenodigd. Ik bedoel maar.’ Ze keek naar Bart en Ad, aan de voet van de tafel. ‘Meneer Asjes?’

‘Ik durf daar nu echt geen uitsluitsel over te geven,’ zei Bart benauwd. ‘We zullen daar toch eerst overleg over moeten plegen.’

‘Maar u heeft toch wel een standpunt?’

‘Ik heb wel een standpunt, maar ik zou het prematuur vinden om me daar nu al op vast te leggen, voor ik daarover met mijn collega's heb gesproken.’

‘Meneer Asjes wil zich nog niet vastleggen,’ begreep Kaatje Kater met enige ironie. ‘En meneer Muller? Wilt u zich ook niet vastleggen?’

‘Ik zou er geen bezwaar tegen hebben,’ zei Ad.

Kaatje Kater keek naar Maarten. ‘Wat nu?’

‘Ik zal er met de afdeling over praten,’ beloofde Maarten. Hij was ongelukkig met de loop die het gesprek had genomen. ‘U hoort zo spoedig mogelijk wat daarvan het resultaat is.’

‘Daar reken ik dan op.’ Ze keek op de voor haar liggende papieren. ‘Daarmee hebben we punt zeven van de agenda afgehandeld. Punt acht! Het jaarverslag!’

‘Als ik u even mag onderbreken, mevrouw de Voorzitter,’ onderbrak Van der Land haar, ‘wat hebben we nu besloten? Dat we uit de redactie van Ons Tijdschrift treden?’

Kaatje Kater keek hem verbaasd aan. ‘Ik weet niet beter of we hebben dat besloten.’

‘En hoe gaat dat dan?’ Hij hield zijn hoofd wat scheef, met een kleine glimlach, om elke suggestie van onbeleefdheid bij voorbaat weg te nemen.

‘Ik ga ervan uit dat de Secretaris daarover een brief aan Pieters schrijft,’ zei Kaatje Kater, alsof ze de vraag volstrekt overbodig vond.

‘Zou het dan niet goed zijn, mevrouw de Voorzitter, als de Secretaris die brief schreef in overleg met de Directeur?’ opperde Goslinga. ‘Ik bedoel daarmee niet te zeggen dat ik dat de Secretaris niet toevertrouw, maar het maakt allicht wat meer indruk als de Directeur hem mede-ondertekend heeft.’

‘Nee,’ zei Maarten binnensmonds. Het idee alleen al dat hij die brief aan het oordeel van Balk zou moeten onderwerpen was onverdraaglijk.

‘Is dat nodig?’ vroeg Kaatje Kater, die het ‘nee’ kennelijk had opgevangen.

‘Als er een contract is, mevrouw de Voorzitter, dan zal dat indertijd zijn ondertekend door de voorzitter en de secretaris,’ merkte Van der Land op. ‘Het lijkt me dus juister om niet de Directeur maar de Voorzitter bij het schrijven van de brief te betrekken.’

‘Dat ben ik met de heer Van der Land eens,’ zei Stelmaker. ‘Juridisch gezien is dat de enig juiste procedure.’

Kaatje Kater keek naar Maarten. ‘Zullen we dat dan maar doen?’

‘Ben je tevreden over de vergadering?’ informeerde Van der Land toen hij een uur later als laatste Maarten de hand kwam drukken. Goslinga en Buitenrust Hettema gingen juist de gang op. Op de gang klonken de stemmen van de anderen.

‘Matig,’ zei Maarten. Hij stond bij zijn stoel achter de plaats op de tafel waar zijn papieren lagen uitgespreid, nog wat afwezig na alles wat er over hem heen was gekomen. ‘Het is volstrekt idioot natuurlijk dat jullie willen dat Kaatje Kater die brief mede-ondertekent. Als er nou één ding is wat ik kan, beter dan wie ook, dan is dat brieven schrijven.’

‘Maar dat heb ík voorgesteld,’ zei Van der Land geschrokken. ‘Ja.’ Hij was dat al weer vergeten.

‘Dus dat had ik beter niet kunnen doen?’

‘Natuurlijk moest je dat doen,’ zei Maarten humeurig. ‘Dat is jouw verantwoordelijkheid, maar ik vind het wel idioot, want op die manier maak je zo'n brief nodeloos formeel.’

‘Nou, sorry hoor,’ verontschuldigde Van der Land zich.

‘Je hoeft je niet te verontschuldigen. Je moet het een volgende keer gewoon weer doen. Ik kan er alleen niet tegen dat jullie je met mijn zaken bemoeien. Het was trouwens nog erger geweest als Balk het had moeten doen. Dat had ik helemaal niet verdragen.’

‘Dat dacht ik toch ook,’ zei Van der Land verzoenend.

‘Godverdomme,’ zei Maarten uit de grond van zijn hart toen hij met zijn papieren in de hand zijn kamer binnenkwam.

Bart en Ad stonden achter hun bureaus hun tas in te pakken. ‘Dit heb ik nu voorspeld,’ zei Bart. ‘Dat is nu precies waar ik bang voor was, dat ze ons zouden opdragen om met een eigen tijdschrift te beginnen.’

‘Wat had je dan gewild?’ vroeg Maarten. ‘Dat ik in Ons Tijdschrift was blijven zitten en me de nukken en grillen van Pieters had laten welgevallen?’

‘Dan had je maar niet in de redactie moeten gaan zitten. Als je in de redactie zit, dan ben je ook medeverantwoordelijk.’

Maarten haalde zijn schouders op.

‘Maar waar heb je nou zo de pest over?’ vroeg Ad nieuwsgierig. ‘Ze waren je toch heel welgezind?’

‘Vond je?’ Hij stond achter zijn bureau, zijn papieren in zijn hand, en keek naar hen, mismoedig.

‘Kaatje Kater in ieder geval.’

De deur van de kaartsysteemkamer ging open, Sien kwam de kamer in om naar huis te gaan. ‘Hoe was het?’ vroeg ze nieuwsgierig.

Maarten draaide zich naar haar om. ‘De Commissie wil dat we een eigen tijdschrift beginnen,’ zei hij somber.

‘Maar kunnen we dat dan?’ vroeg ze geschrokken.

‘We zullen er morgen over vergaderen,’ antwoordde hij.

Gedesoriënteerd liep hij een half uur later in het donker naar huis. Zoals zo vaak na dit soort menselijke contacten was hij vervuld van een diepe weerzin, een walging die hem het gevoel gaf dat alles wat daarbinnen zat eruit moest, omdat er niets meer was wat deugde. Hij dacht met afgrijzen aan ieder woord dat hij gezegd had, voelde woede over alles wat tegen hem gezegd was, en kon zichzelf daartussen niet meer terugvinden. Goeie God, dacht hij mismoedig, waarom laat u dit bestaan, waarom vernietigt u het niet, wat heeft zo'n leven nog voor zin?

‘Waarom zeg je dan niet gewoon dat je het verdomt?’ zei Nicolien. ‘Als ze met alle geweld een tijdschrift willen hebben, laat ze dat dan zelf maar maken! Daar hoeven ze jou toch niet voor te laten opdraaien? Stel je voor! Dat zou helemaal mooi zijn! Zij willen een tijdschrift, maar jij moet het werk doen! Zo lust ik er ook nog wel een! Dat is wel heel gemakkelijk!’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Ik ben nu eenmaal de secretaris.’ ‘Nou, dan treed je maar af als secretaris! Dan ben je daar meteen van af, van die rotzooi! Het is toch allemaal flauwekul wat jullie doen? Er is toch niks aan verloren als jij geen secretaris meer bent? Laat Bart dan maar secretaris worden, of Ad, dan doen die ook eens wat! Een eigen tijdschrift! Als ze je dat tien jaar geleden voorspeld hadden, dan had je je doodgelachen! Dan had je gevraagd of ze niet goed bij hun hoofd waren!’

‘Dat is onzin natuurlijk.’

‘Onzin?’ - haar stem ging omhoog van verontwaardiging. ‘Sinds wanneer praat ik onzin? Ik heb toch zeker gelijk? Je hoort toch helemaal niet te publiceren? Publiceren is toch flauwekul?’

‘Het hoort nu eenmaal bij mijn werk.’

‘Nou, dan zeg je dat het niet bij je werk hoort, dat jij toevallig een andere opvatting van je werk hebt en dat je niet van plan bent om naar hun pijpen te dansen! Dan zeg je dat gewoon! Stel je voor, dat ze je zouden dwingen om iets te doen dat je niet wilt! Zo zijn we toch niet getrouwd? Dat ga je me toch niet vertellen, dat je je laat dwingen?’

‘Als ik uit Ons Tijdschrift stap dan ben ik ook verantwoordelijk voor de consequenties,’ zei hij gemelijk.

‘En als de consequentie nou eens is dat je geen tijdschrift hebt? Als dat nou eens de consequentie is? Het is toch alleen maar omdat ze het gewichtig vinden om een eigen tijdschrift te hebben. Moet je nou eens horen, jongens! Ik zit in een Commissie en die heeft een eigen tijdschrift. Hear! Hear! Laat me niet lachen! Daar doe je toch zeker niet aan mee als je een fatsoenlijk mens bent? Dat weiger je toch zeker om daaraan mee te doen?’ ‘Ja, dat weiger je,’ zei hij berustend.

‘Nou, doe dat dan!’ zei ze fel. ‘Laat ze dan eens een keer horen hoe je er echt over denkt!’

De telefoon ging. Hij stond met tegenzin op van de divan, liep naar zijn bureau en nam de hoorn op. ‘Met Koning.’

‘Met Tjalling,’ een wat verwijfde stem.

‘Dag Tjalling.’ Hij verborg zijn verrassing.

‘Ik mag je toch wel thuis bellen?’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Want overdag komt het er vaak niet van.’

‘Nee, het is best.’

‘Want ik hoor net dat Beerta een hersenbloeding heeft gehad.’ ‘Ja, die heeft een hersenbloeding gehad.’

‘Wat verschrikkelijk!’ - zijn stem ging omhoog. ‘Je denkt dan meteen dat dat wel een straf van God zal zijn.’

‘Dat heb ik nog niet gedacht,’ zei Maarten droog.

Tjalling moest daarom lachen, een giechelig lachje. ‘Nee, natuurlijk niet. Zulke dingen denk jij niet. Maar hoe gaat het nu met hem?’

‘Slecht. Hij is eenzijdig verlamd.’

‘Links? Rechts?’

‘Rechts.’

‘Zijn spraakcentrum dus! Verschrikkelijk lijkt me dat. Ik moet er niet aan denken dat mij dat zou overkomen! Het idee dat je niet meer kunt praten!’

‘Nee, dat lijkt me niet leuk.’

‘Heb je hem al gezien?’

‘Hij wil niemand zien.’

‘Dat kan ik me voorstellen. Dat zou ik ook niet willen. Maar als je hem ziet, wil je hem dan mijn groeten doen?’

‘Natuurlijk.’

‘En mag ik je dan af en toe nog eens bellen? Dan spreken we elkaar meteen wat vaker. Anders hebben we helemaal geen contact meer nu Beerta er niet meer is. Gaat het goed met jullie?’

‘Op het Bureau bedoel je?’

‘Ja, waar anders?’ - opnieuw dat lachje. ‘Zo intiem zijn we nou ook weer niet.’

‘Op het Bureau gaat het goed.’

‘Gelukkig.’ Er was een lichte, wat boosaardige spot in zijn stem. ‘Ik zou het heel erg vinden als dat niet zo was.’

Maarten lachte. ‘Dat weet ik.’

‘Dan bel ik nog wel eens.’

‘Goed.’

‘Groetjes, hè?’

‘Dag Tjalling.’ Hij legde de hoorn neer.

‘Wie was dat?’ vroeg Nicolien terwijl Maarten terugliep naar de divan.

Hij gaf niet dadelijk antwoord, nog in de ban van het gesprek. Dat hij door deze man thuis werd opgebeld, was bedreigend. Hij ging zitten, pakte werktuiglijk zijn pijp en begon hem te stoppen. ‘Dat was Kipperman,’ zei hij afwezig, voor zich uit kijkend.

‘Wie is dat dan?’

‘Kipperman is een vriend van Beerta,’ zei hij langzaam, zijn pijp stoppend. ‘Hij is in de oorlog fout geweest en hij is nog altijd fout. Hij had indertijd mijn baan willen hebben, maar Beerta voelde daar niet voor. Ik heb zijn laatste boek afgekraakt. Het is een afschuwelijke man. Ideeën over Neerlands erfgoed en de moederbodem van onze cultuur en dergelijke. Jung! Zo fout als de pest!’

‘Maar je noemt hem wel bij zijn voornaam.’

‘Ja, omdat hij zo begon. Dat verbaasde me ook. Dat is nieuw.’ Hij stak zijn pijp in zijn mond en zocht naar de lucifers, met het gevoel dat hij tot zijn lippen in de beerput zat.

*

Bij de post waren vijf brieven voor Beerta. Hij maakte ze open en bekeek de inhoud. De eerste bevatte een uitnodiging voor een commissievergadering, de vier andere kwamen van mensen die hem raadpleegden over een probleem waarop ze bij hun onderzoek gestuit waren, problemen op de terreinen waarop het Bureau werkzaam was, drie op het terrein van zijn eigen afdeling, een op dat van Balk. Hij legde de brief voor Balk opzij, las de andere drie nog eens aandachtig over en stond toen op. ‘Bart!’ - hij begaf zich naar het bureau van Bart. ‘Ik heb hier een verzoek van een meneer die iets wil weten over de Nehalennia-verering. Zou jij dat willen beantwoorden?’

Bart nam de brief van hem over en bekeek hem. ‘Maar deze brief is gericht aan meneer Beerta,’ zei hij, opkijkend.

‘Ja, dat zullen wij nu moeten doen.’

‘Maar heb je daar dan wel toestemming voor gekregen, om die open te maken?’

‘Nee, maar die kan hij nu ook moeilijk meer geven.’

‘En als er nu iets in zou staan wat niet voor anderen bestemd is?’ ‘Dan vergeet je dat weer.’

Bart schudde zijn hoofd. ‘Het spijt me, maar dan acht ik mij daar toch niet toe bevoegd.’ Hij gaf hem de brief terug. ‘Ik wil eerst de zekerheid hebben dat meneer Beerta daar uitdrukkelijk toestemming voor heeft gegeven.’

‘Maar als hij dat nou niet kan?’

‘Dan zou ik toch de toestemming willen hebben van degene die daar wettelijk bevoegd toe is.’

‘Dat ben ik.’

‘Daar ben ik zo zeker nog niet van.’

‘Die brief is toch aan het Bureau gericht? Toch niet aan zijn huisadres?’

‘Dan moet meneer Balk zijn toestemming geven.’

‘Goed,’ hij had geen zin in verdere discussie, ‘dan zal ik het zelf wel doen.’

‘Het is niet dat ik niet bereid ben om je te helpen,’ verontschuldigde Bart zich. ‘Het is alleen dat ik op het standpunt sta dat je iemands particuliere correspondentie niet zonder zijn uitdrukkelijke toestemming mag openen.’

‘Nee, dat begrijp ik,’ hij draaide een papier met een doorslag in zijn machine en tikte het adres van de secretaris van de commissie waarvoor Beerta een uitnodiging had gehad. Terwijl hij daarmee bezig was, kwam Ad de kamer in. ‘Is er nog iets bekend over Beerta?’ vroeg hij, zijn tas neerzettend.

‘Nee,’ zei Maarten zonder het tikken te onderbreken.

‘Dan klopt het dus niet.’

‘Wat klopt niet?’

‘Dat hij dood is.’

‘Nee, hij is nog niet dood,’ zei Maarten afwezig, ‘zover ik weet tenminste.’

‘Omdat ik gedroomd heb dat Nicolien mij huilend opbelde dat Beerta dood was.’

Maarten hield op met tikken. ‘Heb je dat gedroomd?’ - hij keek lachend opzij.

Ad stond achter zijn boekenkast. ‘Ik dacht even dat het misschien een voorspellende droom was, of nee, geen voorspellende droom, maar, hoe noem je dat ook weer?’

‘Het kan altijd nog een voorspellende droom zijn,’ hij hervatte zijn brief, ‘maar erg waarschijnlijk lijkt het me niet. Ik denk niet dat Nicolien jou huilend zou opbellen, zelfs niet als ik dood was.’

‘Ik zou daar nou maar niet mee spotten,’ merkte Bart op.

‘Ik spot nooit. Spottershuisjes branden niet.’

‘Het zal toch wel zijn: Spottershuisjes branden?’

‘Dat zou je zeggen,’ hij draaide de brief uit zijn machine,‘maar mijn schoonmoeder zegt het altijd zo, en Slofstra zei dat ook, dus het zal wel goed zijn,’ hij legde de brief op zijn bureau en pakte een enveloppe.

Bart stond op. Hij liep om de boekenkast heen en haalde na enig zoeken een deel van het Woordenboek van de plank tegenover Maarten.

Maarten tikte de enveloppe, zette zijn handtekening onder de brief, vouwde deze in vieren en schoof hem in de enveloppe.

‘Spottershuis, of spottershuisje, brandt óók wél, nóg wél ééns, het éérste,’ las Bart voor, duidelijk articulerend. Er was triomf in zijn stem.

Maarten keek op en luisterde.

Bart hield het deel tussen zijn handen, zijn ogen vlak boven de tekst, en las verder: ‘Iemand die spot met geloof of godsdienst moet niet wanen dat hij niet aan bezoeking bloot staat; vervolgens ook: een spotter komt er nog wel eens voor te staan, dat hij zelf belachelijk wordt. Nog in het oosten. De Brune, Spreekwoorden, zie ook Molema.’ Hij keek Maarten triomfantelijk aan.

‘Dat lijkt me een antwoord op de uitdrukking van mijn schoonmoeder,’ zei Maarten met een gemeen lachje. ‘Die is dus ouder!’

‘Je kunt het toch niet laten, hè?’ zei Bart, het boek dichtdoend. ‘Wat niet?’

‘Je móet het laatste woord hebben!’ Hij zette het boek terug in de kast.

‘Als het me zo op een blaadje wordt aangeboden, dan laat ik die kans niet schieten.’

Bart ging terug naar zijn plaats.

Maarten likte aan de enveloppe, plakte haar dicht en legde haar in het uitbakje. Hij stond op. ‘Ik wilde Mark Grosz vragen of hij ook bij die vergadering over een eigen tijdschrift wil zijn. Hebben jullie daar bezwaar tegen?’

Ad keek op, over de boekenkast, en schudde zijn hoofd.

‘Waarom wou je dat doen?’ vroeg Bart argwanend. ‘Je weet toch nog helemaal niet of de afdeling er wel mee zal instemmen?’

‘Omdat Mark ook bij de afdeling hoort, althans voor eenderde.’

‘Ik dacht dat Mark in algemene dienst was.’

‘Dat is hij ook, maar dat betekent dat hij voor eenderde bij ons zit.’

‘Dan moet je meneer Wigbold, meneer De Vries, mevrouw Bavelaar en Hans Wiegersma en meneer Bekenkamp ook vragen.’

‘Die zijn geen wetenschappelijk ambtenaar.’

‘Dat zijn de dames ook niet.’

‘Maar het is wel de bedoeling dat die het worden.’

‘Dat weet ik nog niet, of dat wel zo verstandig zou zijn, want dan is er niemand meer om de eenvoudige werkjes te doen.’

‘Daar gaat het nu niet om,’ het irriteerde hem, ‘het gaat erom dat als we besluiten om zo'n tijdschrift te beginnen, dat we dan van Mark een bijdrage kunnen verwachten en niet van de mensen die jij noemde.’

‘Maar dan ga je er toch van uit dat dat tijdschrift er komt, en daar ben ik zo zeker nog niet van. Ik geloof niet dat we daar verstandig aan zouden doen.’

‘Dus niet?’

‘Ik ben er wel voor,’ zei Ad.

‘Dan zul je het toch eerst aan de vergadering moeten voorstellen,’ vond Bart. ‘Ik vind dat wij drieën daar niet over kunnen beslissen.’

‘Goed. Ik zal het aan het begin van de vergadering voorstellen. Ik ben nu even naar Balk.’ Hij nam de brief aan Beerta die op het terrein van Balk lag mee en ging de kamer uit.

Balk zat achter zijn bureau. Hij keek op toen Maarten dichterbij kwam.

‘Ik heb hier een brief voor Beerta die jij beter kunt beantwoorden,’ zei Maarten.

Balk nam de brief van hem over, vouwde hem open en keek hem vluchtig door. ‘Wat moet ik daarmee?’ vroeg hij nors, opkijkend.

‘Beantwoorden.’

‘Met die idioot wil ik niets te maken hebben,’ hij gaf de brief driftig terug. ‘Hij schrijft aan Beerta en niet aan mij.’

‘Maar ik wil die brief wel graag kwijt.’

‘Dan gooi je hem maar weg!’ Hij boog zich weer over zijn werk om aan te geven dat het gesprek beëindigd was.

Woedend over de behandeling ging Maarten zijn kamer uit. In de tussenkamer zat Bavelaar met haar rug naar hem toe op haar telmachine te tikken. Hij wilde de deur uit gaan, blindelings, maar bedacht zich, draaide zich weer om en bleef bij haar bureau staan. ‘Heb jij even?’ vroeg hij.

Ze keek op, met haar linkerhand op de stapel rekeningen die ze bezig was over te tikken en de andere op het toetsenbord van de machine.

Hij ging op de stoel naast haar bureau zitten. ‘De Commissie wil dat we een eigen tijdschrift beginnen,’ hij legde de brief aan Beerta naast zich op haar bureau. ‘Hebben we daar geld voor?’ ‘En Ons Tijdschrift dan?’

‘Daar stappen we uit.’

‘Dat is goed dat je dat zegt,’ ze grabbelde een sigaret uit een pakje naast haar machine en stak die aan met haar aansteker, ‘anders had ik het gewoon overgemaakt.’

‘Van dat geld, hoeveel afleveringen kunnen we daarvan betalen?’

‘Het ligt eraan hoe dik ze zijn.’

‘Zestig bladzijden?’

Ze trok een la open, haalde er een dossier uit, bladerde met één hand in de papieren. ‘Ik kijk even hoeveel we voor een aflevering van Volkstaal betalen.’

Terwijl ze daarmee bezig was, kwam Bart de kamer binnen.

‘Maar Volkstaal wordt toch samen met de Belgen gefinancierd?’ zei Maarten.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Bart. Hij bleef achter Maarten staan.

‘Jawel,’ zei Bavelaar zonder aandacht aan de interruptie te besteden, ‘maar wij betalen de drukker.’

‘Ik moet jullie werkelijk even onderbreken,’ zei Bart zenuwachtig. ‘Het heeft haast. Er is telefoon voor je. Mevrouw Vader van de Culturele Raad wil weten hoe het met meneer Beerta is.’

Maarten draaide zich naar hem om. ‘Kun jij haar dat niet vertellen?’ vroeg hij, niet zo vriendelijk. Het irriteerde hem mateloos.

‘Ja, maar ze vraagt naar jou.’

‘Of jij of ik haar nou vertel hoe het met Beerta is.’

Bart aarzelde. ‘Ik heb toch liever dat jij het doet. Ik ben daar niet over ingelicht.’

‘Zet haar anders even over,’ zei Bavelaar.

‘Kan dat?’ vroeg Bart onzeker.

‘Op de witte knop drukken en dan mijn nummer draaien.’

‘Ik zal kijken of ik dat kan.’ Hij ging de kamer weer uit.

‘Dat je daar niet gek van wordt,’ zei ze.

‘Nee, gek word ik daar niet van. Dan ben ik nog verder van huis.’

‘Nou, ik zou er geloof ik gek van worden.’ Ze nam een rekening uit de map. ‘Van het geld dat jullie hebben kun je twee nummers van zestig bladzijden per jaar betalen.’

‘Twee nummers van zestig bladzijden.’ Hij stond op. ‘Dank je. Ik kom er nog op terug als ik de afdeling meekrijg.’ Hij nam de brief mee, verliet haar kamer en liep de gang uit naar de achtertrap. Onderweg bedacht hij zich en in plaats van de trap op te gaan ging hij de kamer van Mark Grosz binnen.

Mark Grosz zat diep voorovergebogen onder een felle lamp door een loep in een lijvige foliant te lezen. Buiten de lichtkring was zijn kamer donker. Uit de lichtschacht waarop de kamer uitkeek, viel alleen wat schemerig licht binnen.

‘Heb je even tijd?’ vroeg Maarten.

Mark keek op. ‘Hai.’ Hij legde de loep opzij. ‘Ga even zitten.’ Maarten trok een stoel opzij.

Mark stak zijn pijp in zijn mond, een pijp met een enorme kop, en keek hem geamuseerd aan terwijl hij een lucifer afstreek. De pupil van zijn rechteroog draaide onrustig rond, wat zijn blik iets onderzoekends gaf.

Maarten glimlachte. ‘De Commissie heeft mij gevraagd om een eigen tijdschrift te beginnen.’

‘Leuk.’ Hij knikte.

‘We gaan daar direct over vergaderen. Ik wou de afdeling voorstellen om jou daar ook bij uit te nodigen. Als je ervoor voelt tenminste.’

‘Dat lijkt me heel leuk.’

‘Omdat je voor eenderde bij de afdeling hoort.’

‘Graag. Hoe laat is die vergadering?’

‘Half elf. Maar alleen als de afdeling accoord gaat dus.’

‘Waarom zou die niet accoord gaan? Iedereen die meedoet is toch meegenomen?’ - hij trok zijn agenda naar zich toe en schreef het in.

‘Jawel, maar je weet nooit.’ Hij opende de deur.

‘Dan zou ik maar gewoon mijn wil opleggen,’ zei Mark met een boosaardig lachje. ‘In die dingen moet je gewoon je eigen zin doen. Daar ben je hoofd voor.’

‘Ja,’ hij lachte. Hij ging de kamer uit, nog altijd met de brief in zijn hand, en klom de trap terug naar zijn kamer. Toen hij binnenkwam, ging de telefoon op zijn bureau over. Hij nam de hoorn op. ‘Met Koning.’

‘Met Koert Wiegel.’

‘Dag Koert.’ Hij ging zitten en keek naar buiten.

‘Ik hoor daarnet van Kipperman dat Beerta een hersenbloeding heeft gehad?’ - zijn stem was ontsteld. ‘Hoe gaat het nu met hem?’

‘Slecht.’ Terwijl hij voor de zoveelste keer het verhaal afdraaide, keek hij naar de kale bomen in de tuin en naar de grijze wolken die daarboven overwoeien. Hij vroeg zich af wat er van de uil zou zijn geworden en hoe lang hij al niet meer van hem had gehoord. Dood waarschijnlijk, zoals alles doodging. ‘Ik vind het verschrikkelijk,’ verzekerde Koert.

‘Ja, het is erg.’

‘Je wilt mij wel op de hoogte houden?’

‘Ik houd je op de hoogte.’

‘Tot ziens, hè?’

‘Dag Koert.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Dat was Koert Wiegel.’ Bart kwam achter de boekenkast vandaan met een briefje. ‘Ik heb hier opgeschreven wat mevrouw Vader gevraagd heeft en wat ik daarop geantwoord heb. Ze wilde ook nog weten of meneer Beerta bloemen mag hebben. Ik heb beloofd dat je terug zou bellen zodra je daar de tijd voor hebt.’

‘Ik zal haar na de vergadering bellen.’

‘Moet je dat briefje nog hebben?’

‘Nee, dat hoeft niet.’ Hij zette zijn stoel een kwartslag om, draaide een vel briefpapier met één doorslag in zijn schrijfmachine, haalde de brief waarmee hij naar Balk geweest was opnieuw uit de enveloppe en tikte het adres over. Terwijl hij daarmee bezig was, kwam Sien uit de kaartsysteemkamer. ‘Kan ik nog even koffie gaan drinken?’ vroeg ze.

‘Ja hoor,’ zei hij, zonder om te kijken. ‘We wachten wel.’ Hij keek op de brief naast hem en tikte toen: Geachte Heer, In antwoord op uw verzoek aan de heer Beerta om nadere inlichtingen over de naam van uw familie, moet ik u tot mijn spijt meedelen dat de heer Beerta als gevolg van een vrij ernstige hersenbloeding in ieder geval voorlopig niet in staat zal zijn uw vragen te beantwoorden. Ik geef u daarom in overweging om uw vragen direct aan dr. J. Balk, de directeur van ons Bureau, te richten, die op dit gebied, naast de heer Beerta, de meest competente onderzoeker is. Hij zal u ongetwijfeld met genoegen antwoorden. Met hoogachting, voor de heer Beerta, M. Koning. Hij rolde de brief uit zijn machine, las hem nog eens over, met een intense voldoening, en tikte de enveloppe, zette zijn handtekening en legde de brief in het uitbakje.

Hij wachtte tot iedereen stil was. Elsje en Freek, aan het andere eind van de tafel, gingen het langst door. Toen ze merkten dat de anderen hun mond hielden en Maarten naar hen keek, zwegen ze abrupt. Freek wendde zich van haar af. ‘Mijn verontschuldigingen,’ zei hij tegen Maarten.

‘Is Joost er niet?’ vroeg Maarten aan Jaring, die naast hem zat.

‘Joost vroeg zich af of het wel zin had als hij erbij was.’

‘Ik vind van wel.’

‘Zal ik hem even halen?’ vroeg Manda.

‘Graag.’

Ze stond op en ging de kamer uit.

‘Halbe is er ook niet,’ merkte Jaring op.

‘De losse krachten hoeven er niet bij te zijn,’ besliste Maarten. Ze wachtten in een drukkende stilte op Manda en Joost. Maarten zat onderuitgezakt in zijn bureaustoel en keek over hun hoofden in de ruimte. Hij had nog geen idee wat hij precies zou zeggen, maar in tegenstelling tot vorige keren, maakte hij zich daar dit keer niet druk over.

Manda kwam de kamer in, gevolgd door Joost.

‘Ook goeiemorgen,’ zei Joost.

‘Dank je,’ zei Maarten droog. ‘Neem een stoel.’

Joost trok een stoel onder de tafel uit en ging naast Sien zitten. ‘Dan kunnen we beginnen,’ besliste Maarten. Hij ging overeind zitten. ‘Ik geloof dat dit de eerste keer is dat we met zijn allen bij elkaar zitten.’ Hij keek naar Jaring. ‘Dit is toch de eerste keer?’

‘Dit is de eerste keer,’ zei Jaring minzaam, met een knikje.

‘De reden is,’ vervolgde Maarten, in de ruimte kijkend, ‘dat de Commissie ons gisteren gevraagd heeft om in plaats van Ons Tijdschrift, waar we uit zijn gestapt, een eigen tijdschrift te beginnen, en ik heb beloofd om jullie dat voor te leggen.’ Hij keek naar Jaring. ‘Zo is het toch?’

‘Zo is het,’ bevestigde Jaring.

‘Bart en Ad waren er trouwens ook bij,’ zei Maarten, ‘dus die kunnen me corrigeren.’ Hij keek even in hun richting, maar Bart en Ad zwegen.

‘Mag ik daar iets over zeggen?’ vroeg Freek, zijn hand opheffend. Hij stotterde een beetje.

‘Direct. Ik wilde namelijk eerst voorstellen om Mark Grosz ook bij de vergadering uit te nodigen. Om twee redenen. In de eerste plaats omdat hij voor eenderde bij onze afdeling hoort, en in de tweede plaats omdat we de basis zo enigszins verbreden.’ Hij keek de kring rond.

‘Ik vind dat wel een goed idee,’ zei Jaring bedachtzaam.

‘Het spijt me,’ zei Bart, ‘maar ik vind noch het een, noch het ander een overtuigend argument.’

‘Bart!’ zei Maarten.

‘Ik vind Mark een heel goede collega,’ zei Bart, ‘en het is niet tegen hem persoonlijk gericht, maar Mark behoort bij Algemene Zaken, en als we hem zouden uitnodigen, dan moeten we ook de andere collega's van Algemene Zaken uitnodigen, omdat we anders zouden discrimineren.’

‘Als we Mark uitnodigen dan doen we dat natuurlijk omdat we van hem een substantiële bijdrage kunnen verwachten,’ zei Maarten. ‘Van Bekenkamp of Bavelaar of Hans Wiegersma kunnen we dat niet.’

‘Maar daar maak ik nu juist bezwaar tegen, want daarmee loop je al op de beslissing vooruit! We hebben nog helemaal niet besloten om een tijdschrift te beginnen.’

‘Dat ben ik met B-Bart eens,’ merkte Freek op. ‘Ik maak er toch wel bezwaar tegen dat iemand die niet tot de afdeling behoort meebeslist over het werk dat wij op ons nemen.’

‘Ja,’ zei Elsje, ‘zo denk ik er ook over.’

‘We zijn nu met zijn elven,’ zei Maarten, zijn irritatie over haar bijval bedwingend. ‘Als straks zes van jullie tegen en vijf voor zijn, en Mark zou zich bij die vijf voegen, dan staken de stemmen en dan zal ik de Commissie meedelen dat in de afdeling geen meerderheid te vinden is.’

‘Maar telt de stem van de voorzitter dan niet dubbel?’ wilde Sien weten.

‘Vandaag niet,’ besliste Maarten.

‘Dan b-begrijp ik toch niet waarom je met alle geweld Mark erbij wil hebben voordat de beslissing is genomen,’ zei Freek. ‘Omdat ik, als jullie wel met zo'n tijdschrift zouden willen beginnen, het voor de betrokkenheid van Mark beter vind als hij er van het begin af bij is geweest.’

‘Dus je houdt er rekening mee dat we ja zeggen!’

‘Natuurlijk houd ik daar rekening mee! Jullie kunnen ja zeggen en jullie kunnen nee zeggen.’

‘Nee, dan is het goed. Als je dat dan maar wel toegeeft.’

Maarten keek hem verbaasd aan. Hij begreep niet meer waar Freek mee bezig was.

‘En toch blijf ik het een bezwaar vinden dat Mark geen deel uitmaakt van de afdeling!’ zei Bart met nadruk.

‘Waarom?’ vroeg Maarten, hem met enig ongeduld aankijkend.

‘Omdat hij zich niet hoeft te houden aan de richtlijnen die wel voor de afdeling gelden!’

‘Wat bedoel je daarmee?’

‘Ik bedoel dat wat wij schrijven ook door ons beoordeeld wordt.’

‘Wat Mark schrijft ook.’

‘Nee, want als Mark meedoet, dan zit hij in de redactie!’

‘Als jij meedoet, zit je ook in de redactie.’

‘Dat weet ik nog zo net niet, of ik wel mee wil doen. Daar moeten we nu juist nog over praten!’

‘Ieder artikel, ook dat van de redacteuren, staat ter discussie in de redactie!’ zei Maarten ongeduldig. ‘Als een artikel, van wie ook, niet past in het redactiebeleid dan wordt het afgewezen.’ ‘Daar ben ik het absoluut niet mee eens,’ zei Sien. ‘Ik vind dat dat alleen door de hoofdredacteur moet gebeuren!’

‘Dat ben ik dan niet met je eens, Sien,’ zei Bart met een vriendelijk lachje, ‘want dat zou betekenen dat de hoofdredacteur alle macht krijgt, en dat is niet democratisch!’

‘Daar is de hoofdredacteur toch ook voor?’ zei Sien geprikkeld. ‘Met Ons Tijdschrift gaat het toch ook zo?’

‘Dat was dan ook de reden dat Maarten eruit wilde, als ik het goed heb begrepen,’ merkte Freek op.

‘Nou, dat weet ik niet hoor. Daar weet ik niks van.’

‘Zullen we over die bevoegdheden praten als jullie met het tijdschrift hebben ingestemd?’ stelde Maarten voor. ‘Het gaat er nu om of we Mark wel of niet uitnodigen. Je hebt de argumenten gehoord. Wie is daartegen?’

Bart stak zijn hand op. Elsje stak ook haar hand op, maar toen ze zag dat Freek dat niet deed, trok ze hem weer in.

‘Wie is ervoor?’

Behalve Freek en Bart stak iedereen de hand op.

‘Wil jij Mark dan even halen?’ vroeg Maarten aan Manda. Hij had moeite om een gevoel van triomf te verbergen.

‘Je moet me goed begrijpen, Sien,’ zei Bart gedempt tegen Sien, die tegenover hem zat. ‘Ik ben niet tegen een hoofdredacteur! Maar ik ben er wel tegen dat de hoofdredacteur absolute macht krijgt. Ik vind dat als er verschil van mening is, dat daar dan over gediscussieerd moet kunnen worden.’

‘Dat weet ik niet hoor,’ weerde Sien af. ‘Dat kost alleen maar tijd. Ik vind het belangrijker dat ik aan mijn onderzoek kan werken.’

‘Aan mijn onderbroek kan werken,’ verbeterde Joop. Ze giechelde, maar hield dat weer in.

Rond de tafel werd geglimlacht.

‘Ja, dat vind ik natuurlijk ook,’ zei Bart met een toegeeflijke glimlach, de opmerking van Joop negerend, ‘maar als je de hoofdredacteur alle macht geeft, zonder dat daar over gediscussieerd kan worden, dan loop je het risico van eenzijdigheid.’ ‘Nou, daar ben ik dan niet zo bang voor,’ zei Sien.

De anderen luisterden zwijgend, zonder zich in de discussie te mengen.

Manda kwam de kamer weer in, gevolgd door Mark, Mark met zijn pijp in zijn mond, zijn hand aan zijn pijp. Ad trok een stoel tussen hem en Freek onder de tafel uit. Mark ging zitten en keek monkelend naar Maarten. ‘Is het gelukt?’

‘Je bent in ieder geval welkom,’ zei Maarten glimlachend. ‘Je mag hier alleen niet roken, omdat Bart dan last krijgt van zijn ogen.’

‘Neem me niet kwalijk, Bart,’ verontschuldigde Mark zich, zich naar voren buigend om Bart te kunnen zien. Hij legde zijn pijp op tafel.

‘Ik vind het ook heel vervelend, Mark,’ zei Bart glimlachend, ‘maar ik kan er echt niets aan doen.’

‘Je weet al waar het over gaat,’ zei Maarten, zich tot Mark richtend, ‘de Commissie heeft mij gevraagd om met een eigen tijdschrift te beginnen, nadat Beerta en ik in een brief hadden voorgesteld om uit de redactie van Ons Tijdschrift te stappen. Ik heb beloofd om dat verzoek aan jullie voor te leggen. Daar gaat het eerst over.’

‘Dat moeten we natuurlijk doen,’ vond Mark. ‘Daar zal iedereen het toch wel mee eens zijn?’

‘Dat weet ik niet, of ik het daar wel mee eens ben,’ zei Freek. ‘Als Maarten uit de redactie van Ons Tijdschrift stapt, dan is dat zijn z-zaak. Ik vind niet dat wij dan voor de gevolgen moeten opdraaien.’ Hij keek verontwaardigd naar Mark.

‘Dat ben ik met Freek eens,’ zei Bart. ‘Ik vind dat we eerst hadden moeten discussiëren over de vraag of het wel zo verstandig is geweest om uit de redactie van Ons Tijdschrift te stappen. Daar zijn wij als afdeling niet officieel over ingelicht.’

‘Ik heb de brief laten rondgaan voor ik hem verzonden heb,’ zei Maarten.

‘Maar we hebben er niet over vergaderd! Daar hadden we dan toch eerst over moeten vergaderen!’

‘Als een van jullie gezegd had dat hij of zij daarover wilde vergaderen, dan was dat gebeurd,’ zei Maarten geïrriteerd.

‘Waarom is dat dan niet gebeurd?’

‘Omdat niemand dat gevraagd heeft!’

‘We konden toch ook niet weten dat dit de consequentie zou zijn?’

‘Dat wist ik ook niet.’

‘Maar ik heb het wel voorspeld!’

‘Ja. Jij hebt het voorspeld.’ Het klonk ironisch.

‘Dus we hadden er wel over kunnen discussiëren! Nu hebben we niet de gelegenheid gekregen om te zeggen dat we daartegen zijn.’

‘Goed!’ zei Maarten ongeduldig. ‘Als één van jullie in mijn plaats in de redactie van Ons Tijdschrift wil gaan zitten, dan ben ik bereid om naar de Commissie te gaan en mijn functie ter beschikking te stellen. Ik doe het niet meer. Ik wil niet langer verantwoordelijk zijn voor Ons Tijdschrift!’

‘Daarmee maak je je er wel heel gemakkelijk van af,’ vond Freek.

‘Dat zie ik niet in!’

Er viel een stilte.

Maarten keek de kring rond. Hij was geïrriteerd en dat maakte hem gespannen. ‘Is er iemand van jullie die in mijn plaats in de redactie van Ons Tijdschrift wil gaan zitten?’

Niemand zei iets.

‘Moet ik het in stemming brengen? Willen jullie dat ik de vergadering verlaat, zodat je er zonder mij over kunt praten?’

Het bleef stil.

‘Dan neem ik aan dat iedereen het ermee eens is en dat we niet langer over dit punt hoeven te discussiëren.’

‘Dat heb ik niet gezegd, dat ik het ermee eens was,’ zei Freek verontwaardigd.

‘Nee,’ viel Bart hem bij. ‘Je legt ons woorden in de mond die we niet hebben uitgesproken.’

‘Maar je bent het er dan toch wel mee eens dat we er niet meer over hoeven te discussiëren?’ zei Maarten ongeduldig.

‘Alleen omdat dat geen zin meer heeft,’ zei Freek, ‘maar ik voel me wel voor het blok gezet.’

‘Dat voel ik ook zo, Freek,’ zei Bart, zich wat naar voren buigend om Freek te kunnen zien.

‘Ik heb het genoteerd,’ zei Maarten sarcastisch. ‘We zijn dus terug bij de vraag die ik daarstraks stelde, of jullie wel of niet bereid zijn om een eigen tijdschrift te beginnen.’

‘Daar ben ik dus tegen!’ zei Freek.

‘Ik ben ervoor,’ zei Mark.

‘Freek is ertegen!’ stelde Maarten vast, de bijval van Mark negerend. ‘Waarom?’

‘Omdat ik geen zin heb om me voor het k-karretje van de C-Commissie te laten spannen,’ hij sperde zijn ogen wijd open. ‘Ik heb wel wat anders te doen.’

‘Ja, ik ben er ook tegen,’ zei Elsje.

‘Waarom?’

‘Eigenlijk om dezelfde reden als Freek.’

‘Je wilt je niet voor het karretje van de Commissie laten spannen.’ Het scheelde weinig of hij had ook het stotteren van Freek herhaald.

‘Ja... of nee natuurlijk.’

‘Nog meer die ertegen zijn?’ vroeg Maarten, de tafel rondkijkend.

‘Krijg ik ook nog de gelegenheid om te zeggen waarom ik ervoor ben?’ vroeg Mark een beetje kwaad.

‘Straks. Eerst de mensen die ertegen zijn.’ Hij keek afwachtend de tafel rond.

‘Mogen we ook eerst weten wat de consequenties zijn als we tegen zijn?’ vroeg Bart.

‘Dan ga ik naar de Commissie en dan zeg ik dat jullie tegen zijn, dus dat het niet doorgaat.’

‘Dan schuifje wel de verantwoordelijkheid op ons af.’

‘Dan leg ik de verantwoordelijkheid waar die ligt!’

‘Waarom zeg je dan niet dat jij er zelf tegen bent? Daar hoef je ons toch niet voor te gebruiken?’

‘Omdat ik daar geen argumenten voor heb! Ik vind dat verzoek een ramp natuurlijk, maar ik vind het wel legitiem. Als wij uit Ons Tijdschrift stappen, dan mag de Commissie eisen dat daar iets voor in de plaats komt.’

‘Mag ik nu even?’ vroeg Mark. ‘Ik vind het namelijk helemaal geen ramp.’

‘Mark!’ zei Maarten.

‘Ik begrijp niet dat jullie met zoveel bezwaren komen. Volgens mij moeten we zo'n voorstel met beide handen aangrijpen. Zo'n kans krijg je niet nog eens.’ Hij keek heen en weer van Freek naar Bart.

‘Ik heb niet zoveel bezwaar tegen een eigen tijdschrift, Mark,’ zei Bart vriendelijk. ‘Ik ben alleen van mening dat wij daar met onze huidige werkzaamheden geen tijd voor hebben. We moeten er toch ook voor oppassen dat we niet overbelast raken.’

‘Dan doe je van dat andere wat minder,’ zei Mark geamuseerd. ‘Dan verkijk je je toch op het ijzeren systeem dat hier heerst.’

‘O, is het dat?’ Hij gniffelde in zijn baardje.

‘Zijn er nog andere argumenten voor of tegen?’ vroeg Maarten.

‘Als het niet gaat ten koste van het onderzoek,’ zei Sien.

‘Ik ben wel voor,’ zei Manda.

‘Ik ook,’ zei Tjitske.

‘Dan breng ik het verzoek van de Commissie in stemming,’ besliste Maarten.

‘Maar moeten we dan niet eerst ook nog over de inhoud praten?’ vroeg Bart.

‘Dat doen we daarna,’ zei Maarten beslist. ‘Eerst de principebeslissing. Wie is ertegen?’

Alleen Freek stak zijn hand op. Elsje aarzelde. Ze keek naar Freek, maar deed het toch maar niet.

‘Wie is ervoor?’ Hij stak zelf zijn hand op en keek naar de handen rondom. ‘Dan is het voorstel aangenomen,’ stelde hij met enige voldoening vast, ‘met alleen de stem van Freek tegen.’ Hij wendde zich tot Freek. ‘Wil je dat ik dat meedeel aan de Commissie, zodat je van eventuele verplichtingen ontslagen wordt?’ Het klonk boosaardig.

‘Nee, ik doe wel mee natuurlijk,’ zei Freek verontwaardigd. ‘Ik ben alleen tegen.’

‘Zo denk ik er eigenlijk ook over,’ viel Bart hem bij.

‘Goed, maar in de praktijk maakt dat dus geen verschil. De inhoud!’ Hij keek de kring rond. ‘Ik stel voor om de inhoud zo dicht mogelijk te laten aansluiten bij het systeem, zoals Bart dat noemt. Dat betekent dat de kern van elk nummer wordt gevormd door litteratuurinformatie, dat zijn dus de samenvattingen van alle boeken en tijdschriftartikelen die wij in handen krijgen voor zover ze voor het vak van belang zijn. Het werk dus dat we altijd al doen, eventueel aangevuld met handschriften en interviews. En dat we er daarnaast naar zullen streven om in elk nummer in ieder geval één artikel te plaatsen dat een indruk geeft van het onderzoek dat hier gedaan wordt. Is dat wat?’

‘Waarom zullen we niet alleen artikelen plaatsen?’ vroeg Tjitske.

‘Dat ben ik met Tjitske eens,’ zei Bart. ‘Ik zou me ook liever beperken tot artikelen.’

‘Het is toch de bedoeling dat we een wetenscháppelijk tijdschrift maken?’ viel Sien hem bij.

Het verzet op dit punt verraste Maarten. Hij vond het idioot dat mensen die nog nooit een artikel hadden geschreven met een dergelijk voorstel kwamen, maar hij deinsde ervoor terug om dat als argument te gebruiken en dat bracht hem in verwarring. ‘Dat betekent dat we vijf tot zes artikelen van twintig bladzijden per jaar moeten produceren,’ zei hij langzaam.

‘Nou, wat hindert dat?’ zei Tjitske. ‘We zijn toch met zijn twaalven?’

‘Dan zou ik toch wel schriftelijk de garantie willen hebben dat we van alle overige werkzaamheden ontslagen worden,’ merkte Bart op.

‘Nou, dat weet ik niet hoor,’ zei Joop. ‘Daar ben ik niet voor aangenomen.’

‘Ik bedoel natuurlijk dat de wetenschappelijke ambtenaren dat moeten doen,’ zei Tjitske.

‘Daar zijn er maar zes van,’ wees Freek haar terecht, ‘als ik tenminste Jaring mag meetellen.’

‘Nee, mij mag je niet meetellen,’ zei Jaring glimlachend.

‘Vijf dan,’ concludeerde Freek.

‘We kunnen toch zeker wel elk jaar één artikel produceren?’ vond Mark.

‘Dat weet ik niet, Mark,’ zei Bart, zich naar voren buigend. ‘Dan moeten we toch eerst van onze andere verplichtingen ontslagen worden.’

‘Daar is natuurlijk geen sprake van,’ greep Maarten in. ‘Als je wetenschappelijk ambtenaar bent, moet je net zo goed je litteratuur bijhouden en het is een kleine moeite om daar verantwoording van af te leggen. Bovendien hebben we ook een voorlichtende functie. We zijn het enige tijdschrift op ons vakgebied. Abonnees moeten bij ons kunnen vinden wat er op ons terrein voorhanden is.’

‘Daar is de Documentatie nu juist voor,’ wierp Bart tegen.

‘Voor de Documentatie is dat te zwaar. Bovendien zijn die nog in opleiding en dat is óók de taak van de wetenschappelijk ambtenaren.’

‘Zie je wel dat we toch eerst over de inhoud hadden moeten praten?’ zei Bart ontstemd.

‘Was je dan tegen geweest?’

‘Dat weet ik niet. Dat kan ik zo niet zeggen.’

‘Nog iemand over dit onderwerp?’ vroeg Maarten, de tafel rondkijkend.

‘Als het betekent dat ik van Bart geen artikelen mag schrijven omdat ik documentalist ben,’ zei Sien snibbig, ‘dan maak ik daar bezwaar tegen!’

‘Dat heb ik niet zo bedoeld, Sien,’ zei Bart geschrokken. ‘Ik heb er alleen bezwaar tegen dat ik het werk van de Documentatie moet doen.’

‘Iedereen doet hier in principe alles,’ kapte Maarten af, ‘binnen de grenzen van zijn of haar mogelijkheden. Ik breng mijn voorstel in stemming. Wie is er voor een tijdschrift waarin de nadruk op de litteratuurinformatie ligt?’

Jaring, Joop, Ad en Manda staken hun hand op.

‘Vijf!’ stelde Maarten vast. ‘Wie is voor een tijdschrift dat alleen uit artikelen bestaat?’

Sien, Elsje, Freek, Mark, Bart en Tjitske staken hun hand op.

‘Joost?’ informeerde Maarten.

‘Ik onthoud me liever.’

‘Je weet het niet.’

‘Inderdaad.’

‘Zes dus,’ zei Maarten. Hij verborg zijn ontstemming.

‘Met de aantekening dat ik dan van mijn overige verplichtingen ontslagen wil worden,’ merkte Bart op.

‘Dat kan dus niet, maar je kunt ze wel efficiënter proberen te doen.’

‘Daar zou ik dan wel graag nog eens een gesprek met je over willen hebben.’

‘Goed.’ Hij wendde zich weer tot de vergadering. ‘We spreken af dat we prioriteit geven aan de artikelen, maar dan met behoud van onze taak op het gebied van de litteratuurinformatie. Zolang de Documentatie die niet alleen kan verzorgen, springen de wetenschappelijk ambtenaren bij. Kritische recensies vallen in ieder geval onder de taak van de wetenschappelijk ambtenaren. Ik zal daarover een gedetailleerd voorstel maken, dat we daarna weer bespreken. Accoord?’

Niemand zei wat.

‘Is er nog iets anders?’

‘Ja, de kwestie van de verantwoordelijkheid,’ herinnerde Sien hem.

‘Het is ons tijdschrift,’ hij begreep niet waar ze heen wilde, ‘we zijn dus allemaal verantwoordelijk, als afdeling.’

‘Maar wie zijn dan de redacteuren?’

‘Dat zijn we allemaal.’

‘Er moet toch iemand verantwoordelijk zijn? Ik wil geen redacteur zijn. Dan zou ik over de bijdragen van anderen moeten oordelen.’

‘Je hoeft geen oordeel te geven.’

‘Dus er is ook geen hoofdredacteur?’

‘Moet er een hoofdredacteur zijn?’ vroeg Maarten aan de vergadering.

‘Ik dacht dat Jaring en jij dat waren,’ zei Freek. ‘Jullie hebben toch de eindverantwoordelijkheid voor de afdeling?’

Maarten keek naar Jaring. ‘Zijn wij hoofdredacteur?’

Jaring glimlachte. ‘Ik heb er geen bezwaar tegen.’

‘Jaring en ik zijn hoofdredacteur,’ zei Maarten tegen Sien.

‘Dan weet ik waar ik me aan te houden heb,’ zei ze.

Maarten keek de tafel rond. ‘Nog iets?’

Niemand zei iets.

‘Zullen we dan vandaag over een week opnieuw vergaderen over de naam en over de formule? Ik zal zorgen dat jullie dan een stuk hebben met een voorstel. Goed?’

Niemand reageerde.

‘Goed dus,’ concludeerde Maarten. ‘Dan sluit ik de vergadering.’ Hij schoof zijn stoel achteruit, stond op, nam zijn papieren mee en liep naar zijn bureau. Terwijl de anderen zich verspreidden, keek hij, staande achter zijn bureau, in gedachten op zijn schrijfblad. Hij was leeg en mismoedig, zonder dat hij wist waarom. Een snel opkomende weerzin tegen alles.

‘Ik zei wel dat het goed was,’ zei Manda - ze was zonder dat hij het gemerkt had naar zijn bureau gekomen - ‘maar volgende week kan ik niet, want dan heb ik rijles. Kan het niet verzet worden?’

Hij keek haar aan, van ver komend. ‘Rijles?’ herhaalde hij vol afschuw. ‘In een auto?’

‘Ja,’ ze lachte. ‘Dat mag eigenlijk niet, hè?’

‘Nee. Dat mag helemaal niet! Voor rijlessen verzet ik geen vergadering.’ Hij lachte gemeen.

Ze moest lachen. ‘Je hebt gelijk. Dat zou ik ook zeggen.’ Ze ging de kamer uit.

Hij keek op zijn horloge en stelde vast dat het tijd was voor de lunch, tien voor half één. Hij haalde een blad doorslagpapier uit zijn la en legde dat op zijn schrijfblad.

‘Je hebt een goed middel in handen gekregen om ons onder druk te zetten,’ zei Ad, die alleen in de kamer was achtergebleven. In zijn stem was duidelijk leedvermaak.

‘Hoe moeten we dat tijdschrift eigenlijk noemen?’ vroeg Maarten, de opmerking negerend.

‘Het Bulletin?’ opperde Ad.

*

‘Kan ik je nu dan misschien even spreken?’ vroeg Bart. Hij stond bij Maartens bureau. Ad had zich ziek gemeld. Ze waren alleen in de kamer.

‘Ik kom,’ zei Maarten. Hij tikte de zin af, stond op en ging aan het hoofd van de tafel zitten.

Bart zette zich met een papiertje en een pen bij hem.

‘Zeg het maar.’

‘Ik wou graag dat je me precies opgaf welke werkzaamheden ik mag afsluiten.’ Hij zette een 1. op zijn papiertje en keek Maarten afwachtend aan.

‘Afsluiten kan natuurlijk niet.’

Bart keek hem pijnlijk getroffen aan. ‘Ik zal toch tijd vrij moeten maken voor de werkzaamheden aan het tijdschrift?’

‘Ja, door wat je doet efficiënter te doen.’

‘Dus je vindt dat ik het niet efficiënt doe.’

‘Dat weet ik niet, dat kun je alleen zelf beoordelen.’

‘Hoe kan ik dat nou zelf beoordelen?’ zei Bart enigszins wanhopig. ‘Je kunt toch niet van me verwachten dat ik van mezelf zeg dat ik de dingen niet efficiënt doe?’

‘Maar dat gebeurt toch iedere keer als je er werk bij krijgt, dat je dan op je andere werkzaamheden moet bezuinigen?’

‘Daarom kan ik er dan ook geen werk meer bij doen. Ik kan niet nog meer bezuinigen.’

‘Je kunt altijd meer bezuinigen.’

‘Maar hoe dan? Geef dan eens een voorbeeld.’

Maarten zweeg. Bart controleerde de mappen met knipsels en de tijdschriftenmappen van Tjitske. Hij behandelde een deel van de verzoeken om inlichtingen, en hij nam de antiquariaatscatalogi en de boekaankondigingen door voor de bibliotheek. ‘Waar gaat de meeste tijd in zitten?’ vroeg hij.

Bart dacht na. ‘Ik denk het werk voor de bibliotheek.’

‘Hoeveel tijd kost je dat?’

‘Gemiddeld een paar uur per dag.’

‘Dat is veel.’

‘Je hebt me dat zelf opgedragen!’ Hij was verontwaardigd.

‘Jawel. Omdat jij daarin veel beter bent dan Ad en ik.’

‘Maar dan kun je me achteraf ook niet verwijten dat het te veel tijd kost.’

‘Dat doe ik ook niet. Ik vraag me alleen af of je daarop niet wat kunt bezuinigen.’

‘Ik zou niet weten hoe. Dat moet jij dan maar zeggen.’

‘Hoeveel antiquariaatscatalogi komen er per week binnen?’ Hij negeerde de opmerking.

‘Hoe kan ik dat nou zeggen. Dat is heel verschillend.’

‘Gemiddeld!’

‘Toch wel een stuk of tien,’ schatte Bart onwillig.

‘Die lees je door.’

Bart gaf daar geen antwoord op. Hij keek Maarten argwanend aan.

‘Ook de rubrieken die zo op het oog niets voor ons zijn?’

‘Omdat het mij meermalen overkomen is dat daar boeken tussen stonden die voor ons van belang waren,’ verdedigde Bart zich.

‘Je streept aan wat voor ons van belang kan zijn,’ vervolgde Maarten onverstoorbaar.

‘Ja.’

‘En dan?’

‘Dan probeer ik over die boeken nadere informatie te krijgen door er een bespreking bij te zoeken of door het op te vragen in de Universiteitsbibliotheek, zodat ik mezelf een oordeel kan vormen.’

‘En die informatie tik je uit op een briefje voor Ad en mij, zodat we kunnen beslissen.’

‘Ja,’ zei Bart onwillig.

‘Rendeert dat?’

‘Hoe kan ik dat nou zeggen?’

‘Omdat er vaak dagen overheen gaan,’ verduidelijkte Maarten, ‘en dan is het boek vaak al weg. Dan heb je het voor niets gedaan.’

‘Je geeft me wel een koude douche.’ Hij was nu duidelijk ontstemd. ‘Je suggereert dus dat ik alles voor niets doe!’

‘Nee, ik wil weten of jij vindt dat het rendeert.’

‘Dat kan ik niet zeggen. Dat moet jij zeggen!’

‘Hoe kan ik dat nou zeggen?’ Hij moest moeite doen om zijn groeiende irritatie te verbergen. ‘Jij doet het werk toch?’

‘Dan moet je maar zeggen hoe het anders kan.’

‘De enige die dat kan beoordelen ben jij.’

‘En ik weet het dus niet!’ zei Bart koppig.

Maarten zweeg. Als hij nu zou zeggen dat hij zelf zo'n catalogus in een minuut of tien doorliep, en op de gok, op de titel, of op de auteur, al naar zijn muts stond, soms veel, soms weinig, soms slecht, soms goed aanschafte, dan zou Bart waarschijnlijk ter plekke dood blijven. ‘Als je je nu eens beperkte tot de catalogi en de rubrieken die voor ons van belang zijn,’ probeerde hij, ‘en je zoekt alleen informatie bij boeken van meer dan honderd gulden.’

‘En dan zeker het risico lopen dat meneer Balk met het boek in zijn hand omhoog komt stuiven omdat hij de aanschaf niet verantwoord vindt.’

‘Dat vang ik dan wel op.’

‘Dan moet jij ook maar de beslissing nemen, want dat kan ik niet. Ik kan niet van tevoren al zeggen of een catalogus voor ons van belang is. Dat weet ik pas achteraf.’

‘Hoe stel je je dat voor?’ vroeg Maarten, hem aankijkend.

‘Als jij in de catalogi de titels aanstreept waarover je nadere informatie wilt hebben, dan wil ik die wel voor je opzoeken.’

Maarten dacht na. Hij zag geen andere oplossing dan voortaan zelf de catalogi te doen, hoewel hij er weinig zin in had. ‘Goed,’ besliste hij. ‘Ik zal ze voortaan voorbewerken.’

‘Dat is niet omdat ik het niet zelf wil doen,’ verzekerde Bart, ‘maar omdat je kritiek hebt op mijn manier van werken.’

‘Ik heb geen kritiek, maar we zoeken naar een mogelijkheid om jou meer ruimte te geven.’

‘Maar alleen omdat jij vindt dat we met een eigen tijdschrift moeten beginnen.’

‘Laten we het daar maar op houden.’ Hij stond op. ‘Het kan me niet schelen.’ Hij ging weer achter zijn schrijfmachine zitten en las over wat hij zojuist getikt had. In zijn achterhoofd vroeg hij zich af of het hem echt niet schelen kon. Hij wist het niet. Het deed ook niet ter zake. Hij had hem zelf aangesteld en hij troostte zich met de gedachte dat iedereen de mensen krijgt die hij verdient.

*

Het huis had een intercom. Hij drukte op de bel. Het duurde even. Er klikte iets in de microfoon. ‘Ja,’ zei de stem van Kaatje Kater, argwanend.

‘Koning.’

‘O ja. Het is op de tweede etage.’ Tegelijkertijd klonk een zoemer. Hij duwde de deur open en ging de hal in. Een vloer van rode tegels, een stenen trap. Haar deur stond open. Ze kwam pas tevoorschijn toen hij bijna boven was, net als Frans Veen. Toen ze hem zag moest ze lachen, alsof er wat belachelijks aan hem was. ‘Je hebt de brieven bij je?’

‘Dag mevrouw Kater,’ zei hij, vormelijker dan hij bedoelde. Haar uitgelatenheid maakte hem als altijd onzeker. Hij aarzelde, niet goed wetend of hij haar een hand moest geven.

‘Hang hier je jas maar,’ zei ze, op de kapstok wijzend.

De kamer waarin ze hem voorging stond vol porselein: potten, potjes, kannetjes, schalen, vazen. Ze namen zeker de helft van het vloeroppervlak in beslag, met daartussen, uitgespaard, een paadje naar de achterkamer, zo smal dat hij moest oppassen om nergens op te trappen. In de achterkamer lagen overal, op de tafels, op de stoelen, op de grond, op de divan, stapels boeken. ‘Ga zitten,’ zei ze, op de enige stoel wijzend waarop geen boeken lagen. De stoel stond met zijn rug tegen de boekenkast, naast een stuk of wat schilderijen, die daar een voorlopige plaats hadden gevonden. Ze ontruimde een tweede leunstoel, een paar meter van hem af, voor een grote, met een perzisch kleed bedekte tafel, waarop tussen schalen en vazen een werkplek was ingericht. ‘En?’ - ze keek hem geamuseerd aan.

Hij haalde de brieven uit zijn zak en vouwde ze open. ‘Het zijn twee brieven,’ zei hij, opstaand. ‘Een voor Pieters en Nelissen, en een voor de leden van de Redactieraad.’ Hij gaf ze haar.

Ze lachte. ‘Zeg maar waar ik moet tekenen!’

Hij wees haar de plaats aan, naast de zijne. Ze nam ze mee naar haar schrijfblad op de tafel en zette met een paar krassen twee enorme handtekeningen. ‘Zo,’ zei ze tevreden, de brieven teruggevend, ‘en nu wil je zeker wel een borrel!’

‘Graag,’ zei hij, enigszins verrast door de onconventionele aanpak.

‘Wat wil je hebben?’

‘Hebt u jenever?’

‘Ik zal eens kijken!’ Ze liep neuriënd de kamer uit.

Hij deed de brieven in hun enveloppen, stak ze terug in zijn zak, en ging weer zitten. In de keuken viel het neuriën even stil. De deur van de koelkast werd dichtgeslagen. Hij keek naar de schilderijen aan de wand tegenover hem en stelde vast dat een daarvan van Charley Toorop moest zijn. Tegen de muur stonden nog meer schilderijen, waarvoor daarboven geen plaats was gevonden.

‘Ik heb alleen nog sherry,’ zei ze, de kamer inkomend. ‘Denk je dat dat genoeg is?’ Ze hield een fles omhoog die nog voor driekwart gevuld was.

‘Dat moet genoeg zijn,’ vond hij.

‘Dat dacht ik toch ook. We moeten er niet meteen een slemppartij van maken.’ Ze wendde zich neuriënd af, haalde twee glazen uit een buffet in de hoek bij het raam, schonk ze in op de tafel en bracht hem het zijne. ‘Zo!’ Ze ging zitten en moest lachen. ‘Op het nieuwe tijdschrift zullen we maar zeggen. Heeft het al een naam?’

‘We denken over Het Bulletin,’ zei hij op goed geluk.

‘Je bent wel bescheiden, maar enfin, dat moet je zelf weten.’ Ze nam een flinke slok en keek hem geamuseerd aan. ‘Nou moet je me toch eens vertellen. Als de Commissie het nou eens niet goed had gevonden dat je uit Ons Tijdschrift ging, wat dan?’

‘Dan had ik gevraagd om in mijn plaats een ander aan te wijzen.’

‘Ja, luister eens, daar voel ik natuurlijk niets voor.’

‘Het zou toch de enige mogelijkheid geweest zijn.’

‘En wat had je dan zelf gedaan?’

‘Ik was gewoon gebleven.’ Hij begreep niet goed waar ze heen wilde.

‘Maar luister nou eens. Hoe zit dat dan? Je hebt al een keer gezegd, in een dergelijk conflict, dat je wegging.’

‘Dat was met Zuid-Afrika, dat was mijn persoonlijke verantwoordelijkheid. En in dit geval gaat het om een wetenschappelijke verantwoordelijkheid.’

Ze schudde haar hoofd. ‘Daar begrijp ik niets van. Ik zou nou juist zeggen dat je weggaat als je het wetenschappelijk niet verantwoorden kunt en dat je persoonlijk nog wel wat geven en nemen kunt.’

‘Nee,’ zei hij beslist.

‘Leg dat dan eens uit!’

Hij probeerde na te denken, nam een slok, maar de situatie was te ongewoon om scherp te kunnen denken. ‘Ja,’ zei hij.

Ze moest daarom lachen. ‘Je weet het dus niet.’

‘Jawel. Zuid-Afrika was een kwestie van geweten en dit is een kwestie van strategie. Over de strategie beslist uiteindelijk de Commissie, over mijn geweten ga ik.’

‘Maar je wetenschappelijke standpunten hebben toch net zo goed met je geweten te maken?’

‘Nee!’ zei hij beslist. ‘Dat wil zeggen...’ hij aarzelde.

Ze moest lachen. ‘Zie je! daar heb je het al! En dat begrijp ik nou niet!’ Ze nam de fles van de tafel achter zich en schonk zichzelf opnieuw in. ‘Jij ook nog?’ vroeg ze, de fles ophoudend. ‘Graag,’ zei hij uit zijn stoel opstaand om haar zijn glas te brengen.

Zodra hij de voordeur achter zich had dichtgetrokken, zette hij het op een rennen, in de richting van de Stadionweg, tot hij aan het eind van haar straat buiten adem zijn pas moest inhouden. Nu eens lopend, dan weer dansend, met grote, zwevende passen, bewoog hij zich door het donker tussen de rondtuimelende lichten van het verkeer, af en toe grinnikend in zichzelf van ingehouden plezier. Ergens in de ruimte, aan de rand van een plantsoentje, stuitte hij op een brievenbus. Hij herinnerde zich de brieven, hield abrupt zijn pas in, deed een stap terug om zich ervan te vergewissen dat het inderdaad een brievenbus was, en zocht in zijn zakken tot hij ze gevonden had. Staande in het licht van een lantaarn, langzaam voor- en achteruit zwaaiend, las hij ze aandachtig nog een keer door, vol instemming, maar zonder een woord te begrijpen, likte ze dicht en wierp ze met grote zekerheid in de daarvoor bestemde gleuf, waarna hij het opnieuw op een lopen zette, een brede straat door, in een nevel van lichten, behendig uitwijkend voor de lichamen van voorbijgangers, zonder zich ook maar één keer te vergissen. Macht! Hijgend werkte hij zich tegen een brug omhoog, rolde er aan de andere kant weer af, hield zijn pas weer in en bleef abrupt stilstaan aan de rand van een brede straat, vol auto's, turend naar de stoplichten die ongeveer op rood stonden. Een jongetje naast hem sprak hem aan: ‘Meneer, weet u waar de Ceintuurbaan is?’ Drie jongetjes van een jaar of twaalf met leren vesten. De manier waarop ze grijnzend naar hem keken, beviel hem niet. Hij had bovendien het vage vermoeden dat dit de Ceintuurbaan was, of in ieder geval zoiets. ‘Nee,’ zei hij nors. Op hetzelfde ogenblik versprongen de lichten en stapte hij over. ‘Lul! Kut! Lul!’ riep het jongetje achter hem. ‘Stop hem erin! Zullen we je in elkaar slaan?’ Bij het horen van die woorden ontstak hij in grote woede. Twaalf jaar! Hij wilde omkeren om ze dood te slaan, maar hij wist zich te beheersen. Ziedend van woede bereikte hij de overkant en het duurde nog geruime tijd voor hij zichzelf weer in bedwang had. De jeugd! Geen wonder dat de beschaving naar de bliksem gaat, dacht hij grimmig. Die gedachte bracht hem terug in de werkelijkheid. Hij voelde zich plotseling oud.

*

‘O, ben jij daar?’ riep Karel Ravelli door de telefoon. ‘Ik had je net willen opbellen.’

‘Hoe gaat het met Anton?’ vroeg Maarten.

‘Goed! Of eigenlijk helemaal niet goed natuurlijk want hij zou beter dood kunnen zijn. Maar hij heeft een keer geglimlacht en hij reageert nu ook een beetje.’

‘Dat is mooi.’

‘Nou ja, mooi! Zoveel moet je je daarbij nou ook weer niet voorstellen! Hij beweegt zijn hoofd!’

‘Hij praat niet.’

‘Nee, praten,’ hij moest hard lachen, ‘daar is geen sprake van. Hij kan knikken en nee schudden, dus als je veel geduld hebt en weet wat hij zeggen wil, dan kun je een beetje met hem communiceren, maar dan moet je wel enorm veel geduld hebben!’ ‘Wat zegt de neuroloog daarvan?’ - hij keek naar de verlichte ramen aan de overkant van de gracht. Op de eerste etage had zich een groot aantal mensen verzameld, die in de kamer heen en weer liepen. Er werd gezoend en er werden handen geschud.

‘Die zegt dat het nog wel een paar maanden kan duren! Een paar maanden! Je moet er niet aan denken! Ik houd dat niet vol!’

Maarten zweeg.

‘Maar waar ik nou over had willen opbellen,’ riep Karel. ‘Ben je daar nog?’

‘Ja, ik ben er nog.’

‘Ik wou je vragen of jij ook niet eens naar hem toe kunt gaan.’ ‘Wil hij dat dan wel?’

‘Dat heb ik hem gevraagd natuurlijk! En als ik je naam noem, begint hij te huilen!’

‘Wanneer zijn de bezoekuren?’ - hij trok een blocnote naar zich toe en pakte een pen.

‘Ja, daar gaat het nou om!’ riep Karel. ‘De bezoekuren zijn 's middags van half drie tot vier en 's avonds van zeven tot acht, maar ik wou je vragen of jij niet een vaste dag voor je rekening kunt nemen, voor jou en voor de mensen van het Bureau. Ik heb een soort rouleersysteem gemaakt van al zijn vrienden en kennissen. Heb je een voorkeur voor een bepaalde dag?’

Maarten aarzelde. ‘Wanneer ga jij?’

‘Ik wou me voorlopig beperken tot de coördinatie! Misschien ga ik er nog wel een keer naartoe, maar ik kan het eigenlijk niet meer aanzien.’

Maarten reageerde daar niet op.

‘Dus zeg het maar!’ zei Karel. ‘Jij bent de eerste!’

‘Geef mij de dinsdag dan maar,’ besliste Maarten.

*

‘Je vader is overleden, hè?’ zei Frans schuchter terwijl ze samen door de gang naar de trap liepen.

‘Ja, die is overleden,’ zei Maarten.

‘Nog wel gecondoleerd.’

‘Dank je.’

‘Ja, dat zeggen ze dan, hè?’

‘Ja, dat zeggen ze.’ Hij glimlachte, sprong voor Frans uit met twee treden tegelijk de trap op, maakte de voordeur open en wachtte hem op in het portaaltje met de deurknop in zijn hand.

Frans hing zijn jas aan de kapstok, hing zijn schoudertas weer om en liep voor Maarten door de gang naar de kamer. Als er iemand achter hem liep, wiegde hij altijd, kennelijk uit verlegenheid. ‘Ha,’ zei hij, de kamer binnenkomend.

Nicolien keek glimlachend om. ‘Dag Frans.’

Hij maakte zijn tas open en haalde er een zakje uit. ‘Dit heb ik voor jullie meegebracht.’

Ze keek in het zakje. ‘Gember!’ zei ze verrast. ‘Lekker!’

‘Ja, dat leek me wel lekker.’ Hij zette zijn tas naast de stoel waar hij altijd zat, streelde Jonas, die op de divan zat, over zijn kop, bukte zich naar Marietje, die in de mand voor de centrale verwarming lag, om haar ook te aaien, en ging zitten.

Maarten zette zich op de divan en pakte zijn pijp. ‘Beerta heeft een hersenbloeding gehad.’

‘O,’ zei Frans.

‘Hij ligt in de Boerhaavekliniek.’

‘Wil je koffie, Frans?’ vroeg Nicolien. Ze stond op.

‘Ja graag.’ Hij wendde zich tot Maarten. ‘Ja, neem me niet kwalijk, maar ik was niet zo gesteld op Beerta. Hij heeft ook nooit meer iets van zich laten horen, toen.’

‘Nee, dat weet ik.’ Hij stopte aandachtig zijn pijp. ‘Hij is half verlamd en het schijnt dat zijn spraakcentrum verwoest is. Hij ligt almaar te huilen volgens Karel Ravelli.’

‘O. Ja. Ja, dat lijkt me ook niet zo leuk eigenlijk.’

‘Nee, dat lijkt me ook niet. Ik ga dinsdag naar hem toe.’

‘Nee, dat zal ik maar niet doen.’ Hij keek Maarten onzeker aan. ‘Nee, vind je niet?’

‘Nee, dat hoef jij niet te doen.’

‘Nee, dat dacht ik toch ook.’ Er was enige verontwaardiging in zijn stem, alsof hij de gedachte dat dat van hem verwacht zou kunnen worden schandelijk vond.

Ze zwegen. Frans rolde een sigaret, Maarten stak zijn pijp aan. Nicolien kwam met drie kopjes de kamer in en zette ze voor hen op tafel. ‘Zullen we er dan maar een stukje van die gember bij nemen?’ vroeg ze.

‘Toen jouw moeder overleden was, had je toen ook een gevoel van bevrijding?’ vroeg Maarten. Hij keek Frans onderzoekend aan.

Frans kreeg een kleur. ‘Nee,’ hij keek snel naar Nicolien. ‘Nee, ik geloof het niet, ik kan het me niet herinneren,’ hij keek weer naar Maarten. ‘Je bedoelt omdat ze uit haar lijden was? Daar heb ik eigenlijk niet zo aan gedacht.’

‘Nee, dat je jezelf bevrijd voelde.’

‘Misschien had ik dat wel, maar dan heb ik er niet zo op gelet.’ ‘Toen ik naar huis liep na de begrafenis van mijn vader en toen ik net gehoord had dat Beerta een hersenbloeding had gehad,’ hij streek een lucifer af en stak zijn pijp opnieuw in de brand, ‘toen was het plotseling alsof ik uit de stad in de polder kwam en overal de hemel zag.’ Hij blies de rook uit, Frans aankijkend. ‘Het gevoel alleen te zijn in een enorme ruimte.’

‘Nee, dat heb ik nooit gehad,’ zei Frans schichtig, hij keek snel naar Nicolien.

‘Dat is vreemd.’

‘Waarom is dat vreemd?’ - in zijn stem klonk argwaan.

‘Nee, van mij is het vreemd. Omdat je eerder zou verwachten dat je je bedreigd zou voelen, de last van de verantwoordelijkheid, terwijl het nou lijkt alsof die twee oude mannen, die allebei op hun manier het beste met me voor hadden, een zoveel grotere druk op me hebben uitgeoefend dan zoveel andere oude mannen aan wie ik een uitgesproken hekel heb en die ik als vijanden voel.’

‘Maar je wilt toch niet beweren dat je vader geen druk op je uitoefende?’ merkte Nicolien op. ‘Als er nou iemand is die onder de druk van zijn vader stond, dan ben jij het toch wel.’

‘Daar geloof ik niks van.’

‘Nou, neem dat dan maar van mij aan! Je vader oefende een enorme druk op je uit! Dat je dat niet inziet!’

‘Maar Beerta toch niet?’

‘Wie zegt dan ook dat het een reactie was op Beerta? Misschien was het alleen maar een reactie op de dood van je vader.’

‘Nee, het was ook een reactie op Beerta,’ zei Maarten beslist. ‘Bovendien, ik voel helemaal geen wrok tegen mijn vader. Ik vond hem zelfs heel aardig die laatste weken, heel moedig ook, of moedig... waardig is misschien een beter woord. Ik voelde ook geen verdriet,’ hij wendde zich weer tot Frans, ‘eerder tevredenheid dat alles zo ordelijk verlopen was, dat hij dood was gegaan zoals een mens dood hoort te gaan.’

‘Ja,’ zei Frans, ‘dat weet ik natuurlijk niet,’ hij keek snel naar Nicolien.

‘Het heeft ook iets religieus,’ vond Maarten, nadenkend, ‘een geloof in de orde der dingen.’

Ze zwegen.

Maarten herinnerde zich een artikel in Intermediair. Hij dacht daarover na terwijl hij langzaam rook uitblies, kijkend op de kleine tafel voor hem. ‘Jij leest Intermediair niet,’ zei hij tegen Frans, opkijkend, ‘maar daar stond laatst een artikel in over de houding tegenover de dood bij indianen en eskimo's.’ Hij wachtte even om zijn gedachten te ordenen. ‘Als mensen oud worden en zich zinloos voelen, vragen ze om gedood te worden. Die man vertelt over een vader die zijn zoon een mes geeft en de plek op zijn borst aanwijst waar hij steken moet. De zoon steekt het mes in zijn vader, maar mist het hart. De vader vraagt dan rustig om het nog iets hoger te proberen.’ Hij stokte, met moeite zijn emotie bedwingend. ‘Zoiets bedoel ik,’ zei hij schor, zijn ogen neerslaand.

‘Ja, dat is een mooi verhaal,’ zei Frans, niet zo geïnteresseerd.

Ze zwegen.

Maarten maakte met zijn pijpepeuter aandachtig zijn pijp schoon. Frans rolde een nieuwe sigaret.

‘Je moet Frans dat jasje van je vader eens laten zien,’ zei Nicolien.

‘Is dat nou wat?’ vroeg Maarten sceptisch.

‘Omdat het zo raar gegaan is.’ Ze lachte.

‘Heb je een jasje geërfd?’ vroeg Frans.

‘Ja,’ zei Maarten onwillig.

‘Laat het nou maar even zien,’ zei ze.

‘Zoveel is er nou ook weer niet aan te zien.’ Hij stond op en haalde het uit de kast in de slaapkamer. ‘Een gewoon jasje,’ zei hij terwijl hij het Frans toonde.

Frans voelde aan de stof. ‘Ja, dat is wel een mooi jasje,’ hij keek onzeker naar Nicolien.

‘Maar je moet ook vertellen hoe dat gegaan is,’ zei ze.

‘Mijn vader kocht zijn kleren altijd in de opruiming,’ vertelde Maarten, nog altijd wat onwillig, ‘en toen heb ik me een keer laten ontvallen dat ik al heel lang naar een blauw harristweedjasje zocht, maar dat dat niet meer was te vinden. Een paar dagen later belde hij me op mijn Bureau op dat hij er een gevonden had, wel niet blauw, maar groen. Dat wou ik niet hebben en toen heeft hij het zelf gehouden. En nu heb ik het toch,’ hij lachte een beetje, wat beschaamd.

‘Ja, dat is wel een gek verhaal,’ vond Frans.

‘Een beetje gek,’ corrigeerde Maarten. Hij bracht het jasje weer terug naar de slaapkamer.

Ze zwegen.

‘Wil je misschien een borrel?’ vroeg Nicolien.

‘Ja, wel graag,’ zei Frans.

‘Haal jij het even?’ vroeg ze.

Maarten haalde de fles uit de koelkast, schonk hun glaasjes in en stopte een nieuwe pijp.

‘Ik heb wel gehad dat ik na de dood van mijn moeder een poos geen vlees meer kon eten,’ herinnerde Frans zich.

‘Maar je at toch al geen vlees?’ merkte Maarten op.

‘Nee, maar toen helemaal niet.’

‘Omdat je dacht dat het je moeder was.’

Frans kreeg een kleur. ‘Ja, zoiets, denk ik,’ mompelde hij.

*

‘Schiet je op met je lezing?’ vroeg Huub Pastoors. Hij zat naast Maarten in de koffieruimte.

‘Ik ben op de helft,’ antwoordde Maarten.

‘Waar gaat hij over?’ vroeg Wim Bosman, zich wat naar voren buigend.

‘Over de trouwring.’

‘Zit daar nou wat in?’ informeerde Aad Ritsen sceptisch.

‘Ik vind het zo'n burgerlijk onderwerp,’ zei Lex minzaam.

Maarten lachte. ‘Dat is juist het aardige.’

‘Echt iets voor een kapitalistische mannenmaatschappij,’ smaalde Tjitske.

‘Waarom?’ vroeg Maarten geamuseerd. ‘Mannen dragen toch ook een ring?’

‘Maar als het hun beter uitkomt dan doen ze hem af!’

‘Nou, dat kunnen vrouwen toch ook doen?’ riep Rentjes.

‘Ja!’ zei Tjitske schamper, ‘maar als een vrouw het doet dan is ze meteen een hoer.’

‘Nou, ik heb niks tegen hoeren, hoor,’ zei Rentjes. ‘Dat vind ík nou burgerlijk.’

‘Dat weten we, Koos,’ zei Wim Bosman malicieus.

Mark Grosz gniffelde in zijn baardje, zijn pijp in zijn mond, zijn hand om de kop.

‘Ad heeft daarover een processtuk gevonden,’ zei Maarten tegen Aad Ritsen. ‘In de achttiende eeuw droegen de vrouwen de ring niet, maar ze bewaarden hem in een doosje, als onderpand.’

‘Hé,’ zei Huub Pastoors. ‘Is dat zo? Ik dacht dat dat dragen van de ring al veel ouder was.’

‘Dat is wel interessant,’ vond Aad.

‘Is Ad nog ziek, Maarten?’ vroeg Mia.

‘Ja,’ zei Maarten.

‘Wat heeft hij nou eigenlijk? Toch niet weer die stip in zijn keel?’

‘Nee, hij moet hoesten.’

‘Dan kunnen we morgenavond niet repeteren,’ zei Joop tegen Mia.

‘Maar dán is hij niet ziek,’ zei Maarten. Hij wendde zich weer tot Aad. ‘Hij is pas in de loop van de negentiende eeuw een statussymbool geworden. Daarom vinden Lex en Tjitske hem burgerlijk.’ Hij zei het wat afwezig, met zijn gedachten nog bij zijn opmerking over Ad, die achteraf boosaardiger klonk dan hij bedoeld was geweest.

‘Maar dan zeker toch alleen voor de vrouw,’ zei Aad.

‘Ja, alleen voor de vrouw,’ bevestigde Maarten. Hij keek naar Lex. ‘Jij hebt een ijzeren ringetje. Wat betekent dat?’

‘Die heb ik van mijn vriendin gekregen.’ Hij keek naar het ringetje.

‘En draagt die er ook zo een?’

‘Ik geloof het wel. Als ze hem niet afdoet tenminste,’ hij lachte een beetje.

‘Je ziet ze tegenwoordig ook wel van die kipperingetjes dragen,’ merkte Aad op.

‘Ik ken in Hilversum iemand, die draagt het prijskaartje van de beha van zijn vriendin bij zich,’ zei Jaring glimlachend.

‘Dat is al weer ouderwets,’ riep Rentjes.

Er werd gelachen.

‘Draag jij een beha?’ vroeg Rik Bracht aan Elleke Laurier.

Ze kreeg een kleur en lachte. ‘Nee.’

‘Dat kun je toch zeker wel zien?’ riep Rentjes.

‘Nou Koos, nou weten we het wel weer,’ merkte Pastoors geïrriteerd op.

De klapdeur ging open, De Vries keek de koffieruimte in. ‘Ach meneer Koning. Er is hier iemand die vraagt hoe het met meneer Beerta gaat.’

‘Wie is het?’ vroeg Maarten.

‘Dat weet ik niet meneer. Hij noemde zijn naam niet.’

‘Mensen die hun naam niet noemen zouden ze meteen moeten afvoeren,’ zei Maarten tegen Pastoors. ‘Ik kom,’ zei hij tegen De Vries.

‘Dank u wel, meneer.’

Maarten zette zijn kop op de lage tafel. ‘Wat ik wil laten zien,’ zei hij tegen Pastoors terwijl hij opstond, ‘is dat zo'n traditie voortdurend van functie en vorm verandert.’ Hij wendde zich af en ging de klapdeur door.

De Vries stond in de loge met de hoorn van het toestel in zijn hand. Voor hij hem aan Maarten gaf, wreef hij hem even langs de mouw van zijn jasje.

Maarten nam hem over. ‘Met Koning,’ zei hij afwerend.

*

De kamer van Beerta bevond zich op de eerste verdieping. Toen Maarten binnenkwam, lag hij doodstil, met zijn rug naar hem toe. Maarten liep om het bed heen. Beerta deed zijn ogen open, keek hem een ogenblik wezenloos aan en barstte in snikken uit. ‘Dag Anton,’ zei Maarten. Hij stak hem zijn hand toe. Beerta klemde hem vast met zijn linkerhand, streelde zijn arm, onbedaarlijk snikkend. Zijn gezicht was onherkenbaar vervormd, alsof het van gummi was. Toen Maarten voorzichtig zijn hand losmaakte om zijn jas uit te trekken, strekte hij zijn arm uit om hem vast te houden en stootte wanhopig onverstaanbare geluiden uit. ‘Nee, ik ga niet weg,’ zei Maarten. ‘Ik trek alleen mijn jas uit, want het is hier warm.’ Langzamer dan nodig was, omdat hij niet goed raad wist met de situatie, hing hij zijn jas aan een kapstok aan de binnenkant van de deur, zette een stoel naast het bed en ging zitten. Zodra hij zat, barstte Beerta opnieuw in snikken uit, greep naar zijn hand en kneep erin. Het kostte Maarten moeite naar hem te kijken, uit een gevoel van schaamte, alsof hij hem in deze toestand eigenlijk niet mocht zien, en bovendien wist hij met dit lichamelijke contact niet goed raad. Het gedrag van Beerta was te intiem voor wat hij voor hem voelde. Hij zocht naar woorden om uitdrukking te geven aan zijn mededogen, maar alles wat hij bedacht leek hem schijnheilig. ‘Je hebt het moeilijk,’ zei hij tenslotte hem aankijkend. Hij trok zijn hand voorzichtig terug en schaamde zich voor zijn onvermogen troost te geven. Slecht op zijn gemak keek hij om zich heen. Het was een hoekkamer met aan twee zijden hoge ramen, waardoor het er onbarmhartig licht was, te licht voor een doodzieke man als Beerta. Op het witte tafeltje naast zijn bed stond een glas sinaasappelsap. Er lag ook een brief. ‘Wil je misschien wat drinken?’ vroeg hij uit een behoefte iets te doen. Hij keek Beerta aan. Beerta knikte heftig en begon opnieuw hevig te snikken. Maarten nam het glas van het tafeltje en aarzelde. ‘Maar zo gaat dat niet.’ Hij boog zich over Beerta heen en probeerde zijn linkerarm achter hem langs te krijgen om hem op te tillen, maar toen Beerta heftig zijn hoofd schudde en huilende geluiden uitstootte, gaf hij dat weer op. ‘Wil je niet drinken?’ vroeg hij verlegen, het glas in zijn hand. Beerta schudde heftig zijn hoofd en priemde huilend met zijn wijsvinger in zijn wijd open mond. ‘Wil je wat eten?’ probeerde Maarten. Hij zette het glas terug, naast de brief. Beerta schudde opnieuw zijn hoofd en wees dwingend omhoog, waarna hij opnieuw in zijn mond wees. Daarop barstte hij weer in snikken uit. ‘Moet ik de zuster halen?’ vroeg Maarten. Hij stond op om op de bel te drukken die boven het hoofd van Beerta hing. Beerta stootte een geluid uit dat nog het meest op ‘nee’ leek en schudde nog heftiger zijn hoofd, terwijl hij schuin omhoog en in zijn mond wees. Behalve de bel was daar alleen nog een televisietoestel, dat op een beweegbare arm aan de muur bevestigd was. Maarten stond op en keek naar de knoppen. Hij drukte een knop in, en toen er niets gebeurde een tweede, zonder dat dat enige uitwerking had. ‘Is het stuk?’ vroeg hij, zich naar Beerta omdraaiend. Beerta schudde wanhopig zijn hoofd, huilend, wees opnieuw naar het toestel en in zijn mond. ‘Ik begrijp je niet,’ zei Maarten. Hij ging weer zitten en keek Beerta verontschuldigend aan. ‘Je wilt niet drinken, je wilt niet eten, je wilt iets zeggen, maar ik weet niet wat.’ Hij keek vertwijfeld naar de luid huilende Beerta en toen naar het televisietoestel. Zijn oog viel op de brief. Hij nam hem van het tafeltje en bekeek de afzender. De brief was nog niet opengemaakt. ‘Er is een brief voor je gekomen,’ zei hij, de brief ophoudend, ‘van Henk van Rotselaar. Zal ik je die voorlezen?’ Het verzoek scheen Beerta enigszins te kalmeren. Hij knikte, het snikken werd minder. Maarten zocht in zijn zak naar zijn mesje, sneed de enveloppe open en vouwde de brief uit. Het was niet meer dan een kantje. ‘Lieve Anton,’ las hij hardop. ‘Ik hoorde zojuist van Karel in welk een verschrikkelijke toestand je je bevindt en ik kan me voorstellen hoe wanhopig je je voelt. Wij als je vrienden staan daar machteloos tegenover, maar we zijn in gedachten wel heel dicht bij je en denken veel aan je. Omdat je volgens Karel geen contact meer hebt met hen die je lief zijn en de woorden van troost waarschijnlijk niet meer in je kunt opnemen, zijn de enige woorden die ons nog overblijven de woorden van de Bijbel. En ik denk dan natuurlijk in de eerste plaats aan de woorden van Job, caput 23, vers 10-17: Doch Hij kent den weg, die bij mij is. Hij beproeve mij, als goud zal ik uitkomen. Aan zijnen gang heeft mijn voet vastgehouden; zijnen weg heb ik bewaard, en ben niet afgeweken. Het gebod zijner lippen heb ik ook niet weggedaan; de redenen zijns monds heb ik meer dan mijn bescheiden deel weggelegd. Maar is Hij tegen iemand, wie zal dan Hem afkeren? Wat zijne ziel begeert, dat zal Hij doen. Want Hij zal volbrengen, dat over mij bescheiden is, en diergelijke dingen zijn er vele bij Hem. Hierom word ik voor zijn aangezicht beroerd. Aanmerke het en vreze voor Hem. Want God heeft mijn hart week gemaakt, en de Almachtige heeft mij beroerd, omdat ik niet uitgedelgd ben voor de duisternis, en dat Hij van mijn aangezicht de donkerheid bedekt heeft. - Het zijn woorden die mij op geen ander op dit ogenblik zo van toepassing leken als op jou. Ik wens je heel veel sterkte. Veel liefs van je Henk van R.’ Terwijl Maarten de brief voorlas, was Beerta opnieuw gaan huilen, en toen Maarten de brief weer had opgeborgen en op het tafeltje had gelegd, strekte hij zijn hand naar hem uit met een gezicht dat nat was van tranen en vertrokken van verdriet.

‘Ik ben vanmiddag bij Anton geweest,’ zei Maarten in de hoorn van de telefoon.

‘En? Hoe vond je hem?’ riep Karel terug.

‘Triest.’

‘Vond je het niet verschrikkelijk om aan te zien?’

‘Je voelt je machteloos,’ gaf Maarten toe.

‘Een man met zo'n eminent stel hersens, een groot geleerde, een prachtmens, te zien verworden tot een ding, tot niets!’ riep Karel.

‘Ja, dat is erg.’

‘Maar ik ben blij dat jij hem nu ook met eigen ogen hebt gezien! Nu begrijp je tenminste wat ik daar moet doormaken!’

‘Ik begrijp het.’

‘Gelukkig!’

‘Hij probeerde me ook nog iets duidelijk te maken, maar ik ben er niet achtergekomen wat hij bedoelde.’

‘Hij probeert je voortdurend wat duidelijk te maken!’

‘Hij wees naar zijn mond en daarna naar zijn televisietoestel. Begrijp jij wat hij daarmee kan bedoelen?’

‘Dat is zijn televisietoestel niet!’ - hij begon hard te lachen. ‘Dat is de hemel! Hij wil dood! Hij wil dat je hem wat geeft om er een eind aan te maken!’

‘O, is dat het,’ zei Maarten verbluft. Hij vond het ongelooflijk stom van zichzelf dat hij daar niet aan gedacht had.

‘Natuurlijk is het dat! Hij vraagt het aan iedereen!’

‘En wat doe je daar dan aan?’

‘Niets! Wat moet ik daaraan doen? Ik kan toch niet het risico lopen dat ik als moordenaar achter de tralies word gestopt? Dan ben ik nog verder van huis!’

‘En zijn artsen?’

‘Die piekeren er niet over! Euthanasie is nog altijd moord! Trouwens, ben jij er zo voor? Heb je er wel eens aan gedacht tot wat voor misstanden dat kan leiden? De vernietigingskampen liggen bij mij nog altijd vlak om de hoek! Ik moet er niet aan denken dat we zoiets hier terug zouden krijgen!’

‘Nee,’ zei Maarten vaag.

‘Echt niet! Het enige wat je in dit geval nog doen kunt, is hopen dat hij er zo gauw mogelijk een tweede beroerte overheen krijgt en dat hij dan weg is! Want wat hij nu moet meemaken, is onmenselijk! Dat wens je je ergste vijand niet toe!’

‘Job!’

‘Ja, Job! Maar dan noem je er ook een! Zou jij in zijn schoenen willen staan? Hij had trouwens niet eens schoenen, denk ik.’

‘Hij zal wel van die houten sandalen hebben gehad.’

‘Houten sandalen, ja!’ - hij moest daar hartelijk om lachen. ‘Ik zie Anton al met houten sandalen!’

‘Maar ik neem dus voortaan de dinsdag voor mijn rekening.’

‘Daar kan ik op rekenen?’

‘Daar kun je op rekenen.’

‘Dank je wel. Namens Anton dan!’

‘Geen dank. Ik bel je nog wel.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Dat gebaar dat Beerta maakte en dat ik niet begreep,’ zei hij, zich omwendend naar Nicolien, ‘dat was dat hij mij iets vroeg om er een eind aan te maken. Hij wees niet naar de televisie, maar naar de hemel.’ Hij ging op de divan zitten en keek haar onzeker aan.

‘En waarom geven ze hem dat dan niet?’ - ze liet de krant zakken en keek hem recht aan.

‘Omdat het niet mag.’

‘Maar dan kan Karel het toch zeker wel doen?’

‘Karel is daartegen.’

‘Dan moeten wij het doen!’

‘Hoe kan dat nou.’

‘Als iemand vraagt om er een eind aan te maken dan moet je hem toch zeker helpen?’ zei ze verontwaardigd.

‘Wat is dat nou voor onzin?’

‘Onzin? Praat ik onzin?’ Er was dreiging in haar stem.

‘Hoe wou je dat dan doen?’

‘Daar zijn toch zeker wel pillen voor?’

‘Hoe wou je daar dan aan komen?’

‘Die zullen toch wel ergens te krijgen zijn?’

‘In de apotheek zeker! Mag ik van u een pil hebben om een eind aan het leven van meneer Beerta te maken? Zo'n man zal je zien aankomen!’

‘Dan ga ik naar een dokter.’

‘Naar Van der Meer zeker!’

‘Er zal toch wel een dokter zijn die daarbij helpen wil, als iemand dat vraagt?’

‘Toch nooit buiten Karel om?’

‘Dan moet je met Karel gaan praten! En als Karel te laf is om dat te doen dan moet jij het doen!’

‘Ik denk er niet over,’ zei hij beslist.

‘Dan zal ik wel met Karel gaan praten, als jij het niet durft!’

‘Het is geen kwestie van durven!’ zei hij verontwaardigd.

‘Waarom doe je het dan niet?’

Hij zweeg. ‘Ik weet het niet,’ zei hij toen, onzeker. ‘Ik kan zoiets niet zo gauw beslissen.’

*

Op weg naar het Bureau, in het donker, vroeg hij zich af of hij Balk moest inlichten over zijn bezoek aan Beerta. De gedachte alleen al wekte tegenzin. Balk zou dat zelf nooit doen. Hij kon zich niet herinneren dat hij hem ooit ergens over had ingelicht. Ontstemd liep hij de gracht af, vervuld van wrok over de manier waarop hij door Balk behandeld werd. Hij vond zichzelf serviel omdat hij er niettemin een probleem van maakte, maar hij kon de gedachte niet van zich afzetten omdat hij Balk zeker zou hebben ingelicht als deze zich tegenover hem als een beschaafd mens zou gedragen. Dat maakte dat hij de beslissing uitstelde en toen hij het Bureau tot op een tiental meters genaderd was nog altijd niet wist wat hij moest doen. Het licht in de kamer van Balk brandde. Er werd hem geen respijt geboden. Hij schoof zijn bordje in en klom de trap op. Zonder verder nadenken drukte hij de kruk van de deur van de tussenkamer naar beneden en liep door naar de kamer van Balk. Dan maar serviel. Balk zat in zijn stoel in het zitje, een rapport opengeslagen op zijn knie, een kop koffie op het tafeltje binnen handbereik. Hij keek op zonder iets te zeggen.

‘Morgen,’ zei Maarten. Hij ging voorop een van de andere stoelen zitten, zijn tas los aan zijn hand om aan te geven dat hij meteen weer zou opstappen. Hij was gespannen.

Balk knikte.

‘Ik ben gisteren bij Beerta geweest.’

‘Hoe was het met hem?’

‘Hij heeft het hele bezoek liggen huilen. Hij wil dood.’

Balk knikte, alsof hij niet anders verwacht had.

‘Karel Ravelli vroeg of wij met het Bureau het bezoek op dinsdag voor onze rekening willen nemen.’

Balk reageerde daar niet op. Hij was met zijn voet gaan wippen.

‘Maar zoals het nu met hem is, zijn jij en ik eigenlijk de enigen die dat kunnen doen. Dé Haan ook niet.’

‘Als hij wat beter is, wil ik wel een keer naar hem toe.’

‘Goed,’ hij stond op, ‘dan waarschuw ik je wel.’ Hij wendde zich af en liep naar de deur.

‘Maarten!’ riep Balk achter hem toen hij de deur achter zich wilde sluiten.

Hij draaide zich om en keek om de deur.

‘Zeg tegen Bavelaar dat ze wat bloemen van ons laat bezorgen!’ ‘Met onze namen?’

Balk schudde zijn hoofd. ‘Gewoon het Bureau!’ besliste hij. ‘Namen heeft geen zin in deze omstandigheid!’

‘Hoe was het gisteren bij meneer Beerta?’ vroeg Bart. Hij was bij Maartens bureau blijven staan met zijn tas nog aan zijn hand.

‘Slecht,’ hij liet zich terugzakken tegen de leuning van zijn stoel, zijn pen nog in zijn hand. ‘Hij heeft het hele bezoek liggen huilen.’

‘Wat erg is dat,’ zei Bart vol mededogen. ‘Had je ook niet de indruk dat het hem goed deed om je te zien?’

Maarten haalde zijn schouders op. ‘Ik weet het niet.’

‘Maar meneer Ravelli had toch gezegd dat je enigszins met hem kunt communiceren?’

‘Maar niet praten! Hij maakt wat gebaren en je moet maar raden wat hij daarmee bedoelt.’

‘Wat lijkt me dat verschrikkelijk voor hem,’ zei Bart bewogen. ‘Hij wees een paar keer naar zijn mond en dan omhoog. Ik ben wel een kwartier bezig geweest om te begrijpen wat hij daarmee bedoelde, maar ik ben er niet achtergekomen.’

‘Zou hij niet hebben willen zeggen dat hij niet praten kan?’

‘Volgens Ravelli wil hij daarmee vragen om er een eind aan te maken.’

Bart schrok zichtbaar. ‘Wat akelig vind ik dat om dat te horen,’ zei hij benauwd. ‘Zoiets wil ik eigenlijk helemaal niet weten. Ik vind dat niets voor meneer Beerta.’

‘Maar als het zo is, dan moet je je wel afvragen of je niet moet helpen.’

‘Nee! Ik vind niet dat je je daarmee mag bemoeien. Dat is iemands persoonlijke beslissing. Daar mag je je niet in mengen!’ ‘Hoe moet hij dan aan zo'n middel komen?’

‘Dat weet ik niet, en daar wil ik ook niet eens over nadenken. Ik vind het al heel erg dat zulke dingen voorkomen. Ik wil er niet nog eens mijn medewerking aan verlenen. En ik geloof ook niet dat meneer Beerta dat bedoeld kan hebben. Daar acht ik hem te hoog voor.’

‘Maar als het zo is?’ - hij keek langs Bart, omdat de deur openging. Ad kwam de kamer in. ‘Hé,’ zei hij verrast.

‘Dag Maarten, dag Bart,’ zei Ad. Hij kwam grijnzend dichterbij. ‘Hoe gaat het met Beerta?’

‘Ben je weer beter?’ vroeg Maarten.

‘Dag Ad,’ zei Bart, plaats voor hem makend.

‘Nou, beter...’

‘Ik bedoel je hoest?’

‘Mijn hoest is wel over, maar ik ben nog altijd moe.’

‘Moe?’

‘Ja, moe!’ - hij keek Maarten uitdagend aan. ‘Verbaast je dat?’ ‘Nou, verbazen...’

‘Jij bent zeker nooit moe.’ Hij zei dat op die half beschuldigende, half verongelijkte manier die aan moest geven dat het allemaal Maartens schuld was, omdat hij de baas was.

Maarten glimlachte. ‘Met Beerta gaat het slecht. Ik ben gisteren bij hem op bezoek geweest en ik vertel net aan Bart dat hij het hele bezoek heeft liggen huilen.’

‘Ik ben gisteren bij Beerta geweest,’ vertelde Maarten aan het begin van de vergadering - ze zaten met zijn twaalven rond de vergadertafel, in dezelfde formatie als de week tevoren. ‘Het gaat nog altijd niet veel beter. Hij heeft het hele bezoek liggen huilen en daarbij heeft hij ook te kennen gegeven dat hij wil dat we er een eind aan maken. Bart vindt wel dat je dat niet zeggen mag, maar ik zie niet in waarom je daar niet gewoon over kunt praten.’

‘Ik heb er inderdaad bezwaar tegen dat zulke privé-gevoelens hier in het openbaar besproken worden,’ zei Bart.

‘Dat ben ik met Bart eens,’ merkte Freek op. ‘Ik zit hier in ieder geval met gekromde tenen te luisteren als ik zoiets hoor.’

‘Betekent dat dat jullie er helemaal niets over weten wilt?’ Hij keek de tafel rond.

‘Dat zeg ik niet!’ zei Freek verontwaardigd.

‘Ik heb er alleen bezwaar tegen wanneer dergelijke mededelingen in het openbaar gedaan worden,’ herhaalde Bart.

‘Hoe moet ik dat dan doen?’ - hij verborg zijn irritatie achter een geforceerde vriendelijkheid. ‘Elf keer hetzelfde verhaal afsteken?’

‘Dat is jouw verantwoordelijkheid. Daar wens ik me niet over uit te spreken.’

‘Ik heb er geen bezwaar tegen, hoor,’ zei Ad.

‘Nee, ik ook niet,’ viel Jaring hem bij.

‘Zijn er nog meer mensen die er bezwaar tegen hebben als ik hier verslag uitbreng over de ziekte van Beerta?’ vroeg Maarten.

Niemand zei iets.

‘Ik vraag dat, omdat Ravelli, dat is zijn vriend, mij gevraagd heeft om het bezoek op dinsdag voor rekening van het Bureau te nemen. Voorlopig zal ik gaan, maar ik kan me voorstellen dat er onder jullie zijn die hem ook wel eens willen bezoeken als het wat beter mocht gaan.’

‘Ik vind dat dit losstaat van de mededelingen die je zo even deed,’ merkte Bart op.

‘Goed, maar ik wil het toch graag weten.’ Hij keek de tafel rond.

Er viel een beklemmende stilte.

‘Het kan me niet zoveel schelen hoor,’ zei Joop onverschillig. ‘Het interesseert me eigenlijk niet zo.’

‘Als het van belang is voor het werk...’ zei Sien.

‘Nee, voor mij hoeft het ook niet,’ zei Tjitske.

‘Ik wil best eens naar hem toe,’ zei Manda, ‘maar ik denk dat hij daar nou niet zo op ligt te wachten.’ Ze lachte.

Hun reacties werkten vervreemdend. Hij realiseerde zich ineens dat de aanwezigheid van Beerta op het Bureau voor hen niet vanzelfsprekend was. Dat stemde hem triest. ‘Goed,’ besliste hij. ‘Ik zal me voortaan op dit punt inhouden.’

‘Als je daaruit maar niet concludeert dat ik hem bij gelegenheid niet wil bezoeken,’ zei Bart.

‘Nee, dat concludeer ik niet.’ Hij keek op zijn papieren. ‘Het tijdschrift! We moeten een aantal zaken bespreken. De naam en de lay-out! De data van verschijnen en het inleveren van de kopij! De artikelen voor de eerste twee of drie nummers! De organisatie van de besprekingen en aankondigingen! En de vorm waarin we een en ander gieten! Ik heb daarvoor een aantal voorstellen gedaan. Ik stel voor dat we die punt voor punt doornemen en kijken of we tot overeenstemming kunnen komen. Wil iemand nog iets aan die lijst toevoegen?’

Mark stak zijn hand op. ‘Kun je ook nog iets zeggen over de financiering?’

‘Ik zal ook nog iets zeggen over de financiering.’ Hij maakte een aantekening op het papier dat voor hem lag. ‘Nog iets?’ Hij keek de kring rond.

Het bleef stil.

‘Goed! De naam! Ad stelt voor om het Het Bulletin te noemen. Zien jullie daar iets in? Zijn er bezwaren tegen?’

‘De Billentuin,’ zei Joop. Ze giechelde.

Maarten glimlachte flauw.

‘Als er meer mensen die associatie hebben,’ merkte Freek ontevreden op, ‘dan is dat wel m-moordend.’

Mark, die naast hem zat, gniffelde in zijn baardje.

‘Het lijkt me meer een specialiteit van Joop,’ zei Maarten.

‘Ik vind dat zo'n litteraire titel,’ zei Sien. ‘Het is toch een wetenschappelijk tijdschrift?’

‘Ik denk eerder aan een medisch tijdschrift als ik zo'n titel hoor,’ zei Manda.

‘Of iets van militairen,’ vulde Jaring aan.

‘Waarom zouden we het dan niet gewoon Het Tijdschrift noemen?’ vroeg Elsje.

‘Omdat dat te veel lijkt op Ons Tijdschrift,’ zei Maarten. ‘Ik vind dat we dat niet kunnen doen.’

‘Dat lijkt me nu juist een voordeel,’ viel Freek haar bij. ‘Je richt je toch juist tégen Ons Tijdschrift? Anders begrijp ik er niets meer van.’

‘Maar niet in de titel!’ hield Maarten vol.

‘Wat vinden jullie dan van Cultuurhistorisch Tijdschrift?’ vroeg Mark. Hij pakte werktuiglijk zijn pijp, die voor hem op tafel lag, maar bedacht zich bijtijds en liet hem weer los.

‘Daar zou ík nu bezwaar tegen hebben,’ zei Bart. ‘We zijn geen cultuurhistorisch tijdschrift, we zijn een tijdschrift voor volkscultuur!’

‘Is volkscultuur dan geen cultuur?’ vroeg Mark boosaardig.

‘Volkscultuur is natuurlijk wel cultuur, maar cultuur hoeft nog geen volkscultuur te zijn,’ preciseerde Bart.

‘Ik zie het bezwaar niet,’ zei Mark. ‘Dan vat je het wat ruimer op.’

‘Zie je! Daar ben ik nu juist zo bang voor!’ zei Bart. ‘Dat we ons gezicht gaan verliezen!’

‘Laten we het dan Tijdschrift voor volkscultuur noemen,’ stelde Sien voor.

Manda lachte. ‘Daar zou ik me nooit op abonneren!’

‘Daar hoef jij je toch ook niet op te abonneren?’ zei Sien een beetje giftig.

‘Zijn er nog andere suggesties?’ kwam Maarten tussenbeide. Hij keek de tafel rond.

Niemand zei iets.

‘Ik heb zelf nog aan Tijdschrift voor cultuurhistorische antropologie gedacht. Is dat wat?’

‘Dan mag je wel een bijsluiter bij voegen om uit te leggen wat dat is,’ merkte Freek zuur op.

‘Dat geldt voor iedere naam,’ vond Maarten. Hij keek rond.

Er was een stilte.

‘Goed! Dan liggen er nu dus vier voorstellen: Het Bulletin, Cultuurhistorisch tijdschrift, Tijdschrift voor volkscultuur, en Tijdschrift voor cultuurhistorische antropologie. We gaan daar nu niet over stemmen. Ik stel voor dat we daar volgende week over beslissen. Wie voor die tijd nog een nieuw idee heeft kan dat nog toevoegen. Ik wou bovendien aan Freek vragen om zijn gedachten te laten gaan over de lay-out en tegen die tijd als dat kan met een voorstel te komen.’ Hij keek naar Freek. ‘Kan dat?’ Freek zette grote ogen op. ‘Waarom zou ik dat moeten doen?’ vroeg hij verontwaardigd.

‘Omdat jij de meest artistieke van ons allemaal bent,’ zei Maarten met een boosaardig lachje.

‘Men vangt meer vliegen met stroop dan met azijn,’ merkte Mark geamuseerd op.

‘Daar wil ik dan wel eerst eens met je over praten,’ zei Freek kwaad.

‘Dat kan! Het volgende punt.’ Hij keek op zijn papier. ‘De data van verschijning! We hebben geld voor twee nummers per jaar van in totaal honderd tot honderdtwintig bladzijden samen. Ik stel voor 1 juni en 1 december. De drukker heeft een maand nodig, de redactie ook, dat betekent 1 april en 1 oktober als sluitingsdata voor de kopij. Bezwaren?’ Hij keek op.

Niemand had bezwaar.

‘Dat betekent dat we voor het volgende nummer nog ruim een maand hebben. We hebben één artikel, mijn lezing over de wieg, die ik in Visegrad heb gehouden. Zijn er nog andere in het vooruitzicht,’ hij keek vluchtig de kring rond, ‘voor dit of voor het volgend nummer?’

Niemand zei iets.

‘Hoe staat het met jouw artikel over de spijsvetten?’ vroeg hij, zich tot Sien wendend.

‘Dat zou je nog met mij bespreken,’ herinnerde ze hem.

‘Dat zou jij toch eerst doen?’ zei Maarten tegen Bart.

‘Ik wacht op jou,’ verdedigde Bart zich.

‘Ik heb liever dat jij het eerst doet.’

‘Maar is het dan niet genoeg wanneer jij dat doet?’ vroeg Sien. ‘Jij bent toch de hoofdredacteur?’

‘Ik heb liever dat Bart dat eerst doet,’ hield Maarten vol, ‘want ik zit op het ogenblik tot over mijn oren in die lezing over de trouwring.’

‘Waarom vraag je eigenlijk geen artikelen van buiten?’ merkte Mark op. ‘Ik heb wel een paar vriendjes die ik zo om een artikel kan vragen.’

‘Omdat ik vind dat we eerst zelf de toon moeten zetten. We zijn geen algemeen tijdschrift, we vertegenwoordigen een richting. We zullen die eerst duidelijk moeten definiëren, met eigen voorbeelden, voor we anderen kunnen uitnodigen om mee te doen.’

‘Kun je ons niet eens uitleggen wat die eigen richting is,’ vroeg Freek, ‘want dat is me nog altijd niet duidelijk.’ Hij stotterde van ingehouden venijn.

‘We houden ons bezig met tradities,’ zei Maarten voor de vuist weg, ‘binnen Nederland, met de wijze waarop ze functioneren, met hun verspreiding, en met de veranderingen die ze in de loop van de tijd hebben ondergaan.’

‘En hoe past het Muziekarchief daarin?’ vroeg Freek kritisch.

‘Zou je dat nog eens willen zeggen?’ vroeg Bart. Hij had een blaadje naar zich toegetrokken en schroefde zijn pen open.

Sien zat al te schrijven.

‘Het Muziekarchief houdt zich bezig met traditionele muziek, binnen Nederland, met haar functioneren, haar verspreiding, en de veranderingen daarin in de loop van de tijd,’ zei Maarten tegen Freek.

‘Nee, dan weet ik dat,’ zei Freek sceptisch. ‘Ik heb alleen tot nu toe altijd gedacht dat dat het werk van de muzieksociologie was.’

‘Die houdt zich toch niet bezig met de historische ontwikkeling?’

‘Zou je het misschien nog eens willen zeggen?’ herhaalde Bart. ‘Ik heb het hier,’ zei Sien. Ze schoof hem over de tafel haar blaadje toe.

‘Dank je Sien,’ zei Bart dankbaar. Hij begon het over te nemen. ‘Dat heb ik toch al honderdmaal gezegd?’ zei Maarten verbaasd.

‘Maar ik leg het toch maar liever even vast,’ zei Bart, ‘voor je weer van gedachten verandert.’

‘Het is natuurlijk wel de vraag of de medewerkers van het Muziekarchief zich in jouw definitie kunnen vinden,’ merkte Freek op.

‘Ja, dat is de vraag, maar daar moeten we het dan nog maar eens over hebben.’

‘Ik kan me er heel goed in vinden,’ zei Jaring met een zachtmoedige glimlach.

‘Dank je Jaring,’ zei Maarten.

Er viel een stilte waarin Bart ijverig zat te schrijven.

Maarten keek op zijn papier.

‘Zouden we niet even kunnen pauzeren?’ vroeg Joop. ‘Ik heb wel zin in een kop koffie.’

‘We pauzeren een kwartier voor een kop koffie!’ besliste Maarten, opkijkend.

‘We kunnen de koffie toch net zo goed even naar boven halen?’ suggereerde Sien. ‘Dan verliezen we niet zoveel tijd.’

Maarten aarzelde. ‘Dat is goed,’ besliste hij toen.

‘Als iedereen zo ver is,’ zei Maarten, zijn stem verheffend.

Het werd langzaam stil.

‘Als iedereen zo ver is,’ herhaalde hij, nu op gewone hoogte, ‘dan wou ik verdergaan met het volgende punt, de litteratuurinformatie. Ik maak onderscheid tussen boeken en artikelen. Eerst de boeken! Ik heb voorgesteld dat de binnenkomende boeken voorlopig door Bart, Ad en mij verdeeld worden over de medewerkers van de afdeling Volkscultuur, en door Jaring en Freek over die van het Muziekarchief. Die verdeling geschiedt naar draagkracht. We zullen zoveel mogelijk rekening houden met ieders belangstelling. Is iedereen het daarmee eens?’

‘Wat versta je precies onder binnenkomende boeken?’ wilde Mark weten.

‘Alle boeken die wij voor de bibliotheek aanschaffen.’

‘En wat doe je dan met de recensie-exemplaren?’

‘Recensie-exemplaren beschouw ik als binnenkomende boeken.’

‘Dan zou ik in de verdeling van de recensie-exemplaren wel graag gekend worden.’

‘Dat wil ik best doen, maar het betekent niet dat je ze mag houden, als je dat bedoelt. Op onze afdeling is het gewoonte dat de recensie-exemplaren eigendom worden van het Bureau.’

‘Dat maakt het wel veel minder aantrekkelijk.’

‘Dat kan wel zijn, maar wij beschouwen het recenseren van boeken als dienst.’

‘Dat doe jij, ja,’ zei Freek, ‘maar het is de vraag of anderen dat ook zo zien.’

‘Het gebeurt toch in de tijd van het Bureau?’

‘En als ik het nou 's avonds doe?’ wilde Mark weten.

‘Wetenschappelijke ambtenaren hebben altijd dienst,’ zei Maarten met een boosaardig lachje. ‘Daar word je naar betaald. Je kunt zo'n boek toch kopen?’

‘Dan moet ik er nog eens over denken of ik mee zal doen met deze regeling,’ zei Mark ontstemd.

‘Het is niet mijn bedoeling om je te dwingen, maar ik wil ook voorkomen dat we ons afhankelijk maken van uitgevers die ons recensie-exemplaren sturen. Ik vind dat een rotsysteem.’

‘Dat heb je toch zelf in de hand?’

Maarten weifelde. ‘Wie is het met Mark eens?’ vroeg hij, de tafel rondkijkend.

Niemand reageerde.

‘Ik ben het m-met jou eens,’ zei Freek tenslotte.

‘Ja,’ zei Bart.

‘Dan stel ik voor dat we het zo regelen,’ zei Maarten tegen Mark, de onverwachte bijval emotioneerde hem, ‘en over een tijdje nog eens kijken of er redenen zijn om het te versoepelen.’ Mark knikte, terughoudend.

‘Elke aankondiging moet in ieder geval een korte samenvatting van de inhoud bevatten, met vermelding van de bronnen die de auteur gebruikt heeft en van zijn conclusie,’ vervolgde Maarten. ‘Dat is voorschrift. Of er daarna nog een kritische opmerking aan moet worden toegevoegd, beslist degene die de aankondiging maakt. Bezwaren?’ Hij wachtte even.

Niemand had bezwaren.

‘Daarna volgen boek en aankondiging bij ons dezelfde weg als de tijdschriftenmappen, dus van Tjitske via Bart, van Sien via Ad, en van Joop en Manda via mij, de afdeling over. Bart, Ad en ik zijn verantwoordelijk voor de controle, de anderen mogen bij de rondgang op- of aanmerkingen toevoegen, daarna wordt aan de hand van die opmerkingen de definitieve tekst vastgesteld. Zijn daar bezwaren tegen?’ Hij keek rond.

‘Begrijp ik daaruit dat je toch besloten hebt om de aankondigingen alleen door de Documentatie te laten vervaardigen?’ vroeg Bart.

Maarten begreep niet dadelijk op grond waarvan hij dat concludeerde. Hij keek hem aan. ‘Nee.’

‘Omdat je het alleen over de aankondigingen van Sien, Tjitske, Joop en Manda hebt?’

‘Omdat die gecontroleerd moeten worden.’

‘En wie controleert ons dan?’

‘Wij controleren elkaar.’

‘Ik zou er toch wel de voorkeur aan geven wanneer de aankondigingen alleen ten laste kwamen van de Documentatie, zodat wij ons aan andere taken kunnen wijden.’

‘Daar hebben we het al over gehad,’ zei Maarten ongeduldig, ‘dat kan niet. Daarvoor is het te veel en bovendien zijn er boeken die door ons besproken moeten worden.’

‘Dat ben ik dan niet met je eens. Ik vind dat dat de taak van de Documentatie is.’

‘Dat kan nooit de taak van de Documentatie worden. Je mag alleen verwachten dat er op de duur meer boeken naar de Documentatie gaan, maar zo ver is het nog lang niet.’

‘Daar maak ik dan toch bezwaar tegen.’

‘Goed. Ik noteer het.’

‘Hoe wou je dat eigenlijk met de ondertekening doen als er meer mensen voor zo'n aankondiging verantwoordelijk zijn?’ vroeg Freek.

‘Degene die de aankondiging maakt, ondertekent hem.’

‘Daar ben ik dan toch beslist tegen,’ zei Bart. ‘Het spijt me, maar ik moet dat toch zeggen. Als wij elkaar controleren dan zijn we ook allemaal verantwoordelijk.’

‘Je wou toch niet al onze namen onder elke aankondiging zetten?’ vroeg Freek.

‘Nee, dus geen enkele naam! Ik beschouw het bij dit systeem als het werk van de hele afdeling!’

‘En als er nou geen opmerkingen zijn gemaakt?’

‘Of maar één opmerking,’ merkte Mark gnuivend op.

‘Daarom wil ik ze dan ook niet ondertekenen!’ zei Bart met nadruk.

‘Kritische aankondigingen zul je toch in ieder geval moeten ondertekenen,’ overwoog Maarten.

‘Wou je dan onderscheid maken tussen kritische en niet-kritische aankondigingen, Bart?’ vroeg Ad. Het was de eerste keer dat hij een opmerking maakte. In zijn toon klonk een slecht onderdrukte irritatie door.

‘Dat is voor mij o-onverteerbaar,’ zei Freek verontwaardigd. ‘Dat leidt tot een b-bureaucratisch systeem waar ik niet aan mee wens te doen.’

‘Het is ook niet mijn systeem, Freek,’ zei Bart vriendelijk. ‘Ik pleit er nu juist voor om geen enkele aankondiging te ondertekenen.’

‘Maar vind je dan niet dat de recensent daarop aangesproken moet kunnen worden?’ vroeg Mark.

‘Niet als het het werk van de hele afdeling is!’ hield Bart vol. ‘Als wij elkaar controleren, dan zijn we ook allemaal verantwoordelijk!’

‘En als we de ondertekening nu eens facultatief maakten?’ stelde Maarten voor.

‘Dan weet iedereen straks dat de anonieme aankondigingen van Bart zijn,’ zei Freek boosaardig.

‘Nee, Freek,’ zei Bart, ‘want ik weet nog helemaal niet of ik wel wil meedoen met dat aankondigen.’

‘En misschien zijn er nog wel meer,’ zei Tjitske. ‘Ik ben het wel met Bart eens.’

‘Dank je, Tjitske,’ zei Bart, opzij kijkend.

‘Wie is het nog meer met Bart eens?’ vroeg Maarten. De tussenkomst van Tjitske verraste hem. Hij kon het moeilijk verdragen dat ze Bart bijviel.

Niemand stak zijn hand op.

‘Bart en Tjitske willen dus geen ondertekening,’ stelde Maarten vast.

‘Zie je, daar heb je het nou weer,’ zei Bart ontstemd. ‘Je gebruikt de meerderheid om de minderheid te dwingen. Ik maak daar toch ernstig bezwaar tegen.’

‘Aan die conclusie ben ik nog niet toe,’ zei Maarten geprikkeld. ‘Ik zoek naar een oplossing die iedereen bevredigt.’

‘Die is er niet,’ voorspelde Freek, ‘want als de een wel ondertekent en de ander niet, dan beschouwt de lezer de niet-ondertekende aankondigingen gewoon als het werk van de eerstvolgende ondertekenaar.’

‘En Anon. of Anonymus?’ probeerde Maarten.

‘Daar zou ik nou weer bezwaar tegen maken,’ wierp Bart tegen. ‘Ik wil ook niet anoniem ondertekenen! Mijn standpunt is principieel!’

‘Kortom, Bart wil niets!’ stelde Mark vast.

‘Ik wil niet ondertekenen, Mark!’ corrigeerde Bart, zich naar voren buigend om Mark te kunnen zien.

Mark gnuifde.

‘Als we Freek en Ad nu eens vroegen om het probleem nog eens te bekijken en op de volgende vergadering met een uitgewerkt voorstel te komen?’ stelde Maarten voor.

Niemand reageerde.

‘Freek? Ad?’ drong Maarten aan.

‘Ik wil dat wel doen,’ zei Freek onwillig, ‘maar ik kan nu al wel voorspellen dat ik tegen het voorstel van Bart ben.’

‘Dat zien we dan wel weer,’ besliste Maarten. Hij keek op zijn papier. ‘Het volgende punt! De aankondigingen van de tijdschriftartikelen!’

‘Ik voel me alsof ik een kruiwagen vol keien tegen een berg heb moeten oprijden,’ zei Maarten, hij legde de vergaderstukken op zijn bureau en keek naar Ad, die bezig was zijn tas te pakken. De deuren naar de gang en de bezoekerskamer stonden open. Van de gang kwam rumoer. ‘Wat doe ik verkeerd?’

‘Je laat ons te veel ruimte,’ zei Ad. ‘Je moet gewoon beslissen, zonder discussie, dan zijn we ook gauwer klaar.’ Hij gespte zijn tas dicht.

‘Ja,’ zei Maarten sceptisch. Hij ging zitten.

Ad bleef bij de deur staan, zijn tas aan zijn hand. ‘Ik ga maar weer eens naar huis. Ik ben afgeknapt.’

Maarten knikte, alsof hij niet anders verwacht had. ‘Moet ik je ziek melden?’

‘Ik denk dat ik er morgen wel weer ben.’

‘Goed. Beterschap.’ Hij was te verslagen voor ironie.

Bart kwam de kamer in, zijn schoongespoelde glas in zijn hand.

‘Tot morgen, Bart,’ zei Ad. Hij ging de gang op.

‘Is Ad weer ziek?’ vroeg Bart geschrokken.

‘Hij is afgeknapt.’

‘Zie je wel! Ik ben toch echt bang dat we te veel werk op onze schouders nemen!’

*

Hij bracht de nieuw aangeschafte boeken van het kleine tafeltje naast zijn bureau naar de middentafel en stapelde ze daar op in een vijftal ongeveer even hoge stapels. Vervolgens zette hij zich weer achter zijn bureau, overzag het werk dat daar lag te wachten, nam de binnengekomen brieven voor zich en pakte zijn vouwbeen. Toen hij bezig was met het opensnijden van de eerste enveloppe, kwam Sien de kamer in. ‘Dag Sien,’ zei hij, opkijkend. Haar gezicht was krijtwit en strak van de zenuwen. ‘Als je nog één keer mijn artikelen door een van mijn collega's laat beoordelen, dan neem ik mijn ontslag!’ zei ze op zijn bureau toelopend. ‘Ik neem dat niet!’ - haar stem sloeg over. ‘Ik wil alleen door jou beoordeeld worden en verder door niemand! Jij bent het hoofd van de afdeling! Jij bent verantwoordelijk!’

Hij keek naar haar. Het zwart op haar wenkbrauwen en haar wimpers maakten haar gezicht nog witter en het verbaasde hem even dat haar ogen ondanks haar woede zo flets waren, alsof er een grammofoonplaat werd afgedraaid. Hij zweeg. Ze was zo over haar toeren dat het geen zin had om tegen haar in te gaan.

‘Ik heb het verschrikkelijk gevonden dat je me dat hebt aangedaan! Je had dat nooit moeten doen! Het is ongelooflijk dat je dat niet hebt ingezien!’ Ze wendde zich af, te veel overstuur om zo door te gaan. ‘Verschrikkelijk heb ik het gevonden!’ Haar stem sloeg over alsof ze op het punt stond in huilen uit te barsten. Op dat ogenblik ging de deur open en kwam Bart binnen. Ze ging de kaartsysteemkamer binnen en sloeg de deur achter zich dicht.

‘Is er wat met Sien?’ vroeg Bart verschrikt.

‘Sien verwijt me dat ik jou en Ad gevraagd heb haar artikelen te beoordelen,’ zei Maarten langzaam, nog bezig met het verwerken van de verwijten die hem gedaan waren.

‘Maar dat had jij me toch gevraagd?’ Hij was met zijn tas aan zijn hand tussen zijn bureau en dat van Maarten blijven staan. Maarten keek hem onderzoekend aan. ‘Heb jij gisterenmiddag nog met haar gepraat?’

‘Omdat jij me dat gevraagd had.’

‘Hoe ging dat?’ Hij besteedde geen aandacht aan Barts verweer.

‘Ik weet niet beter of het ging in de beste verstandhouding.’

‘Ze verwijt het jou ook niet,’ stelde Maarten hem gerust. ‘Ze verwijt het mij. Ze vindt dat dat alleen door het hoofd van de afdeling mag gebeuren.’

Bart wendde zich af en zette zijn tas op zijn bureau. ‘Ik wou dat ik er zeker van kon zijn dat mijn artikelen zo kritisch bekeken werden,’ zei hij verongelijkt.

‘Welke artikelen bedoel je?’

‘Misschien dat ik dan niet zo'n angst had om ze te schrijven.’ Hij ging zitten.

‘Je kunt ervan op aan dat alles wat je schrijft kritisch wordt beoordeeld.’

‘Ik ben zo vrij daarover mijn twijfels te hebben.’

‘Dat is dan ten onrechte.’

Ad kwam de kamer in. ‘Dag Maarten, dag Bart.’ Hij zette zijn tas op zijn bureau.

‘Dag Ad,’ zei Bart mat.

Maarten stond op. ‘Hebben jullie tijd om samen de nieuwe boeken te bekijken op aankondigen?’ Hij hoorde zijn woorden van ver. De verwijten van Sien klonken nog na in zijn hoofd.

‘Nu meteen?’ vroeg Ad.

‘Ja, nu.’

‘Ik wil wel mee discussiëren, maar ik heb besloten om niet mee te doen,’ zei Bart. ‘Ik zal mijn bijdrage op een andere wijze leveren.’

‘Wat moet ik me daarbij voorstellen?’ vroeg Maarten.

‘Dat zul je wel zien.’

‘Is dat omdat wij vinden dat ze ondertekend moeten worden, Bart?’ vroeg Ad.

‘Dat ook, ja.’

‘Dan zullen we jouw portie over Ad en mij verdelen,’ besliste Maarten. Hij ging met een stapel kladpapier en een pen aan het hoofd van de vergadertafel zitten. ‘Als Ad daar geen bezwaar tegen heeft tenminste.’

‘Dat spijt me dan, maar van mij hoeven jullie dat echt niet te doen,’ zei Bart, zich bij hen zettend. ‘Ik sta op het standpunt dat dat het werk van de dames is.’

‘Die kunnen dat nog niet,’ zei Maarten geduldig, ‘die moeten er nog in groeien.’

‘Ze hoeven er niet in te groeien,’ zei Bart koppig. ‘Ze kunnen het, want ze hebben het op school geleerd.’

Ad zette zich aan de andere kant van de tafel, tegenover Bart. Hij schoof de boeken wat opzij om ruimte voor zichzelf te maken.

‘Goed!’ zei Maarten. Hij nam het bovenste boek van de stapel en sloeg het titelblad op. ‘Ingeborg Weber-Kellermann, Die deutsche Familie. Versuch einer Sozialgeschichte.’ Hij bekeek het rondzendbriefje dat in het boek stak. ‘Bart is tegen aankondiging, Ad en ik zijn voor. Bart! Argumenten!’

‘In de eerste plaats gaat het niet over Nederland, en in de tweede plaats is het sociále geschiedenis en geen cultuurgeschiedenis! Ik heb er daarom ernstig bezwaar tegen dat zo'n boek in Ons Tijdschrift wordt aangekondigd!’

‘In ons Bulletin!’ verbeterde Maarten ironisch.

‘Ik had eigenlijk aan een ander woord gedacht,’ zei Ad meesmuilend, ‘maar misschien ligt dat meer op het terrein van meneer Beerta.’

‘Ik moet almaar aan die arme Anton denken,’ zei Buitenrust Hettema met een blik naar het bureau van Beerta. Hij was blijven staan, halverwege de deur en de tafel. ‘Hoe gaat het daar nou mee?’

Bart en Ad verlieten de kamer, Maarten ontruimde de tafel. ‘Ik ben bij hem op bezoek geweest.’ Hij legde de boeken die besproken moesten worden in afzonderlijke stapeltjes op zijn bureau.

‘En?’ vroeg Buitenrust Hettema, een stoel onder de tafel uittrekkend.

‘Hij heeft het hele bezoekuur liggen huilen.’ Hij trok zijn bureaula open en haalde er twee velletjes doorslagpapier uit.

‘Nou, dan was ik maar wat eerder weggegaan, want daar heb je nou helemaal niks aan.’

‘Koffie? Karnemelk?’ vroeg Maarten, de velletjes op de tafel leggend.

‘Dit keer maar karnemelk.’

‘Ik haal even een glas.’ Hij liep de kamer uit.

Toen hij terugkwam, zat Buitenrust Hettema in gedachten voor zich uit te kijken, zijn brood voor zich. ‘Ravelli heeft mij namelijk gevraagd of wij het bezoek op dinsdag voor onze rekening willen nemen,’ vervolgde Maarten.

Buitenrust Hettema reageerde daar niet op.

‘Als jij ook een keer wilt gaan, dan kan dat dus.’

‘Dat zal ik dan nog maar niet doen, als hij er zo aan toe is.’ Hij nam een hap van zijn brood.

Maarten haalde zijn brood en zijn appel uit zijn bureaula en kwam bij hem zitten. ‘Hoe was je college?’

De vraag bracht Buitenrust Hettema terug in de werkelijkheid. ‘Dat was heel aardig. En eerlijk gezegd verbaasde me dat, want toen ik begon wist ik zelf nog niet waarover ik het hebben zou, maar ze hadden veel aandacht.’

‘Waar heb je het over gehad?’ Hij nam een hap.

‘Eigenlijk over van alles.’

Maarten knikte.

‘Sien zag er nogal weggetrokken uit, vond ik,’ hij keek Maarten aan.

‘Sien is vanochtend tegen mij uitgevallen omdat ik Asjes en Muller gevraagd had een artikel van haar te beoordelen.’

‘Dat zou ik ook maar niet gedaan hebben.’

‘Ik hecht veel waarde aan hun oordeel.’

‘Nou, ik moet er niet aan denken dat die twee gefrustreerde lieden een stuk van mij zouden gaan zitten beoordelen,’ zei Buitenrust Hettema laatdunkend. ‘Laatst had ik zoiets met mijn uitgever. Ik had hem het laatste hoofdstuk van mijn boek over de wajangpoppen gestuurd en dat kreeg ik terug met allerlei opmerkingen in de kantlijn,’ hij liep rood aan van woede bij de herinnering. ‘Ik heb er drie nachten niet van kunnen slapen!’

‘Wat was dat dan voor kritiek?’

‘Dat was helemaal geen kritiek! Het was gewoon onzin!’

‘Ik bedoel, was het kritiek op de inhoud, op de stijl, of op de taal?’

‘Je denkt toch zeker niet dat ik die onzin ga zitten lezen? Ik heb wel wat anders te doen! Die man is er niet om mijn manuscripten te beoordelen, die is er om ze uit te geven, en daar heeft hij zich toe te beperken! Weet je wat ik dan tegen hem zeg, als ik wakker lig?’ - hij keek Maarten met nauwelijks bedwongen woede aan. ‘Dan zeg ik: Zo! en zal ik nu eens zeggen wat je vandaag gedaan hebt? Je hebt je best gedaan! Je hebt mijn pen vastgehouden! Je hebt toegekeken terwijl ik zat te schrijven! En na tien minuten slaapt mijn uitgever!’ - zijn wangen trilden, het kwam eruit alsof hij de man ter plekke wilde wurgen. Maarten bedwong een glimlach.

‘En tegelijk erger je je dat je je ergert,’ zei Buitenrust Hettema, kalmerend.

‘Ik ken dat, alleen niet met uitgevers.’

‘Nou, dan mag je jezelf gelukkig prijzen. Ik ken weinig mensen die zo op mijn zenuwen werken als uitgevers! Je kunt dat maar het beste zelf doen!’

‘Ga jij soms naar de markt?’ vroeg Buitenrust Hettema toen Maarten met de omgespoelde glazen terugkwam uit de w.c. Hij stond bij de tafel te wachten.

‘Dat was ik wel van plan.’ Hij zette de glazen op zijn bureau en pakte de boeken voor Manda en Tjitske op.

‘Dan ga ik zo ver met je mee.’

‘Alleen nog even deze boeken naar hiernaast brengen.’ Hij ging de bezoekerskamer in. Manda was er niet. Tjitske zat op haar plaats. Hij legde de twee boeken die voor Manda bestemd waren op haar bureau. ‘Ik heb hier twee boeken waarvan ik graag zou zien dat jij die aankondigde,’ zei hij tegen Tjitske.

Ze nam ze van hem aan en legde ze zonder iets te zeggen naast zich.

‘Ik ben even naar de markt, Bart,’ zei hij tegen Bart, die in de achterruimte aan de bezoekerstafel zat te werken.

‘Wat moet ik zeggen als er voor je gebeld wordt?’ vroeg Bart. ‘Dat ik met een half uur terug ben.’ De vraag irriteerde hem, maar hij drukte die irritatie weg. Hij keerde terug naar zijn kamer, waar Buitenrust Hettema stond te wachten. ‘Ik ben zo ver,’ zei hij.

‘Kun jij eigenlijk tegen je verlies?’ vroeg Maarten toen ze naast elkaar de gracht afliepen.

Buitenrust Hettema keek opzij, zijn wenkbrauwen opgetrokken. ‘Waarom vraag je dat?’

‘Ik kan daar slecht tegen,’ bekende Maarten. ‘Dat wil zeggen, ik heb gemerkt dat ik er beter tegen kan wanneer iemand echt beter is, dan wanneer hij stom geluk heeft. Ik vond dat gek.’

‘Hoe heb je dat dan gemerkt?’ vroeg Buitenrust Hettema sceptisch. Ze staken de straat over naar de brug.

‘Met domino. Als Nicolien wint, dan kan ik dat nog net verdragen, want die is gewoon beter, maar als haar moeder wint, dan moet ik me beheersen om niet in woede uit te barsten, omdat die gewoon aansluitingen over het hoofd ziet.’ Hij zag de verbazing op het gezicht van Buitenrust Hettema en had moeite zijn pret binnen te houden.

‘Dat meen je toch niet, hoop ik,’ zei Buitenrust Hettema, hem aankijkend.

‘Speel jij dan nooit domino?’ Hij onderdrukte zijn lachen.

‘Ik kijk wel uit.’

‘Wat doe je dan als je schoonmoeder op bezoek is?’

‘Om te beginnen is mijn schoonmoeder al lang dood, maar ook als ze niet dood was, zou het niet bij me op komen om domino met haar te gaan spelen. Ik kan mijn tijd wel beter besteden.’

‘Vroeger speelden we Mens erger je niet,’ vertelde Maarten met enig leedvermaak, ‘maar sinds ze niet meer weet welke kant die pionnetjes op moeten, zijn we maar overgegaan op domino.’

‘Heb je dan geen eigen studeerkamer?’

‘Nee.’

‘Dan zou ik me die maar eens gauw aanschaffen.’

Ze zwegen, hun weg zoekend tussen de andere mensen op de smalle stoep.

‘Maar om op je vraag van zo even terug te komen,’ zei Buitenrust Hettema, toen ze weer wat ruimte kregen, ‘ik geloof dat ik heel goed tegen mijn verlies kan zelfs.’

Hij nam de twee boeken voor Sien van zijn bureau en ging de kaartsysteemkamer binnen. Joop had haar vrije dag, Sien was alleen. ‘Ik heb hier twee boeken waarvan ik graag wilde dat jij ze aankondigde,’ zei hij toen ze opkeek. Ze zag er nog altijd wat weggetrokken uit, wat haar gezicht kleiner maakte. Hij legde de boeken op haar bureau, nam een stoel en ging zitten. ‘Ben je al wat over je ontstemming heen?’ - hij keek haar onderzoekend aan.

‘Ik heb het heel erg gevonden,’ zei ze afwerend.

Hij knikte. Langs haar kijkend in de lichtschacht zocht hij naar woorden, nog niet wetend wat hij zeggen zou. ‘Het is niet mijn bedoeling om je op andere gedachten te brengen,’ zei hij, haar weer aankijkend - hij verbaasde zich er zelf over dat hij zo rustig was, hoewel hij net als de vorige keer weinig sympathie voor haar gedrag voelde. ‘Als jij wilt dat jouw stukken voortaan alleen door mij beoordeeld worden, dan zal ik dat doen, maar ik wil wel dat je weet waarom ik dat niet met je eens ben.’ ‘Jij bent toch het hoofd? Ik hoef toch niet ook nog aan anderen verantwoording af te leggen?’ Het klonk agressief.

‘Dat ik toevallig hoofd ben, betekent niets.’ Hij dacht na, zijn argumenten wegend. ‘Waar het om gaat is dat je artikel, als het straks gepubliceerd wordt, niet onderuitgehaald kan worden. Dat is jouw belang en dat is ons belang. Ik heb veel vertrouwen in het oordeel van Bart. Hij is preciezer dan ik ben. Hij ziet dingen die ik over het hoofd zie. Als Bart het goed vindt, kun je er zeker van zijn dat er geen fouten meer in staan.’

‘Als jij het goed vindt, is dat voor mij genoeg.’

Hij zweeg. Hij voelde dat hij tegen een muur aanliep en hij vermoedde dat ze die samen met haar man had opgetrokken. Even overwoog hij nog te zeggen dat ze zijn taak daarmee verzwaarde, maar hij hield dat wijselijk voor zich. Het zou bovendien niet de minste indruk gemaakt hebben. ‘Goed,’ zei hij, hij stond op, ‘ik zal er voortaan rekening mee houden.’ Hij wendde zich af en verliet haar kamer door het smalle gangetje dat langs de lichtschacht naar de vroegere kamer van Graanschuur leidde. De kamer stond leeg. Het was er koud. Nadenkend ging hij de trap af naar de koffieruimte. ‘Hebt u een kop thee voor me, meneer Goud?’ vroeg hij aan de balie.

‘Ja, zeker wel,’ zei Goud zangerig.

Hij ging met zijn kop tussen de anderen zitten en stopte zijn pijp. Koos Rentjes, Aad Ritsen, Rik Bracht en Lex van 't Schip praatten over een stuk dat ze de vorige avond op de televisie hadden gezien. Hij luisterde afwezig, zonder er iets van te begrijpen. ‘En toen die man ook nog in de kast ging kijken!’ riep Rentjes uitgelaten. ‘Ik had het niet meer!’

Mia kwam uit het achterhuis met een kanjer van een man, met een enorme snor, in een geweldig spijkerpak. ‘Ik heb hier een bezoeker, meneer Goud,’ zei ze. ‘Hebt u daar misschien ook een kop thee voor?’

‘Jawel,’ zei Goud.

De man ging op de lege stoel tussen Maarten en Rentjes zitten en mengde zich meteen in het gesprek, alsof hij al jaren op het Bureau zat. Dat ergerde Maarten bovenmatig. Terwijl hij zijn pijp rookte, nam hij hem van opzij op. De man rolde wijdbeens een sigaret, morste tabak, en likte met een enorme tong aan het vloeitje. Geen gedrag om het oordeel van Maarten te verzachten. Toen hij de sigaret dichtgerold had, klopte hij op de zakken van zijn spijkerpak en wendde zich tot Rentjes. ‘Heb jij wat vuur voor me?’

‘Nee,’ zei Rentjes, op zijn broekzak kloppend.

De man wendde zich tot Maarten, die juist zijn kop op schoot had genomen. ‘Hebt u misschien vuur?’

Het lag op Maartens lippen om te zeggen dat hij geen vuur had, maar aangezien hij een pijp rookte, was dat niet te brengen. ‘Eerst mijn thee opdrinken,’ antwoordde hij. Uit de hilariteit die zijn antwoord wekte, maakte hij op dat meer mensen zich aan het gedrag van de man geërgerd hadden en dat gaf voldoening. Hij sloeg zijn kop achterover, zette hem weg en gaf de man vuur.

Toen hij terugkwam in zijn kamer lagen de boeken die hij Tjitske had gebracht al weer op zijn bureau, met een aankondiging erin. Hij ging zitten en trok ze naar zich toe. Bij de aankondigingen zat een briefje van Bart dat hij accoord was. Hij bekeek de eerste aankondiging. Het eerste wat opviel was dat ze niet ondertekend was. Hij las haar door, las ook de tweede door, vergeleek ze met de flapteksten en stelde vast dat Tjitske volstaan had met het overnemen van een aantal zinnen daaruit. Terugzakkend tegen de leuning van zijn stoel keek hij naar buiten, zich afvragend wat hij hiermee aan moest. In de flodderige manier waarop de opdracht door Tjitske was behandeld en het ontbreken van een ondertekening ging kritiek op het beleid schuil. Door zich accoord te verklaren saboteerde Bart de rol die hem was toegewezen, ongetwijfeld om nog eens te onderstrepen dat dit het werk van Tjitske was en dat ze geen controle nodig had. Hij probeerde daarover na te denken, maar hij slaagde er niet in om in wat zich in zijn hoofd afspeelde door te dringen, alsof hij van grote afstand toekeek. Dat gaf hem een gevoel van compactheid, dat zich nog het best liet vergelijken met de situatie van een land in oorlogstijd en waarvan hij diep in zijn hart genoot. Gehurkt in zichzelf, in een onbewuste poging om dat gevoel zo lang mogelijk vast te houden, zat hij zo een tijd lang met zijn hoofd afgewend naar het raam, zonder iets te zien, zonder een gedachte. Toen stond hij abrupt op en nam de twee boeken mee naar het bureau van Ad. ‘Dit zijn twee aankondigingen van Tjitske,’ zei hij, en in zijn oren had zijn stem iets onwezenlijks, als de stem van een vreemde. ‘Bart gaat ermee accoord. Zou jij ze ook even willen bekijken? Dan kunnen we erover praten.’ Terwijl Ad ze voor zich nam en de bovenste opensloeg, ging hij terug naar zijn plaats en wachtte, achteruit, met zijn armen op de leuningen en zijn handen op de rand van zijn schrijfblad, te afwezig om weer aan het werk te gaan. Hij hoorde Bart aan de andere kant van de boekenkast ritselen met papier en hij vroeg zich af wat hem bezielde. Voor het eerst had hij het gevoel dat er in zijn voortdurend verzet een dreiging zat die als een scheur door de afdeling trok, en het verontrustte hem dat hij daar nu ook Tjitske in had betrokken.

‘En?’ vroeg hij opkijkend, toen Ad na een minuut of tien de boeken terugbracht. Hij was plotseling gespannen.

‘Dit kan niet, hè?’ zei Ad rustig.

‘Nee, dit kan niet.’ Hij stond op. ‘Heb je even tijd om over de aankondigingen van Tjitske te praten, Bart?’ Hij keek over de boekenkast.

Ze zetten zich aan de tafel, Maarten aan het hoofd. ‘Ad en ik hebben die samenvattingen ook gelezen, en we vinden dat dat zo niet kan,’ zei Maarten. Hij keek Bart aan.

‘Dan zal ik me wel weer bij de meerderheid moeten neerleggen,’ zei Bart verongelijkt, ‘maar ik ben het niet met jullie eens.’

‘Ik weet niet wat Ad voor argumenten heeft?’ zei Maarten, zich tot Ad wendend.

‘Ze had in ieder geval die zinnen van de flaptekst moeten toetsen aan de inhoud,’ zei Ad.

‘Hoe weten jullie nou dat ze dat niet gedaan heeft?’ vroeg Bart giftig.

‘Dat is mijn indruk,’ antwoordde Ad met een vals glimlachje.

‘Daar weet ik dan niets van. En ik heb ook geen zin haar naar zoiets te vragen. Bovendien heb ik er een grote hekel aan om iets in het werk van een ander te verbeteren!’

‘Er zijn drie redenen om dat in dit geval wel te doen,’ zei Maarten beslist. Dat er drie redenen waren was een slag in de lucht. Hij had het gevoel dat het er ongeveer drie waren, maar wist alleen nog niet precies welke. ‘In de eerste plaats is de zin van dat aankondigen nou juist dat ze die boeken lezen. Het is een deel van hun opleiding.’

‘Daar ben ik dan niet geschikt voor, voor die opleiding,’ zei Bart koppig. ‘Ik houd niet van die bewaarschoolmentaliteit.’

‘In de tweede plaats,’ vervolgde Maarten zonder op die tegenwerping in te gaan, ‘moeten we zo'n boek bekijken vanuit het perspectief van ons vak en niet van dat van de uitgever. En in de derde plaats hebben we afgesproken dat iedere aankondiging bestaat uit een samenvatting van de inhoud, een mededeling over de bronnen die zijn gebruikt, en een beknopte samenvatting van de conclusies. Tjitske doet noch het een, noch het ander.’

Bart zweeg. Hij keek voor zich op tafel, onwillig.

Er was een lange stilte.

‘Wat doen we nu?’ vroeg Maarten tenslotte, naar Bart kijkend. ‘Geef maar,’ zei Bart. Hij stond op, nam de boeken van Maarten over en ging de bezoekerskamer in.

Ad en Maarten bleven aan tafel achter.

‘Wat bedoelde Bart eigenlijk toen hij zei dat hij zijn bijdrage op een andere manier zal leveren?’ vroeg Ad. De vraag had een ondertoon van leedvermaak.

‘Ik heb geen idee,’ zei Maarten voorzichtig.

‘Ik vraag me af of hij zich wel realiseert dat hij die bijdrage over tien jaar alleen kan plaatsen omdat wij alle voorafgaande nummers gevuld hebben,’ zei Ad boosaardig.

‘Ik denk niet dat hij zich dat realiseert,’ antwoordde Maarten droog.

Bart kwam de kamer weer in. Hij ging achter zijn bureau zitten.

‘En?’ vroeg Maarten.

‘Ik heb tegen haar gezegd dat ik haar aankondigingen goed vind, maar dat jullie er bezwaar tegen hebben, zodat ze zich maar tot jullie moet richten als ze wil weten wat jullie bezwaren zijn.’ Hij boog zich over zijn machine en begon driftig te tikken.

Ad stond op en ging weer aan het werk.

Maarten bleef alleen aan tafel zitten, een plotseling opkomende woede onderdrukkend. Toen hij die meester was, stond hij op en ging de bezoekerskamer in. Tjitske ging door met haar werk zonder aandacht aan hem te besteden, maar aan haar gezicht kon hij zien dat ze gespannen was. Hij nam een stoel, zette die bij haar bureau en ging zitten. Ze keek strak in het boek dat voor haar op haar bureau lag, alsof ze zat te lezen. ‘Je hebt van Bart gehoord dat ik kritiek heb op je aankondigingen?’ vroeg hij.

‘Ja,’ zei ze stug, zonder op te kijken.

‘Ik wou je uitleggen wat er volgens mij aan mankeert.’

‘Bart vond ze anders goed en die controleert me.’

‘Maar ik niet.’

Ze reageerde daar niet op. Ze bleef strak in haar boek kijken.

‘En ik heb de eindverantwoordelijkheid.’ Ze amuseerde hem, ondanks haar bokkig verzet. Hij stelde vast dat hij haar gedrag zelfs wel aardig vond, aardiger in ieder geval dan dat van Sien. ‘Heb je ze daar?’ vroeg hij.

Ze trok een la open, haalde de boeken daaruit en legde ze voor hem neer zonder hem aan te kijken.

Dat ze ze verstopt had, vertederde hem zelfs, een beetje. ‘Zullen we ze samen doornemen?’ stelde hij voor.

*

Midden in de nacht werd hij wakker met een flinke hoofdpijn. Hij duwde zijn gezicht in zijn kussen, doezelde weer in en werd even later opnieuw wakker. Iedere keer dat hij wakker werd, was de hoofdpijn erger tot ze tegen de ochtend zo hevig was dat hij moest overgeven. Hij kwam half overeind, grabbelde met zijn ogen dicht naar de pot en kokhalsde. Er kwam niets. Zijn mond was kurkdroog. Hangend over de rand van zijn bed met de pot tussen zijn handen had hij het gevoel of al het bloed uit zijn lichaam naar zijn hoofd trok en zijn hoofd dreigde te doen barsten. Hij drukte het koele email van de pot tegen zijn voorhoofd in een vergeefse poging enige verlichting te vinden, liet de pot op de grond zakken en zakte terug in de kussens, uitgeput.

‘Wat is er?’ vroeg Nicolien slaperig.

‘Ik heb een hoofdpijnaanval.’

‘Hoe komt dat nou?’

‘Dat weet ik niet.’ Hij kon de woorden haast niet uit zijn keel krijgen.

‘En je moet vandaag nog wel naar Schagen.’ Aan haar stem was te horen dat ze nu klaarwakker was.

‘Dat kan nu niet.’

‘Het is toch wel gek dat het altijd op zaterdag is.’

‘Ja.’ Hij vond het helemaal niet gek, maar hij had geen zin in een discussie. Hij ging rechtop zitten en duwde met beide handen tegen zijn voorhoofd. Dat gaf even verlichting, maar niet meer dan een paar seconden. Hij liet zich weer onderuitzakken en duwde zijn hoofd in de kussens.

‘Dan zal ik de katten er maar inlaten.’ Ze stond op en opende de kamerdeur. De katten kwamen de kamer in. Jonas sprong op zijn bed, snuffelde aan zijn gezicht en liep toen door naar Nicolien. Marietje nestelde zich als iedere ochtend aan zijn voeteneind. Hij moest opnieuw overgeven, kwam met een ruk overeind en trok de pot naar zich toe, kokhalsde, maar er kwam alleen wat slijm. Steunend op een elleboog omklemde hij zijn hoofd met zijn vrije hand, zijn mond halfopen, hijgend. Zo bleef hij enige tijd hangen tot de misselijkheid wat minder werd, waarna hij zich met de pot in zijn hand weer liet terugzakken.

‘Wat doe je nou?’ vroeg ze. ‘Blijf je in bed?’

‘Ja,’ zei hij moeilijk.

‘Wil je niets hebben?’

‘Nee.’

‘Ook geen kopje thee?’

‘Nee.’ Hij moest er niet aan denken. ‘Misschien wil je Ad straks bellen om te vragen of hij naar die correspondentenbijeenkomst gaat?’ vroeg hij toen ze haar bed uitging.

‘Op zaterdag? Dat doet hij vast niet.’

‘Hij hoeft geen praatje te houden.’

Ze ging de kamer uit. Hij trok haar kussens naar zich toe, stapelde ze achter zich op en zakte uitgeput terug. Zijn hoofd klopte en bonkte van de inspanning. Wegdoezelend en weer wakker wordend hoorde hij haar door de gang lopen, tegen de katten praten. ‘Wil je me mijn das brengen?’ vroeg hij moeilijk toen hij haar in de slaapkamer hoorde. Hij bond de das strak om zijn hoofd en probeerde te ontspannen.

‘Moet ik de gordijnen dicht laten?’

‘Ja, alsjeblieft.’

Uit de voorkamer kwam gedempt de stem van de nieuwslezer. Hij doezelde weer weg, hoorde in de douchecel het geluid van water en werd weer wakker toen ze de deur van de voorkamer opende. ‘Slaap je?’ vroeg ze gedempt.

‘Nee.’

Ze deed het licht aan en kwam de kamer in. ‘Nou, ik heb Ad gebeld, maar hij weet niet of hij het wel doen kan want hij is warm,’ in haar stem was ingehouden pret, ‘en Heidi is verkouden, dus die kan de deur niet uit, en hij heeft ook nog diarree, en de katten hebben ook diarree, dus hij weet niet of het wel kan.’

‘Goed.’ Het interesseerde hem niet.

‘Moet je echt niets hebben?’

‘Een ijszak.’

‘Ik zal kijken.’ Ze ging de kamer weer uit, het licht uitknippend.

De hoofdpijn was in alle hevigheid teruggekomen. Hij dacht dat hij moest overgeven, boog zich over de rand van zijn bed en maaide in de ruimte, zonder iets te vinden. Radeloos tastte hij naar het koord van de koebellen die voor deze gelegenheden naast zijn bed hingen, en belde.

‘Riep je?’ vroeg ze, de kamer inkomend.

‘De pot!’ Hij wurgde het uit zijn keel, maar toen ze de pot had gebracht, kon hij niet overgeven. Hij hing met de koele pot tussen zijn handen op de rand van zijn bed, te beroerd om weer te gaan liggen. Ze bracht een plastic zakje met blokjes ijs. Hij zakte weer achteruit, deed zijn das af en legde het op zijn voorhoofd. Het onderdrukte de pijn voor korte tijd, maar het was al snel te koud, zodat hij zijn das ertussen moest leggen, en toen het water eruit begon te siepelen, langs zijn gezicht, liet hij het in de pot vallen. Wegdoezelend verloor hij ieder besef van tijd, werd weer wakker op de golf van een nieuwe pijnaanval, hoorde de voordeur, lopen in de gang, de stem van Nicolien tegen de katten, en zakte weer weg in een halve bewusteloosheid. ‘Ben je wakker?’ vroeg ze zachtjes, de kamer inkomend. ‘Ja.’

‘Heidi belde. Ad is wel op weg gegaan, maar hij is weer teruggekomen. Hij heeft op het station nog een rolletje menthol gekocht, maar dat hielp niet. Hij bleef warm.’ Ze lachte.

‘Hoe laat is het?’

‘Half drie.’

‘Dank je.’

‘Hoe gaat het nou?’

‘Belazerd.’

Ze ging de kamer weer uit. Ad interesseerde hem niet. Hij dacht aan Bart en voelde bij de herinnering aan diens optreden in de kwestie van de boekaankondigingen plotseling woede. Laat ik me nou in godsnaam niet ergeren, dacht hij vaag. Hij zocht naar zijn das, trok die strak om zijn hoofd, en duwde zijn hoofd in de kussens in een poging om zich weer in bedwang te krijgen.

*

Uit het dagboek van Maarten Koning:

Voorzover ik me zorgen kon maken (wat het grootste deel van de tijd volstrekt onmogelijk was, zo'n hoofdpijn laat zich eigenlijk niet beschrijven, ik zal er geen moeite voor doen), maar voorzover ik me zorgen kon maken dus, dacht ik aan de houding van Bart. Die zit me behoorlijk dwars. En dat terwijl ik vind (net als Buitenrust Hettema dus) dat je je over zoiets niet hoort te ergeren. Ik probeerde mijn ergernis dus weg te redeneren. Het probleem is dat ik in een situatie als deze mijzelf niet meer zie. De bevrijdende figuur van de hoofdambtenaar die ik van een afstand kan volgen, is uit het beeld verdwenen. Ik ben het zelf, die hoofdambtenaar, overtuigd van mijn eigen gelijk, wrokkend, vol zelfbeklag over wat mijn ondergeschikten mij aandoen, en dat terwijl ik me de pleuris werk en niets dan het goede met hen voor heb. Wat Bart, en op andere ogenblikken Ad, Sien, Tjitske, bezielt, is hij voorbaat veroordeeld als het niet in de pas van mijn goede bedoelingen loopt. Over die goede bedoelingen straks misschien meer. Ik ben zo overtuigd van mijn gelijk in deze conflicten, dat ik het gelijk niet ga aantasten voor ik het nog eens onderstreept heb. Want, hoeveel er ook op is af te dingen, dat ik na alles te hebben afgewogen, gelijk heb, blijft als een paal boven water staan. Maar dat gelijk zetelt ergens anders.

Over mijn lezing, die ik de vorige week aan Bart en Ad heb voorgelegd, merkte Bart op: ‘Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat ze bestaat uit een reeks goed in noten verpakte vooroordelen.’ Ik ben bereid zoiets onmiddellijk toe te geven. Maar ik verzuim in zo'n geval op te merken dat dat voor iedere lezing geldt, want dat het typerend is voor onze soort wetenschap. En daar zit precies het verschil tussen ons. Want Bart en Sien en Tjitske (Ad is een ander geval) vinden dat niet van wat zij schrijven (of in het geval van Bart niet schrijven). Zij geloven in een absolute, onpersoonlijke, objectieve waarheid, en vanuit dat geloof verwerpen ze wat ik zeg, schrijf, doe, niet omdat mijn opmerkingen verschillen van de hunne (kwalitatief dan), maar omdat ik ze altijd meteen relativeer, en terecht relativeer. Ze trekken zich op aan mijn zelfkritiek, zoals zoveel mensen met wie ik ben omgegaan of nog omga, met als enige volstrekte uitzondering die mij op dit ogenblik invalt Frans Veen. Behalve dat ik een dergelijke reactie stom vind, voel ik haar als verraad: ik ben een man die zijn hele leven verraden word, waarmee we terug zijn op het punt waar mijn zelfkritiek tekortschiet, maar (laten we wel zijn) dat punt bevindt zich op dat ogenblik al ver buiten het schootsveld van deze lieden. Het maakt me alleen razend als ik hun geknetter in de verte hoor, en uit de zelfverzekerdheid waarmee ze bezig zijn begrijp ik dat ze de illusie hebben dat ze doel trejfen. Als ik barst, is dat van woede omdat ik hen geen mores kan leren, en aangezien het onder alle omstandigheden gezonder is om niet te barsten, is het enige wat mij overblijft: begrip opbrengen. Dat lukt me vaak. Soms lukt het niet. Als het niet lukt, zoals nu dan, komt dat omdat ik bij hun houding belang heb. Zij moeten door mij op belangrijke punten te volgen, onzekerheden die ik niet voldoende onder de ogen zie beneden de oppervlakte houden. En dat is een gevaarlijke situatie. In de eerste plaats omdat je je afhankelijk maakt van een stel onbenullen (laten we ze zo voor het gemak maar even noemen, zonder daarmee op hun menselijke kwaliteiten te willen afdingen), in de tweede plaats omdat ze de kennis van jezelf ondermijnen, en dat laatste is op de duur nog onaangenamer dan het eerste.

De vraag is dus welke onzekerheden verborgen worden. Ik heb niet de illusie dat zoiets op een zondagmiddag aan het daglicht kan worden gebracht, maar het zou geprobeerd moeten worden. In tegenstelling tot de mensen die het geloof in hun eigengelijk voor de hoeksteen van hun geestelijke gezondheid houden, zie ik, onder de omstandigheden waarin ik leef, als enige oplossing een duidelijke scheiding tussen mijzelf en de hoofdambtenaar die door een ongelukkige maar onvermijdelijke samenloop van omstandigheden mijn naam draagt. Dat houdt in dat alles wat er gebeurt mij geen donder zou moeten kunnen schelen. Iedereen wordt op zijn eigen manier heilig. Als ik me kapot wil werken, moet ik dat weten. Geen reden om van een ander hetzelfde te vragen. Ik denk dat daar de kern van het probleem zit. Ik heb een motief nodig om me kapot te werken, en aangezien ik dat motief niet duidelijk zie, moet het door anderen bevestigd worden. Het werk wordt ons opgedrongen (ik laat niet na om dit in alle toonaarden te beklemtonen), ik houd er niet van, het dreigt ons te overweldigen en kan alleen maar met loyaliteit en een uiterste aan gevechtskracht bestreden worden. Door als zo'n gevechtsgroep op te treden, houden mensen een mythe in stand, die het werk voor mij draaglijk moet maken.

Misschien dat dergelijke overwegingen bij vlagen ook bij Ad meespelen. Hij werkt zich dan plotseling rot. Maar tenslotte is hij niet verantwoordelijk en hij heeft aan de andere kant Heidi, die voortdurend bezorgd is over zijn gezondheid. Bovendien heeft hij een sergeantenmentaliteit. In zijn hart wil hij uitgedonderd worden. Daarin schiet ik tekort. Loyaliteit die wordt afgedwongen is geen loyaliteit meer. Ik zou daardoor veel meer verantwoordelijkheid op me nemen dan de zaak verdraagt. Ik wil de verantwoordelijkheid juist delen. Een democraat in hart en nieren, maar het geeft wel een andere kijk op de democratie. Bart is juist omgekeerd. Hij gelooft wel in het werk, maar in het werk zoals hij dat ziet, niet in een opgelegde taak die alleen met groepssolidariteit het hoofd geboden kan worden. Hij verzet zich dan ook niet tegen alle werkzaamheden, maar tegen vele, en mijn argument dat ik ze niet kan afwijzen spreekt hem alleen aan als hij het werk belangrijk vindt binnen het kleine kadertje dat hij voor zichzelf (alleen voor zichzelf, maar hij is ervan overtuigd dat dat voor de gemeenschap is) heeft uitgetekend. Dat geeft aan zijn rebellie (of liever: aan zijn gekuip) enige consequentie. Kan ik dat werk werkelijk niet afwijzen? Ik beroep me op de eisen die door de Commissie worden gesteld. Ik maak ze tegelijk belachelijk (want ik heb een geweldige minachting voor de Commissie), wat mijn beroep niet overtuigender maakt. Maar ik voldoe er wel aan en in veel hogere mate dan de dames en heren zelfs in hun stoutste dromen verwachten. Waarom in godsnaam? Waarom loop ik niet gewoon de kantjes eraf? Welke drift drijft mij ertoe om tegenover hun vermeende macht een perfect geoliede organisatie op te bouwen, en zoveel taken te aanvaarden of aan te trekken dat de planken onder de last kraken, terwijl ik weet dat ze in feite machteloos zijn? Ik geloof dat aan mijn weerzin tegen het werk niet getwijfeld kan worden. Maar als de organisatie geluidloos draait, heb ik plezier. En ik raak uit mijn evenwicht als iemand, zoals Bart nu, een spaak in het wiel steekt, nog afgezien van de verwerpelijkheid van zijn gedrag. Ik kan alleen maar concluderen dat ik leef van de paniek, me gelukkig voel bij het verzet tegen een overweldigende macht, een leider van een kleine minderheid - en als die macht niet bestaat, dan maak ik haar. Ik kan me natuurlijk verdedigen met het argument dat me weinig anders te doen staat. Ik moet in mijn onderhoud voorzien. Het vak dat mij geleerd is, geeft me weinig ruimte voor zinvol bezig zijn. Ik zou iets totaal anders moeten opzetten om wel zinvol bezig te zijn. Maar de vraag is of ik dat zou kunnen. Of liever, het is duidelijk dat ik dat niet kan, want dan zou ik het wel gedaan hebben. Het enige wat ik gedaan heb, is de mogelijkheden om iets anders te doen stuk voor stuk af te kappen, tot en met de verhuizing naar dit huis, een verhuizing die ik nog vaak betreur, maar die wel consequent was, gezien vanuit mijn mogelijkheden. Die mogelijkheden komen in het kort neer op verzet binnen een systeem, met een kleine groep die dat verzet draaglijk maakt, er de individualiteit aan ontneemt en er wat men loyaal verzet noemt van maakt - het verzet dus dat onze beschaving (waartegen ik me verzet) weer een stap verder brengt, in een richting die ik al evenmin wil. Een situatie dus die is opgebouwd uit tegenstrijdigheden en waarin ik (uiteraard) op weinig loyaliteit kan rekenen, want waar vind je mensen die deel willen nemen aan een verzet dat zo bij uitstek gericht is op het verdoezelen van mijn menselijke tekortkomingen? Het is geen kunst om na het voorafgaande ook die tekortkomingen samen te vatten: angst voor contacten, wat weer voortkomt uit een gebrek aan moed bij persoonlijke confrontaties; een overdreven behoefte aan bescherming; en een te grote afhankelijkheid van het oordeel van anderen, in het bijzonder van degenen tegen wie ik me verzet.

Als je dat nog eens overleest, vraag je je af wat er eigenlijk nog overblijft. Meer dan mensen als Bart voor mogelijk houden. Maar daarover een andere keer.

*

‘Ik ga nu naar de heer Beerta,’ zei Maarten. Hij bleef bij het bureau van Bart staan. ‘Ik ben over een uur of twee weer terug.’

‘Wil je hem mijn hartelijke groeten doen?’ vroeg Bart. ‘En hem mijn beste wensen overbrengen voor zijn herstel?’

‘Dat zal ik doen. Tot straks.’ Hij ging de gang op, trok zijn jas aan, daalde de trappen af en verliet het Bureau. Langzaam, treuzelend voor de etalages van de antiquairs, liep hij de Spiegelstraat uit, onder het Rijksmuseum door, schuin over de hoek van het Museumplein naar de Johannes Vermeerstraat. Hij zag tegen het bezoek op. Als hij iets harder was, zoals Balk of Karel Ravelli, zou hij Beerta laten barsten, maar hij was te zacht.

Beerta zat rechtop in bed, met zijn rug tegen de kussens. Toen hij Maarten zag binnenkomen, begon hij te huilen. Hij pakte Maartens hand en streelde die, bedwong zijn tranen en wreef ze met de rug van zijn hand van zijn gezicht. Om hem heen lagen losse kladblaadjes en twee kladblokken, vol krassen. Maarten hing zijn jas weg, trok een stoel bij het bed, nam een van de blaadjes op en bekeek het. Tussen de krassen meen de hij letters te herkennen, in ieder geval een w, een o, en een n, maar als er al een bedoeling achterstak, dan was er geen touw aan vast te knopen. Beerta trok het blaadje uit zijn hand en stootte klanken uit. Hij legde het naast zich, zocht tussen de andere blaadjes, kon niet vinden wat hij zocht, pakte een blocnote, vond een potlood en begon met het potlood in zijn vuist op de blocnote te krassen, moeizaam, een poging letters te vormen. Maarten volgde de bibberende lijnen die Beerta onbeheerst maar met grote inspanning over het papier trok, opnieuw een w, daarna twee o's, die met zijn drieën de helft van het papier in beslag namen, en vervolgens in een hoek een teken waar hij met de beste wil van de wereld geen letter van kon maken, gevolgd door nog wat krassen en iets wat voor een n kon worden aangezien, maar dan op zijn kop, zoals kinderen die tekenen, en veel kleiner, omdat er geen ruimte meer was, een z, een soort e, opnieuw een teken dat hij niet kon thuisbrengen, en weer een n. Toen Beerta die boodschap geschreven had, was het blad vol. Hij scheurde het af en gaf het aan Maarten, hem afwachtend aankijkend. Maarten bekeek het geschrevene aandachtig, langer dan nodig was om te weten dat hij het niet zou begrijpen. ‘Ik begrijp het niet,’ zei hij verontschuldigend, het blaadje terugleggend. ‘Je wilt iets zeggen, maar ik begrijp het niet.’ Dat bracht Beerta in hevige opwinding. Hij bewoog zijn hand om iets duidelijk te maken, zocht radeloos om zich heen, pakte het blaadje opnieuw en begon het nu op de achterkant te bekrassen. ‘Ik zie een w’ zei Maarten ingespannen meekijkend. ‘Ik zie twee o's. Ik zie een k.’ Dat bracht Beerta tot wanhoop. Hij werd rood en de tranen sprongen in zijn ogen terwijl hij driftig zijn hoofd schudde. ‘Probeer het nog eens,’ moedigde Maarten hem aan, ‘misschien dat ik er dan uitkom.’ Beerta zette met veel inspanning een tweede k op het papier, naast de vorige en liet die zien. ‘Ik kan er echt alleen een k van maken,’ verontschuldigde Maarten zich. Dat wond Beerta nog meer op. Hij stootte wat klanken uit en wees naar de televisie. Maarten volgde zijn hand. ‘Je wilt dood,’ concludeerde hij, zich de uitleg van Karel herinnerend. ‘Je wilt naar de hemel.’ Beerta schudde wanhopig zijn hoofd en wees naar de kast. Maarten stond op. Hij keek van de televisie naar de kast, zonder enig verband tussen de twee te kunnen aanbrengen. Beerta stootte geluiden uit om zijn aandacht te trekken en wees met duim en wijsvinger, waaruit Maarten begreep dat hij iets zocht van een centimeter of twaalf. ‘Een pen?’ probeerde hij. Beerta schudde zijn hoofd. ‘Nee, je hebt al een potlood,’ corrigeerde Maarten zichzelf. ‘Stom.’ Hij opende de kastdeur en keek langs de planken naar een instrument van een centimeter of twaalf, maar hij zag alleen kleren en schoenen en zag ertegenop om daartussen te gaan rommelen. ‘We hebben nu een w en twee o's,’ zei hij, zich weer tot Beerta wendend, ‘daarna komt een k, maar dat is geen k, dat is iets anders, daar moet toch achter te komen zijn. Als we nu eens gewoon de letters van het alfabet doornemen.’ Beerta schudde wanhopig zijn hoofd. Hij wees opnieuw met zijn vingers een ding van een centimeter of twaalf aan, zocht tussen zijn papieren, pakte een blocnote en zijn potlood en zocht een plek om op te schrijven. In zijn opwinding woelde hij zich bloot, legde het blocnote op zijn knie, klemde de pen in zijn vuist, begon te krassen, scheurde het papier weer af omdat het niet ging zoals hij het wilde, en verloor daarbij het potlood onder zijn benen. Dat maakte hem radeloos. Hij keek Maarten wanhopig aan, zijn arm opheffend, pakte in het wilde weg een servet, legde dat op zijn blote buik en probeerde er met een nagel zijn boodschap in te krassen, een bij voorbaat tot mislukken gedoemde onderneming. ‘Als je nou even wacht,’ zei Maarten, ‘dan pak ik eerst je potlood.’ Hij haalde het tussen Beerta's benen weg en gaf het hem. Dat amuseerde Beerta. Hij begon te lachen, alsof Maarten hem gekieteld had. Maarten glimlachte en trok het dek weer over hem heen. ‘En nu beginnen we gewoon van voren af aan,’ besliste hij. ‘Waar is dat eerste papier?’ Hij zocht het tussen de papieren en nam het voor zich. ‘We hebben nu dus een w en twee o's,’ stelde hij vast, het papier bekijkend, ‘en daarna komt een k, maar dat is geen k. Is het een a?’ Beerta schudde gelaten zijn hoofd. ‘Nee, het is natuurlijk een medeklinker,’ begreep Maarten. ‘Je had indertijd wel een intelligentere hoofdambtenaar kunnen aanschaffen.’ Dat amuseerde Beerta. Hij stootte een instemmende klank uit. ‘Wool, woom, woon, woop, woor’... probeerde Maarten. Bij dat laatste knikte Beerta heftig. ‘Woor,’ herhaalde Maarten nadenkend. Hij keek op het papier. ‘Woorden!’ begreep hij plotseling, Beerta aankijkend. Beerta knikte, de tranen sprongen in zijn ogen en het scheelde weinig of Maarten had ook tranen in zijn ogen gekregen, van blijdschap. Hij wendde zich af en keek op het papier. ‘En dan,’ zei hij langzaam. ‘Zee... zè...’ Plotseling zag hij het. ‘Zeggen!’ zei hij geestdriftig. ‘Woorden zeggen!’ Beerta knikte instemmend. ‘Woorden zeggen,’ herhaalde Maarten peinzend. Hij keek Beerta aan. ‘Maar wat doen we daarmee?’ Waarop Beerta triest zijn schouders ophaalde.

‘Hoe was het met meneer Beerta?’ vroeg Bart toen Maarten de kamer inkwam.

‘Ik heb er een uur over gedaan om erachter te komen wat hij op een papier gekrast had,’ zei Maarten, zich achter zijn bureau zettend. ‘Woorden zeggen! - maar wat hij daarmee wil, mag God weten.’

‘Maar dat is toch wel een teken dat hij vooruitgaat?’

‘Hij gaat helemaal niet vooruit!’ Het optimisme van Bart irriteerde hem.

Waarom irriteerde me dat? vroeg hij zich af toen hij een uur later onder een hoge, grijze lucht langs het Singel naar huis liep. We weten er toch geen van beiden een bal van? Hij dacht daarover na en kwam tot de conclusie dat hij in een dergelijk op niets berustend optimisme zelfzucht voelde. Als fatsoenlijk mens kun je de zaken niet zwart genoeg zien. Die gedachte beurde hem op. Bij het omslaan van de hoek van de Voorburgwal rook hij de lucht van kerry, knoflook en mosselen uit de stal van de mosselman voor Dorrius, als in een stad uit een ver verleden. Hij keek omhoog naar de lucht, waartegen de bomen heel zwart en fijn vertakt afstaken zodat het leek of ze voorzichtig, met de uiterste toppen van hun takken, naar het voorjaar reikten, en het viel hem op hoe stil het was, zo stil dat hij de voetstappen van de mensen die er liepen hoorde. Als ik een dichter was, zou ik daar wel raad mee weten, dacht hij. En die gedachte verzoende hem voor dat ogenblik met zijn leven.

*

‘Kan ik even iets met je bespreken?’ vroeg Bart achter hem.

‘Altijd,’ antwoordde Maarten. Hij hield op met tikken, draaide zijn stoel een kwartslag om en keek op.

Bart stond met een boek in zijn hand bij zijn bureau. ‘Ik heb uit dit boek de trefwoorden gehaald voor het kaartsysteem, en ik weet nu niet meer wat we daarover precies hebben afgesproken.’

Maarten strekte werktuiglijk zijn hand uit, nam het boek aan, sloeg de titelpagina op en bekeek die zonder een en ander tot zich te laten doordringen. ‘Ja?’ Hij keek op.

‘Aan wie van de dames kan ik dit nu geven voor het tikken van de fiches?’

‘Geef maar aan Joop.’ Hij gaf het boek terug.

‘Maar het is nogal een lange titelbeschrijving en ik dacht dat jij daar bezwaar tegen had.’

‘Laat eens zien?’ In zijn herinnering hadden ze dit gesprek al honderd keer gevoerd. Het was een ritueel geworden, de manier waarop Bart zijn ongenoegen liet blijken over een beslissing die hem niet zinde.

Bart ging naar zijn bureau en kwam met een fiche terug. Maarten bekeek het. De titelbeschrijving besloeg vier regels. ‘Dat is wel veel,’ zei hij, het fiche teruggevend. Ook dat zei hij iedere keer.

‘Vroeger kon dat wel.’

‘Toen deed Slofstra het nog. Het enige wat Slofstra kon was iets overtikken, dus toen was het geen bezwaar, maar overtikken is nu juist zowat het enige wat deze meisjes niet kunnen, niet goed in ieder geval.’

‘Maar daar zijn ze toch juist voor aangesteld?’ Ook dat bezwaar keerde met enige regelmaat terug.

‘Ik vind dus dat ze daarvoor niet zijn aangesteld,’ zei Maarten geduldig. ‘Ze zijn aangesteld voor de dingen die ze kunnen. Overtikken blijken ze niet zo goed te kunnen. Joop zeker niet, die maakt in elk derde woord een fout.’

‘Dat zou betekenen dat ze niet geschikt is voor haar werk.’

‘Niet voor dit werk in ieder geval.’

‘Dus ik kan haar niet vragen om deze kop te gebruiken?’

‘Om hoeveel fiches gaat het?’ Dat was een poging enige ruimte voor een beslissing te scheppen. ‘Tien? Twintig?’

Bart wendde zich af.

‘Ongeveer!’ waarschuwde Maarten.

Te laat. Als hij wilde weten hoeveel fiches het waren, dan zou hij dat ook weten. Wachtend op het antwoord hoorde hij Bart achter de boekenkast halfluid tellen, telkens met een korte tik van zijn potlood. Hij keek naar buiten en stelde vast dat de kastanje achter in de tuin al een rood waas kreeg. Daarboven was de hemel teerblauw. Lente.

‘Honderdtweeënvijftig,’ zei Bart na een minuut of drie, over de boekenkast kijkend.

‘Dat betekent dat Joop honderdtweeënvijftig maal een kop van vier regels moet tikken,’ concludeerde Maarten. ‘Dat lijkt me wel om gek te worden.’

‘Ik doe ook wel eens dingen waar ik gek van word.’

Maarten zweeg, alsof hij nadacht. ‘Kun je niet een bekorte titel maken, met een verwijzing naar het moederfiche?’ Ook dat stelde hij iedere keer voor en hij kende het antwoord al.

‘Ik ben bang dat de gebruikers van het kaartsysteem dan toch in de verleiding zullen worden gebracht om die verkorte titel ook in hun publicaties te gebruiken.’

‘Dat zijn wij.’

‘Nee, want jij laat ook wel eens anderen in het kaartsysteem toe.’

Dat was een andere grief. Het gebeurde hoogst zelden, want hij had daar een hekel aan, maar het gebeurde wel eens, als hij vond dat hij niet kon weigeren. ‘En als je die verkorting nu zo maakt dat ze niet gebruikt kan worden zonder het moederfiche?’

‘Ik zal eens kijken,’ het klonk ontevreden, ‘maar ik vind het in principe onjuist.’

‘Dat weet ik,’ hij tilde zijn stoel een kwartslag om, voor zijn schrijfmachine, ‘maar het lukt je vast wel. Je hebt wel voor hetere vuren gestaan.’ Het laatste was geladen met ironie, maar omdat hij al weer zat te tikken, kon dat nauwelijks te horen zijn.

*

‘Nou, ik ga maar weer,’ zei Ad. Hij stond bij zijn bureau, zijn tas aan zijn hand.

Maarten zat zijn boterham te eten. ‘Je bent nog ziek?’

‘Ja.’ Het klonk onwillig.

‘Wat heb je dan eigenlijk?’ Hij stond op, zijn boterham in zijn hand.

‘Warm.’

‘Warm?’

‘Dat ken jij zeker niet.’

‘Ik weet niet goed wat ik me daarbij moet voorstellen.’

‘O, je weet niet wat dat is?’

Maarten negeerde de agressiviteit. ‘Wanneer heb je dat dan?’ vroeg hij zo neutraal mogelijk, een hap nemend.

‘Als ik me inspan, of als ik in de zon zit, loopt mijn temperatuur meteen op.’

‘Tot 37,’ begreep Maarten, de spot in zijn stem zo goed mogelijk verbergend.

‘Ook wel eens 37.2.’

Maarten zweeg. Hij wilde vragen hoe hij dat dan wist, maar hij hield dat voor zich. ‘Wat zegt de dokter er eigenlijk van?’

‘Dokters daar heb je niks aan. Die zeggen alleen maar dat je weer aan het werk moet.’

‘Maar je hebt toch ook homeopathische dokters?’

‘Die zijn net zo. Trouwens, Heidi heeft het ook, dus we denken dat het aan het huis ligt.’

‘Maar Heidi heeft toch geen baan?’

‘Daar hoef je toch ook geen baan voor te hebben, om ziek te zijn?’

Dat was waar.

‘Is Nicolien dan nooit ziek soms?’

‘Nee. Ik kan me niet herinneren dat Nicolien wel eens ziek geweest is, behalve toen ze geopereerd werd natuurlijk.’

‘Dat lijkt me niet normaal.’

Maarten lachte.

‘Je kunt beter kanker hebben,’ hij liep naar de deur, ‘dan heb je tenminste zekerheid.’

‘Dat je doodgaat, ja.’ Het irriteerde hem.

‘Nou, dit is ook niks in ieder geval. Tot kijk dan maar.’ Hij opende de deur.

‘Kom je op het symposion?’ vroeg Maarten nog. Hij had daar meteen het land over.

‘Dat zal ik nog wel zien. Je merkt het wel.’ Hij ging de kamer uit en sloot de deur.

Lopend langs de gracht, op zijn middagrondje, dacht hij over dit gedrag na. Misschien dat hij het curieus zou vinden als hij erover hoorde, maar nu het zo dichtbij was, irriteerde het hem. Hij nam zichzelf dat kwalijk. Het leek hem duidelijk dat Ad gefrustreerd werd, net als Bart, die ook steeds agressiever werd. Hij zou daar begrip voor moeten hebben. Maar wanneer iemand zich zo stelselmatig voor alle verantwoordelijkheden drukte en hem voor het werk liet opdraaien, was dat moeilijk. Dat gaf te denken. Wat kon het hem schelen als een ander het werk aan zijn laars lapte? Hij probeerde zichzelf ervan te overtuigen dat het hem niet kon schelen, maar dat het irritant werd als iemand tegelijk aanspraak maakte op een hoog salaris. En dat deed Ad. ‘Omdat hij meer verantwoordelijkheden heeft dan een arbeider,’ had Heidi een keer gezegd. Maar behalve dat dat hem irriteerde, voelde hij zich natuurlijk ook door Ad is de steek gelaten. Hij verwachtte solidariteit en voelde zich bedrogen als hij die niet kreeg. Solidariteit! Waarmee? Wat deed het ertoe als Ad geen bal uitvoerde? Hij moest dat tegenover de Commissie verantwoorden. Maar wat hield dat in? De Commissie zou hem geen verwijt maken als Ad het liet afweten. En als ze het deed, bleef dat verwijt machteloos. Wanneer hij in tegenstelling tot Ad zijn plicht deed (zoals dat heet), was dat voor eigen rekening. Daar was geen enkele rechtvaardiging voor, behalve dan zijn eigen gevoel bedreigd te zijn als hij het niet deed. Dat Ad daar weer van profiteerde, was zijn zaak. Hij kon niet veel harder werken dan hij deed. Waarom wilde hij dan dat een ander zijn werk met hem deelde? Het was duidelijk dat hij daarmee zijn eigen plichtsgevoel wilde rechtvaardigen. Als Ad zich ook rotwerkte, werkte hijzelf zich met reden rot. Als hij saboteerde, zoals nu, kwam zijn eigen werk op losse schroeven. Hij vermoedde dat het zo in elkaar zat en had weinig waardering voor zichzelf, al verminderde het zijn irritatie wel. Dat was dan tenminste wat.

Hij was bij de Amstel gekomen, stak de straat over en bleef bij het water staan. Hij keek naar de schepen langs de wal, naar de Magere Brug en omhoog naar de blauwe lentehemel, maar hij was te bevangen om iets te zien van wat hij zag. Het was lente, maar er was geen lente meer. Hij wendde zich af en liep met zijn handen in zijn zakken langzaam de kade af in de richting van de Weteringschans, zoals op alle andere dagen.

*

‘Je raadt nooit wie er gisterenmiddag toen jij naar Wageningen was handenwrijvend de trap opkwam,’ zei Bart zodra hij zich achter zijn bureau geïnstalleerd had.

‘Beerta,’ zei Maarten.

‘Nee, dat is me te luguber,’ zei Bart geschokt.

‘Dan weet ik het niet.’

‘Kipperman.’

‘Kipperman?’

Bart stond op en keek over de boekenkast. ‘Hij had je willen spreken.’

‘Hij belt me anders elk ogenblik op tegenwoordig.’

‘Ja, maar dit wou hij geloof ik mondeling doen.’

‘Wat wilde hij?’ Hij nam een volgende brief van de stapel naast hem.

‘Hij wil geld aanvragen bij crm voor iemand die de gegevens op onze vragenlijsten gaat uitgeven voor het grote publiek.’

‘Dat zou een ramp zijn.’ Hij hield op met het opensnijden van de enveloppe en keek Bart aan.

‘Dat dacht ik nou ook.’

‘Hoe komt hij op het idee.’ Hij sneed de enveloppe open en haalde de brief eruit.

‘Dat zal wel zijn omdat er op het ogenblik veel waarde gehecht wordt aan popularisatie, nu de Partij van de Arbeid in de regering zit.’ De opmerking bevatte een nauwelijks verholen kritiek op denkbeelden waarvan Bart dacht dat Maarten ze deelde.

‘Het volk teruggeven wat van het volk is,’ begreep Maarten. Hij had de brief opengevouwen en keek hem vluchtig door. Het was een verzoek van een student van de Pedagogische Akademie, die inlichtingen wilde hebben over vruchtbaarheidsrituelen in Haarlem in het algemeen en het eten van eieren in het bijzonder.

‘Ja, maar ik ben bang dat hij daar wel eens succes mee zou kunnen hebben.’

‘Het komt allemaal weer terug,’ voorspelde Maarten. ‘Heksen, kabouters, genezers, de hele santenkraam krijgen we weer op ons bord.’

‘Daar ben ik nou ook zo bang voor.’

‘Hier!’ Hij stond op en stak Bart debrief toe. ‘Een brief van een student van de Pedagogische Akademie. Toen ik leraar was, waren dat nog leerlingen van de Kweekschool. Hij wil inlichtingen hebben over vruchtbaarheidsrituelen. Beantwoord jij die?’

Bart bekeek de brief terwijl Maarten toekeek. ‘Verschrikkelijk!’ zei hij toen hij hem uit had. ‘Wil je wel geloven dat ik daar nachtmerries van krijg?’ Hij keek Maarten verontrust aan.

‘Je doet er geen bal aan,’ verzekerde Maarten. ‘Ik hoorde van Balk dat er kans is dat het Hoofdbureau ook een potje krijgt voor popularisering. Die wrijven zich in hun handen als Kipperman straks met zijn voorstel komt. Dan raken ze hun geld tenminste kwijt. Waarschijnlijk weet Kipperman dat allang en kwam hij daarom hier.’

‘Maar kunnen we daar dan niks tegen doen?’

‘Niks! Onze gal in hun pap spuwen, maar daar trekken ze zich niks van aan. Mensen als Kipperman vinden alles lekker!’ Hij moest lachen om het ontstelde gezicht van Bart, een gemeen lachje. ‘Ik kan er echt niks aan doen.’

‘Maar ben je dan niet bang dat wij onder de voet worden gelopen?’

‘Nee!’ Hij pakte een volgende brief. ‘Zolang je in jezelf gelooft, word je niet onder de voet gelopen.’

‘Nou, ik hoop het,’ zei Bart ongerust, ‘maar ik ben daar zo zeker nog niet van.’

*

‘Ja, met Tjalling.’ De stem van Kipperman.

‘Dag Tjalling.’ Hij trok zijn stoel naar zich toe en ging zitten. ‘Jullie zaten toch niet meer te eten?’

‘Nee, we waren net klaar.’

‘Want ik ken jullie gewoonten niet.’

‘We gaan altijd precies om zes uur aan tafel en zijn om tien over zeven klaar.’

Kipperman lachte geamuseerd. ‘Echt Hollands dus.’

‘Ik begrijp dat je dat goed doet.’

Kipperman giechelde. ‘Ja, eigenlijk zou ik dat ook moeten doen, maar als je alleen bent, gebeurt dat niet altijd.’

‘Dat begrijp ik.’

Het was even stil. Nicolien kwam met de koffie de kamer in. ‘Je hebt zeker al wel van Asjes gehoord dat ik bij jullie ben geweest?’ vroeg Kipperman terwijl Maarten naar zijn bureau wees om aan te geven dat hij de koffie daar wilde hebben. ‘Tussen twee haakjes, wat een oha is dat zeg! Hoe houd je het daarbij uit! Ik heb er geloof ik wel twee uur over gedaan voor ik weer weg was.’

‘Ja, Asjes kent zijn manieren,’ zei Maarten droog.

Dat amuseerde Kipperman. ‘Maar eerst, hoe gaat het nu met Beerta?’

‘Beerta begint weer te schrijven.’

‘Toch geen artikelen, hoop ik?’

‘Zo ver is het nog niet.’

‘Want dat was onder ons gezegd en gezwegen niet veel, vond je niet?’

‘Zijn laatste artikel stond anders in een boek van jou en Van der Meulen.’

‘Ja,’ hij lachte uitgelaten, ‘dat jij toen zo onaardig besproken hebt. Weet je dat ik daar altijd nog een beetje boos over ben?’

‘Beerta niet.’

‘Nee, omdat hij verliefd op je was.’

‘Daar weet ik niets van.’

‘Ach kom, hij was toch op iedereen verliefd? Ook op mij, hoor! Je hoeft je niet te generen.’

Maarten zweeg. Het gesprek begon hem te irriteren. ‘Waarom kwam je eigenlijk?’

‘Heeft Asjes je dat dan niet verteld?’

‘Jawel.’

‘Maar ik kwam ook om te zeggen dat ik tot mijn spijt, en je moet me echt geloven als ik dat zeg, maar dat ik echt niet op je symposion kan komen. Ik ben plotseling verhinderd. Vind je dat heel erg?’

‘Ik zou ook niet komen.’

‘Nee, jij komt nooit ergens.’

‘En op zaterdagmiddag! Ik kan me wel leukere dingen voorstellen.’

‘Nou, mij spijt het verschrikkelijk, al lijkt het onderwerp me nou niet verschrikkelijk interessant. De trouwring! Je had toch wel een interessanter onderwerp kunnen vinden?’

‘Ach...’ hij wist niet hoe hij daarop moest reageren.

‘Maar ik wil je niet bij voorbaat ontmoedigen hoor! En ik zou ook zeker gekomen zijn als ik niet plotseling verhinderd was geweest.’ Hij gniffelde van ingehouden plezier en Maarten vroeg zich af of hij misschien zat was. ‘Maar Asjes heeft je dus verteld dat ik voor jullie bij crm geld wil vragen?’

‘Dat heb ik gehoord.’

‘Wat vind je daarvan? Want jullie zitten op schatten en er komt toch heel weinig uit. Laten we wel zijn. Behalve dan nu die trouwring.’ Hij lachte boosaardig.

‘Dat is zo. Je moet het dus zeker doen.’

‘Dus je bent ervoor?’ In zijn stem was verbazing.

‘Ik ben ertegen natuurlijk. Ik vind het een weerzinwekkend plan, maar je zult er zeker succes mee hebben. Het is de trend.’ ‘Dat begrijp ik nou niet,’ zijn stem klonk klagend. ‘Waarom vind je het nou weer weerzinwekkend?’

‘Dat staat in mijn bespreking van je boek.’

‘Maar dat meen je toch niet serieus?’

‘Natuurlijk meen ik dat serieus. Je versterkt de mythe dat tradities eeuwen oud zijn. Daar ben ik tegen.’

‘Hè jasses, wat ben je toch streng. Je kunt het toch wel wat luchtiger opnemen? Als de mensen dat nou leuk vinden?’

‘Dan heb je inderdaad een markt.’

‘Ja, maar ik doe het natuurlijk niet als ik jou dwarszit.’

‘Dat begrijp ik, en ik vind dat heel aardig van je.’

‘Ik wou je alleen polsen, als vriend, om te weten wat je ervan vindt.’

‘En ik zeg je als vriend dat je dat zeker moet proberen. Ik zal me er met hand en tand tegen verzetten, maar ik ga dat verliezen.’ Kipperman had daar duidelijk hoorbaar plezier om, een wat verbaasd plezier. ‘Nou, ik moet er eerst nog eens over denken.’ ‘Doe dat! Dan merk ik het nog wel.’

‘Tot ziens zullen we dan maar zeggen, hè? Of eigenlijk tot wederhorens.’

‘Dag Tjalling.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Goeie God, wat een klier,’ zei hij. Hij stond op en nam zijn koffiekop mee naar de divan.

‘Je was anders heel vriendelijk,’ zei Nicolien.

‘Ik ben altijd vriendelijk,’ antwoordde hij humeurig.

*

Hij stak schuin de Nieuwmarkt over, zijn tas aan de hand, in zichzelf gekeerd, zonder de omgeving in zich op te nemen. Pas toen hij de deur van het Hoofdbureau tot op een meter of tien genaderd was, zag hij Manda van de andere kant komen aanlopen. Hij wachtte op de stoep tot ze bij hem was. ‘Je bent vroeg,’ zei hij. Hij drukte op de bel.

‘Jij anders ook.’

‘Ja,’ zei hij afwezig. Het deurslot klikte. Hij duwde de deur open en liet haar voorgaan.

‘Ben je nou zenuwachtig?’ vroeg ze, zich naar hem omdraaiend.

‘Zenuwachtig niet, meer afwezig.’ Hij hoorde zichzelf praten. Dekker stond naast zijn loge.

‘Dag meneer Dekker,’ zei hij.

‘Dat is lang geleden,’ zei Dekker op de gemeenzame, joviale toon die hij tegen Maarten placht aan te slaan.

‘Ja, dat was vroeger anders.’ De man boezemde hem weerzin in.

Ze gingen de vestiaire binnen. ‘Sien is er ook al,’ stelde Manda vast. Aan een van de kapstokken hingen haar jasje en haar wollen muts, de overige kapstokken waren nog leeg.

‘Moet je zien,’ hij haalde een houten notenkraker uit de zak van zijn jas.

‘Wat is dat nou!’ riep ze vrolijk. ‘Ga je noten kraken?’

‘Dat is de voorzittershamer voor Kaatje Kater,’ zei hij glimlachend. ‘Daar vroeg ze om.’

‘Hoe dat komt, weet ik niet,’ zei hij terwijl ze de trappen opklommen, ‘maar op deze trappen raak ik altijd de weg kwijt. Ze lopen tegen elkaar in en ik neem altijd de verkeerde.’

‘Ik ben hier nog nooit geweest,’ zei ze nieuwsgierig.

‘Ik ook niet zo vaak. Ik geloof alleen toen Beerta afscheid nam.’ ‘Nou, dan kan ik me voorstellen dat je verdwaalt.’

Dit keer wees de weg zich vanzelf doordat aan het eind van de gang een deur openstond. Ze betraden een zaal met hoge ramen waardoor de middagzon naar binnen viel. Aan de wanden hingen schilderijen, er stonden een katheder, een bestuurstafel en een vijftiental lange, smalle, met groene kleden beklede tafels en stoelen. In de hoek naast de bestuurstafel was Klaas Sparreboom met een grote bandrecorder bezig, aan de andere kant van de zaal, op de laatste rij, bij het raam, zat Sien. Ze stond op toen Manda en Maarten binnenkwamen. Sparreboom had hen ook opgemerkt. Hij kwam overeind en kwam glimlachend op hen toe. ‘Dag meneer Koning.’ Hij bleef voor hem staan en keek vriendelijk glimlachend op hem neer, zoals je naar iemand kijkt die niet meer helemaal toerekeningsvatbaar is. ‘Ik dacht, ik zal de bandrecorder maar vast installeren voor het geval u ook de lezingen wilt opnemen.’

‘Nee, dat hoeft niet.’ Hij had dat de vorige dag al gezegd. ‘Alleen de discussie is voldoende.’

‘O, dat hoeft niet,’ hij keek Maarten toegeeflijk glimlachend aan. ‘Omdat mevrouw Haan dat altijd wel wil?’

‘Ja, maar bij ons hoeft dat niet.’

‘Nou, dan doen we dat toch niet?’

Sien was erbij komen staan. ‘Je bent zeker wel zenuwachtig?’

‘Nou, zenuwachtig niet,’ zei Maarten, ‘meer dromerig.’

‘Ja?’ vroeg ze ongelovig.

‘Daar benne me,’ zei Joop luidruchtig, de zaal binnenkomend. Ze droeg een rood hesje met soldatenknopen en lachte baldadig, alsof ze naar een feest ging.

‘Dus alleen de discussie moet worden opgenomen,’ begreep Sparreboom.

‘Ja, alleen de discussie,’ herhaalde Maarten.

‘Kan ik nog iets doen?’ vroeg Sien.

‘Ik wou Joop en Manda vragen om bij de deur te gaan zitten,’ zei Maarten, ‘en de mensen te ontvangen.’

Een kleine man met een grijze, golvende haardos keek de zaal in. ‘Ik heb een uitnodiging gehad voor een symposion,’ zei hij tegen Sparreboom. ‘Is dat hier?’

Sparreboom stak zijn hand uit. ‘Sparreboom!’

‘Professor Wigman,’ zei de man.

Terwijl Sien zich over de man ontfermde en Joop en Manda een tafeltje bij de deur plaatsten, liep Maarten door naar de bestuurstafel. Hij legde zijn lezing en de notenkraker naast de plaats van de voorzitter, zette zijn tas achter zich tegen de muur, aarzelde, en bleef toen onzeker, wat terzijde, staan, niet goed wetend wat hem te doen stond. Hij verweet zichzelf dat hij Wigman niet zelf had ontvangen, maar het was te laat om daar nu nog op terug te komen. Ongelukkig keek hij naar een drietal wat oudere studenten die vanuit de gang de zaal betraden. Ze keken onwennig om zich heen, maar voor ze weer weg konden lopen, wat hij in hun plaats zeker gedaan zou hebben, werden ze door Manda aangesproken. Joop had de lijst met namen voor zich op het tafeltje gelegd en zat met een pen klaar om hen af te strepen, Sien was erbij blijven staan. Achter de drie verscheen Huub Pastoors. Hij zag Maarten staan en kwam glimlachend naar hem toe.

‘Had je geen betere bestemming voor je zaterdagmiddag kunnen bedenken?’ vroeg Maarten.

‘Nee, hoezo?’ Het was te zien dat de vraag hem verbaasde.

‘Met dit mooie weer,’ verduidelijkte Maarten.

‘Ja, het is mooi weer,’ gaf Pastoors toe.

Langs Pastoors zag Maarten Alblas binnenkomen. Deze zag Maarten ook, stak zijn hand op en beende met een onbeheerste beweging recht op hem af. Hij droeg een gestreept boerenhemd, zonder boord en zonder jasje, en had een opgerold bundeltje papier in zijn hand. ‘Hai!’ zei hij. Achter hem kwamen meer mensen de zaal in.

‘Ha!’ zei Maarten.

‘Jacobo, hè?’ zei Alblas, hem de hand drukkend.

‘Maarten,’ zei Maarten met ongewone tegenwoordigheid van geest.

Ze grijnsden.

‘Dit is Jacobo Alblas,’ zei Maarten, zich plotseling weer bewust van de aanwezigheid van Pastoors die er wat verloren bij stond. ‘En dit is...’ hij aarzelde, ‘Huub Pastoors.’

Ze gaven elkaar een hand.

‘Werk jij ook op dat Instituut?’ vroeg Alblas.

‘Ja, maar op Volkstaal,’ antwoordde Pastoors.

‘Niet gek.’

Ze zwegen. Bij de deur werd het steeds drukker. Verschillende mensen hadden al plaatsgenomen, anderen waren nog onderweg. Het was rumoerig geworden.

‘Nou, ik ga ook maar eens een plek zoeken,’ zei Pastoors.

Alblas en Maarten bleven bij de bestuurstafel achter. Maarten keek naar de mensen die binnen waren gekomen en stelde vast dat Aad Ritsen en Rik Bracht er ook waren. Ze hadden Pastoors ontdekt en zetten zich bij hem. De gedachte dat ze voor hem hun zaterdagmiddag hadden moeten opofferen, gaf hem een gevoel van schaamte. ‘Heb je je lezing nog afgekregen?’ vroeg hij, zich tot Alblas wendend.

‘O, Jesus, man,’ zei Alblas. ‘Got a hell of a time! En het belazerde is dat ik gisteren pas zag hoe het had gemoeten.’

Maarten knikte. ‘Is dat hem?’ Hij maakte een beweging met zijn hoofd naar het bundeltje in Alblas' hand.

‘Sure! Is hier geen prullenbak?’ Hij keek om zich heen.

Maarten schudde afwezig zijn hoofd. Hij zag Bert de Vlaming in gezelschap van Mark Grosz de zaal betreden. ‘Daar is Bert de Vlaming ook,’ merkte hij op.

Kaatje Kater kwam regelrecht naar de bestuurstafel. Ze zette haar grote damestas met een plof neer en wendde zich lachend tot Maarten. ‘Zo! Hoe laat is het?’

‘Vijf voor twee,’ antwoordde Maarten, op zijn horloge kijkend. ‘Mag ik Alblas en De Vlaming aan u voorstellen?’ Hij maakte een gebaar in hun richting. Ze stonden met zijn drieën naast de tafel.

Kaatje Kater legde haar handen tegen elkaar en maakte een kleine buiging. ‘Enzovoort, enzovoort,’ zei ze. ‘Wie van u spreekt als eerste?’

‘Ik dacht De Vlaming,’ zei Maarten, ‘daarna Alblas, dan is het pauze, en dan ik.’

‘Ik dacht dat meneer Alblas eerst zou spreken?’ Ze maakte haar tas open en haalde er een bundeltje papier uit.

‘We hebben dat net besproken,’ zei Maarten. ‘Ze willen dat graag omdraaien.’

Ze bekeek de papieren. ‘Ja, eerst Alblas en dan De Vlaming. Zie je wel!’

‘Dag mevrouw de Voorzitter,’ zei Van der Land achter haar.

Ze draaide zich geamuseerd om. ‘Nee maar! Ja, dat was te verwachten.’ Ze maakte lachend een kleine buiging, zonder een hand te geven.

Van der Land boog glimlachend.

‘Dag Kaatje,’ zei Buitenrust Hettema, die achter Van der Land was binnengekomen.

‘Kennen jullie Alblas en De Vlaming?’ vroeg Maarten.

‘Jacobo heeft nog college bij me gelopen,’ zei Buitenrust Hettema, ‘dus die zal ik niet kennen.’

‘Van der Land,’ zei Van der Land zijn hand uitstekend, met een hoofse buiging.