J.J. Voskuil

En ook weemoedigheid. Het Bureau 5

Colofon

J.J. Voskuil, En ook weemoedigheid. Het Bureau 5. Van Oorschot, Amsterdam 1999 (tweede druk) 

ISBN 978 90 282 2025 6 

(1979)

Meierink zat in de loge met de krant voor zich uitgespreid. Hij keek op toen Maarten door de draaideur de hal betrad, zijn bril wat naar voren gezakt op zijn neus. ‘O, ben jij het,’ zei hij.

‘Is Wigbold ziek?’ vroeg Maarten, zijn bordje inschuivend.

‘Dat zegt hij tenminste,’ zei Meierink sceptisch, zich weer over zijn krant buigend.

Maarten bleef staan. ‘Wil je vijftien dagen vakantie voor me noteren?’

‘Ik zal het doen,’ zei Meierink, zonder van zijn krant op te kijken.

‘Vergeet je het niet? Anders krijg ik straks weer gelazer.’

‘Nee, ik vergeet het niet.’

Maar half gerustgesteld wendde hij zich af en klom de trap op. Hij opende de deur van de tussenkamer. In het voorbijgaan viel het hem op dat er een bureau en een ladenkastje waren geplaatst, maar hij was te veel in beslag genomen door de ontmoeting met Balk om er aandacht aan te besteden.

Balk zat in zijn diepe stoel de krant te lezen. Hij keek op toen Maarten binnenkwam.

‘Ik ben terug,’ zei Maarten.

Balk knikte.

‘Is er nog iets gebeurd?’

Balk schudde zijn hoofd, met zijn gedachten elders.

‘Stond er nog iets in de Begroting over bezuinigingen?’

Balk keek hem niet-begrijpend aan.

‘Begroting! Prinsjesdag!’

‘O, die begroting,’ alsof er wel tien begrotingen waren. ‘Niet dat ik weet.’

Maarten knikte en wendde zich af. Toen hij uit de kamer kwam, ging juist de deur naar de gang open en kwam een forse, blonde jongen met een vierkant hoofd de tussenkamer in, een klein tasje aan zijn hand. Maarten bleef staan, hem onderzoekend aankijkend.

‘Mag ik me even voorstellen?’ vroeg de jongen beleefd - hij had een licht boers accent. ‘Ik ben Simon Hoevers.’

‘Koning,’ hij gaf hem een hand. ‘U werkt hier?’

‘Ja.’ Hij glimlachte.

‘Bij Balk?’

‘Bij Koos Rentjes,’ zei de jongen minzaam.

De mededeling verraste Maarten. ‘Als wat?’

‘Als wetenschappelijk ambtenaar.’

‘Hé.’

‘Ja, ik zie er misschien nog niet uit als een wetenschappelijk ambtenaar.’

‘Jawel, daar gaat het niet om. Ik wist alleen niet dat er een vacature was.’

‘Er was een vacature, anders zou ik niet zijn aangenomen.’

Maarten glimlachte. ‘Dan hebt u geluk gehad. Dat wil zeggen...’ hij maakte zijn zin niet af.

‘Als het mij bevalt.’

‘Juist!’ - hij lachte. ‘We zien elkaar nog wel eens.’ Hij verliet de kamer, wilde de trap opklimmen, bedacht zich en liep door naar het achterhuis. Meierink was nog niet op zijn kamer. Hij zocht in zijn laden naar een kladpapiertje, pakte een balpen en schreef: Geert, wil je vijftien dagen vakantie voor me noteren? - dit ten overvloede. Maarten. Hij legde het papiertje op een duidelijk zichtbare plaats met een perforator als presse-papier en klom de trap op. In zijn kamer rook het benauwd, een lucht van oude, ongewassen kleren. De boekenkast op de plaats waar het bureau van Beerta had gestaan was nog altijd leeg. Dat irriteerde hem. Hij legde zijn tas in de boekenkast achter zijn plaats, opende de ramen, hing zijn jasje op en overzag zijn bureau. Boven op de mappen en brieven die daar voor hem waren neergelegd, lag een grote enveloppe, waarop met een klein handschrift voor meneer Beerta was geschreven. Daarnaast lag een stapeltje postpapier met in de kop de nieuwe naam van het Bureau. Hij legde de enveloppe en het postpapier opzij, stapelde de mappen op elkaar, in twee stapels, legde de brieven ernaast en ging zitten. In de enveloppe zat de foto die voor Beerta was gemaakt op de dag dat het Bureau zijn naam kreeg. Hij bekeek haar, eerst globaal, daarna persoon voor persoon, opende zonder zijn ogen van de foto weg te wenden de bovenste la van zijn bureau, pakte zijn vergrootglas en bekeek haar nog eens wat nauwkeuriger. Terwijl hij daarmee bezig was, kwam Joop de kamer in. ‘Je bent weer terug,’ stelde ze vast.

‘Ja,’ zei hij glimlachend.

Ze bleef bij de deur van de kaartsysteemkamer staan. ‘Heb je het nieuwe postpapier al gezien?’

Hij keek opzij naar waar hij het had neergelegd. ‘Ik heb het gezien.’

‘En? Wat vind je ervan?’

Hij nam het bovenste vel van de stapel en keek ernaar. ‘Mooi.’ ‘Het werd ook wel tijd!’ - ze ging haar kamer binnen.

Hij lachte, trok het bovenste laatje van zijn schrijfmachinetafel naar zich toe, legde de stapel onder het oude postpapier, schoof de foto terug in de enveloppe en legde haar opzij. Een ogenblik bleef hij in gedachten zitten, zich afvragend wat hij het eerst zou doen, toen nam hij de bovenste brief van de stapel brieven en vouwde hem open. Lien kwam de kamer in. ‘Dag Maarten.’ ‘Dag Lien,’ antwoordde hij, opkijkend.

Ze bleef bij zijn bureau staan. ‘Heb je een leuke vakantie gehad?’ Ze keek hem verlegen aan.

‘Veel regen en veel wind, maar verder was het wel aardig.’

‘Maar een volgende keer ga je toch maar weer naar Frankrijk?’ ‘Misschien dat we nog één keer naar Engeland gaan.’

‘Ik zou maar weer naar Frankrijk gaan.’

Hij lachte. ‘Omdat jij Frans gestudeerd hebt?’

Ze kreeg een kleur. ‘Het lijkt me in Frankrijk veel mooier.’

‘Misschien ga ik dan wel weer naar Frankrijk.’

‘Je hoeft het niet voor mij te doen,’ zei ze verward.

‘Nee, maar je hebt gelijk,’ zei hij, haar te hulp komend. ‘We gaan ook alleen naar Engeland omdat Nicolien daar een oude tante heeft.’

‘Nee, dan moet je natuurlijk naar Engeland gaan.’ Ze wendde zich onzeker af, niet goed wetend hoe ze het gesprek moest beëindigen.

‘Maar we gaan nog wel eens naar Frankrijk,’ zei hij terwijl ze aarzelend naar de deur van de kaartsysteemkamer liep.

Ze reageerde niet, ging de kamer in en sloot de deur.

Hij nam glimlachend de brief weer op, las hem uit, legde hem opzij en pakte de volgende. Ad kwam de kamer in. ‘Je bent er dus weer.’ Hij liep naar zijn bureau, zette zijn tas neer en kwam naar Maarten toe. ‘Je hebt zeker wel een goeie vakantie gehad?’ - hij keek hem nieuwsgierig aan.

‘Heel goed,’ verzekerde Maarten. ‘Veel regen en mist, maar verder heel goed. Hoe is het hier gegaan?’

‘Wel goed, geloof ik.’

‘Geen problemen gehad?’

‘Ik dacht van niet.’

‘Ik zag dat Rentjes er weer een wetenschappelijk ambtenaar bij heeft?’

‘Nou heeft hij er weer net zoveel als wij.’

‘Zou dat het zijn?’

‘Natuurlijk! Hij heeft niet eens werk voor die jongen als je het mij vraagt.’

Maarten reageerde daar niet op. ‘Heeft Richard die mappen nu al gedaan?’

‘Ik heb er niks van gemerkt.’

‘Dan zullen we daar zo langzamerhand toch eens wat aan moeten doen.’

Ad wendde zich af.

‘Ik heb ook gezien dat de boeken nog altijd niet zijn doorgeschoven,’ zei Maarten om hem terug te houden. ‘Ik had gehoopt dat dat in mijn vakantie nou eindelijk eens gebeurd zou zijn.’

‘Ze hebben het er wel over gehad.’

‘Waarom hebben ze het dan niet gedaan?’

‘Omdat jij geen opdracht hebt gegeven. Ze waren bang dat je dan kwaad zou zijn.’

‘Kwaad?’ vroeg Maarten verbaasd. ‘Ik ben hier nu al 22 jaar en ik ben nog nooit op een van jullie kwaad geweest.’

‘Ik heb ook gezegd dat je alleen maar verheugd zou zijn.’

‘Ik hoef toch niet overal opdracht voor te geven?’ - het irriteerde hem geweldig. ‘Het zijn godbetert linkse mensen! Ze stemmen allebei psp, hebben de pest aan autoriteiten! Tjitske in ieder geval!’

‘Ik begrijp het ook niet,’ gaf Ad toe.

‘Ik denk dat ik een boek ga schrijven en dat ik dat boek De Baas noem,’ zei Maarten gemelijk terwijl Ad zich afwendde en terugliep naar zijn bureau. ‘En de baas zal dan iemand zijn die niets liever doet dan zijn verantwoordelijkheden delen, om ze kwijt te zijn, maar het zal hem niet lukken!’

‘Dat kan een heel interessant boek worden,’ zei Ad gnuivend. De telefoon ging. Maarten nam op. ‘Met Koning.’

‘Ach meneer Koning, met De Vries hier van beneden, er is hier een meneer Blazer voor u, meneer, die wil u spreken.’

‘Laat meneer Blazer maar boven komen.’

‘Hij is al onderweg, meneer. Hij zei dat hij wist waar het was.’ ‘Dank u,’ zei Maarten verbluft.

‘Dank u wel, meneer.’

‘Er komt een meneer Blazer naar boven,’ zei Maarten, de hoorn neerleggend. ‘Weet jij daar iets van?’

‘Dat is een student van Alblas. Die is hier een keer geweest toen jij met vakantie was. Ik heb gezegd dat je er vandaag weer zou zijn.’

‘Wat wil die man?’

‘Een handboek schrijven over volkscultuur, geloof ik.’

‘Een handboek over volkscultuur?’ zei Maarten ongelovig.

Er werd geklopt en meteen daarna werd de deur geopend. Een jongeman met een glad, eivormig hoofd en weinig haar keek door een kier naar binnen voor hij de deur verder opende en de kamer inkwam. Maarten stond op en ging hem tegemoet. ‘Ik ben Koning,’ hij stak zijn hand uit.

‘Blazer,’ zei de jongen. Hij knikte naar Ad. ‘Hallo.’

‘Dag meneer Blazer,’ zei Ad.

‘Meneer Blazer,’ herhaalde Maarten. ‘Gaat u zitten.’ Zelf ging hij aan het hoofd van de tafel zitten en keek hem afwachtend aan.

‘U hebt gehoord waarvoor ik kom?’ vroeg Blazer.

‘Ik heb gehoord dat u een student bent van Alblas,’ antwoordde Maarten gereserveerd.

‘En niet dat Jacobo mij gevraagd heeft om een handboek over volkscultuur te schrijven?’

‘Dat heb ik ook gehoord.’

‘Wat vindt u daarvan?’

Maarten woog zijn antwoord. De jongen wekte zijn weerzin. Hij had een klein mondje en een spits neusje, en maakte een kille, ambitieuze indruk. ‘U weet dat er net een handboek verschenen is?’

‘Nee.’ Het was te zien dat die mededeling hem onaangenaam trof. ‘Wat is dat dan voor handboek?’

Maarten stond op. Hij haalde het handboek van Seiner en Güntermann uit de kast achter zijn bureau en schoof dat over de tafel naar hem toe terwijl hij weer ging zitten.

‘O, Duits!’ zei de jongen gerustgesteld. ‘Mijn boek gaat over de Nederlandse volkscultuur.’

‘Het geeft wel een indruk van de problemen waarmee u te maken krijgt.’

De jongen trok het boek naar zich toe en bladerde er wat in. ‘Hoe is het besproken?’

‘Kent u het Bulletin?’

‘Dat is dat blaadje van uw Instituut?’

Maarten knikte ironisch.

‘Dat moet ik nog inzien. Het staat op mijn lijstje.’

‘In het laatste nummer vindt u een bespreking.’

‘Mag ik dit lenen?’ - hij legde zijn hand op het boek.

‘Nee, het spijt me, maar wij lenen niet uit.’

‘Hoe moet ik het dan lezen?’

‘U kunt het hier lezen. U kunt het ook van de Bibliotheek lenen.’

De jongen haalde zonder nog iets te zeggen een notitieboekje en een pen uit zijn binnenzak en noteerde de titel, waarna hij het boek van zich afschoof. Het notitieboekje liet hij open voor zich liggen.

‘Maar wat is nu eigenlijk de reden van uw bezoek?’ vroeg Maarten. De jongen begon hem te irriteren.

De jongen keek om zich heen. ‘Jacobo vertelde dat u hier een kaartsysteem en 50.000 vragenlijsten hebt. Ik wil die gebruiken voor mijn boek.’

‘Dat kan niet.’

‘Waarom niet?’ vroeg de jongen verbluft.

‘Omdat het een intern kaartsysteem is, waarin de gegevens van ons lopende onderzoek zitten opgeborgen, en omdat de vragenlijsten alleen voor onderzoek gebruikt kunnen worden en niet als bron, daarvoor zijn ze te onbetrouwbaar.’

‘Dat kan ik toch wel bepalen?’

‘Ik ben bang dat u dat niet kunt bepalen,’ hij onderdrukte zijn irritatie met moeite, ‘zolang u er niet eerst zelf onderzoek mee gedaan hebt. Ik weet dat eigenlijk wel zeker.’

‘En hoe lang duurt zo'n onderzoek?’ Hij was nu duidelijk ook geërgerd.

‘Als u er nog geen ervaring mee hebt, toch op zijn minst een paar jaar.’

‘Dat kan niet,’ zei de jongen beslist. ‘Ik heb voor dit boek een jaar uitgetrokken, meer tijd kan ik er niet aan besteden.’

‘Dan houdt het wat mij betreft op.’

De jongen keek hem kwaad aan. ‘Mag ik u eens eerlijk zeggen wat ik hiervan denk?’

‘Gaat uw gang.’

‘U zit hier op een goudmijn’...

‘A goldmine,’ corrigeerde Maarten geamuseerd.

...‘en u laat daar niemand toe, omdat u alles voor u zelf wilt houden. Maar tenslotte keert zich dat tegen u! In plaats dat u de gelegenheid met beide handen aangrijpt, laat u een kans voorbijgaan!’

‘Ik heb niet de indruk dat ik een kans voorbij laat gaan,’ het gesprek begon hem te amuseren. ‘Het lijkt me uitgesloten dat iemand bij de huidige stand van kennis in een jaar een handboek over de Nederlandse volkscultuur schrijft, als dat überhaupt al mogelijk is.’

‘Dat is omdat u geen schrijver bent!’

‘U bent schrijver,’ begreep Maarten.

‘Ik heb een bundel verhalen en een roman gepubliceerd.’ Zijn toon had een superieure nonchalance gekregen.

‘Het schrijven van een roman is nog wel wat anders dan het schrijven van een handboek.’

‘Misschien omdat u nog vastzit in verouderde denkschema's.’ ‘Dat is natuurlijk heel goed mogelijk.’ Zijn stem was geladen met ironie.

‘Dus u wilt me niet helpen!’ Hij klapte zijn notitieboekje dicht. ‘Als u blijft bij uw plan om een handboek te schrijven,’ zei Maarten langzaam, zijn woorden wegend, ‘dan kunnen we u alleen helpen aan litteratuur. Dat doen we voor iedereen, dus ook voor u. Als u onderzoek wilt doen, wat ik u aanraad, dan ben ik bereid dat in overleg met Jacobo te begeleiden en dan kunt u gebruikmaken van onze vragenlijsten.’

‘Wat moet ik me daarbij voorstellen, bij die hulp met litteratuur?’ vroeg de jongen onwillig.

‘Dat u over de onderwerpen waarvoor u informatie wenst, de gegevens uit ons kaartsysteem kunt krijgen, voor zover daar geen embargo op ligt.’

De jongen overwoog het aanbod gedurende enkele ogenblikken. ‘En dan heb ik nog een vraag,’ zei hij toen, zonder te zeggen of hij het aannam. ‘Ik wil in mijn boek ook een aantal interviews met de belangrijkste onderzoekers over hun ideeën en plannen voor de toekomst opnemen. Dus ook met u.’

‘Wie zijn de andere?’

‘Buitenrust Hettema, Kipperman en Jacobo.’

‘U vergeet Van der Meulen,’ zei Maarten ironisch.

‘Hoe schrijf je dat?’ - hij trok het notitieboekje naar zich toe.

‘Zoals je het uitspreekt, drie woorden.’

De jongen schreef het op.

‘Die kunt u dan in mijn plaats nemen, want ik doe daar niet aan mee.’

De jongen keek ontstemd op. ‘Waarom niet?’

‘Omdat de mensen mijn ideeën maar moeten halen uit wat ik schrijf en omdat ik over mijn plannen niet praat.’

De jongen werd rood. ‘Weet u waar u mij aan doet denken?’

‘Hoe zou ik?’

‘U doet me denken aan de burgemeester van een heel klein Italiaans dorpje, die weigert zijn medewerking te geven aan een onderzoek van een socioloog uit Rome.’

‘Als dat onderzoek bedoeld is om de markt voor vaatwasmachines te verkennen, dan geef ik die burgemeester geen ongelijk,’ antwoordde Maarten met ingehouden sarcasme.

De jongen sloeg nijdig zijn boekje dicht. ‘Waar kan ik zitten als ik hier wil werken?’

Maarten stond op. ‘Ik zal het u wijzen.’ Hij wachtte tot de ander ook was opgestaan en deed de deur van de bezoekerskamer voor hem open. ‘Gert!’

Gert stond op.

‘Dit is meneer Blazer. Dit is meneer Wiggelaar.’ Hij keek naar Tjitske. ‘Dag Tjitske.’

‘Gert Wiggelaar,’ zei Gert nerveus, zijn hand uitstekend.

‘Meneer Blazer wil een boek schrijven over volkscultuur,’ zei Maarten met ingehouden spot. ‘Wil jij hem aan litteratuur helpen, als hij daar behoefte aan heeft?’

‘Interessant,’ vond Gert.

‘Meneer Wiggelaar is ook antropoloog,’ zei Maarten tegen Blazer. ‘U kunt dus in uw eigen jargon met hem praten,’ hij glimlachte boosaardig en liep door naar achteren. ‘En hier staat de bezoekerstafel,’ hij wees op de tafel. ‘Dag Sien.’

Ze keek over haar schouder. ‘Dag Maarten.’

Hij wendde zich tot Blazer. ‘Ik neem aan dat u zo voorlopig uit de voeten kunt? Te zijner tijd zal ik met belangstelling van uw boek kennisnemen.’ Hij stak zijn hand uit. ‘Tot ziens.’

‘Dank u wel voor uw geweldige hulp,’ zei Blazer.

‘Geen dank.’ Hij wendde zich glimlachend af en ging de kamer uit, terug naar zijn eigen kamer. ‘Een blaaskaak,’ stelde hij vast, nadat hij de deur achter zich gesloten had.

‘Maar je had hem wel volkomen plat,’ vond Ad met een mengeling van bewondering en leedvermaak.

‘Deze man is niet plat te krijgen,’ hij keek op de klok. ‘Ik ga even koffiedrinken.’ Hij verliet de kamer en daalde de trappen af naar de koffieruimte. Het was er druk. Goud stond achter het loket. ‘Dag meneer Goud,’ zei hij, zijn portemonnaie uit zijn achterzak halend. ‘Mag ik een kop koffie van u?’

‘Ja-a.’ Hij pakte een kop van de stapel en bracht die onder het kraantje van de koffieketel. ‘Ik heb u lang niet gezien.’

‘Ik ben met vakantie geweest.’

‘O, u bent met vakantie geweest!’ Hij zette de kop op een schoteltje voor Maarten en pakte werktuiglijk de suikerschep.

‘U bent toch ook met vakantie geweest?’ - hij schoof een bonnetje door het loket.

Goud lachte. ‘Ja, ik ben ook met vakantie geweest.’

‘Want u staat niet op de foto.’

‘Nee,’ zei Goud lachend. ‘Ik sta niet op de foto.’

‘Jammer.’

‘Ja, dat is wel jammer.’ Hij keek Maarten aan, de volle suikerschep opgeheven. ‘Hoe was het ook weer?’

Maarten hief zijn hand op. ‘Veel minder!’

Goud schudde er wat af. ‘Zo?’

Maarten knikte. ‘En een klein scheutje melk.’

‘En een klein scheutje melk,’ herhaalde Goud afwezig. Hij goot een flinke scheut in de kop. ‘O, nu geef ik toch weer te veel, geloof ik,’ hij keek schuldig op.

‘Nee, het is wel goed,’ hij trok de kop naar zich toe. ‘Hoe was uw vakantie?’

‘Die was wel goed, ja,’ zei Goud afwezig.

‘U bent met uw zuster geweest?’

‘Ja, met mijn zuster.’

‘Naar Zwitserland?’

Goud lachte. ‘Ja, naar Zwitserland.’

Maarten wendde zich glimlachend af. Hij keek om zich heen, zoekend naar een plaats en zette zich naast Jaring en Hans Wiegersma. ‘Dag Jaring.’ Hij boog zich even voor hem langs. ‘Dag Hans.’

‘Dag Maarten,’ zei Jaring.

‘Ha,’ zei Hans.

‘Je bent met vakantie geweest?’ vroeg Jaring.

‘Ja.’ Hij zette zijn kop op de lage tafel, stond op, pakte de post van de toonbank en ging weer zitten. ‘Naar Engeland. We hebben het Offa's dyke path gelopen.’

‘Je was toch in het voorjaar ook al met vakantie geweest?’

‘Dat was in Frankrijk,’ hij liep vluchtig de post door.

‘Heel verstandig. Ik ga ook altijd twee keer met vakantie.’

Dat was Maarten niet ontgaan. Jaring nam veel meer vakantie dan hij opgaf, omdat hij ieder uur dat hij later van zijn veldwerk thuiskwam erbij optelde en dat zelf verrekende. Eigenlijk zou Maarten daar iets van moeten zeggen, maar hij geneerde zich bij voorbaat voor zo'n aanmerking en vermeed het onderwerp met een kwaad geweten. ‘Heeft Richard die mappen nu al gedaan?’ vroeg hij.

‘Dat weet ik niet,’ zei Jaring bedachtzaam. ‘Dat zou je hem zelf moeten vragen.’

Maarten knikte. Hij zag door het glas in de klapdeur Blazer de voortrap afkomen en door de hal naar de draaideur lopen.

‘Ik heb nu wel een begroting gemaakt voor die plaat,’ zei Jaring. ‘Misschien kunnen we daar eens over praten?’

‘Direct?’

‘Liever maandag, als je dat ook uitkomt.’

Tjitske kwam met haar kop thee naast hem zitten. ‘Wat een rare man was dat,’ zei ze. ‘Hij doet net of wij zijn dienstpersoneel zijn.’

‘Het is een schrijver,’ zei Maarten ironisch. ‘Die zijn zo.’

‘Een schrijver?’

‘Hij heeft een bundel verhalen en een roman geschreven, dus het is niet de eerste de beste.’

‘Nou, ik heb anders nooit van hem gehoord.’

‘Ik ook niet, maar je kunt dat beter niet aan de grote klok hangen.’

Ze kneep lachend haar ogen dicht.

‘Als hij je wat opdraagt, dan zeg je maar dat je geen tijd hebt, omdat je eerst de bibliotheek moet doorschuiven,’ zei hij met een gemeen lachje.

Ze kreeg een kleur. ‘Ja, dat moeten we nog doen.’

‘Ik wil jullie wel helpen?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee, dat doen wij wel.’

Hij dronk zijn kop leeg, stond op, zette hem op de balie op de plaats waar de post gelegen had en klom de trappen op naar de vroegere kamer van Freek. Het bureau van Freek was ontruimd. De hoek bij het raam, waar Rie zat, was afgeschermd door een boekenkast, zodat zij en haar bureau aan het zicht waren onttrokken. ‘Zit Richard hier niet meer?’ vroeg hij, om de hoek kijkend.

Ze keek op van haar boek. ‘Die zit weer op zijn eigen kamer.’ Ze lachte tegen hem.

‘Dan ga ik daar wel heen.’ Hij wendde zich af, niet goed raad wetend met die vriendelijkheid, ging de kamer weer uit en stak de gang over naar de kamer van Richard. Meteen toen hij daar binnenkwam, zag hij de mappen liggen, opgestapeld op de grond, tegen de radiator van de centrale verwarming. Richard zat achter zijn bureau, onderuitgezakt, een boek rechtop tussen zijn handen. Hij keek argwanend naar hem.

‘Dag Richard.’ Hij nam een stoel, zette die bij het bureau en ging langzaam zitten.

Richard knikte terughoudend.

‘Hoe gaat het?’ - hij keek hem onderzoekend aan.

‘Ik neem aan dat je met die vraag een bedoeling hebt,’ zei Richard koel.

Maarten reageerde daar niet op. Hij keek naar de mappen. ‘Betekent dat dat je ze gedaan hebt?’

‘Ik ben er nog niet aan toegekomen.’

‘Wanneer gebeurt dat dan?’

‘Dat kan ik niet zeggen.’

‘De afspraak was dat ze afzouden zijn als ik van vakantie terugkwam en dat anders Ad en ik ze zouden doen.’

‘Dat was geen afspraak. Dat heb jij zo beslist.’

‘Dat heb ik beslist, omdat ik daarvoor de verantwoordelijkheid heb.’

‘Dat vind jij. Ik ben dat dus niet met je eens.’

‘Nee, dat weet ik, maar ik spreek dan nu met je af dat Ad en ik ze hier weghalen als je ze niet binnen drie weken zelf hebt verwerkt. Is je prof nu al terug uit Amerika?’

‘Ja.’

‘En, heb je een afspraak gemaakt?’

‘Nee, dat moet ik nog doen.’

‘Doe dat dan,’ hij stond op, ‘want we kunnen die formatieplaats niet eindeloos openhouden.’ Hij ging terug naar zijn kamer. ‘Wat ik met Richard aan moet, is me nog altijd niet duidelijk,’ zei hij, de kamer inkomend.

‘Ik denk dat daar niets mee is te beginnen,’ zei Ad, opkijkend.

‘Maar wat bezielt zo'n man?’

Ad gaf daar geen antwoord op.

‘Ik vraag me wel eens af, hoe Beerta dit zou hebben aangepakt,’ hij liep door naar zijn bureau.

‘Je kunt het hem nog vragen.’

‘Ja, ik kan het hem nog vragen,’ hij schoof aan zijn bureau. ‘Het is alleen de vraag of ik er wat mee opschiet.’

*

‘Ik heb wat voor je,’ zei Maarten. Hij haalde de enveloppe met de foto uit zijn tas, ging weer zitten, haalde de foto uit de enveloppe en gaf haar aan Beerta. ‘Tableau de la troupe!’

Beerta bekeek de foto sceptisch.

‘Het A.P. Beerta-Instituut op de dag van de inhuldiging.’

‘Izjziezjuz.’

‘De meesten ken je nog wel,’ hij boog zich wat naar voren zodat hij de foto ook kon zien.

Beerta schudde langzaam zijn hoofd. ‘Wieizjaz?’ - hij zette zijn wijsvinger midden op de foto.

Maarten boog zich nog wat verder naar voren. ‘Dan moet je je vinger wegdoen.’

Beerta schoof zijn vinger een eindje opzij.

‘Dat is Lien Kiepe.’ Lien stond in het midden van de foto, naast Joop en boven de op zijn hurken zittende Huub Pastoors.

‘Zazjziz een jongezje.’

‘Nee, dat is een vrouw.’

Beerta schudde zijn hoofd. ‘Hezziz een jongezje.’

Maarten lachte. ‘Het is heus een vrouw. En dit is Gert Wiggelaar,’ hij wees Gert aan, die op de achterste rij hoog boven de anderen uitstak, breed lachend, zijn haar schuin over zijn voorhoofd.

Beerta legde de foto opzij. ‘Zanzje.’

‘Je vindt het maar niks.’

‘Ja!’

‘Ik bedoel dat het Bureau naar jou genoemd is.’

Beerta haalde met een uitdrukking van berusting zijn schouders op.

Ze zwegen.

Maarten keek naar de stapels boeken en tijdschriften op de tafel en naar de bak met brieven naast de schrijfmachine. ‘Waar ben je op het ogenblik mee bezig?’

Beerta trok een boek naar zich toe en reikte het hem aan.

Maarten bekeek de titel - een boek over middeleeuwse mystici, bladerde er wat in en legde het terug op de tafel. ‘Onbegrijpelijk dat je je voor zoiets interesseert.’

‘Hezzizj zjoez.’

‘Dat zal wel.’

Er viel een stilte.

‘Ik heb op het ogenblik grote problemen met Richard Escher,’ vertelde Maarten. ‘Hij had in juni moeten afstuderen, maar hij stelt dat steeds maar uit. Hij heeft een achterstand van bijna 100 tijdschriftenmappen, Balk is daar al een keer voor naar boven gekomen, maar hij weigert om ze weg te werken. En hij moet die twee nieuwe mensen opleiden, maar het enige wat hij hen leert is titelbeschrijven.’

‘O?’ zei Beerta verbaasd.

‘Wat zou jij in zo'n geval doen?’

Beerta lichtte zijn hand op om aan te geven dat hij dat ook niet wist.

‘Maar jou zou zoiets niet overkomen zijn.’

‘Ja!’

‘Jij keek wel uit wie je aanstelde.’

Beerta glimlachte, een beetje weemoedig.

Ze zwegen.

‘Wizje een bozzel?’ vroeg Beerta.

*

‘Heb jij dat artikel van Vreeburg over die bedevaart naar Hasselt gelezen?’ vroeg Maarten. Hij keek naar de boekenkast waarachter de rest van de kamer verborgen ging.

‘Waar stond dat in?’ vroeg Ad vanuit zijn hoek.

‘In een map van Gert die jij in mijn vakantie gecontroleerd hebt.’ Hij stond op en bracht Ad de aflevering van het tijdschrift met de samenvatting van Gert.

Ad bekeek eerst de omslag, toen de titel van het artikel en las vervolgens de samenvatting, teruggezakt in zijn stoel.

Maarten ging op de tafel zitten en keek toe. ‘Wat vond je daarvan?’ vroeg hij, toen Ad opkeek.

‘Het leek me wel een goed artikel.’

‘Die man schrijft in een noot dat dit een deel is van een scriptie.’ Ad keek naar de noten.

‘Zou het wat zijn om die scriptie eens op te vragen om te zien of er voor ons ook nog een artikel in zit?’

‘Hij woont in Parijs,’ stelde Ad vast.

‘Hij heeft daar gestudeerd.’

Ad knikte. ‘Misschien is dat wel wat.’

De deur van de bezoekerskamer ging open. Gert kwam binnen. ‘Stoor ik?’

‘We hadden het net over je,’ zei Maarten.

‘Over mij?’ Hij sloot de deur, nieuwsgierig.

Maarten glimlachte. ‘Vertel eerst maar waarvoor je komt.’

‘Blazer is er weer,’ hij dempte zijn stem, ‘en hij wil nu alles over vrijen en trouwen hebben.’

Maarten knikte. ‘Dat kan.’

‘Ja?’ vroeg Gert verrast.

‘Binnen zekere grenzen.’

‘Want ik heb hem het artikel van Ad in de Mededelingen gegeven en jouw artikel over de trouwring in het Bulletin, en daarin heeft hij ontdekt dat we ook vragenlijsten en handschriften hebben.’

‘Die krijgt hij dus niet.’

‘Zou jij hem dat niet willen zeggen?’

‘Dat weet hij. Dat heb ik hem gezegd. Hij krijgt alleen wat al gepubliceerd is. Zeg maar dat je op dit punt strikte voorschriften hebt en dat je daar niet van af mag wijken, hoezeer je dat ook spijt.’

‘Maar hij zegt dat ik verplicht ben ze hem te geven, omdat ze met belastinggeld verzameld zijn.’

‘Dan zeg je maar dat je mij daarop gewezen hebt en dat dat niet de minste indruk op me maakte.’

Gert aarzelde. ‘Dus je wilt het liever niet zelf zeggen?’ probeerde hij nog eens.

‘Nee,’ zei Maarten beslist. ‘Ik heb het gezegd. Ik ga niet nog eens met die man in discussie. Zeg maar dat ik een beest ben, dat er geen land met me is te bezeilen, dat je het volstrekt niet met me eens bent, voor mijn part, maar dat je er niet in geslaagd bent me tot andere gedachten te brengen.’

‘Dat zal ik dan maar zeggen,’ zei Gert kleinmoedig. ‘Ja, niet dat je een beest bent, natuurlijk.’

Maarten lachte. ‘Dank je. Was dat het?’

‘Ja, dat was het.’ Hij wilde zich afwenden.

‘Nee, wacht nog even,’ hij kwam van de tafel af. ‘Jij hebt dit artikel samengevat. Wat vond je daarvan?’ Hij nam het tijdschrift van Ad terug en gaf het aan Gert.

Gert keek ernaar. ‘Dat vond ik een goed artikel.’ Hij keek onzeker op. ‘Jullie niet?’

‘We vragen ons af of we de scriptie van die man niet eens zullen opvragen om te zien of er ook een artikel voor het Bulletin in zit.’

‘Maar hij is toch katholiek?’

‘Wat doet dat ertoe?’

‘Ik dacht dat je geen katholieken in het Bulletin wilde hebben.’ ‘Jij bent toch ook katholiek?’

‘Maar ik was toch de enige uitzondering?’

Maarten lachte. ‘Je bent bang om je uitzonderingspositie te verliezen.’

Gert grijnsde.

‘Het lijkt me een intelligente man,’ zei Maarten, weer ernstig wordend.

‘We hebben al eens eerder wat van hem aangekondigd,’ herinnerde Gert hem.

‘Wat was dat dan?’

‘Je hebt het toen nog zelf samengevat, omdat het in een map van Joop zat.’ Hij liep naar het bureau van Ad en nam het laatste nummer van het Bulletin uit de rij die daar stond.

‘Herinner jij je dat?’ vroeg Maarten aan Ad.

‘Vaag.’

‘Over die angst voor een katholieke machtsgreep in de achttiende eeuw, op grond van oude voorspellingen,’ zei Gert terwijl hij de aankondiging opzocht. Hij gaf het nummer opengeslagen aan Maarten.

‘Zie je, daarvoor moet je nou een register hebben,’ zei Maarten tevreden. Hij bekeek het artikel. De telefoon ging. Hij gaf het nummer aan Ad - ‘Dat was ook een goed artikel.’ - en liep naar zijn bureau. ‘Met Koning,’ zei hij, de hoorn opnemend.

‘Met Ko.’

‘Ko!’

‘Hoe gaat het?’

‘Goed.’

‘Je boek is bijna klaar.’

‘Mooi.’

‘Vanmiddag gaan Piet en ik de laatste drukproef bekijken en dan geven we ons fiat.’

‘Als hij goed is, neem ik aan.’

Aan de andere kant van de lijn werd smakelijk gelachen. ‘Jij bent er toch een. Neem me niet kwalijk!’

‘Ik neem je niets kwalijk.’

‘Maar nou even serieus,’ door de telefoon was zijn Nijmeegs accent nog duidelijker. ‘We gaan daar natuurlijk iets feestelijks van maken.’

‘Nee!’

Kassies lachte. ‘Dat dacht ik wel, maar je zult er toch aan moeten geloven. Moet je luisteren!’ - zijn stem werd vertrouwelijk. ‘Ik heb daarover zojuist een gesprek gehad met Vester Jeuring. We gaan Van der Land vragen om als voorzitter van de Publicatiecommissie het eerste exemplaar op het Hoofdbureau aan te bieden aan de Directeur-Generaal van de Musea, Peppelaar. Die ken je toch?’

‘Die ken ik.’

‘En? Wat vind je ervan?’

‘Moet dit nou echt?’

‘Natuurlijk! Wat dacht je dan?’

‘En als ik het nou verdom?’

‘Dan doe je het voor de Boerenhuisclub,’ zei Kassies warm. ‘Het is voor onze club heel belangrijk dat we een beetje publiciteit krijgen. Ja toch?’

‘Verschrikkelijk!’

Kassies lachte. ‘Toe maar. Ik bel nou alleen even om een datum met je te prikken. Kun je dinsdag 20 november?’

Maarten bladerde zijn agenda door. ‘Dan kan ik,’ zei hij aangeslagen.

‘En dan gaan we achteraf een hapje eten,’ zei Kassies, zich hoorbaar verheugend. ‘Je hoort nog van me. Goed?’

‘Goed.’

‘En sterkte maar, hè?’ Hij lachte vermaakt.

‘Dag Ko.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Kassies wil het eerste exemplaar van de Wanden van het boerenhuis aanbieden aan de Directeur-Generaal van de Musea,’ zei hij verslagen. ‘Op het Hoofdbureau, godbetert.’

‘Gô,’ zei Gert.

‘Daar ben je dan zeker wel trots op,’ zei Ad met duidelijk leedvermaak.

‘Geweldig!’ verzekerde Maarten sarcastisch. Hij keek naar hen. ‘Maar wat doen we? Zal ik die Vreeburg dan maar eens een brief schrijven?’

*

‘Richard heeft zich ziek gemeld,’ zei Jaring. Hij was bij het bureau van Maarten blijven staan. In zijn houding was iets verontschuldigends.

‘Wat heeft hij?’ vroeg Maarten.

‘Ik denk omdat jij gisteren hebt gezegd dat je vandaag die mappen bij hem zou weghalen.’

‘Maar daarom meld je je toch niet ziek?’

‘Nee,’ zei Jaring vaag.

Maarten dacht na. ‘Heb je het doorgegeven?’

‘Ja, dat heb ik toch maar gedaan.’

‘Ik begrijp niet wat die man mankeert,’ zei Maarten hoofdschuddend.

‘Hij vindt geloof ik dat jij je er niet mee mag bemoeien,’ zei Jaring voorzichtig.

‘Vind jij dat ook?’ - hij keek Jaring onderzoekend aan.

‘Nee, ik niet.’

Maarten liet zich terugzakken in zijn stoel. ‘Wil je niet even gaan zitten?’ - hij wees naar de stoel aan de andere kant van zijn bureau.

Jaring zette zich tegenover hem. ‘Toen je dat gisteren tegen hem gezegd had, zag ik al dat hij razend was.’

Maarten knikte.

‘Misschien ook wel omdat Rie en Eef erbij waren.’

‘Die merken het toch.’

‘Ik vond dat ook heel goed,’ verzekerde Jaring.

‘Maar wat nu?’

‘Rie heeft aangeboden om ze weg te werken.’

‘Kan ze dat?’

‘Ik denk dat ze dat wel kan.’

‘Maar dat zal dan toch wel gecontroleerd moeten worden.’

‘Ja,’ zei Jaring vaag.

‘Doe jij dat dan?’

‘Dat zal ik dan wel moeten doen.’

Maarten dacht na. ‘Laten we dan maar even naar Rie gaan,’ stelde hij tenslotte voor.

Rie zat in haar hoek achter de boekenkast. Tegen de muur had ze affiches gehangen, op een tafeltje voor de ramen stonden planten. De mappen van Richard lagen in stapels op de grond en op haar bureau. In haar blik, toen ze naar hen opkeek, was een mengsel van schuwheid en vrijpostigheid, alsof ze iets te verbergen had.

‘Ik heb gehoord dat jij de achterstallige mappen wel wil doen?’ vroeg Maarten, naar de mappen kijkend.

‘Ik ben er al aan begonnen.’ Haar stem was hees.

‘Denk je dat je dat kunt?’

‘Er is toch zeker niks aan?’

‘Je kent de formule?’ - hij keek haar onderzoekend aan. ‘Samenvatting van de inhoud, vermelding van de bronnen, conclusie, en eventueel een kritische opmerking, maar dat is niet beslist nodig.’

‘Ik heb de oude nummers doorgekeken,’ zei ze, alsof dat alles te vanzelfsprekend was om over te praten.

‘En dat wordt dan nog door Jaring gecontroleerd.’

‘Is dat nodig?’

‘Jaring is hoofdredacteur.’

‘Ik dacht dat jij dat was.’

‘Jaring is het voor jou.’ Hij voelde zich ongemakkelijk onder haar blik.

Ze reageerde daar niet op.

‘Dus dat is dan afgesproken?’

Ze knikte onwillig.

Hij wendde zich af. Jaring wendde zich ook af en liep voor hem de kamer uit. Maarten volgde hem naar zijn kamer. ‘Het lijkt me toch wel goed dat je haar een beetje in de gaten houdt,’ merkte hij op.

‘Ja, daar ben ik ook bang voor,’ zei Jaring zorgelijk.

‘Maar lef heeft ze wel.’

‘Ja...’ Zijn blik dwaalde weg naar het raam.

‘En Richard?’

‘Ja,’ gaf Jaring toe.

‘Laten we eerst maar eens wachten tot hij terug is, en dan moeten we maar eens een gesprek met hem hebben,’ besliste Maarten. ‘In ieder geval moet jij de mappen maar van hem overnemen, want daar bakt hij niks van.’

‘Ik ben ook bang dat er niks anders op zit.’

Ze stonden een ogenblik zwijgend bij elkaar.

‘Dan ga ik maar weer aan mijn werk,’ zei Maarten.

‘Ja, ik ook, denk ik.’ Hij wendde zich langzaam naar zijn bureau.

Maarten liep terug naar zijn kamer. ‘Je hebt het gehoord?’ Hij bleef bij Ads bureau staan.

‘Ja.’

‘Wij hoeven dus niets meer te doen.’

‘Denk je dat dat wat wordt?’ Hij keek bedenkelijk.

‘Dat is nu Jarings verantwoordelijkheid,’ vond Maarten.

*

‘Meneer de Directeur-Generaal, meneer de voorzitter, meneer de auteur, dames en heren,’ zei Van der Land. Hij stond voor het spreekgestoelte in de grote zaal van het Hoofdbureau, waarin de ongeveer dertig genodigden zich verzameld hadden. Op het spreekgestoelte had Kassies een stapel bakstenen en voor de schouw een horde van gevlochten tenen geplaatst. Van der Land richtte zich met een beleefde glimlach, wat voorovergebogen, tot Peppelaar, een ingepakt exemplaar van De Wanden in zijn hand. ‘Ik geloof, of nee, ik weet wel zeker, dat dit de eerste keer is dat ik de bijzondere eer heb om het eerste exemplaar van een boek aan te bieden, en dan nog wel een zo voortreffelijk boek, maar daar kom ik nog op, en ik heb me er dan ook uitvoerig van trachten te vergewissen dat dit exemplaar ook inderdaad het eerste is. Welnu, ik hoop dat u mij dat ten goede houdt, maar naar mij zowel door de uitgever als door de drukker met nadruk is verzekerd, is dat uitermate onwaarschijnlijk. Het blijkt namelijk dat het eerste exemplaar alleen in hoogst zeldzame gevallen ook werkelijk het eerste exemplaar is. Als u dus, meneer de Directeur-Generaal, hiernaartoe bent gekomen met de illusie dat u werkelijk een eerste exemplaar in handen zou krijgen als een, laten we zeggen, collectors item, dan vrees ik dat ik moet beginnen met u teleur te stellen. Eerder geldt in dit geval de oude zegswijze: De eersten zullen de laatsten zijn. Het exemplaar immers dat als eerste van de pers komt, komt noodlottigerwijs onder op de stapel te liggen, en zal straks als laatste de drukkerij verlaten. Ergo: ik heb vandaag de bijzondere eer om u het laatste exemplaar aan te bieden.’ Er werd ingehouden gelachen. ‘Hij doet het toch altijd verrekte leuk, hè?’ fluisterde Kassies, zich naar Maarten toe buigend. Maarten knikte. Hij voelde zich doodongelukkig daar op de eerste rij en geneerde zich het middelpunt te zijn. ‘Ik begrijp dat dat een teleurstelling is,’ zei Van der Land met een glimlach, ‘en dat u die even moet verwerken, maar u krijgt er wel wat voor terug. En daarmee kom ik op het tweede onderwerp van mijn korte toespraak, waarop ik zojuist al even vooruitliep: de inhoud van het boek. Want dat is nu het aardige in dit geval, dat zowel het laatste als het eerste exemplaar dezelfde inhoud hebben, sterker, álle exemplaren hebben dezelfde inhoud, zodat het er in feite niets toe doet welk exemplaar u in handen hebt.’ Er werd opnieuw gelachen. Maartens gedachten dwaalden af. De woorden van Van der Land bereikten hem nog wel, maar ze drongen niet tot hem door. Hij zag hem daar staan, grimassend, glimlachend maar zonder vreugde, waardoor het leek alsof hij bestuurd werd, en hij schaamde zich dat hij daarvan de oorzaak was. Als hij ongezien de plechtigheid had kunnen verlaten zou hij dat gedaan hebben, maar nu hij veroordeeld was tot een plaats in het midden trok hij zich instinctief terug in zichzelf, alsof hij van een grote afstand toekeek. Behalve ongelukkig voelde hij zich bovendien bedreigd. Hij had van angst kunnen schreeuwen, als hij niet geleerd had zich te beheersen. Er werd gelachen. Peppelaar stond op, Van der Land overhandigde hem met een buiging en een glimlach het exemplaar, Peppelaar kwam even terug naar zijn plaats om zijn tas te halen en liep naar het spreekgestoelte, terwijl Van der Land ging zitten. Het werd opnieuw stil. ‘Dank u wel,’ zei Peppelaar met een blik naar Van der Land. ‘De werkelijkheid is nog onthutsender dan u, meneer Van der Land, haar zo even hebt afgeschilderd...’ Hij opende zijn tas, haalde er een ander exemplaar van De Wanden uit en hield het omhoog. ‘Ik was namelijk al in het bezit van een exemplaar, dat dan misschien nog later is dan dat van u.’ Zijn woorden ontlokten een daverende vrolijkheid. Peppelaar glimlachte en wachtte tot het weer stil was geworden. ‘Dankzij de goede zorgen van meneer Kassies, die mij dit gisterenavond op mijn Departement heeft laten bezorgen, zodat ik gisterenavond al even in de gelegenheid ben geweest kennis te nemen van het boek waarvan u mij vandaag het eerste exemplaar zou aanbieden.’ Er werd opnieuw gelachen. ‘En ik voeg daar meteen aan toe, en nu richt ik mij tot de auteur,’ hij keek naar Maarten, ‘dat ik bij die eerste kennismaking diep onder de indruk ben gekomen van uw boek en dat ik het zeker niet bij die eerste kennismaking zal laten.’...

Zodra het woord tot hem werd gericht, verstarde Maarten. Hij keek naar Peppelaar, zonder hem aan te kijken, te gespannen om zelfs maar te kunnen glimlachen. Van wat er verder werd gezegd, drong niets tot hem door. Het was hem plotseling ingevallen dat hij straks misschien moest antwoorden, een gedachte die hij tot dat ogenblik zorgvuldig verdrongen had, en die nu ze zich opdrong een verlammende uitwerking had. Beseffend dat hij dan op de woorden van Peppelaar zou moeten reageren, deed hij moeite zijn toespraak te volgen, maar hij was te bevangen om zelfs de poging daartoe langer dan enkele ogenblikken vol te houden. Verlamd, in beslag genomen door angst en onmacht, zat hij de plechtigheid uit. Er werd geapplaudisseerd, Peppelaar kwam achter het spreekgestoelte vandaan en gaf hem een hand, Van der Land overhandigde hem een derde exemplaar. Hij reageerde met een grijns, ging haastig weer zitten en bedacht toen pas dat hij daarmee de gelegenheid om iets te zeggen voorbij had laten gaan. Hij had de indruk dat er naar hem werd gekeken en dat er enige verwarring ontstond, maar hij was niet bij machte zijn verstarring te doorbreken. Strak voor zich uit kijkend zag hij met opluchting en schaamte Vester Jeuring opstaan en naar het spreekgestoelte lopen. ‘Ik zou deze bijzondere bijeenkomst van onze club nu graag willen besluiten,’ zei Vester Jeuring, ‘met een bijzonder woord van dank aan meneer Peppelaar. Wij vinden het heel fijn dat u tijd heeft willen vrijmaken om bij deze voor onze club zo belangrijke gebeurtenis aanwezig te zijn, en u mag ervan overtuigd zijn dat wij de behartenswaardige woorden die u zo even tot ons gesproken heeft heel ernstig zullen overdenken’... Wat hij verder zei ontging Maarten. Hij vroeg zich verward af wat voor behartenswaardige woorden dat waren, maar hij kon zich niets herinneren wat daar ook maar in de verte op leek. Hij boog zich wat opzij om Kassies te vragen wat Peppelaar gezegd had, maar bedacht nog net op tijd dat Peppelaar aan zijn andere kant zat en het zou kunnen horen. Er werd geapplaudisseerd. De aanwezigen stonden op. Hij gaf Peppelaar nog eens een hand en wist niet anders te zeggen dan ‘Dag meneer Peppelaar,’ waarna Kassies onverwacht met een boeket bloemen voor hem stond. ‘We hadden gedacht dat je vrouw er ook zou zijn,’ zei hij. ‘Zou jij haar nu deze bloemen willen geven, met deze enveloppe?’ Hij knikte Maarten toe, zijn ogen wat dichtknijpend, en gaf hem een enveloppe waarop met zwarte inkt in een sierlijke letter Voor mevrouw Koning gecalligrafeerd was.

‘Wat aardig,’ zei Maarten verrast. Hij voelde zich schuldig.

‘Ze is toch niet ziek?’ vroeg Van der Land bezorgd.

‘Nee, maar ze heeft een hekel aan dit soort plechtigheden.’

‘Dat ben ik met haar eens,’ zei Van der Land, ‘maar dat geldt toch niet voor deze club.’

Maarten lachte betrapt. ‘Maar dat weet ze niet.’

‘Je moet haar maar eens meenemen.’ Hij legde zijn hand op Maartens schouder en duwde hem in de richting van de deur, tussen de anderen.

Met zijn boek in zijn ene hand en het boeket in zijn andere liep hij zonder te zien waar hij liep tussen hen in naar een restaurant, plichtmatig reagerend wanneer iemand iets tegen hem zei. Pas toen hij aan een tafel zat, op een veilige plaats, tussen Van der Land en 't Mannetje, kwam hij weer enigszins tot zichzelf.

‘Jij vindt dit soort feestelijkheden verschrikkelijk, hè?’ zei 't Mannetje.

Maarten knikte. ‘Hoezo?’

‘Dat is duidelijk aan je te zien,’ zei 't Mannetje geamuseerd.

‘Ben je nou al terug?’ vroeg Nicolien verrast. Ze zat in de kamer te lezen.

‘Ik ga meteen weer weg,’ zei hij haastig, ‘maar ik kom je even een boeket bloemen van de Boerenhuisclub brengen.’

‘Voor mij?’ Het verraste haar. Ze stond op en nam het boeket van hem over.

‘Er is ook een brief bij.’ Hij legde het boek op zijn bureau en gaf haar de brief.

Ze maakte met een verlegen gezicht de enveloppe open. Er zat een kaart in, waarop een guirlande van bladeren en bloemetjes was getekend rond een met zwarte inkt gecalligrafeerde tekst: met eyn salutacye ende eyn bloemken voer dye edele, schoene ende lyeve Vrouwe - De Boerenhuisclub. Ze keek er onthutst naar. ‘Maar had ik dan niet toch moeten gaan?’

‘Nee, natuurlijk niet! Dat is toch niks voor jou, die onzin?’

‘Maar ze hebben erop gerekend!’ In haar stem was wanhoop.

‘Je hoeft toch niet te gaan als je het zo verschrikkelijk vindt? Dat moeten ze dan maar accepteren.’

Ze keek hem onzeker aan. ‘Maar had jij het dan ook niet prettiger gevonden?’

‘Nee!’

‘Andere vrouwen hadden het misschien wel gedaan voor hun man.’

‘Maar jij niet, en daar ben ik blij om. Maar ik ga nu weer weg, ik moet naar het Bureau.’

Ze liep achter hem aan de gang in. ‘Je hebt me toch niet gerustgesteld.’

Hij keerde zich om. ‘Maar ik zeg het toch!’ zei hij wanhopig. ‘Ik had het een ramp gevonden als jij erbij was geweest! Dan had ik me helemaal doodongelukkig gevoeld!’

‘Dat zeg je maar.’

Hij had de deurkruk al vast en draaide zich naar haar om. ‘Dat zeg ik niet maar.’

‘Dat zeg je om mij gerust te stellen.’

‘Dat zeg ik niet om je gerust te stellen!’ zei hij met nadruk. ‘Dat zeg ik omdat ik het meen! Maar nu ga ik weg!’

‘Dan praten we er straks nog wel over.’

‘Dat zien we dan straks wel.’ Hij gaf haar een zoen. ‘Maar volgens mij is er niets meer om over te praten. Tot straks!’

‘Tot straks,’ zei ze timide.

‘Wat valt daar nou in godsnaam nog over te praten,’ zei hij halfluid terwijl hij door de gang naar de buitendeur liep. ‘Geen bal toch zeker.’ Geërgerd opende hij de deur, daalde de stoep af en liep naar de overkant van de rijweg. Ze stond voor het raam. Hij stak zijn vuist op. Ze deed haar hand een klein beetje omhoog, een halve groet, terwijl hij zich al gehaast afwendde.

Toen hij zijn jas ophing, hoorde hij in zijn kamer praten. Hij aarzelde even, zijn hand op de kruk, zich afvragend wie hem daar kon opwachten, en bleef verrast staan toen hij bij het openen van de deur tegenover zijn voltallige afdeling stond. Ze keken naar hem met lachende gezichten. ‘Hé,’ zei hij, de deur zorgvuldig sluitend. Mark Grosz trad uit de kring naar voren, monkelend, een fles wijn in zijn hand. ‘Je bent er nog niet vanaf,’ zei hij geamuseerd.

‘Dat zie ik,’ zei Maarten verlegen. Hij wist niet goed hoe hij zich een houding moest geven.

‘We vonden dat we deze gelegenheid niet voorbij mochten laten gaan. Het gebeurt tenslotte niet elke dag dat iemand van ons een boek schrijft. En daarom hebben we een flesje wijn voor je gekocht, om aan die blijdschap uiting te geven, en in de hoop dat je die van ons wilt aannemen.’ Hij reikte hem de fles aan.

‘Daar ben ik ontzettend blij mee.’ Hij was ontroerd. ‘Dat vind ik ontzettend aardig. Dan is het tenminste nog ergens goed voor.’ Hij wikkelde het papier van de fles en bekeek het etiket. ‘Een Médoc!’ zei hij verrast. ‘En een grand cru ook nog!’ Hij keek naar Mark. ‘Dat is een enorm cadeau!’

Mark glimlachte in zijn baardje. ‘De wijn is door Sien uitgezocht. Die heeft daar verstand van.’

Maarten keek naar Sien.

‘Nou ik niet, hoor,’ zei ze verlegen, ze kreeg een kleur, ‘maar Henk heeft een boekje en daar staan alle merken in, met de goeie oogstjaren.’

‘Ik kan me niet herinneren dat ik ooit een grand cru heb gedronken,’ zei Maarten. ‘Ik ben er geweldig blij mee. Dank jullie wel!’ - hij keek vluchtig de kring rond, zich afvragend wat hij nu moest doen. Pas toen ze aarzelend uit elkaar gingen en hij met de fles naar zijn bureau liep, bedacht hij dat hij misschien moest trakteren, maar hij was daar te onzeker over om tot een besluit te komen.

*

‘Als je nou het werk dat je doet overziet,’ zei hij, ‘wat vind je dan leuk en wat vind je niet leuk?’

‘Ik vind het eigenlijk allemaal wel leuk,’ zei Joop.

‘Maar het ene zal toch wel leuker zijn dan het andere?’

‘Ja, maar dat hangt ook wel een beetje van mijn bui af. De ene dag heb ik hier zin in, en de andere daar.’

‘En het werk dat de anderen doen, is daar nou werk bij waarvan je zegt, dat zou ik nou ook wel willen doen?’

‘Nee, dat geloof ik niet. Ik vind het eigenlijk wel goed zo.’

Hij lachte. ‘En je vindt ook dat je overal even goed in bent?’

‘Nou, dat kun jij beter zeggen. Dat weet je natuurlijk niet van jezelf.’

‘Maar je weet toch wel wat je veel en wat je weinig moeite kost?’

‘Ja, dat wel natuurlijk.’

‘Wat kost je nou bijvoorbeeld veel moeite?’

‘Het leukste vind ik als ik dingen moet ordenen. Vooral als het veel is en als het een beetje opschiet, zodat je het ook ziet.’

‘Geef eens een voorbeeld.’

‘Nou, koppen maken in het kaartsysteem bijvoorbeeld. En het ordenen van het knipselarchief. Als je er maar niet te veel bij moet denken.’

‘Denken heb je de pest aan.’

Ze lachte, een grappige grimas. ‘Dat mag ik natuurlijk niet zeggen, hè?’

‘In dit gesprek mag je alles zeggen,’ zei hij glimlachend. ‘Je mag überhaupt altijd alles zeggen.’

‘Ik heb niet de pest aan denken, maar het houdt vaak zo op.’

‘Ja, denken houdt op,’ gaf hij toe. ‘En lezen?’

‘Nou, een dikke map vind ik niet leuk. Vooral niet als er Franse tijdschriften in zitten. Maar dat weet je ook wel.’

‘Ja, dat weet ik. En als ik nou eens zou voorstellen om de Franse tijdschriften voortaan door Lien te laten doen? Zou je dat dan jammer vinden?’

‘Nee, ik denk niet dat ik dat jammer zou vinden, maar dan zou ik daarvoor in de plaats toch wel Nederlandse artikelen willen doen.’

‘Wat voor artikelen bijvoorbeeld?’

‘Nou, over volksverhalen bijvoorbeeld.’

‘Dat vind je leuk?’

‘Ja, dat vind ik wel leuk. Als er maar niet te veel in gezeurd wordt tenminste.’

Hij lachte. ‘En het werk aan het register?’

‘Dat vind ik leuk natuurlijk, want dat doe ik met Lien.’

‘Dus wat je met Lien doet, vind je leuk?’

‘Ja, want dan kun je het werk verdelen, en dan schiet het lekker op.’

‘Schiet het eigenlijk op?’

‘Ik dacht het wel.’

‘Dus als ik nou straks voorstel dat jij en Lien samen elk jaar het register maken, dan heb je achteraf niet de pest in?’

‘Nee hoor! Dat zou ik ontzettend leuk vinden!’

‘En het werk met Ad, aan de uitgave van de volksverhalen?’

‘Dat vind ik ook leuk.’

‘Maar je vindt alles leuk,’ zei hij lachend.

‘Ja, ik vind alles leuk,’ zei ze, grappig kijkend. ‘Dat mag toch wel?’

‘Het mag wel, maar ik vind het een beetje verontrustend.’

‘Nou, het is toch heus zo! Ik kan er ook niks aan doen.’

‘Nee, het is zelfs benijdenswaardig,’ zei hij. ‘Ik wou dat iedereen dat vond.’

‘Ben je eigenlijk tevreden met het werk dat je nu doet?’ vroeg hij.

‘O, jawel hoor,’ zei Tjitske.

‘Niet zo erg?’

‘Jawel!’ Ze zei het een beetje verontwaardigd.

‘Is er ook werk bij dat je liever niet zou doen?’

Ze aarzelde. ‘Neu.’

‘Niet?’ vroeg hij ongelovig.

‘Het moet toch gedaan worden?’

‘Het moet wel gedaan worden, maar ik kan me ook voorstellen dat een ander het doet en dat jij ander werk krijgt.’

Ze haalde haar schouders op. ‘Ik zou niet weten wat.’

‘Het werk aan de bibliotheek bijvoorbeeld. Jij hebt nou het budgetbeheer, je doet de aanschaf, je verzorgt het contact met de andere afdelingen en met Mia - ik kan me voorstellen dat ik dat aan Lien vraag, of een deel daarvan.’

Ze keek hem argwanend aan. ‘Waarom?’

‘Als jij het niet leuk vindt, bedoel ik.’

‘Maar ik zeg toch niet dat ik het niet leuk vind?’

Hij glimlachte. ‘Ik probeer ook maar.’

‘Ik vind nou eenmaal dat het mijn werk is.’

‘En je vindt ook dat het goed gaat, dat er geen veranderingen hoeven te worden aangebracht, waardoor het beter of soepeler zou gaan?’

‘Nee,’ zei ze verbaasd. ‘Het gaat toch goed zo?’

‘Dat vind je ook van de tijdschriftenmappen?’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Er zijn geen aankondigingen of bepaalde tijdschriften waar je moeite mee hebt?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee, ik dacht van niet. Vind jij het niet goed soms?’

‘Ik vind alles goed. Ik heb wel eens kritiek, maar die krijg je dan ook. Het gaat me er nu alleen om dat jullie stuk voor stuk het werk doet waar je het meeste plezier in hebt en waarin je het best bent.’

‘Nou, ik dacht dat ik de mappen wel goed deed.’

Hij lachte. ‘Ik vind dat jullie alles goed doen. Ik dank God iedere dag dat jullie hier gesolliciteerd hebben.’

Ze kneep lachend haar ogen dicht.

‘Maar nu ben ik Sinterklaas. Dat kan, want het is bijna Sinterklaas. En nu mag je een wens doen. Wat zou je dan willen hebben? Van het werk bijvoorbeeld. Iets dat je nog niet hebt.’

Ze dacht na. ‘Dan zou ik geloof ik een eigen kamertje willen,’ zei ze.

Hij moest lachen. ‘Gaat het goed?’

Gert trok zijn wenkbrauwen op, lachend. ‘Natuurlijk niet!’

‘Wat moet er dan veranderen?’

‘Alles!’ - hij maakte een gebaar met zijn hand. ‘Nee hoor, het gaat wel goed.’

‘Dus er hoeft niets te veranderen?’

‘Nou, er moet natuurlijk wel iets veranderen.’

‘Zoals daar zijn?’

‘Ik zou bijvoorbeeld best het werk van Ad een poosje willen doen.’

‘Aan de uitgave van de volksverhalen?’

‘En ik wil ook wel graag wat veldwerk doen.’

‘Je wilt alles doen wat anderen doen,’ begreep Maarten.

‘Ja, zo is het wel,’ zei Gert lachend.

‘En dan de anderen jouw werk.’

‘Nee, dat wil ik ook blijven doen. Als het leuk werk is tenminste.’

‘Is het werk aan de enquête leuk?’

‘Ja, dat is leuk, maar ik moet er niet aan denken dat ik dat alleen zou moeten doen. Dan zou ik geloof ik simpel worden.’

‘Dat moeten we niet hebben. En de bezoekers?’

‘Dat vind ik ook wel leuk.’

‘Dus zo houden?’

‘Nou, als ik af en toe een bezoeker mag doorschuiven, dan zou ik dat wel prettig vinden.’

‘De niet zo leuke bezoekers.’

Die veronderstelling amuseerde Gert. ‘Dat spreek ik niet tegen.’

‘En de antiquariaatscatalogi?’

‘Dat wil ik ook wel blijven doen.’

‘De leuke tenminste.’

Gert had daar een geweldig plezier om. ‘Maar het is wel zo!’ gaf hij toe.

‘Tja.’

Ze zwegen.

‘Zou jij eigenlijk een eigen kamertje willen?’ vroeg Maarten, hem onderzoekend aankijkend.

‘Zijn die er dan? Dan zou ik er wel een willen hebben.’

Maarten lachte. ‘Nee, die zijn er niet, maar het kon zijn dat je liever op een andere plaats zat?’

‘Ik zou de plaats van Sien wel willen hebben. Dat lijkt me eigenlijk ideaal. Dan zit ik ook wat dichter bij de bezoekers.’

‘En Sien dan?’

Gert keek hem verbaasd aan. ‘Dat zou ik niet weten,’ bekende hij. ‘Op mijn plaats misschien?’

‘Is de datum van je doctoraal nu al vastgesteld?’ vroeg hij.

‘25 februari,’ zei Sien.

‘En dan ben je klaar?’

Ze keek hem niet-begrijpend aan.

‘Ik bedoel: Je schrijft geen proefschrift?’

De vraag verbaasde haar. ‘Nee. Dat hoeft toch ook niet?’

‘Ik heb ook geen proefschrift geschreven,’ stelde hij haar gerust. ‘Ik vind het onzin om een boek te schrijven alleen voor de titel. Je kunt het net zo goed zo uitgeven.’

‘O, maar ik vind het geen onzin! Daarom is het niet!’

Hij vroeg zich af waarom het dan wel was, maar ze gaf geen nadere toelichting. ‘In ieder geval zal ik het Hoofdbureau voorstellen om je met ingang van die datum tot wetenschappelijk ambtenaar te benoemen.’

Ze kreeg een kleur. ‘En mag ik dan ook onderzoek doen?’

Hij keek haar verbaasd aan. ‘Je doet toch onderzoek?’

‘Maar dat het ook meer prioriteit krijgt.’

‘Het krijgt zoveel prioriteit als je zelf wilt.’

‘Dus ik mag mijn andere taken dan afstoten?’

‘Je hebt toch al haast geen taken meer?’

‘De knipsels en de mappen.’

‘De mappen heb je nodig om de litteratuur bij te houden.’

‘Maar de meeste artikelen gaan niet over mijn specialisme.’

‘We hebben hier geen specialismen,’ zei hij beslist. ‘Dat kunnen we ons niet veroorloven. Specialismen zijn altijd tijdelijk. Hoe lang doe je over de knipsels?’

‘Twee uur per week.’

‘Dat is toch haast niks?’

‘Maar over de mappen en de boeken doe ik gemiddeld wel zes tot acht uur per week.’

‘Daar kunnen we niet op bezuinigen.’

‘En als we nu globaler zouden gaan aankondigen? Dat we bijvoorbeeld alleen de conclusie geven?’

Hij keek bedenkelijk. ‘Dat lijkt me toch wel een bezwaar. Niet alleen voor het tijdschrift, maar ook omdat jullie de artikelen dan niet meer lezen, en daar gaat het mij ook om.’

‘Maar kun je het onderzoek dan niet meer prioriteit geven op de afdeling?’

Hij keek haar onderzoekend aan. ‘Hoe wou je dat dan doen?’

Ze slikte van de zenuwen. ‘Op het instituut van Henk brengt iedereen regelmatig verslag uit over de stand van zijn onderzoek.’

‘Maar behalve jij doet alleen Gert hier onderzoek.’

‘Ad en jij toch ook?’

Dat was waar. Dat hij daar niet aan dacht, was omdat hij er zo weinig waarde aan hechtte. ‘Ik zal er eens over denken,’ beloofde hij.

Terwijl hij als laatste met Lien zat te praten, keek Bart de Roode om de hoek van de deur. ‘Ik stoor toch niet?’ vroeg hij. ‘Nee, ga je gang,’ zei Maarten.

De Roode sloot zorgvuldig de deur en kwam met een stapeltje papier naar de tafel, zijn blik op oneindig, een beetje wiegend, alsof hij in zichzelf neuriede. Pas toen hij bij de tafel bleef staan, keek hij Maarten aan met een kleine glimlach rond zijn rode snorretje, het stapeltje papier half opgeheven. ‘Je hebt zeker wel gehoord dat wij een boek gaan uitgeven over honderd jaar vragenlijsten?’

‘Nee. Daar heb ik niet van gehoord.’

De Roode trok verbaasd zijn wenkbrauwen op. ‘Heb je daar niet van gehoord?’

Maarten lachte schuldig. ‘Nee.’

‘Jij ook niet?’ vroeg De Roode aan Lien.

‘Ik heb er wel iets over gehoord, maar ik wist niet dat het over honderd jaar vragenlijsten ging,’ zei Lien.

‘Hé. Ik dacht toch zeker dat jullie dat wel zouden weten.’

‘We wisten het dus niet,’ zei Maarten. De Roode amuseerde hem.

‘Dan wordt dat toch wel tijd, want we gaan het de volgende week zaterdag aan de Minister aanbieden.’

‘Aan de Minister!’

De Roode reageerde met een heel klein glimlachje. ‘Dat verbaast je?’

‘Ik kan me niet herinneren dat we al eens eerder iets aan de Minister hebben aangeboden.’

‘Honderd jaar is natuurlijk wel veel.’

‘Een eeuw,’ gaf Maarten toe.

‘Daarom,’ zei De Roode glimlachend.

‘En waar gebeurt dat?’

‘In het Museum voor de Tropen.’

Maarten lachte. ‘In het Museum voor de Tropen?’

‘Daar moet je nu niets achter zoeken. Dat is alleen omdat we daar een geschikte zaal konden huren.’ Hij wachtte even. ‘Maar eigenlijk kom ik daarvoor niet.’

‘Wil je misschien gaan zitten?’ onderbrak Maarten hem. Hij trok de stoel tegenover Lien onder de tafel uit.

‘Nee, ik ben zo klaar. En jullie waren ook in gesprek. Ik kwam alleen vragen of jullie die middag misschien op het Instituut kunnen zijn. Er komen dan wat mensen op bezoek en het leek ons wel aardig als die dan hier op alle afdelingen een kleine tentoonstelling zouden vinden, anders is het zo leeg.’

‘Hoeveel mensen worden dat?’

‘Dat kan ik nu nog niet zeggen. Niet zoveel, denk ik.’

‘Dat wil ik wel doen,’ besliste Maarten. ‘Ik zal het bespreken.’ De Roode knikte, een stijf knikje. ‘Dank je.’ Hij nam een papier van het stapeltje. ‘Ik heb hier het programma van die dag. Zal ik dat dan maar op je bureau leggen?’

‘Graag.’ Hij keek over zijn schouder toe hoe De Roode het papier op zijn bureau legde en wendde zich weer tot Lien terwijl De Roode zich omkeerde. ‘Had jij daarvan gehoord?’ De Roode liep naar de deur, opende hem en sloot hem zorgvuldig weer achter zich.

‘Ik heb Engelien er wel eens over horen praten in de koffieruimte, maar ik begreep eigenlijk nooit waar ze het over had.’ ‘Dat komt natuurlijk omdat we helemaal geen contact met de andere afdelingen hebben,’ overwoog hij. ‘Dat ligt ook wel aan mij.’

‘Ik vind dat nou juist wel prettig.’

‘Ja?’

Ze kreeg een kleur. ‘Op de andere afdelingen zijn ze lang zo aardig niet.’

Hij lachte. ‘Maar we hadden het over de bibliotheek. Jij doet de codering. Gaat dat?’

‘Ik vind het in ieder geval erg leuk.’

‘Je zegt niet: Laat een ander dat nou maar eens doen.’

‘Nee, maar als een ander het ook leuk vindt...’

Hij keek haar geamuseerd aan. ‘Wat is er leuk aan?’

‘Ik vind het leuk om alle boeken te zien en uit te zoeken waarom ze voor ons van belang zijn,’ zei ze verlegen.

‘En het werk aan het register?’

‘Dat is eigenlijk net zoiets.’

Hij knikte. ‘Wat zou je ervan zeggen wanneer ik voorstel om de systematiek van het register ook door te voeren in de bibliotheek?’

Ze dacht even na. ‘Dat lijkt me erg nuttig. Eigenlijk zou dat moeten natuurlijk.’

‘Je hebt er geen behoefte aan om onderzoek te doen?’

Ze dacht opnieuw na, één hand op haar blocnote. ‘Ik zou wel graag een eigen onderwerp hebben.’ Ze formuleerde heel zorgvuldig, alsof ze haar woorden eerst een paar keer gewogen had. ‘Wat bijvoorbeeld?’

Ze keek hem onbevangen aan. ‘Volksgeloof? Volkskunst is ook goed.’

‘En daarin zou je dan onderzoek willen doen?’

‘Ik zou er in de eerste plaats wat van af willen weten.’

Hij lachte.

Ze keek hem verlegen aan.

‘Nee, ik lach omdat ik bij jou het gevoel heb dat je er altijd al geweest bent,’ verduidelijkte hij, ‘terwijl je er pas - hoe lang ben je er nou?’

Ze kreeg een kleur. ‘Twee en een half jaar.’

‘Twee en een half jaar!’ herhaalde hij. ‘Dat is nog niks natuurlijk. Ik ben hier al tweeëntwintig en een half jaar.’

Hij zette zich achter zijn bureau terwijl Lien de kaartsysteemkamer binnenging en nam de circulaire die De Roode daar had neergelegd op. Ze bevatte de mededeling dat het eerste exemplaar van het boek Honderd jaar vragenlijsten (1879-1979) op zaterdag 15 december in het Museum voor de Tropen door de redactrice, mevrouw drs. Engelien Jansen, in aanwezigheid van de correspondenten van het A.P. Beerta-Instituut zou worden aangeboden aan de Minister van Onderwijs en Wetenschappen, en een tweede en een derde exemplaar aan de oudste en de jongste van de aanwezige correspondenten, welke plechtigheid gevolgd zou worden door een lezing van de Voorzitter van de Commissie van de afdeling Volkstaal, prof. dr. B. Weinert, onder de titel In het verleden ligt het heden, in het nu wat komen zal en door een gezamenlijke lunch. 's Middags werden de correspondenten in de gelegenheid gesteld om het Instituut te bezoeken en de daar voor deze gelegenheid ingerichte tentoonstellingen te bezichtigen, waarna de dag besloten zou worden met een receptie in de grote zaal van het Hoofdbureau. De toegang tot de plechtigheid in het Museum voor de Tropen was gratis. Deelneming aan de lunch was kosteloos voor de correspondenten en voor de medewerkers van de afdeling Volkstaal, van de medewerkers van de andere afdelingen zou f 10, - worden gevraagd, ter plaatse te voldoen. De receptie in het Hoofdbureau was uitsluitend toegankelijk voor de correspondenten en voor de medewerkers van de afdeling Volkstaal. Was getekend door het hoofd van de afdeling, dr. B. de Roode.

Maarten las de circulaire nog eens over. Langzaam drong het tot hem door dat de correspondenten ook waren uitgenodigd. Een groot aantal van hen, meer dan wie ook op het Bureau, kende hij persoonlijk, een aantal van hen kenden op het Bureau alleen hem. Hij las haar nog een derde en een vierde keer over met een onbewogenheid die hij van zichzelf was gaan kennen als de stilte voor een geweldige storm. Hij bewoog niet, hij voelde niets, zijn lichaam werd een compact geheel, waar niets in doordrong. Een kwartier later was hij aan de rand van een wilde razernij, zoals hij die in zijn leven maar vijf- of zesmaal gekend had. Hij liep in blinde woede zijn kamer uit om Bart de Roode te zoeken, de circulaire in zijn hand. Beneden ontmoette hij Huub Pastoors. ‘Waar is Bart?’ stootte hij uit.

Pastoors keek hem verbaasd aan. ‘Bart is in vergadering. Kun je het mij niet zeggen?’

‘Hoe halen jullie het in godsnaam in je hoofd om de correspondenten uit te nodigen en ons buiten te sluiten!’

‘Heeft hij dat gedaan?’ - alsof hij daarvan nog niet op de hoogte was.

‘Hier!’ - hij beet het hem toe, de circulaire voor zijn gezicht houdend.

Pastoors bekeek haar bedachtzaam.

‘Bij de plechtigheid zijn we welkom, aan de tentoonstelling mogen we meewerken, maar voor de lunch moeten we betalen en van de receptie worden we uitgesloten!’ zei Maarten woedend. ‘Terwijl het ook ónze correspondenten zijn!’

‘Dat was mij nog niet opgevallen,’ bekende Pastoors. Hij gaf de circulaire terug. ‘Maar je hebt groot gelijk, geef hem maar eens op zijn blote billen.’

‘Wanneer is hij klaar?’

Pastoors keek op zijn horloge. ‘Over een kwartier zal hij toch wel klaar zijn?’

‘Dan ben ik over een kwartier terug! Zeg hem dat ik hem spreken wil!’ Hij rende de trappen weer op en liep in grote opwinding in zijn kamer heen en weer, voortdurend op de klok lettend, niet bij machte om iets anders te doen, verstikt in een woordeloze woede. Joop en Lien kwamen langs, Gert keek om de hoek van de deur. Kwart over vijf. Hij rende de trappen weer af. In het trappenhuis was het onheilspellend stil. Toen hij de deur van de voorkamer opende, was alleen Pastoors er nog. ‘Waar is Bart?’ vroeg hij dreigend.

‘Bart moest naar huis,’ hij stond op, ‘maar ik heb je bezwaren al wel overgebracht.’

Maarten keek hem verbijsterd aan, te kwaad om een woord uit te brengen.

‘Je moet het hem maar niet te moeilijk maken,’ zei Pastoors verzoenend. ‘Hij heeft het al moeilijk genoeg, en hij begrijpt er niets van.’

Dat waren geen woorden om hem tot kalmte te brengen. Woedend rende hij de trappen weer op, sloot de ramen, pakte zijn tas, trok lopend zijn jasje aan, rukte zijn jas van de kapstok, rende weer naar beneden, schoof zijn bordje uit en trok de deur achter zich dicht.

‘Wat is er?’ vroeg Nicolien.

‘Ik ben woedend!’ stootte hij uit.

‘Maar wat is er dan?’

‘Dat kan ik niet uitleggen.’ Hij ging op de divan zitten.

‘Maar dan kun je het toch nog wel vertellen?’

‘Het is niet uit te leggen!’

‘Maar dan kun je het toch wel proberen?’

‘Volkstaal heeft de correspondenten uitgenodigd. Wij mogen helpen aan de tentoonstelling, maar we mogen niet bij de lunch en de receptie zijn!’

‘Nou, wees blij! Ik zou blij zijn als ik jou was!’

‘Blij?’ beet hij haar woedend toe. ‘Het zijn toch ook ónze correspondenten? Er zijn mensen onder bij wie we op bezoek zijn geweest! Wat moeten die mensen ervan denken als ik naar huis ga wanneer zij een keer in Amsterdam zijn?’

‘Dat is jouw schuld toch niet?’

‘Dat weten zij toch niet? Zij denken gewoon dat ik me niet voor ze interesseer! Weten zij veel! Dacht je dat zij het verschil tussen die afdelingen kennen?’

‘Ik begrijp niet dat je je daarover zo opwindt,’ zei ze kalm.

‘Zie je wel!’ - hij hief in wanhoop een hand op. ‘Ik kan het niet uitleggen!’

‘Ik denk dat de meesten het niet eens zullen merken.’

‘Al zou er maar één zijn die het merkt!’ beet hij haar toe.

Ze keek hem verbaasd aan. ‘Wat mankeert je?’

‘Ik ben buiten mezelf van woede,’ verontschuldigde hij zich.

‘En dat mag ik dan toch wel idioot vinden?’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Slaap je niet?’ vroeg ze.

‘Hoe kan ik nou slapen!’ zei hij verontwaardigd. ‘Ik ben buiten mezelf van woede!’

‘Maar zo belangrijk is het toch niet?’

‘Zo belangrijk is het dus wel!’

‘Wat doe je dan almaar?’

‘Denken!’

‘Zoveel is er toch niet te denken dat je niet kunt slapen?’

‘Ik formuleer mijn argumenten.’

‘Nou, dan formuleer je die en dan ga je slapen.’

‘Je begrijpt er niets van,’ zei hij kwaad. ‘Het gaat er juist om dat ze het niet begrijpen!’

‘Maar kun je dan in ieder geval niet proberen om stil te liggen?’ ‘Dat kan ik wel proberen, maar het lukt me toch niet. Ik moet bewegen, ik moet bewegen! Anders barst ik!’

‘Het lijkt wel of je gek geworden bent,’ zei ze verschrikt.

‘Ja!’ zei hij kwaad. ‘Ik ben gek geworden!’

*

Het bordje van De Roode was al ingeschoven, veel vroeger dan gewoonlijk. Hij rende de trappen op, gunde zich nauwelijks de tijd om zijn tas weg te leggen en zijn jasje op te hangen, en rende toen door naar de derde verdieping, naar de kamer van De Roode.

De Roode zat achter zijn bureau. Hij keek op toen Maarten binnenkwam. ‘Je bent boos, hè?’ zei hij rustig.

‘Boos?’ stootte Maarten uit, hij rukte een stoel naar zich toe en plofte neer. ‘Ik ben razend!’ Zijn gezicht en zijn stem trilden van woede.

De Roode keek hem onderzoekend aan. ‘Maar leg me dat dan eens uit,’ vroeg hij vriendelijk.

‘Jullie nodigen de correspondenten uit!’ - hij hapte naar adem. ‘Niet júllie correspondenten, maar ónze correspondenten, van jullie én van ons! En dan sluit je ons godbetert buiten!’

‘Maar is die tien gulden nou zo'n bezwaar?’ vroeg De Roode verbaasd.

‘Het gaat niet om die tien gulden! Het gaat om het gebaar! Van die mensen die daar komen, ken ik er vele tientallen, misschien wel honderd, tweehonderd! Ik ben bij hun thuis geweest! Ik heb daar koffiegedronken, thee! Bij een aantal heb ik gegeten! Voor die mensen ben ik het Bureau! Weten zij dat we hier op drie eilanden leven? Als ik daar kwam, hebben we over dè vragenlijsten gepraat, ook over jullie vragenlijsten! Als we ergens een eenheid zijn, wat we zo graag willen, waarvoor we nota bene net onze naam veranderd hebben, dan is het voor die mensen! En wat gebeurt er? Ze komen naar Amsterdam. Amsterdam is voor een aantal van hen meneer Koning! En wat doet meneer Koning? Meneer Koning gaat naar huis! Voor die mensen is er maar één conclusie: als zij eens een keer bij mij komen, ben ik te belazerd om mijn zaterdagmiddag voor ze op te offeren! Ik kan ze toch niet uitleggen dat jullie ons er niet bij wilden hebben? Dat gelooft toch niemand?’

‘En als we jou dan uitnodigen om er ook bij te zijn, als hoofd van je afdeling?’

‘Niet mij!’ barstte Maarten uit. ‘Het gaat niet om mij! Ik ben niet de enige die mensen opzoekt! Dat doen Sien en Jaring en Ad en straks Gert en Lien ook! Het gaat om de afdeling! Het zijn net zo goed de correspondenten van mijn afdeling! Wij zijn wel goed genoeg om mee te doen aan de tentoonstelling! Uitstekend! Natuurlijk! Maar dan ook helemaal! Zodra er correspondenten worden uitgenodigd, worden ze door het héle Bureau ontvangen! Net als op de correspondentenbijeenkomsten! Ik begrijp waarachtig niet dat je dat niet inziet!’

De Roode zweeg. Hij streek nadenkend met twee vingers langs zijn snorretje. ‘Ik begrijp het toch nog niet helemaal,’ zei hij toen, ‘maar als het zo belangrijk voor je is, dan zal ik het veranderen. Is dat goed?’

Een paar uur later, toen hij van de tweede koffie kwam, vond Maarten een nieuwe circulaire op zijn bureau. Daarin stond dat de andere medewerkers na heroverweging geen tien gulden voor de lunch hoefden te betalen en welkom waren op de receptie. Niettemin duurde het nog uren voor hij zijn kalmte herwonnen had.

*

‘Ik ben bezig met de kopij voor het volgende nummer,’ zei Maarten, ‘maar het valt me op dat er niets van Muziek bij de aankondigingen zit. Betekent dat dat er niets in die mappen van Richard zat?’

‘Ik denk het,’ antwoordde Ad.

‘Maar dat is toch heel onwaarschijnlijk?’

‘Nogal.’

Maarten stond op om hem te kunnen zien. ‘Hoe verklaar je dat dan?’

Ad keek op. Op zijn gezicht was een klein lachje, tussen schuldgevoel en leedvermaak. ‘Ik denk dat Rie er niets bij vond dat ze de moeite waard vond.’

‘Maar dat zou Jaring toch controleren?’

‘Ik weet alleen dat ze ze de volgende dag allemaal naar beneden heeft gebracht.’

‘Maar dat kan toch niet?’

‘Nee, dat vind ik ook.’

Maarten ging weer zitten. Dat Ad die kennis voor zich had gehouden, had iets bedreigends. Het herinnerde hem eraan dat hij in de ogen van zijn mensen de enig verantwoordelijke was en dat ze geen poot zouden uitsteken als hij op zijn gezicht viel. Als een klas schoolkinderen. Hij bladerde werktuiglijk door de kopij, keek naar de door Joost en Ad aangebrachte correcties, las hier en daar een passage over, zonder de betekenis ervan in zich op te nemen. ‘Hoe gaat het nu met het persklaar maken?’ vroeg hij. Zijn stem klonk vreemd, alsof ze van een ander was.

‘Ik wilde je juist vragen of je het niet eens aan een ander kunt opdragen.’ Zijn stem was schor.

Na het voorafgaande kwam dat verzoek hard aan. Hij gaf niet dadelijk antwoord. ‘Wie zou dat dan moeten doen?’ vroeg hij, zijn hoofd optillend.

‘Misschien kunnen Gert of Lien het nou eens doen?’

‘Zouden die dat kunnen?’

‘Dat weet ik natuurlijk niet.’

‘Ik denk dat ik het dan beter zelf kan doen.’

Ad gaf daar geen antwoord op.

‘Wat is eigenlijk het aandeel van Joost?’ vroeg Maarten.

‘Dat kun je wel vergeten.’

Die indruk had hij ook. De enige sporen die Joost in de kopij achterliet, waren hier en daar met lichtblauwe of groene inkt aangezette leestekens. Hij dacht na. ‘Ik denk niet dat Gert of Lien genoeg gezag hebben om Sien en Tjitske ervan te overtuigen dat hun Nederlands niet hun sterkste kant is,’ zei hij tenslotte met nauwelijks verholen ironie.

‘Dat is ook de reden dat ik er wel weer eens van af wil.’

‘Ik zal er eens over denken,’ hij stond op, ‘maar ik ga nu eerst koffiedrinken.’

‘Ik wou direct naar de Bibliotheek.’

Maarten bleef bij Ads bureau staan. ‘Kom je nog terug?’

‘Dat weet ik nog niet.’

‘Goed,’ hij wendde zich af, ‘dan zie ik dat wel. Veel plezier.’ Hij ging de kamer uit en bleef staan, de deur achter zich sluitend. Hans Wiegersma kwam juist de trap af. ‘Dag Hans,’ zei hij. Hij bleef op hem wachten.

‘Ha,’ zei Hans. ‘Ik wou je net wat vragen.’ Hij lachte nerveus, waarbij zijn hoofd een beetje schudde.

‘Vraag maar.’

‘Jullie hebben nog altijd drie laden bij mij in gebruik. Zou je voor die kaarten ook een andere plek kunnen zoeken, want ik heb die eigenlijk nodig.’

‘Dat is lastig,’ zei Maarten nadenkend, ‘want we hebben geen eigen kaartenkast.’ Hij deed een stap opzij omdat achter hem de deur van zijn kamer openging. Ad kwam de gang op. ‘Nou, dan ga ik maar,’ zei hij. Hij had zijn jek al aan en zijn tas aan zijn hand. ‘Tot ziens,’ zei Maarten werktuiglijk. Hij keek weer naar Hans, terwijl Ad de trap afging. ‘Kan Volkstaal niet een paar laden vrijmaken, want die hebben wel een eigen kaartenkast. Of Volksnamen?’

‘Ik heb ze juist voor Volkstaal nodig.’

Die mededeling wekte Maartens woede. Hij vond het zo onrechtvaardig dat hij moest wijken voor de expansiedrift van Volkstaal en dat Hans hem daar niet tegen had verdedigd, dat hij enkele ogenblikken geen woorden had. ‘Ik zal ze leeg maken,’ zei hij toen kortaf. Hij draaide zich abrupt om en ging de bezoekerskamer in. ‘Dag Sien,’ hij liep om de boekenkast heen die als halve scheidingswand tussen de voor- en achterkant van de kamer stond. ‘Gert, zou jij even willen helpen?’ Gert stond op. Maarten liep voor hem de kamer uit, de trap op naar de kamer van Hans. Er stonden twee kaartenkasten, een tegen de zijmuur en een tegen de achtermuur. Hij liep naar de kast waarin zijn afdeling drie laden had en trok de bovenste van de drie naar voren.

‘Wat moet er gebeuren?’ vroeg Gert.

‘Hans wil deze laden hebben voor Volkstaal.’ Hij bekeek de opschriften op de andere laden en telde ze. Van de resterende zeventien laden had Volkstaal er twaalf en Volksnamen vijf. De onrechtvaardigheid was zo groot, dat het weinig scheelde of er waren tranen in zijn ogen gesprongen.

Gert bekeek nieuwsgierig de inhoud van de la die Maarten had opengetrokken. Er lagen proefkaarten in. ‘Waar wil je die laten?’ vroeg hij.

‘Voorlopig maar op de vergadertafel in mijn kamer.’

Ze droegen de kaarten en tekeningen in drie keer naar beneden en legden ze in stapels op de tafel.

‘En nu?’ vroeg Gert, terwijl Maarten de deur achter hem sloot. Maarten keek om zich heen. Hij ging de bezoekerskamer in en mat de ruimte met zijn blik.

‘Mag ik een voorstel doen?’ vroeg Gert.

‘Graag.’

‘Als je nu tussen Tjitske en mij twee van die kastjes zet, zoals bij jullie, en je legt daar brede planken in, vlak boven elkaar, dan heb je een kaartenkast.’

‘Dat is een goed idee,’ zei Maarten goedkeurend. Hij deed een stap naar voren en toetste het voorstel aan de ruimte die er tussen de bureaus was. ‘Dat is een verdomd goed idee zelfs.’ Hij wendde zich af. ‘Ik bespreek het meteen met Bavelaar.’ Hij verliet de kamer door de gangdeur, liep de gang uit en ging de voortrap af. Vanuit de hal zag hij door het glas van de klapdeuren Hans zitten, naast Jaring. ‘Dag meneer De Vries,’ zei hij tegen De Vries, die roerloos in de loge zat.

‘Dag meneer,’ zei De Vries met een kleine buiging van zijn hoofd en zijn bovenlichaam.

Bavelaar en Panday zaten achter hun bureaus. De winterzon viel door de ramen naar binnen en lag in een breed uitlopende baan op de vloer. ‘Dag meneer Panday, dag Jantje.’ Hij ging op de stoel tegenover haar zitten.

‘Ik had je net willen spreken.’ Ze tikte haar sigaret af en keek naar Panday. ‘Ach, kun jij niet even koffie gaan drinken?’ vroeg ze niet bijzonder vriendelijk.

Panday stond traag op en verliet de kamer.

‘Het is echt niet nodig dat hij overal met zijn neus bij zit,’ zei ze tegen Maarten.

‘Hoe gaat het nu met hem?’

‘Ik heb niks aan hem. Alles wat hij doet, moet je controleren, en als je er niet voortdurend achterheen zit, doet hij niks,’ ze tikte opnieuw haar sigaret af, gejaagd, haar ogen van hem afgewend. Ze had zich slordig opgemaakt, haar gezicht was hol en haar huid had iets glazigs.

‘Waarover wou je me spreken?’ vroeg hij, haar oplettend aankijkend.

‘Over Richard. 't Hooft heeft opgebeld dat ze de helft van zijn baan van de begroting gaan halen, omdat die nu al anderhalf jaar niet vervuld is. Ik heb daartegen geprotesteerd, maar ik weet niet of we dat houden.’

‘Dat is vervelend.’

‘Waarom neemt die jongen toch geen volledige baan?’

‘Omdat hij nog niet is afgestudeerd.’

‘Maar wanneer studeert hij dan eens eindelijk af? Want straks nemen ze die formatieplaats ook in.’

‘Hij had al lang afgestudeerd moeten zijn.’ Hij dacht na. ‘Het belazerde is dat hij almaar ziek is.’

‘Ik heb hem anders vorige week zaterdag gewoon bij mij in de buurt zien fietsen.’

‘Sommige mensen zijn alleen door de week ziek.’

‘Maar hoe moet dat nou?’

‘Ik zal wel eens met hem praten.’

‘Maar doe dat dan gauw, want ik ben bang dat we anders de helft van die baan kwijt zijn.’

Hij knikte. ‘Wie is die 't Hooft eigenlijk?’

‘Dat is de opvolger van Uitdenhaag.’

‘Het wisselt daar ook met de dag.’

Ze schudde meewarig haar hoofd. ‘Zoals ze die jongen het leven zuur hebben gemaakt. Dat is echt verschrikkelijk.’

Hij zweeg. Het interesseerde hem wel hoe ze Uitdenhaag het leven zuur hadden gemaakt, omdat hij het geen onaardige man had gevonden, maar hij wilde er niet naar vragen, en omdat hij er niet naar vroeg, zei ze verder niets. ‘Maar ik kwam voor iets anders,’ zei hij. ‘Kan ik twee lage kastjes met tien brede planken van ongeveer 75 centimeter krijgen?’

Ze trok een blocnote naar zich toe en maakte een notitie. ‘Waar is dat voor?’

‘Om onze kaarten in op te bergen.’

‘Maar heb je daar nog plaats voor?’

‘Tussen Tjitske en Gert.’ Hij stond op.

‘Want je mag de vloer niet te zwaar belasten.’

Hij glimlachte. ‘Dat weet ik, maar op die plek mag een lage boekenkast staan. Ik heb dat indertijd gevraagd.’

‘Ik zal ze bestellen,’ beloofde ze.

Hij verliet haar kamer, keek in de koffieruimte of Jaring daar nog zat, en klom toen omhoog naar zijn kamer. Boven aan de trap bedacht hij zich en ging de kamer van Rie binnen. Ze zat verscholen achter haar boekenkast. Door de planten en de platen aan de wand had de hoek waarin ze zat het karakter van een woonkamer gekregen, in een overigens donkere, onttakelde ruimte. ‘Rie!’ zei hij.

Ze keek hem schuw aan, met tegelijk ook iets uitdagends.

‘Je hebt die mappen gedaan?’

‘Ja,’ zei ze, op haar hoede.

‘Zat er nog iets in?’ - hij keek haar onderzoekend aan.

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee.’

‘Niet?’ vroeg hij met gespeelde verbazing.

‘Het was allemaal flauwekul.’ Haar stem was hees.

‘Vond Jaring dat ook?’

‘Ik hoefde ze Jaring toch alleen maar te laten zien als er iets in zat?’

‘Dat heb je dan verkeerd begrepen. Jaring had alles moeten zien.’

‘Dat wist ik niet.’ Aan haar gezicht was te zien dat dat de waarheid niet was.

‘Bij alles wat we hier doen is een controle ingebouwd om te voorkomen dat we iets over het hoofd zien.’

Ze reageerde niet, maar hij had er wat onder durven verwedden dat ze dat ook flauwekul vond.

‘Dus een volgende keer doe je dat wel?’ vroeg hij vriendelijk. Ze knikte onwillig.

Hij glimlachte. ‘Goed.’ Hij wendde zich af en ging haar kamer uit naar de kamer van Jaring.

Jaring zat aan de tafel, in de zon, achter een bandrecorder, met een koptelefoon op zijn hoofd. Hij zette hem af toen hij Maarten zag binnenkomen en stopte de machine.

Maarten ging schuin tegenover hem zitten. Jaring keek afwachtend naar hem, met een vage glimlach.

‘Ik hoor net van Jantje dat het Hoofdbureau de helft van de vacature Matser van de begroting wil halen, omdat Richard nog altijd halve dagen werkt,’ zei Maarten.

‘Dat is vervelend.’

‘Dat is heel vervelend.’

Ze zwegen.

‘En is daar niets aan te doen?’ probeerde Jaring.

‘Jantje heeft geprotesteerd, maar ze is bang dat we het niet houden als Richard niet zo gauw mogelijk hele dagen gaat werken, en ze is ook bang voor de formatieplaats als hij niet eens eindelijk afstudeert.’

‘Dat zou hij ook eigenlijk eens moeten doen.’

Maarten knikte. ‘We moeten weer eens een gesprek met hem hebben.’

‘Het vervelende is alleen dat hij ziek is.’

‘Misschien is hij niet zo erg ziek?’

‘Dat zou wel eens kunnen,’ zei Jaring bedachtzaam.

‘Als jij nu eens een afspraak met hem maakt, hier! - en daarbij zegt dat we wel naar hem toe komen als hij te ziek is.’

‘Dat wil ik wel doen.’ Uit zijn woorden sprak weinig geestdrift.

‘Goed.’

Ze zwegen.

‘Ik hoor net van Rie dat ze die mappen in haar eentje heeft weggewerkt?’

‘Dat was toch de bedoeling?’

‘De bedoeling was dat jij dat zou controleren.’

‘Dat had ik dan niet zo begrepen,’ verontschuldigde Jaring zich.

‘En de nieuwe mappen?’

Jaring keek zorgelijk. ‘Ja.’

‘Zou het wat zijn als Eef en Rie gewoon in onze circulatie werden opgenomen en dat Ad en ik dan de controle voor onze rekening nemen?’

Dat voorstel deed Jaring zichtbaar goed. ‘Dat lijkt me wel wat.’ ‘Maar dan moeten ze ook alles doen, niet alleen Muziek.’

Jaring knikte. ‘Dat lijkt me heel goed.’

‘Dan zal ik dat eens voorstellen.’

‘Graag.’

Ze zwegen opnieuw. Het was warm in de zon. De warmte vertraagde hun gesprek en maakte lui.

‘Ga jij zaterdag naar de uitreiking van Honderd jaar vragenlijsten?’ vroeg Maarten.

‘Ik ben bang dat ik daar niet kan wegblijven, want mijn vader krijgt als oudste aanwezige correspondent het tweede exemplaar uitgereikt.’

‘Is dat nu al beslist?’

Jaring glimlachte fijntjes.

‘De wereld is slecht,’ begreep Maarten glimlachend.

‘Ja.’

‘Je hebt gehoord dat ze ons er niet eens bij wilden hebben?’

‘Ik heb zoiets gehoord.’

‘Ik was razend!’

‘Dat hoorde ik, ja.’

‘Van wie heb je dat dan gehoord?’

‘Van Hans. Hij vond het nogal kinderachtig van je, dat je daar zo'n zaak van maakte.’

‘Kinderachtig?’ - hij was meteen weer verontwaardigd. ‘Het zijn toch ook onze correspondenten?’

‘Dat heb ik ook gezegd.’

‘En hoe reageerde hij daarop?’ vroeg Maarten wantrouwend.

‘Eigenlijk reageerde hij niet. Hij is nogal bevriend met de mensen van Volkstaal, omdat hij elke week met ze gaat borrelen.’

‘Dus dát is de reden,’ zei Maarten gekwetst, doelend op de laden die Hans had laten ontruimen. Het kwetste hem vooral omdat hij Hans wel mocht en tot nu toe de indruk had gehad dat dat wederzijds was.

‘Ik denk dat dat de reden is,’ zei Jaring bedachtzaam.

Maarten zweeg. Het oordeel van Hans had hem uit zijn evenwicht gebracht. Hij voelde er een gebrek aan solidariteit in tegen de expansiedrift van Volkstaal en dat was bedreigend. In ieder geval was het genoeg om Hans meteen af te schrijven, zoals hij zijn hele leven bezig was mensen af te schrijven omdat ze op de beslissende ogenblikken niet naast hem stonden. Hij vroeg zich bovendien af of Jaring Hans werkelijk had tegengesproken. Er waren redenen genoeg om dat te wantrouwen. Hij stond op. ‘Dus ik zal bij mij op de afdeling voorstellen om Eef en Rie op te nemen in de circulatie van de mappen?’

‘Als je dat doen wilt?’

‘En jij neemt contact op met Richard?’

‘Dat zal ik doen.’

Toen Maarten de gang opkwam en langs de trap terugliep naar zijn kamer, kwam Freek Matser juist omhooggeklommen in een licht getailleerd driekwart jekkertje. ‘Hé Freek,’ zei hij verrast. Hij bleef staan en keek over de leuning.

‘K-Kan ik je even spreken?’ vroeg Freek, omhoogkijkend.

‘Natuurlijk.’ Hij wachtte tot Freek hem bereikt had en liep toen voor hem uit naar zijn kamer, wachtte opnieuw terwijl Freek zijn jekker ophing en opende de deur. ‘Ga binnen.’

Ze namen plaats aan de vergadertafel.

‘Is Ad er niet?’ vroeg Freek.

‘Ad is naar de Bibliotheek.’

Ze zwegen. Maarten keek afwachtend naar hem.

‘Ik zoek eigenlijk een b-baantje,’ zei Freek, zijn woorden zorgvuldig wegend. ‘Voor een uur of vijftien per week.’

Maarten knikte. Hij dacht meteen aan het persklaar maken van de kopij voor het Bulletin, maar hij had wat tijd nodig om de consequenties daarvan te overzien. ‘Op jouw vakgebied?’

Freeks ogen werden groot van verontwaardiging. ‘Asjeblieft niet!’

‘Wat dan?’

‘Gewoon a-administratief werk. Hoe eenvoudiger, hoe beter!’ Maarten knikte.

‘Het is niet de bedoeling om me o-op te dringen!’ Alleen al de mogelijkheid dat Maarten dat misschien zou denken, scheen hem op te winden. ‘M-Maar als jullie toevallig iemand nodig hebt, dan kan ik net zo goed hier wat werk doen.’

‘Je bedoelt los werk? Ik bedoel: op uurloon?’

‘Ja n-natuurlijk. Je dacht toch hoop ik niet dat ik hier weer in dienst wil treden?’

Maarten glimlachte. ‘Nee, dat dacht ik niet.’

‘Maar ik weet natuurlijk niet ofjullie daar geld voor hebben.’ ‘We hebben wel geld, omdat Richard nog altijd niet is afgestudeerd. Je zou om te beginnen de kopij voor het Bulletin persklaar kunnen maken. Is dat wat?’

‘Neem ik dat werk dan niet van iemand anders af?’

‘Van Ad, maar die zal er alleen maar blij om zijn.’

Freek dacht even na. ‘Dan wil ik dat wel doen,’ zei hij, alsof het een gunst was.

‘Graag. En dan zal ik intussen eens zien of er ook nog ander werk is.’ Hij stond op. ‘Zullen we dan even naar Jantje gaan om de details te regelen?’

*

De eersten die hij zag toen hij de hal van het Museum voor de Tropen betrad waren Lien, Lies Meis en Elleke Laurier. Ze stonden voorin, wat terzijde van de drukte. Hij bleef glimlachend staan. ‘Jullie fungeren als muurbloempjes?’

Lien en Elleke lachten een beetje, Lies keek hem koel aan - haar gezicht met de grote, ronde bril, die op haar wangen drukte, was onbewogen. ‘We staan hier anders omdat jij vond dat het hele Instituut hier moest zijn.’

De vijandigheid in haar toon trof hem. Hij verstarde. ‘Ik vond dat we hier moesten kúnnen zijn.’

‘Ik heb het gehoord. Ik vond dat heel kinderachtig en ik ben het helemaal niet met je eens.’

Lien wendde zich af en liep weg. Hij veronderstelde dat ze over hem hadden staan praten en dat ze hem niet had verdedigd. Dat vermoeden verlamde hem, alsof hij een klap kreeg met een zandzak. ‘Waarom niet?’ - hij voelde woede opkomen, maar nu vermengd met een gevoel van machteloosheid.

‘Als Volkstaal een feestje heeft, dan hebben wij daar toch niets mee te maken?’

Die opmerking deed zijn woede doorslaan. ‘Als het een gewoon feestje is, met hun eigen vakgenoten,’ - ze deinsde terug - ‘dan is dat best. Ik heb de pest aan feestjes! Ik kom liever niet! Maar als ze onze correspondenten uitnodigen, en die mensen komen hier, en die weten niet dat onze Bureaus zo weinig met elkaar te maken hebben, en ze denken dat ze mij hier zullen zien, en ze zien me niet, dan is hun reactie: Bij mij thuis is hij welkom, maar als ik een keer in Amsterdam kom, dan vindt hij het niet nodig om daarvoor op zaterdag uit zijn huis te komen! - In zo'n geval gaat het niet om wat ík leuk vind, maar om de correspondenten!’ Hij zei het op een toon die geen tegenspraak duldde, zijn gezicht was vertrokken van woede en hij zag aan haar ogen dat ze schrok.

‘Ik zal erover denken,’ zei ze.

‘Dat zou ik maar doen!’ Hij draaide zich met een ruk om en liep blindelings naar de vestiaire.

‘Dag meneer Koning,’ zei iemand met een sterk Limburgs accent.

Hij keek opzij, zag een gezicht dat hem bekend voorkwam, maar wist er in zijn woede niet meteen een naam aan te verbinden.

‘Het is lang geleden,’ zei de man verontschuldigend, met een glimlach.

Op dat ogenblik schoot de naam hem te binnen. ‘Dag meneer Franssen.’ Hij stak zijn hand uit en herinnerde zich toen ook het conflict over de uitgave door Franssen van de door hem verzamelde volksverhalen, tegen de afspraak.

‘Juist!’ zei Franssen.

‘Dat doet me plezier.’ Hij trok zijn jas uit. Ze stonden in een drom mensen voor de vestiaire.

‘U bent niet meer boos op me?’ vroeg Franssen.

Hij herinnerde zich nu ook de brief die hij Franssen geschreven had. Franssen had daar niet op geantwoord. ‘Ja, ik was boos op u.’

‘Omdat ik die verhaaltjes had uitgegeven zonder u erin te kennen.’

‘Ja, dat vond ik heel vervelend.’ Ze hadden de balie bereikt en legden hun jassen naast elkaar.

‘U had gelijk. Het was niet netjes van me.’

‘Dank u,’ zei Maarten tegen de juffrouw van de vestiaire. Hij nam zijn nummertje in ontvangst en wachtte tot Franssen het zijne ook had ontvangen. ‘Is die bundel nog verkocht?’ vroeg hij, terwijl ze samen naar de zaal liepen.

‘Niet geweldig.’

‘Jammer, want het zijn mooie verhalen.’ Hij liet Franssen voorgaan, de rij in. Ze namen naast elkaar plaats. De rijen voor en achter hen waren al grotendeels bezet, maar er kwamen nog steeds mensen binnen. Voorin, te midden van de drukte, zag Maarten De Roode staan, naast de katheder, in gesprek met Weinert en Engelien. Hij droeg een onberispelijk zwart pak en boog zich beleefd naar Weinert over, zijn hoofd wat scheef. ‘Ik heb u ook nog niet bedankt voor het eerste deel van uw reeks van die meneer in Utrecht,’ zei Franssen schuldig. ‘Eerlijk gezegd dorst ik dat niet.’

‘Vond u het mooi?’ vroeg Maarten werktuiglijk.

‘Heel mooi.’ Hij aarzelde. ‘Verschijnen mijn verhalen nu ook nog in uw reeks, of heb ik dat verpast?’

‘Nee, die komen ook,’ hij keek om zich heen, tussen de mensen in hun nabijheid zag hij er meer die hij kende en hij probeerde zich hun namen te binnen te brengen, ‘ze staan alleen niet meer voorin de rij.’

‘Nee, dat begrijp ik.’

Het rumoer zakte weg. De Roode had de katheder beklommen en keek de zaal in. ‘Dames en heren,’ zijn stem kwam door de luidsprekers als de stem van God. Het werd stil. ‘Dames en heren,’ herhaalde De Roode, ‘namens het Bureau voor Volkstaal heet ik u allen hartelijk welkom. We zijn er bijzonder verheugd over dat u, op een zaterdag nog wel, in zo groten getale naar Amsterdam bent gekomen om met ons ons feest ter gelegenheid van honderd jaar vragenlijsten te vieren. Uw aanwezigheid is een stimulans om straks welgemoed aan de tweede honderd jaar te beginnen.’ Hij wachtte even, er werd gelachen. ‘Maar voor we dat doen, willen we de dag van vandaag gebruiken om samen met u even terug te zien en u een blik in onze keuken te geven. Ik hoop natuurlijk van harte dat u dat zal bevallen en dat u straks gesterkt weer naar huis zult gaan. Voor ik daarvoor als eerste het woord geef aan professor Weinert, geef ik u nog een wijziging in het programma. Het was de bedoeling dat mevrouw Jansen na de lezing het eerste exemplaar zou aanbieden aan de Minister van Onderwijs en Wetenschappen. Helaas is de Minister verhinderd, maar hij is zo vriendelijk geweest om in zijn plaats de heer Dreessen te sturen, die het exemplaar voor hem in ontvangst zal nemen.’ Hij keek naar de voorste rij, waar Maarten nu ook Balk zag zitten, naast Engelien. ‘Ik heet de heer Dreessen dan ook heel in het bijzonder welkom. En dan geef ik nu het woord aan professor Weinert.’ Hij maakte een kleine buiging en kwam van achter de katheder vandaan terwijl op de voorste rij Weinert opstond en erheen liep. Er ging een applaus op. Maarten keek toe, zonder aanwezig te zijn. Het was hem niet ontgaan dat De Roode de aanwezigen namens het Bureau voor Volkstaal en niet namens het A.P. Beerta-Instituut had welkom geheten. Hij herinnerde zich de woorden van Lies Meis en voelde het bloed naar zijn hoofd komen van woede. Hij was er plotseling zeker van dat Hans Wiegersma haar deze kritiek had ingefluisterd en het besef dat er achter zijn rug zo over hem gedacht en gepraat werd door mensen die hij tot dan toe wel had gemogen, maakte hem diep ongelukkig. Het was zo bedreigend dat hij van wat Weinert zei niets meer hoorde. Hij zat daar, verkrampt, met zijn handen om de leuningen van zijn stoel geklemd, strak voor zich uit kijkend, alsof de aanval elk ogenblik kon losbarsten.

*

‘Hoe gaat het nu?’ vroeg Maarten, hij keek hem onderzoekend aan.

‘Belazerd,’ zei Richard. Hij zag er slecht uit, ongeschoren en met dikke wallen onder zijn ogen. Daarbij verspreidde hij een zware dranklucht.

‘Wat heb je dan eigenlijk?’

‘Moet ik daarvan verantwoording afleggen?’

‘Nee, dat hoef je niet, maar het interesseert me.’

‘Dat betwijfel ik dus.’

‘We willen natuurlijk graag weten wanneer je weer aan het werk kunt,’ zei Jaring zachtmoedig.

‘Het is dat jullie me ontboden hebben, anders zat ik hier niet.’

‘We waren ook bereid om bij je thuis te komen,’ herinnerde Maarten hem.

‘Ik houd mijn privé-leven en mijn werk liever gescheiden.’

‘Goed,’ hij trok werktuiglijk zijn pijp, die voor hem op tafel lag, naar zich toe en omvatte met zijn andere hand de steel. ‘We hebben je gevraagd om hier te komen, omdat het Hoofdbureau de helft van je baan wil schrappen en omdat het risico dat ze straks ook de formatieplaats voor een wetenschappelijk ambtenaar terugnemen niet denkbeeldig is.’

‘Dat heb je zeker van Jantje.’

‘Ja, dat heb ik van Jantje.’

Richard knikte. ‘Nee, dan begrijp ik het wel.’

‘Wat begrijp je?’ - hij pakte zijn tabak en begon zijn pijp te stoppen zonder zijn blik van Richard af te wenden.

‘Jantje heeft vanaf het begin de pest aan me gehad.’

‘Ik denk niet dat dat in dit geval een rol speelt. In ieder geval moeten wij voorkomen dat het gebeurt.’

Richard reageerde niet.

Maarten keek naar zijn pijp terwijl hij de tabak met zijn duim in de kop drukte. ‘Weet je nu al wanneer je afstudeert?’ - hij keek op, stak de pijp in de hoek van zijn mond en zocht naar zijn lucifers.

‘Nee,’ zei Richard afwerend.

‘Indertijd heb je beloofd dat dat afgelopen juni zou zijn.’

‘Dat is dus niet doorgegaan.’

Maarten streek een lucifer af en keek hem aan terwijl hij de vlam door de tabak zoog. ‘En wanneer gaat dat dan wel door?’ ‘Dat weet ik niet.’

Maarten keek naar Jaring.

Jaring wendde zijn blik af. Hij zat erbij alsof hij liever ergens anders zou zijn. ‘We moeten het toch eigenlijk wel weten,’ zei hij verontschuldigend tegen Richard.

‘Ik weet het niet.’

Er viel een stilte. Maarten blies de rook uit en keek van hem weg naar de gracht. Buiten was het zonnig. Het zonlicht glansde op de kozijnen, een koud, winters zonlicht. ‘Dan zijn er twee mogelijkheden,’ zei hij langzaam, zich weer tot Richard wendend, ‘of je keert terug naar je oude baan van student-assistent, of je verbindt je, maar nu schriftelijk, om voor juni af te studeren.’

‘Mag ik daarover nadenken?’ Zijn blik was kil en vijandig.

‘Daar mag je over nadenken, maar niet langer dan een week.’

Richard stond op. ‘Dat was het zeker?’

‘Dat was het. Beterschap!’

Richard reageerde daar niet op. Hij wendde zich af en verliet de kamer.

Maarten keek naar Jaring. ‘Wat moeten we hiermee?’

‘Ja,’ zei Jaring aarzelend. Hij vermeed het om Maarten aan te zien.

‘Ik hoop eigenlijk dat hij zich maar terugtrekt.’

Jaring knikte.

‘Maar wat dan?’

‘Dat zal nog niet zo eenvoudig zijn,’ gaf Jaring toe.

*

Maarten zat aan het hoofd van de tafel, zijn papieren voor zich, zijn pijp en tabak bij de hand. Joop en Lien kwamen uit de kaartsysteemkamer. Joop plofte op de eerste stoel naast hem, Lien liep door naar de gang om koffie te halen. Sien kwam met twee koppen de kamer in. Ze zette er een bij hem neer. ‘Dank je,’ zei hij, naar haar opkijkend. Hij wendde zijn blik naar Jaring, die achter haar was binnengekomen, een brief in zijn hand. ‘Jullie gaan vergaderen?’ vroeg hij. Hij bleef aarzelend staan.

‘Je wou nog iets vragen?’ begreep Maarten.

Gert kwam met zijn koffie de kamer in, zijn papieren onder zijn arm.

‘Het kan ook straks wel...’

‘Nee, het kan nog wel even.’

‘Ik heb een brief van Richard.’ Hij aarzelde.

‘Geef maar.’ Hij nam de brief aan en leunde achteruit in zijn stoel terwijl Gert naast hem plaatsnam, tegenover Joop.

Richard schreef dat hij over hun ultimatum had nagedacht, maar dat hij nog niet tot een besluit was gekomen. Bovendien vond hij dat ze niet het recht hadden hem zo onder druk te zetten, te meer niet omdat ze na het vertrek van Freek wel alle verantwoordelijkheden voor de werkzaamheden op de afdeling op hem hadden afgeschoven, maar hem toen het erop aankwam niet gesteund hadden in de conflicten die dat met zich meebracht. Tegenover een dergelijk onbehoorlijk beleid voelde hij geen verplichtingen. Als hij een besluit genomen had, zou hij hen dat wel laten weten. Ze moesten nog maar wat geduld hebben. - Terwijl Maarten de brief vluchtig doorlas, waren Ad en Tjitske ook binnengekomen. Er werd gepraat en gelachen. Hij nam de brief nog eens door en keek toen naar Jaring, die naast hem was blijven staan. ‘We moeten hem maar weer ontbieden, hè?’ - hij gaf hem de brief terug.

‘Ik ben bang dat er niets anders op zit.’

‘Doe jij dat?’

‘Dat wil ik wel doen.’

‘Graag.’ Hij wendde zich tot de vergadering, wachtend op Lien, die als laatste was binnengekomen en tussen Sien en Joop plaatsnam terwijl Jaring de kamer weer uitging. ‘We beginnen,’ zei hij, met zijn gedachten nog bij de brief van Richard. Het werd stil.

‘Jullie hebben allemaal een gedetailleerd voorstel gekregen voor de verdeling van de werkzaamheden in het komende jaar,’ hij dwong zijn gedachten weer in het gareel en trok een zestal aan elkaar geniete blaadjes naar zich toe. ‘Ik zal die punt voor punt ter discussie stellen. Daarbij zijn drie kwesties die in ieder geval besproken moeten worden: mijn voorstel om gezamenlijk de bibliotheek te herordenen volgens de systematiek die ik in het begin van het jaar ontworpen heb, mijn voorstel om Eef en Rie op te nemen in de circulatie van de tijdschriftenmappen, en de behoefte bij sommigen van jullie aan een betere begeleiding van het onderzoek en aan een duidelijker onderzoeksbeleid dan tot nu toe het geval is geweest, bijvoorbeeld door het instellen van periodiek terugkerende voortgangsrapportages. Voor het eerste en het laatste punt heb ik een aantal voorstellen gedaan waaruit we een keuze kunnen maken. Heeft iemand daar nog iets aan toe te voegen?’ Hij keek de kring rond. Niemand reageerde. ‘Of wil iemand nog een ander onderwerp aan de agenda toevoegen?’

Sien stak haar hand op.

‘Sien!’

‘Als je voorstelt om Eef en Rie op te nemen in de circulatie, moeten die dan ook niet bij de vergadering zijn?’

‘Pas als we besloten hebben dat we daar voor zijn. Nog iemand iets?’ Hij keek opnieuw de kring rond. ‘Niemand? Dan beginnen we met de bibliotheek. Gert notuleert.’ Hij boog zich naar voren, roerde in zijn koffie, nam een slok, en keek de tafel opnieuw rond. Hij was gespannen geraakt. ‘De bibliotheek dus! Eerst het principebesluit. Herordenen of niet? Wie is er tegen herordening?’

Niemand reageerde.

‘Niemand?’

Sien stak aarzelend haar hand op. ‘Hoeveel tijd gaat ons dat kosten, denk je?’

*

‘We hebben je brief ontvangen,’ zei Maarten. De brief lag voor hem.

Richard rechtte zich. Zijn gezicht was star. Door het schitteren van zijn brilleglazen waren zijn ogen niet goed te zien.

‘Als ik zo zou denken over mijn bazen, dan zou ik de eer aan mijzelf houden en ontslag nemen,’ hij keek hem recht aan.

‘Ik heb niet de behoefte om nog over die brief te praten.’

‘En als wij die behoefte nu eens wel hebben?’

Jaring verschoof ongemakkelijk op zijn stoel.

‘Ik trek die brief in.’

Maarten zweeg. Hij keek hem onderzoekend aan, zich afvragend wat er in hem omging. ‘Goed,’ hij schoof de brief opzij. Er was een stilte.

‘En nu?’ vroeg Maarten.

‘Ik heb besloten om terug te gaan naar mijn oude plaats.’

‘Als student-assistent.’

‘Ja.’

Maarten had moeite om een gevoel van opluchting te verbergen. Hij bleef Richard onderzoekend aankijken, een al te gretige reactie vermijdend. Tegelijk was hij zich bewust dat het voor Richard een dramatische beslissing moest zijn en hij had vaag met hem te doen. ‘Dat betekent dan dat Eef of Rie jouw plaats krijgt.’

‘Ja.’

Er was opnieuw een stilte. Maarten keek naar Jaring. Jaring glimlachte weifelend. Hij wendde zijn ogen af naar het raam, alsof hij een vluchtweg zocht.

Maarten wendde zich weer tot Richard. ‘En dat jij in ieder geval veertig uur moet gaan werken.’

‘Waarom?’ In zijn toon was verzet.

‘Omdat de plaats die zij een van beiden vrijmaken volledig is gemaakt.’

‘Dan kunnen jullie die helft toch wél aan een ander geven?’

‘Dat kan niet.’

‘Dat zie ik niet in.’

‘Het Hoofdbureau wil geen twee mensen meer op één formatieplaats, om de sociale lasten.’

‘Jullie hebben toch zeker wel zoveel invloed dat je dat kunt veranderen?’ Zijn toon was schamper.

‘Zoveel invloed hebben we dus niet.’

‘In ieder geval doe ik het niet. Dan laten jullie de helft maar weer vallen.’

‘Dat kan natuurlijk niet.’

Richard zweeg.

Maarten keek naar Jaring. ‘Wat doen we?’

‘Misschien kunnen we er alle drie nog eens over nadenken?’ opperde Jaring voorzichtig.

‘Maar nu,’ zei Maarten, toen Richard verdwenen was, meer tegen zichzelf dan tegen Jaring.

‘Ja,’ zei Jaring weifelend.

Maarten pakte zijn tabak, die al die tijd onaangeroerd voor hem had gelegen, en begon zorgvuldig een pijp te stoppen. Hij drukte de tabak met zijn duim vast, stak de pijp in zijn mond, streek een lucifer af en zoog de vlam aan. ‘Eef?’ stelde hij voor terwijl hij de lucifer uitsloeg en in de asbak legde.

‘Dat had ik ook gedacht.’

‘Rie boven Richard, dat wordt moord en doodslag.’

‘Daar ben ik ook bang voor.’

‘Maar vervelend is het wel, want het staat haaks op onze personeelspolitiek.’

Jaring reageerde daar niet op.

Maarten keek hem onderzoekend aan. ‘Zie jij nog een andere oplossing?’

Jaring schudde langzaam zijn hoofd. ‘Ik dacht van niet.’

Ze zwegen. Maarten trok aan zijn pijp, geconcentreerd op de verschillende mogelijkheden, ze tegen elkaar afwegend in een woordeloze leegte. ‘Zullen we ze dan maar bij ons roepen?’ stelde hij tenslotte voor.

‘Tegelijk?’ vroeg Jaring geschrokken.

‘Nee, eerst Eef.’

Jaring knikte. ‘Zal ik hem even halen?’ - hij stond op.

Terwijl Jaring de kamer uitging, keek Maarten zonder iets te zien naar de huizen aan de overkant van de gracht. Hij was ongewoon helder, maar tegelijk ook afwezig, alsof hij in het lichaam van een ander zat. Hij hoorde op de gang de voetstappen van Jaring en Eef en het openen van de deur en draaide zich langzaam naar hen om.

‘Dag Maarten,’ zei Eef vriendelijk.

‘Dag Eef,’ zei hij werktuiglijk. Hij wees op de stoel waarop Richard gezeten had. Terwijl ze plaatsnamen, stak hij opnieuw de brand in zijn pijp, zorgvuldig, even zijn ogen opslaand om Eef aan te kijken. ‘Jaring en ik willen met je praten, omdat Richard zijn functie heeft neergelegd.’

‘O ja?’ zei Eef verrast.

‘Hij gaat terug naar zijn oude plaats.’

‘Wou hij dat zelf?’ vroeg Eef ongelovig.

‘Dat wou hij niet zelf, maar die functie wordt bedreigd omdat hij niet afstudeerde, en hij kon niet garanderen dat hij dat voor juni zou doen.’

‘Dat zal wel heel vervelend voor hem zijn geweest,’ veronderstelde Eef bezorgd.

‘Ja, dat is vervelend voor hem.’

‘Ik had de indruk dat hij er ook niet zoveel zin meer in had,’ merkte Jaring op.

Eef keek naar hem.

‘Misschien had hij er na dat conflict met Rie ook niet zoveel zin meer in,’ gaf Maarten toe. Zijn pijp was opnieuw uitgegaan. Hij keek in de kop, haalde zijn pijpepulker uit zijn zak en schrapte zorgvuldig de bovenste laag verkoolde as in de asbak. ‘Maar het probleem is,’ zei hij met zijn aandacht bij dat werkje, ‘dat we nu een ander op die plaats moeten zetten, terwijl we tot nu toe altijd de politiek hebben gevolgd dat iemand begon in schaal 32 en dan geleidelijk opklom.’

‘Kan dat dan niet?’ vroeg Eef.

‘Met de bezuinigingen is het risico te groot dat je zo'n plaats niet meer terugkrijgt als je hem eenmaal prijs hebt gegeven.’ Hij keek hem aan terwijl hij de overgebleven tabak weer in de brand stak.

‘Dus jullie gaan een advertentie zetten?’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Wij wilden jou op die plaats zetten.’

‘Mij?’ vroeg Eef verrast. ‘En Rie dan?’

Maarten glimlachte, een scheef lachje. ‘Eén moet het worden en we vinden jou het geschiktst.’ Zijn pijp was opnieuw uitgegaan. Hij legde hem weg.

‘Maar kunnen we dan niet samen op die plaats, en voor de andere helft in 32?’

‘Dat zou natuurlijk het mooiste zijn, maar een ambtenaar kan niet in twee schalen tegelijk zitten.’

‘Maar kunnen jullie dan niet beter Gert nemen? Die is hier al veel langer.’

‘Gert weet niets van muziek. Als ze onverwacht een stop afkondigen, waar kans op is, dan zitten jullie jaren zonder wetenschappelijk ambtenaar.’

‘Dat maakt toch niet uit als wij gewoon het werk doen?’ Hij keek naar Jaring.

‘Mij maakt het ook niets uit,’ zei Jaring bescheiden.

‘Maar mij wel,’ zei Maarten beslist. ‘Ik kan dat niet verdedigen tegenover de Commissie.’

Ze zwegen.

Maarten pakte zijn pijp, voelde dat de kop nog warm was en duwde hem weer terug. ‘En?’ - hij keek Eef aan.

‘Als jullie geen andere oplossing zien...’ zei Eef aarzelend.

‘Je mag er wel over nadenken.’

Eef dacht na. Hij schudde zijn hoofd. ‘Dat hoeft niet. Ik ben er wel blij mee natuurlijk.’

‘Goed,’ besliste Maarten, ‘dan praten we nu met Rie.’

Rie ging zitten, een eindje van de tafel, zonder haar stoel aan te trekken, en keek met een lachje naar hem.

Maarten wendde zijn ogen af, niet goed raad wetend met die blik. Hij pakte zijn pijp en trok het pakje tabak naar zich toe. ‘Jaring en ik willen even met je praten,’ zei hij, terwijl hij de pijp in het pakje begon te stoppen, ‘omdat Richard zich heeft teruggetrokken en weer gewoon student-assistent wil zijn.’ Hij keek haar aan.

Ze lachte. ‘Mooi zo.’ Haar stem was hees.

‘Waarom mooi?’

‘Hij was toch waardeloos? Hij kon er niets van.’ Ze keek hem uitdagend aan, alsof ze gemene zaak met hem wilde maken.

Hij reageerde daar niet op, omdat hij niet wist hoe hij moest reageren. ‘Dat betekent dat er nu een vacature is voor een wetenschappelijk ambtenaar,’ vervolgde hij langzaam, met zijn aandacht bij het stoppen van zijn pijp. Hij keek haar weer aan. ‘En we hebben besloten om die plaats aan Eef te geven.’

Ze verstarde. Haar gezicht was op slag veranderd, hard, vijandig. ‘Waarom Eef?’

‘We vinden Eef van jullie tweeën de meest evenwichtige.’ Hij zette zich schrap om de spanning die haar reactie bij hem veroorzaakte meester te blijven. ‘Degene die op die plaats zit moet Jaring vervangen, en we denken dat Eef dat beter kan dan jij.’

‘Maar Eef weet toch zeker veel minder van muziek dan ik? Hij kan niet eens behoorlijk een instrument bespelen!’

‘We hebben geen kritiek op je kwaliteiten, we denken alleen dat Eef beter met verantwoordelijkheden kan omgaan.’

‘Je begrijpt toch wel dat ik dat niet neem?’ Haar stem was schor, ze keek hem niet aan.

‘Ik begrijp dat er iets onredelijks in zit.’ Hij woog zijn woorden. ‘Ik had liever gezien dat jullie, net als Gert en Lien, tegelijk waren opgeklommen, maar nu het zo loopt, zal ik proberen om jou ook zo snel mogelijk wetenschappelijk ambtenaar te maken.’

Ze haalde haar schouders op. ‘Daar heb ik natuurlijk niks aan.’ ‘Nee, voorlopig heb je daar niks aan, maar we zien geen andere oplossing.’

Ze keek naar Jaring. ‘Ben jij het daarmee eens?’

Jaring schrok. Hij aarzelde. ‘Ja, daar ben ik het wel mee eens.’

Ze stond abrupt op en wendde zich af. ‘Jullie worden bedankt!’ Het klonk verstikt, alsof ze vocht met haar tranen. Ze liep de kamer uit en sloeg de deur hard achter zich dicht.

Ze zwegen. Maarten streek een lucifer af en stak zijn pijp aan, zijn emotie met geweld beheersend. ‘Dat is ook een reactie,’ zei hij ingehouden.

‘We hadden het kunnen verwachten.’

Maarten keek hem aan. ‘Wat hadden we dan moeten doen?’

‘Dat zou ik ook niet weten.’

Maarten stopte zijn tabak en zijn lucifers in zijn zak en stond op. ‘Ik zal maar eens beginnen met Balk te praten,’ besliste hij.

Op de plaats waar vroeger Bavelaar zat, zat nu Simon Hoevers, rechtop, onbewogen, te groot en te vierkant voor het bureautje dat hem was toegewezen.

‘Dag Simon,’ zei Maarten. ‘Is Balk er?’ - hij strekte zijn hand uit naar de kruk van de deur.

‘Dag Maarten,’ zei Simon bedachtzaam. ‘Ik dacht het wel.’

Balk stond achter zijn bureau, de hoorn van de telefoon aan zijn oor. ‘Ja,’ zei hij ongeduldig. ‘Ik begrijp het.’

Maarten bleef staan en keek naar hem, zijn wenkbrauwen vragend opgetrokken.

Balk wenkte ongeduldig dat hij binnen kon komen. ‘Nee, ik heb het begrepen.’

Maarten zette zich in het zitje. Hij stak zijn pijp opnieuw aan en keek langs Balk naar buiten.

‘Natuurlijk! Vóór 31 januari! Bedankt!’ Dat bedankt kwam er half gemompeld uit terwijl hij de hoorn al op de haak sloeg. ‘Ezel!’ zei hij nijdig. Hij nam een pen op en maakte een aantekening.

Maarten keek neutraal voor zich.

‘Ja!’ - hij nam plaats in zijn stoel en keek Maarten onderzoekend aan.

‘Escher ziet af van de opvolging van Matser.’

Balk fronste zijn voorhoofd, ontstemd. ‘Waarom?’

‘Omdat hij nog altijd niet is afgestudeerd.’

‘Dan zul je een advertentie moeten zetten.’

‘Nee, want ik heb geen vacature.’

‘Dus hij blijft!’

Maarten knikte. ‘We willen nu Batteljee op die plaats zetten, en Escher op de plaats van Batteljee.’

‘Is dat wat?’

‘Batteljee is goed.’

Balk dacht een kort ogenblik na. ‘Doe dat dan maar.’

‘Een probleem is alleen dat Veld pas in 32 zit, terwijl ze tegelijk met Batteljee is aangekomen.’

‘Daar is niks aan te doen,’ zei Balk ongeduldig. ‘We hebben geen twee formatieplaatsen.’

‘Muziek heeft nu drie administratieve functies,’ zei Maarten nadrukkelijk, pogend zijn argumenten zo sterk mogelijk te brengen, ‘behalve dan de functie van Elshout, die in feite ook administratief is, en één wetenschappelijke.’ Hij zweeg om Balk de gelegenheid te geven zijn stelling te bezien. ‘Kan één van die administratieve functies niet worden omgezet in een wetenschappelijke?’

‘Uitgesloten! Ik hoor net dat het Hoofdbureau voor het volgend jaar op de nullijn is gezet. We mogen blij zijn als we niet ook nog plaatsen moeten inleveren!’

‘En op termijn?’

‘Daar valt niets over te zeggen, maar ik zou daar niet op rekenen.’

‘Dat zou betekenen dat we Kiepe en Wiggelaar straks ook niet kunnen bevorderen.’

‘Dat is heel goed mogelijk.’

‘Dat is verdomd vervelend, want dat schept allerlei ongelijkheden.’

‘Wees blij dat we De Nooijer er nog door gesleept hebben.’

Maarten zweeg. Zijn pijp was uitgegaan. Hij stak werktuiglijk zijn hand in zijn zak om zijn lucifers te zoeken, maar bedacht zich en stond op. ‘Ik kan die overgang van Batteljee dus regelen met Bavelaar?’ vroeg hij voor alle zekerheid.

‘Dat is goed,’ zei Balk kortaf.

Tussen de middag liep hij langs de gracht naar de Amstel. Het was donker, stormachtig weer met grote, zwarte wolken, die vanuit het zuidwesten laag over de stad rolden. Zonder om zich heen te kijken liep hij plichtmatig voort, verdiept in sombere gedachten. De gesprekken hadden hem gedeprimeerd. Hij was ontevreden over zichzelf, zonder dat hij kon zeggen hoe hij het anders had moeten doen. Het was zijn gewone reactie op een geforceerde beslistheid van optreden in kwesties die hem in werkelijkheid niets interesseerden en waartegen hij diep in zijn hart zelfs weerzin voelde. Alleen de reactie van Eef had hem even het gevoel gegeven dat het ook anders kon, maar die herinnering was niet krachtig genoeg om hem op te vrolijken. Terneergeslagen liep hij langs de Amstel en langs de Witsenkade en de Spiegelgracht weer terug. Op de Spiegelgracht hield hij gewoontegetrouw zijn pas in bij de winkel van Lankamp & Brinkman. Hij keek afwezig naar de in de etalage uitgestalde boeken, toen hij met een schok zijn boek over De Wanden zag liggen. Hij keek ernaar. Zijn naam was in witte, droge letters midden op de omslag over een muur van baksteen gedrukt, maar hij had geen ogenblik het gevoel dat hij dat boek geschreven had. Een vreemd boek, geschreven door een vreemde. Beschaamd wendde hij zich af. ‘Is er nog iemand die een aardige opmerking heeft over het boek van Koning,’ had 't Mannetje een paar dagen eerder, met zijn hoge, enigszins geaffecteerde stem, bij het begin van de vergadering van de Boerenhuisclub gevraagd, ‘dan stel ik voor om daar dan voortaan elke vergadering mee te beginnen, al was het alleen maar omdat hij daar zo de pest aan heeft.’ Er was om gelachen en hij had dat aardig gevonden, vooral omdat hij dat in dat gezelschap nu juist niet had willen laten merken. Hij glimlachte, maar de glimlach bestierf meteen weer. Hij ging het Bureau binnen en klom traag de trappen op, met tegenzin. Toen hij halverwege de tweede trap opkeek, omdat hij het gevoel had dat er naar hem gekeken werd, zag hij boven zich Jaring aan de trapleuning staan. Jaring glimlachte. ‘Ik meld je maar even dat Rie zich ziek heeft gemeld,’ zei hij.

*

‘Ik ben gisterenavond thuis opgebeld door Rie,’ zei Ad. Hij was achter zijn bureau blijven staan en keek over de boekenkast naar Maarten.

‘Ja,’ zei Maarten, opkijkend.

‘Ze vindt zichzelf veel beter dan Eef en ze denkt dat je haar alleen maar niet hebt aangesteld omdat je de pest hebt aan vrouwen.’ In zijn stem klonk een onderdrukt leedvermaak door. Maarten knikte.

‘Heb je er eigenlijk wel aan gedacht om Gert op die baan te zetten?’

‘Daar heb ik natuurlijk wel aan gedacht, maar dat krijg ik er nooit door.’

‘Waarom eigenlijk niet?’

‘Omdat het de vraag is of Muziek die plaats dan ooit terugkrijgt.’

‘Vind je dat dan zo'n verlies?’

‘Persoonlijk vind ik dat geen verlies, maar als hoofd van de afdeling ben ik daar wel verantwoordelijk voor.’

Ad keek hem aan met een ongelovig lachje.

Maarten glimlachte. ‘Dat is het dilemma.’

‘Ik zou anders wel oppassen met die dame.’ Hij ging zitten. ‘Ze zal alles doen om je onderuit te halen.’ Zijn stem was schor. ‘Ze haat je.’

‘Dat moet ze dan maar doen,’ zei Maarten onverschillig, maar diep in zijn hart raakte het hem wel, hoe weinig hij ook in Rie belegd had.

Ed Res kwam de kamer in en bleef aarzelend bij Maartens bureau staan, een lange, slungelige jongen.

Maarten keek op.

‘Kan ik je misschien even spreken?’ Hij droeg een bril met dikke glazen en hield zijn hoofd een beetje scheef, alsof hij zich voor zijn aanwezigheid wilde verontschuldigen.

‘Hier?’ Het verzoek verraste hem.

‘Ergens anders mag ook wel,’ zei Ed verschrikt.

‘Ik bedoel, alleen?’

‘O nee, dat kan me niet schelen.’

‘Ga dan even zitten,’ zei Maarten vriendelijk - hij wees naar de stoel aan de andere kant van zijn bureau. Achter het bureau van Ad was het stil geworden.

Ed ging tegenover hem zitten. Hij keek hem aan, verlegen, moed verzamelend.

‘Zeg het maar,’ moedigde Maarten hem aan.

‘Ik hoor van Rie dat jij misschien een baantje voor me hebt,’ zei Ed verlegen. ‘Ik zou dat wel graag willen hebben.’

De kwaadaardigheid van de manoeuvre van Rie trof Maarten. Hij verstarde. ‘Is Rie er dan?’

‘Ja, ze is er,’ hij trok zijn wenkbrauwen even op en knipperde nerveus met zijn ogen.

Maarten zweeg enkele ogenblikken. ‘Maar ik heb geen baantje,’ zei hij toen.

Die mededeling bracht Ed in verwarring. ‘Ik dacht dat Richard het baantje van Freek toch niet wilde hebben,’ zei hij, als om zich te verontschuldigen.

‘Dat is een baan voor een wetenschappelijk ambtenaar.’

‘Maar als die niet vervuld wordt, heb je toch geld over?’

‘Ja, maar dat kan ik niet voor iets anders gebruiken.’

‘O.’ Het was te zien dat hij dat niet begreep.

‘Ben je nog onder behandeling van een psychiater?’

‘Ja, nog wel.’

‘En hoe gaat het nu?’

‘Ik heb nu al een half jaar geen depressie gehad.’

‘Maar je krijgt nog wel antidepressiva?’

Hij knikte hulpeloos. ‘Ja, dat nog wel.’

‘Dan word je toch weer afgekeurd.’

‘Denk je?’

‘De vorige keer ben je toch ook afgekeurd?’

‘Maar toen was ik pas uit de inrichting.’

‘Dat maakt geen verschil. Ik heb je toen beloofd dat ik het opnieuw zou proberen als je niet meer onder behandeling was. Anders werkt het alleen maar in je nadeel.’

‘O.’

‘En ik heb bovendien geen baantje.’ De situatie maakte hem ongelukkig, vooral ook omdat hij in zijn hart vond dat mensen als Ed juist een aanstelling moesten hebben.

‘O.’ Hij aarzelde. ‘Dus het kan niet?’

‘Nee, het kan niet. Ik zou het wel graag willen...’ Hij maakte de zin niet af.

Ed keek naar hem, besluiteloos. Toen stond hij aarzelend op. ‘Dan ga ik maar weer.’ Hij bleef staan met zijn hand op de leuning van zijn stoel. ‘Ik vind het wel jammer natuurlijk.’ Hij maakte een verloren indruk.

‘Ja, het is jammer.’ Hij zocht naar andere woorden om uitdrukking te geven aan zijn mededogen, maar alles wat hij kon bedenken leek onwaarachtig.

‘Nou dag,’ hij lichtte zijn hand op en ging de kamer uit, onhandig zijn weg zoekend in het smalle pad tussen de tafel en de boekenkasten.

‘Dat is toch een geweldige rotstreek,’ zei Maarten verontwaardigd, toen Ed de deur achter zich gesloten had. Hij stond op en keek over de boekenkast naar Ad.

Ad reageerde niet.

‘Ze probeert gewoon wraak te nemen over de rug van Ed.’

‘Ik denk niet dat ze zich dat zo bewust is geweest,’ zei Ad ingehouden.

‘Ik hoor van Rie dat Richard dat baantje van wetenschappelijk ambtenaar niet meer wil hebben?’ zei Gert. Hij was bij het bureau van Maarten blijven staan. ‘Kan ik dat niet krijgen?’ - hij trok glimlachend zijn wenkbrauwen op, zo op het oog bereid om zijn verzoek direct belachelijk te vinden.

‘Heeft ze er niet bij gezegd dat Eef dat krijgt?’ Zijn toon was geïrriteerder dan hij bedoelde. Hij begreep dat Gert zich door Rie had laten opstoken.

‘Jawel, maar ik was er toch eerder dan Eef?’

‘Maar jij zit niet op het Muziekarchief.’

‘Maakt dat dan zoveel verschil?’ vroeg Gert ongelovig.

‘Ja, natuurlijk maakt dat verschil,’ zei Maarten korzelig. ‘Dat is toch een aparte afdeling?’

‘Maar we zijn toch allemaal in dienst van het Bureau?’

‘Maar elke afdeling heeft haar eigen personeel.’

‘Dus ik heb gewoon pech gehad dat ik hier zit?’

Maarten lachte boosaardig. ‘Ja, je hebt pech gehad.’

‘En als ik nu zou solliciteren?’

‘Dan zouden we je niet nemen, omdat je niets van muziek weet.’ Gert lachte verbouwereerd.

‘En bovendien is er geen vacature.’

Gert keek hem ongelovig aan, een beetje lacherig.

‘Begrijp je het?’

‘Nee,’ bekende Gert. ‘Ik begrijp niet dat iemand die hier later komt eerder wetenschappelijk ambtenaar wordt.’

‘Op Muziek is één formatieplaats voor een wetenschappelijk ambtenaar,’ legde Maarten uit. ‘Als die vrijkomt, dan komt een van de anderen daarvoor in aanmerking. Wij hebben drie van zulke formatieplaatsen, Bart, Ad en ik, en daar komt Sien binnenkort bij. Als een van ons uitvalt, komen Lien en jij daarvoor in aanmerking. En anders moet je wachten tot het Departement toestemming geeft om jullie administratieve functie om te zetten in een wetenschappelijke.’

‘En hoe lang duurt dat dan?’

‘Als ik aan het Departement laat weten dat jullie opleiding voltooid is.’

‘Dus als jij dat wilt, dan kan dat morgen al.’

‘Ik heb hen indertijd gezegd dat die opleiding vier jaar duurt.’ Gert richtte zich op. ‘Ik begrijp het.’

Maarten lachte, maar zonder vrolijkheid. ‘Salueer je tegenwoordig niet meer?’

‘Ja, waarachtig,’ zei Gert, doorbuigend van het lachen. Hij wendde zich af en liep lachend de kamer uit.

Maarten lachte, zich weer over zijn werk buigend, maar de lach bestierf op zijn gezicht. Hij schaamde zich, een plaatsvervangende schaamte, en hij was triest.

Hij schoof achteruit, zette zijn voeten tegen de rand van zijn bureau en duwde zijn stoel op de achterpoten. Een tijd lang zat hij zo, roerloos. Het bestaan op het Bureau benauwde hem. De gedachte dat hij er nog acht of negen jaar zou moeten blijven, tussen deze mensen, belast met verantwoordelijkheden die hij in zijn hart zinloos en weerzinwekkend vond, was moeilijk te verdragen. Hij luisterde verstrooid naar de geluiden die vanuit het donker door het halfgeopende raam zijn kamer binnendrongen. Op de binnenplaats van Amstleven werden de motoren aangetrapt. Hij keek naar de klok boven de deur. Kwart over vijf. De deur van de kaartsysteemkamer ging open, Lien kwam zijn kamer in. Hij wendde zijn hoofd in haar richting. ‘Jij gaat naar huis?’

‘Ja.’ Ze draalde bij de deur, alsof ze nog iets wilde zeggen.

Hij keek naar haar.

‘Ik begrijp niet dat je Rie die baan niet hebt gegeven,’ zei ze verlegen. ‘Ze heeft de hele nacht liggen huilen.’

Dat ze zo klakkeloos de kant van Rie koos, schokte hem. Lien was na het conflict over het register de enige in wie hij nog vertrouwen had. En Joop misschien. ‘Omdat ik Eef geschikter vond,’ zei hij kortaf.

‘Maar Rie weet toch veel meer van muziek?’

‘Het gaat er niet alleen om wat ze weet,’ zei hij, nu wat vriendelijker, ‘ze moet ook Jaring kunnen vervangen. Ik denk dat Eef daar beter in is.’

‘En waarom neem je Gert dan niet?’

‘Omdat Gert niets van muziek weet.’

‘En toch vind ik het niet eerlijk.’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Daar kan ik dan niks aan doen.’

Ze aarzelde, onzeker gemaakt door zijn gelatenheid. ‘Nou, dag, tot morgen,’ zei ze toen. Ze opende de deur.

‘Dag Lien,’ zei hij werktuiglijk. Hij hoorde haar de trap afgaan, bleef zitten tot het geluid van haar voetstappen verstorven was en stond toen langzaam op. Hij sloot het raam, trok zijn jasje aan, schoof de hoes over zijn machine, nam zijn plastic tas uit de boekenkast en ging de gang op zonder nog, zoals gewoonlijk, een blik in de bezoekerskamer te werpen. Hij trok zijn jas aan en liep langzaam de trappen af, schoof zijn bordje uit en ging de draaideur door, het donker in. Verscholen in zichzelf sloeg hij werktuiglijk rechtsaf. Het wantrouwen tegenover zijn rechtvaardigheid, van iedereen, maakte hem diep neerslachtig. Ze hadden daar geen reden voor. Het was omdat hij de baas was. Terwijl hij de baas niet wilde zijn. Wegwezen was de enige gedachte die overbleef. En een gevoel van verlatenheid. Zo moet Christus zich gevoeld hebben op de Olijfberg, dacht hij met enige zelfspot, toen hij in het donker onder de bomen van de Voorburgwal naar huis liep. De baas op weg naar zijn warme stal.

‘Waarom zeg je niks?’ vroeg Nicolien.

Hij keek haar afwezig aan. ‘Zeg ik niks?’

‘Je hebt de hele maaltijd nog geen woord gezegd! Heb ik daarom nou zo'n lekkere maaltijd gekookt?’

‘Wat moet ik dan zeggen?’ vroeg hij gedeprimeerd.

‘Dat weet ík toch niet? Dat kan ík toch niet zeggen, wat jij zeggen moet? Dat moet je toch zelf weten? Wat is er in godsnaam gebeurd, dat je je zo gedraagt?’

‘Er is niets gebeurd.’

‘Je ziet eruit alsof je iets verschrikkelijks overkomen is!’

‘Er is niets gebeurd.’

‘Waarom zeg je dan niets? Níets zeg je! Geen woord heb je nog gezegd, vanaf dat je thuis bent! Lucht ben ik! Ik kan net zo goed in de keuken gaan zitten! Je zou het niet eens merken!’

‘Maar als ik nou niet weet wat ik zeggen moet?’ viel hij uit.

Ze keek hem verbijsterd aan. ‘Wat krijgen we nou? Wat zullen we nou krijgen? Je gaat me toch zeker niet ook nog een beetje zitten afbekken? Dat ga je toch zeker niet doen? Je gaat me toch zeker niet ook nog op mijn donder geven omdat ik je vraag om je wat vriendelijker te gedragen? Je laat mij toch zeker niet het slachtoffer worden van jouw humeur? Dat heb ik toch niet verdiend?’

‘Maar laat me dan ook met rust!’ zei hij heftig.

‘Met rust laten?’ - ze keek hem woedend aan. ‘Met rust laten? Nou zal hij helemaal mooi worden! Met rust laten? Sinds wanneer mag ik niet meer met je praten? Sinds wanneer is het me verboden om aan tafel een gesprek met je te voeren? Met rust laten? Het lijkt wel of je gek geworden bent! Met rust laten? Heb je ooit van je leven! Ga dan liever meteen de straat op, zeg!’ - ze kwam woedend overeind van haar stoel. ‘Ga dan alsjeblieft meteen mijn huis uit! En kom nooit meer terug! Lazer op alsjeblieft, als je vindt dat ik je niet met rust laat! Wat doe je hier dan nog?’ - ze boog zich dreigend naar hem toe, haar woede in zijn gezicht slingerend. Hij had zijn glas gepakt en kneep het vast in zijn hand. ‘Waarom zou ik je in godsnaam met rust moeten laten?’ voegde ze hem woedend toe. ‘Leg me dat eens uit! Leg me eens uit waarom ik je plotseling met rust moet laten? Leg me eens uit waarom je je plotseling gedraagt als een gek? Leg me dat eens uit?’

‘Omdat ik dat vraag!’ stootte hij uit.

‘Omdat je dat vraagt? Omdat je dat vraagt? Wel heb ik ooit! Zo zout heb ik het nog nooit gegeten! Omdat je dat vraagt? Waarom donder je dan niet op?’

‘Omdat ik dat vraag!’ riep hij woedend - hij hief zijn glas op en sloeg het met een klap op tafel stuk, zodat de wijn overal heen vloog, wendde zich abrupt af en liep de slaapkamer in. ‘Niemand, niemand houdt van me!’ riep hij in huilen uitbarstend. Hij wierp zich voorover op zijn bed en huilde met grote uithalen: ‘Niemand! niemand!’ Hij duwde zijn gezicht in het kussen om zijn wanhoop te smoren, zonder daarin te slagen, maar omdat hij zich tegelijkertijd bewust bleef van wat er gebeurde, had het ook iets van een toneelstuk. Het licht ging op. ‘Wat is dat nou?’ vroeg Nicolien verschrikt. Ze boog zich over hem heen. ‘Je zit onder het bloed!’ Ze tilde zijn arm op terwijl hij, onbedaarlijk huilend, zijn hoofd van haar afwendde. Pas toen ze het medicijnkistje had gehaald en zijn hand begon te verbinden, kreeg hij zichzelf weer enigszins onder controle.

‘Wat was dat nou ineens?’ vroeg ze. ‘Zo doe je nooit.’

‘Ik weet het niet,’ zei hij met een verstopte stem - hij draaide nog snikkend zijn hoofd naar haar toe en haalde diep adem, beverig. ‘Ik vind het ook zo verschrikkelijk op het Bureau.’

‘Maar zo verschrikkelijk is het toch niet?’ Ze plakte pleisters op zijn hand.

‘Ik heb zo'n rotleven.’

‘Maar dan moet je toch geen glas stukslaan? Het was dat mooie glas. Het laatste glas van de Lijnbaansgracht.’

‘Ja?’ Het maakte hem diep ongelukkig.

‘Kom je nou weer aan tafel?’ vroeg ze, terwijl ze het medicijnkistje terugbracht naar het nachtkastje.

‘Ja, even mijn gezicht wassen.’ Hij bleef nog even liggen toen ze de kamer alweer uit was, om weer op adem te komen. Toen stond hij langzaam op en ging de douchecel in. In de spiegel was zijn gezicht misvormd en opgezet van het huilen, met rooddoorlopen ogen. Hij haalde met zijn linkerhand een natte waslap erover en keek zichzelf aan, trok het licht uit en liep onzeker terug naar de kamer. Ze was bezig de tafel opnieuw te dekken. ‘Wat heb ik gek gedaan, hè?’ zei hij beschaamd, terwijl hij weer ging zitten.

‘Daarvoor hoef je je toch niet te schamen? Dat heeft iedereen toch wel eens?’

‘En toch schaam ik me.’

Ze streek even door zijn haar, een onhandig, voor haar ongewoon gebaar. ‘Je bent lief.’

‘Ach... lief,’ weerde hij af.

‘Ja, je bent lief! Trek je er maar niets van aan!’

Hij glimlachte flauw, een treurige, sceptische glimlach. ‘Je trekt je er natuurlijk toch iets van aan,’ zei hij.

*

Ze staken de onbewaakte overweg over en liepen tussen de bollenvelden en door de beukenlaan naar de duinen. Het vroor, een onbewolkte, iets nevelige, blauwe hemel. Ze liepen door het Pannenland, langs Govers hol en de Ome Jannenberg, door het Vogelenveld en langs de bollenvelden terug naar de ingang. Behalve twee wandelaars, ver voor hen uit, zagen ze niemand. Wel waren er bij flarden de muziek van de ijsbaan in Vogelenzang, de muziek van een fanfare die ergens opmarcheerde, en soms het rollen van een trein. Verre, heldere geluiden. In de Oase was het stil. Ze dronken een kop soep tussen de opgezette vogels. Door het glas in de deur viel een reep zon over hun tafel. Voor het eerst sinds dagen voelde hij zich weer veilig, samen met Nicolien, onbereikbaar voor de mensen van het Bureau. Hij keek tersluiks naar haar. Ze zat voor zich uit te kijken met die ingekeerde blik, die niets leek te zien, en vooral verwondering uitdrukte. Haar wangen waren nog rood van de kou. Hij voelde ontroering. Het leek of ze dat merkte want ze keek op en lachte verlegen. ‘Waarom lach je?’ vroeg ze.

‘Ik lach niet.’ En hij bedacht, toen ze weer voor zich keek, dat alleen deze ogenblikken van ontroering straks, als hij dood zou zijn, zijn leven zouden rechtvaardigen. Maar omdat hij ze opsloot en verstikte, net als zijn vader, zou bijna niemand ze gemerkt hebben.

*

1980

Wigbold stond in de deuropening van de loge toen Maarten door de draaideur kwam.

‘Dag meneer Wigbold,’ zei Maarten met tegenzin.

‘Nog de beste wensen,’ zei Wigbold. Het klonk als een correctie.

‘O ja, u was er gisteren niet,’ alsof hij dat niet al lang bedacht had. Hij gaf hem een hand. ‘Hoe gaat het nu?’

‘Nog niet zo best.’

‘We worden allemaal een dagje ouder,’ zei Maarten luchtig. Hij ging langs Wigbold de loge in. Toen hij zijn bordje inschoof, zag hij dat voor de naam van Balk prof. was gezet. Sinds 1 januari mochten lectoren zich professor noemen. Hij vroeg zich af wie dat geleverd had, en of het een grap was, of dat iemand Balk had willen likken, maar hij hoedde zich ervoor om van die gedachten iets te laten merken. Afwezig klom hij de trappen op, hing zijn jas aan de kapstok en ging zijn kamer in. Hij legde zijn tas in de boekenkast, zette het raam op een kier, hing zijn jasje op, haalde de hoes van zijn machine en trok zijn stoel achteruit. Voor hij ging zitten, keek hij over zijn bureau en miste vrijwel meteen zijn pakje tabak. Op de plaats waar het altijd lag, links voor het rijtje boeken dat tussen boekensteunen voor hem stond, lagen alleen zijn pijp, zijn pijpepulker, zijn lucifers en een pakje pijpewissers. Hij tilde de stapel mappen aan zijn linkerhand op, schoof een stapel boeken die daar weer achter lagen opzij, trok de linkerbureaula open, keek tegen beter weten in ook nog in de middenla, zocht op de vensterbank, achter de schrijfmachine, trok de laatjes van het schrijfmachinetafeltje uit, maar het was nergens. Terwijl hij ernaar zocht, groeide de zekerheid dat het gestolen was en de eersten die hij verdacht waren de schoonmakers. Het was een nieuw pakje geweest. Vier gulden vijfenzeventig. Niet veel op een salaris van tachtigduizend gulden, maar daar ging het niet om. Dat een vreemde aan zijn bureau had gezeten en zich het pakje had toegeëigend, was bedreigend. Ontstemd ging hij zitten, te ontregeld om meteen om te schakelen en aan het werk te gaan. Joop kwam de kamer in. ‘Morgen,’ zei ze opgewekt.

‘Ik ben mijn pakje tabak kwijt,’ zei hij zonder terug te groeten. ‘Heb jij dat misschien gezien?’

‘Je tabak?’ Ze kwam naar zijn bureau en keek naar de plaats waar het hoorde te liggen, schoof de stapel mappen een eindje op en keek erachter.

‘Nee, daar heb ik al gekeken. Het ligt niet bij jullie?’

‘Ik zal eens kijken, maar ik kan het me niet voorstellen.’ Ze ging de kaartsysteemkamer in, de deur achter zich open latend.

Hij wachtte, naar de deur kijkend, luisterend naar haar voetstappen, het neerzetten van haar tas, gerommel.

Ze verscheen in de deuropening. ‘Bij ons ligt het niet.’

‘Dan zal het wel gegapt zijn,’ zei hij gelaten.

‘Dat zou best eens kunnen. Lien was een paar weken geleden een schaar kwijt.’

‘Zie je wel,’ zei hij humeurig. ‘Ze gappen hier als de raven.’

Lien kwam de kamer in. ‘Dag Maarten, dag Joop.’

‘Maarten is zijn pakje tabak kwijt,’ zei Joop.

‘Ja?’ - ze keek lachend naar hem.

‘Daar moet je niet om lachen,’ zei hij, half in scherts.

‘Jij was toch een schaar kwijt, een paar weken geleden?’ zei Joop.

‘Ja, maar ik heb gewoon een nieuwe gehaald.’

‘Dat zal ik ook moeten doen,’ zei Maarten, ‘maar ik vind het wel verdomd vervelend. Ik kan daar niet goed tegen.’

Lien stond er wat verlegen bij.

‘Maar gaan jullie maar aan je werk. Ik kom er wel overheen.’ Met een ironische glimlach nam hij de bovenste van de stapel mappen voor zich.

Ze gingen de kaartsysteemkamer in, de deur achter zich sluitend.

Ad kwam de kamer in, zijn grote, gele, varkensleren tas voor zich uit dragend. ‘Dag Maarten.’

‘Dag Ad. Jij hebt mijn tabak zeker ook niet gezien?’

‘Ben je je tabak kwijt?’ - hij draaide zich naar Maarten toe. ‘Gegapt zeker.’

‘Dat zou kunnen.’

‘Van mij is een briefopener gegapt.’

‘Maar wie gapt er nu een pakje pijptabak?’

‘Voor in de waterpijp.’ Hij glimlachte dubbelzinnig.

Maarten glimlachte flauw.

‘Sinds wanneer ben je het kwijt?’ informeerde Ad, alsof hij zijn opmerking weer onder wilde schoffelen.

‘Gisteren had ik het nog.’

‘Dan moet het toch een van de schoonmakers zijn.’

‘Vroeger waren die schoonmakers gewoon in dienst van het Bureau,’ herinnerde Maarten zich, ‘en dan werkten ze onder toezicht van De Bruin. Ik begrijp niet waarom dat weer veranderd moest worden.’

‘Ik zou het net zo lief zelf doen, met de afdeling.’

‘Dat is nog mooier,’ gaf Maarten toe. ‘Zoals we toen die kelder hebben schoongemaakt.’

‘Zou je dat niet eens kunnen voorstellen?’

‘Ik wil dat wel eens voorstellen.’

De deur van de bezoekerskamer ging open, Sien kwam de kamer in, een pak papier in haar hand. Ze groette hen.

‘We hebben het er net over dat we net zo goed zelf de afdeling zouden kunnen schoonmaken,’ zei Maarten.

‘Wij?’ - ze bleef staan. ‘Daar zijn we toch veel te duur voor?’

‘Dan doen we het na werktijd.’

‘Nou, dat doen jullie dan maar,’ ze kwam naar zijn bureau toe. ‘Ik denk er niet over.’ Het maakte de indruk dat ze het voorstel niet serieus nam.

‘Jammer.’ Hij keek vragend naar het pak papier in haar hand.

‘Ik wilde vragen of jij mijn doctoraalscriptie eens wil lezen. Op de vu is eigenlijk niemand die daar verstand van heeft.’

Hij strekte zijn hand uit. ‘Geef maar.’

‘Je hoeft niet alles te lezen.’

‘Ik zal alles lezen.’

Ze aarzelde. ‘Als het niet te veel werk is...’ ze gaf hem het pak.

‘Natuurlijk is dat niet te veel werk.’ Hij keek naar het titelblad en legde het naast zich. ‘Je hoort er zo gauw mogelijk van.’

‘Nou, graag.’ Ze wendde zich af en ging de kamer weer uit.

‘Waar gaat dat over?’ vroeg Ad.

‘Over de benamingen van brood.’

‘Een taalkundige scriptie.’

‘Ja, op grond van onze vragenlijsten.’

‘En ben je daar dan niet te duur voor?’ Zijn toon was spottend. Maarten lachte. ‘Nee, want dat doe ik 's avonds.’

De deur naar de gang werd op een kier geopend. Jaring keek om de hoek voor hij hem verder openduwde en de kamer inkwam. Met een brief in zijn hand liep hij onzeker en wat hoog in zijn schouders tussen de tafel en de boekenkastjes door naar het bureau van Maarten. Hij glimlachte.

‘Jaring!’ zei Maarten. ‘Goeiemorgen!’

‘Goeiemorgen.’ Hij aarzelde. ‘Ik heb een brief van Richard gehad.’ Hij reikte Maarten de brief aan.

‘Ga zitten,’ hij wees op de stoel aan de andere kant van zijn bureau, leunde achteruit in zijn stoel en las de brief met opgetrokken wenkbrauwen. Richard schreef dat hij weigerde om 40 uur te gaan werken, dat hij daaromtrent deskundig advies had ingewonnen en dat ze maar moesten proberen hem te dwingen. Het was een korte brief, zonder aanhef, en ondertekend met R. Escher. Maarten las hem nog eens over. De brief maakte hem niet boos, wel vechtlustig. Hij keek op.

‘Ed is ingestort,’ zei Jaring.

Het bericht schokte Maarten. ‘Wat heeft hij?’

‘Hij heeft een depressie.’

Maarten knikte. ‘Heb je dat aan Rie verteld?’

‘Rie heeft de telefoon aangenomen.’

‘En hoe reageerde ze?’

‘Ik geloof dat ze toch wel geschrokken is,’ zei Jaring voorzichtig, ‘maar ze vindt natuurlijk ook dat het onze schuld is.’

‘Dat is belazerd,’ zei Maarten nadenkend. ‘Ik bedoel, dat Ed is ingestort.’

‘Ja.’

‘Kunnen we hem iets sturen? Namens de afdeling?’

‘Dat lijkt me wel aardig.’

‘Wil jij daarvoor zorgen?’

‘Daar wil ik wel voor zorgen.’

Maarten keek op de brief. ‘Maar nu die brief van Richard.’

Jaring knikte bedachtzaam.

‘Dwingen kan niet. Dat verliezen we.’

‘Dat dacht ik ook.’

‘En twee op één formatieplaats mag ook niet meer.’

‘Misschien dat je dat nog eens zou kunnen proberen?’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Dat hoef ik niet te proberen.’ Hij dacht na, een plotselinge ingeving volgend. ‘Wat ik wel zou kunnen proberen,’ zei hij langzaam, ‘is of ik het geld voor die halve formatieplaats mag toevoegen aan de plaats van Rie en daarvan dan een wetenschappelijke functie maken.’ Zijn gezicht klaarde op. ‘Dat zou natuurlijk prachtig zijn,’ hij keek Jaring geestdriftig aan.

‘Denk je dat dat wel kan?’ vroeg Jaring sceptisch.

‘Dat ga ik proberen,’ hij stond op, maar hield ook meteen weer in. ‘Als jij het daarmee eens bent natuurlijk.’

‘Ja, daar ben ik het wel mee eens,’ hij stond ook op.

‘Dan ga ik eerst naar Bavelaar.’ Hij liep de kamer uit, rende de trappen af, groette in het voorbijgaan De Vries en ging de kamer van Bavelaar binnen. Ze was alleen. ‘Dag Jantje.’

Ze tikte nog even door op haar telmachine, de wijsvinger van haar andere hand bijwijzend op de staat naast haar, een sigaret in de hoek van haar mond. ‘Dag Maarten.’ Ze nam de sigaret uit haar mond en blies de rook uit.

‘Heb je even tijd?’

Ze keek hem afwachtend aan.

‘Richard zit nu op de formatieplaats van Eef,’ zei hij langzaam, nadrukkelijk. ‘Die is 40 uur. Maar Richard wil niet meer dan 20 uur werken. Twee mensen op één formatieplaats kan niet meer. Wat ik mij afvroeg is: Zou het niet mogelijk zijn om de helft van die plaats toe te voegen aan de plaats van Rie, en die met dat geld op te waarderen tot een formatieplaats voor een wetenschappelijk ambtenaar? Dan ben ik van die ongelijkheid tussen Rie en Eef af.’

De ongewoonheid van het voorstel activeerde Bavelaar. Ze trok een la open en haalde er het boekje met de salarisschalen uit. ‘Richard zit in 32,’ zei ze bladerend. Ze bekeek de schaal, bladerde door naar schaal 112 en vergeleek ze met elkaar. ‘Volgens mij kan dat. Zal ik even bellen?’ Ze trok de telefoon naar zich toe en draaide het nummer van het Hoofdbureau, geconcentreerd, de sigaret tussen haar vingers. Terwijl ze wachtte tot de telefoon werd opgenomen, keek ze naar Maarten. ‘Financieel hebben ze er zelfs nog wat voordeel bij.’ Ze wendde haar blik af, naar de microfoon. ‘Ja, meneer Dekker, met juffrouw Bavelaar. Mag ik 't Hooft even? Dank u.’ Ze wachtte opnieuw. ‘Ik ben toch benieuwd hoe ze hierop reageren,’ zei ze, een trek van haar sigaret nemend. Ze wendde haar blik opnieuw af. ‘Met Jantje Bavelaar. Ja, goeiemorgen. We zitten hier met een probleem. Heb je even tijd?... Nee, niet meer dan een paar minuten.... Nee, niet meer. Eén van de mensen hier zit in een administratieve rang, maar ze heeft een wetenschappelijke functie.... Veld, Rie Veld.... Ja, die.... Is het nu mogelijk dat die formatieplaats wordt opgewaardeerd als we daarvoor zelf geld vrijmaken op de begroting?... Ja, ze heeft doctoraal.... De helft van de formatieplaats van Batteljee.... Nee, zijn vorige formatieplaats, waar nu Escher op zit.... Ja.... Ja, budgettair neutraal. Jullie houden er zelfs nog wat aan over.... In principe kan dat?... Natuurlijk, dat wordt nog aangevraagd.... Maar in principe kan het dus?... Dank je, dan hoor je daar nog wel van.... Ja, natuurlijk.... Tot ziens.’ Ze legde de hoorn neer. ‘Het kan in principe,’ zei ze triomfantelijk, ‘maar Balk moet het natuurlijk goed vinden.’

‘Natuurlijk.’ Hij stond op. Bij de deur herinnerde hij zich plotseling het pakje tabak. Hij draaide zich om. ‘Op mijn afdeling missen we van tijd tot tijd kleine voorwerpen. Krijg je daar wel eens meer klachten over?’

‘Dat zijn de schoonmakers natuurlijk,’ zei ze ontevreden.

‘Wat zijn dat eigenlijk voor mensen?’

‘Turken, Marokkanen, Surinamers, van alles, telkens andere.’ Ze trok het blocnote naar zich toe. ‘Wilje dat ik een klacht indien? Ze gaan er zo uit.’

‘Nee, geen klacht,’ zei hij haastig. ‘Ik wil alleen weten hoe het in elkaar zit.’

Ze schoof de blocnote weer terug. ‘We hebben een contract.’

‘Maar heeft niemand van ons contact met die mensen? Vroeger ging De Bruin daarover.’

‘Ja, dat was De Bruin! Daar hoef je bij Wigbold niet om te komen. Als die de kans krijgt, smeert hij hem zodra Balk zijn hielen heeft gelicht. Als hij al niet ziek is. De enige die ze hier zien is Klaas.’

Dat was hem bekend. ‘Dat is toch eigenlijk verkeerd?’

‘Natuurlijk is dat verkeerd. Van mij hoeft het zo niet, maar het is goedkoper.’

‘Het zou nog goedkoper zijn als we het zelf deden.’

‘Stel jij het voor?’ vroeg ze sceptisch.

‘Op mijn afdeling willen we dat wel doen.’

‘Ja, op jouw afdeling...’ ze tikte haar sigaret af. ‘Maar denk je dat je Bart de Roode en Koos Rentjes zo gek krijgt? Die voelen zich daar veel te goed voor.’

Hij knikte begrijpend.

‘Wat missen jullie eigenlijk?’

‘Een schaar, een briefopener en een pakje tabak.’

‘Ik mis elk ogenblik mijn pakje sigaretten. Ik moet ze eigenlijk maar meenemen als ik naar huis ga, maar dat vergeet je.’

‘Ja, daar denk je niet aan.’ Er was ironie in zijn stem. Het gesprek amuseerde hem, zonder dat hij kon zeggen waarom, misschien omdat er iets vals in was. ‘Maar ik ga nu naar Balk.’ Hij ging de kamer uit.

Balk zat in de ruimte grenzend aan zijn kamer aan de vergadertafel, in het licht van de beide kroonluchters. De tafel was overdekt met opengeslagen boeken en kaarten.

‘Je bent aan het werk?’ begreep Maarten.

‘Als je even wacht,’ zei Balk afwezig. ‘Ik noteer dit even.’

Maarten nam plaats in het zitje en wachtte. Hij herinnerde zich dat prof. voor de naam van Balk. Het lag op zijn lippen om een ironische opmerking te maken over de likkers die hem dat geleverd hadden, maar toen Balk tegenover hem kwam zitten, in zijn draaistoel, en hem onderzoekend aankeek, zag hij daar op het laatste ogenblik weer van af.

‘En?’

‘We hebben het erover gehad dat ik, nu Batteljee bevorderd is, Veld ook graag in een wetenschappelijke rang wil hebben,’ herinnerde Maarten hem, duidelijk en langzaam sprekend.

‘Ja, en dat kan dus niet,’ zei Balk ongeduldig. Hij begon met zijn voet te wippen.

‘Dat begrijp ik, maar omdat Escher maar 20 uur wil werken, heb ik een halve baan over. Als ik die bij die van Veld voeg, dan kost dat het Hoofdbureau geen geld. Volgens mij houden ze er zelfs nog aan over.’

Balk wipte op, liep met grote beslistheid naar zijn bureau, trok een la open en kwam terug met het boekje met de salarisschalen, waar Bavelaar ook in had gekeken. ‘Welke schaal zit Escher ook weer?’

‘32.’

Balk bladerde driftig in het boekje, zette zijn vinger midden op de bladzij, bladerde door, vergeleek een en ander.

‘In ieder geval is het budgettair neutraal,’ merkte Maarten op. ‘Ja, maar ik weet natuurlijk niet of het Hoofdbureau daar ook zo over denkt,’ hij sloeg het boekje weer dicht. ‘Ik zal het opnemen. Nog iets?’

‘Iets heel anders.’

Balk luisterde.

‘Kan het niet zo geregeld worden dat Wigbold voortaan blijft tot de schoonmakers komen en het werk met hen bespreekt, zodat ze zich ook meer betrokken voelen bij het Bureau?’

Balk keek hem enkele seconden aan, zoveel als nodig was om het voorstel te verwerken. ‘Daar zouden we hem dan voor moeten betalen en daar hebben we geen geld voor.’

‘In zijn salaris zit toch een vast bedrag voor overwerk?’

‘Daarvoor komt hij 's ochtends drie kwartier vroeger.’

‘Ja, omdat hij anders zijn auto niet kwijt kan.’

‘Om de deur open te doen.’

‘Dat kunnen Meierink en wij ook.’

‘Voor het openen van de deur is een portier!’

‘Bovendien, De Bruin was er ook drie kwartier eerder, maar die ging ook over de schoonmakers.’

‘Dat was De Bruin! We hebben nu een contract met dat schoonmaakbedrijf. Voor het toezicht is een opzichter. Wigbold mag zich er niet eens mee bemoeien.’

Maarten stond op. ‘Ik moet je zeggen dat ik het dan nog liever zelf doe, met mijn afdeling.’

‘Jij misschien, maar ik denk niet dat je daar veel steun voor zal krijgen,’ zei Balk goedgemutst. Hij kwam overeind en liep terug naar de achterkamer.

‘Je neemt het dus op?’ herinnerde Maarten hem met zijn hand op de kruk van de deur.

‘Ik zal het opnemen. Je hoort ervan.’ Hij had zijn hoofd alweer bij zijn werk.

Maarten ging de kamer uit. Halverwege de trap naar boven kwam hij Hans Wiegersma tegen. ‘Dag Hans.’ Hij herinnerde zich het bordje van Balk en bleef staan. ‘Heb jij voor de naam van Balk prof. gezet?’

‘Dat moest ik,’ zei Hans verlegen, hij schudde een beetje met zijn hoofd. ‘Daar heeft hij me zelf opdracht voor gegeven.’

Maarten knikte, onbewogen, zichzelf gelukwensend dat hij er geen opmerking over had gemaakt, en klom door. Hij stak zijn hoofd om de deur van de kamer van Jaring. Jaring zat aan zijn bureau, zijn handen op de rand. Hij keek naar Maarten. ‘Het komt waarschijnlijk in orde,’ zei Maarten glimlachend.

Jaring keek hem niet-begrijpend aan.

‘De bevordering van Rie.’

‘O, de bevordering van Rie!’ zei Jaring. ‘Dat is wel mooi, ja.’

*

‘Ik ben met die scriptie van Sien bezig,’ zei Maarten - hij zat aan zijn bureau zijn brood te eten, verborgen achter zijn boekenkast.

‘En, is dat wat?’ vroeg Ad van achter zijn boekenkast.

‘Alsof je gedwongen wordt een bord zaagsel te eten.’

‘Misschien is dat ook wel de bedoeling.’ In zijn stem was een spoortje boosaardigheid.

‘Ik vrees dat dat de bedoeling is. Ik ben bang dat ze denkt dat dat wetenschap is.’

Ad reageerde daar niet op.

‘Hoe ouder je wordt en hoe meer mensen je kent, hoe meer tijd je bezig bent om van hun vruchten te eten, die je niet lust,’ zei Maarten wijs.

‘Wat is volgens jou dan wetenschap?’

‘Dat weet ik niet. In ieder geval niet zo.’

Er viel een stilte.

‘Iedere stap die ze wil doen,’ zei Maarten, zijn gedachten volgend, ‘wordt eerst opgestuurd naar Rome, uitvoerig besproken in het college van kardinalen, voorzien van de pauselijke goedkeuring, en pas daarna durft ze hem te zetten. Als het maar in godsnaam niet persoonlijk is.’

‘Dus jij gelooft ook niet in een objectieve waarheid?’

‘Nee! En als die er onverhoopt toch is, dan interesseert ze me niet.’

‘Denk je niet dat die Henk daar ook veel invloed op heeft?’

‘Die Henk lijkt me de pest! Dat moet een gigantische droogkloot zijn.’

Ad zei daar niets op, maar Maarten was er zo goed als zeker van dat hij heimelijk genoot van deze uitspraak.

Er werd op een van de ruitjes van de deur getikt. De deur ging open en het warrige hoofd van Alblas verscheen om de hoek. ‘Hai! Ben ik te vroeg?’ Hij kwam de kamer in. Hij droeg een rood boerenhemd, dat aan de hals open was, zonder jasje.

‘Jij bent nooit te vroeg,’ antwoordde Maarten, zijn appel schillend. ‘Ga zitten.’

‘Hai,’ zei Alblas tegen Ad.

‘Dag Jacobo,’ zei Ad rustig.

‘Het begint toch om één uur?’ vroeg Alblas verward.

‘Het begint om half twee,’ antwoordde Maarten, ‘maar dat doet er geen bliksem toe. Wil je een stukje appel?’

‘O, Jesus!’ - hij sloeg tegen zijn hoofd. ‘No, thank you.’

‘Je houdt niet van appel?’ vroeg Maarten ironisch. Hij stond op en stak met zijn appel en het blaadje doorslagpapier waarop hij hem zat te schillen over naar de tafel.

‘Yes, sir. But not now.’ Hij nam plaats aan de tafel, een rolletje papieren, waarin Maarten de notulen van de vorige vergadering herkende, voor zich neerleggend. ‘How is life here?’ informeerde hij.

‘Goed.’

‘Geen gelazer met bezuinigingen en zo?’

Maarten sneed een stukje appel af en stak het in zijn mond. ‘Nog niet, maar het kan nog komen. We hebben alleen gedonder met die Blazer die je op ons dak gestuurd hebt.’

Alblas schrok. ‘Is er iets niet goed?’

‘Het is een blaaskaak! Hoe kun je nu in godsnaam iemand opdracht geven in één jaar een handboek te schrijven voor een vak waar hij niets van afweet en waar hij zelfs nog nooit onderzoek in gedaan heeft?’

‘Dat was zijn idee.’

‘Dan was het een verdomd slecht idee. En bovendien behandelt hij ons alsof we waterdragers zijn.’

‘O, sorry hoor,’ zei Alblas schuldig. ‘Dan was het misschien toch niet zo'n goeie keus.’

‘Je mag gerust stellen dat het een belazerde keus was,’ zei Maarten droog, zijn appel wegkauwend.

‘Maar ik heb nu een student, die is wel wat voor jullie. Die interesseert zich voor toverij, en daar weet hij verdomd veel van af. Daar zou een verrekte goed artikel in zitten. Ik zal hem naar jullie toe sturen.’

‘Hoe heet hij?’ vroeg Maarten sceptisch. Hij frommelde het blaadje met appelschillen in elkaar en bracht het naar zijn prullenbak.

‘Charles Luzac.’

‘Charles Luzac,’ herhaalde Maarten, de naam in zijn hoofd prentend.

De deur ging open, Appel kwam de kamer in. ‘Jullie zijn nog hier,’ zei hij met een grijns. Hij droeg een onberispelijk grijs pak met een wollen vest en een zwarte aktentas.

‘Dag Karl,’ zei Maarten.

‘Dag Muller,’ zei Appel. Hij gaf Ad een hand. ‘Hallo,’ zei hij tegen Alblas. Ze groetten elkaar onwennig. ‘Hoe is het hier?’ vroeg hij, Maarten een hand gevend. Hij zette zijn tas op een lege stoel en ging tussen Maarten en Alblas zitten.

‘Je gaat er steeds meer als een Duitser uitzien,’ stelde Maarten vast, hem ironisch opnemend.

Appel grijnsde, zijn mond stijf dicht, kennelijk niet goed raad wetend met die opmerking.

‘Het gaat hier goed. We hebben het alleen krankzinnig druk. Hoe gaat het in Duitsland?’

‘Bij ons ligt sneeuw. Ik had bijna afgezegd.’

‘Sneeuw!’ herhaalde Maarten verrast.

‘A white Christmas!’ merkte Alblas op.

‘Maar waarom is dat een reden om af te zeggen?’ wilde Maarten weten.

‘Omdat die berg waarop ik woon dan spekglad is,’ zei Appel misnoegd. ‘Levensgevaarlijk!’

‘Je moet ook niet met de auto gaan.’

‘Hoe wou je dan dat ik naar beneden ging? Met het openbaar vervoer soms? Dat is er niet.’

‘Op ski's. Ik wist trouwens niet dat er bij Bonn bergen waren.’ ‘Dan moet je nog maar eens op de kaart kijken,’ zei Appel sarcastisch.

‘Maar ik bedoelde eigenlijk op je werk.’

‘Dat gaat wel goed. Ik krijg alleen steeds meer studenten, maar geen personeel. Dus ik werk me een ongeluk.’

‘Wordt erbij jullie dan ook al bezuinigd?’

‘Meer dan bij jullie denk ik.’

Maarten glimlachte, zinnend op een snedige repliek, maar hij kon zo gauw niets verzinnen.

Buitenrust Hettema kwam de kamer in. ‘Ook goeiemiddag,’ zei hij.

‘Dag Karst,’ zei Maarten.

Buitenrust Hettema begaf zich naar Ad. ‘Dag Muller,’ zei hij vormelijk, hem met een uitgestreken gezicht een hand gevend. ‘Dag meneer Buitenrust Hettema,’ zei Ad, opstaand.

Buitenrust Hettema draaide zich om. ‘Hé,’ zei hij, zijn wenkbrauwen optrekkend, alsof hij Alblas hier niet verwacht had.

‘Dag Hettema,’ zei Alblas, hem een hand gevend.

Appel en Buitenrust Hettema groetten elkaar gereserveerd.

‘Is de vergadering hier?’ vroeg Buitenrust Hettema, bij Maarten aangekomen.

‘Nee, beneden,’ antwoordde Maarten, hij keek op zijn horloge, ‘in de collegezaal. Ik wou net voorstellen om daar maar eens naartoe te gaan.’

Goslinga stond een verdieping lager bij de kapstok zijn jas uit te trekken, in de collegezaal stonden Van der Land en Stelmaker bij het raam met elkaar te praten. Maarten bracht zijn papieren en de notenkraker naar het hoofd van de tafel, naast de plaats van de Voorzitter, en talmde daar, terwijl de anderen zich verspreid in de ruimte met elkaar onderhielden. Ad was aan het eind van de tafel gaan zitten, een paar lege blaadjes voor zich. Juffrouw Veldhoven, Jaring en Eef kwamen door de half openstaande deur de collegezaal in. Ze gingen iedereen langs en kwamen als laatste bij Maarten.

‘Dag meneer Koning,’ zei juffrouw Veldhoven.

‘Dag juffrouw Veldhoven.’

‘Ik heb gehoord van de moeilijkheden met Escher.’

‘En bent u tevreden over de oplossing?’ vroeg Maarten beleefd.

‘Zolang het niet gaat ten koste van het Muziekarchief,’ zei ze zuinig. Tegenover Maarten had ze iets snibbigs, alsof ze er voortdurend op verdacht was dat hij haar tekort zou doen.

Maarten wilde iets zeggen, maar zijn aandacht werd afgeleid door de binnenkomst van Kaatje Kater. Ze bleef lachend bij de deur staan, legde haar handen tegen elkaar voor haar borst en neigde haar hoofd, waarna ze lachend doorliep naar het hoofd van de tafel. ‘Zo!’ zei ze opgeruimd, haar tas met een plof neerzettend.

‘Dag mevrouw Kater,’ zei Maarten vormelijk. Hij wist met haar uitgelaten gedrag nooit goed raad en hij had er ook nog altijd moeite mee om haar te begroeten zonder haar een hand te geven.

‘Is hier nog iets gebeurd?’ vroeg ze geamuseerd, een pak papier uit haar tas halend en dat op de tafel leggend.

Om hen heen werd geschoven met stoelen, de aanwezigen namen plaats, Jaring zette zich naast Maarten, aan de lange zijde van de tafel, naast hem, ging juffrouw Veldhoven zitten.

‘Papendal, de directeur van het Hoofdbureau, wil de vergadering bijwonen,’ zei Maarten.

‘Waarom is dat?’ vroeg ze, hem met grote ogen van achter haar brilleglazen aankijkend.

‘Het Hoofdbureau wil meer zicht op haar Bureaus krijgen, met het oog op de bezuinigingen.’

‘En moeten we daar nog rekening mee houden? Ik bedoel maar.’

‘Ik zal wat aandacht besteden aan de personeelsproblematiek.’ Ze keek hem geamuseerd aan. ‘Is die er?’

‘Als het Hoofdbureau de bevorderingen blokkeert, dan komt die er.’

‘Doe dat dan maar.’ Ze ging zitten, legde haar horloge voor zich op de tafel, de zaal rondkijkend.

Op dat ogenblik merkte Maarten Eef op, die bescheiden achter de stoel van Jaring was blijven staan om te worden voorgesteld. ‘Ik wou Batteljee nog aan u voorstellen,’ waarschuwde hij.

Ze draaide haar hoofd om en keek lachend naar Eef. ‘Welkom zullen we dan maar zeggen,’ ze knikte tegen hem. ‘Ik hoop dat het u hier bevalt. Meneer Koning heeft me al veel goeds over u geschreven.’

Eef wilde haar een hand geven, maar toen ze bleef zitten zonder daartoe zelf aanstalten te maken, hield hij zich in. ‘Ik denk het wel.’

‘Mooi zo!’ Ze keek lachend van hem weg naar de deur. Papendal en Balk hadden de collegezaal betreden en Papendal liep met lange, verende passen naar haar toe, stralend, alsof hij een jubilaris geluk kwam wensen.

‘Zijn er nog berichten van verhindering?’ vroeg Kaatje Kater opzij naar Maarten kijkend.

‘Alleen Vester Jeuring.’ Hij keek naar Alblas. ‘Maar Boks is er ook nog niet.’

‘Weet iemand iets van meneer Boks?’ vroeg Kaatje Kater, ook naar Alblas kijkend.

‘Ik heb hem vanochtend nog gezien,’ zei Alblas, zich naar voren buigend om zich zichtbaar te maken, leunend op zijn linkerelleboog. ‘Toen was hij nog op weg hierheen.’ Hij zat aan het eind van de tafel, naast Goslinga.

‘Dan is hij kennelijk van richting veranderd,’ merkte Buitenrust Hettema ironisch op.

‘Ja, ik begrijp het ook niet,’ zei Alblas verontschuldigend, ‘maar Ton is wel vaker wat verstrooid.’

‘Laten we er dan maar het beste van hopen,’ vond Kaatje Kater. ‘Punt drie. De notulen van de vorige vergadering!’ Er klonk geritsel, de aanwezigen namen de notulen voor zich. ‘Iemand iets op bladzij 1... bladzij 2... bladzij 3... bladzij 4... bladzij 5... Niemand?... Iemand iets naar aanleiding van de notulen?... Ook niemand?... Dan zijn de notulen aangenomen, met dank aan de Secretaris! Punt vier! Mededelingen van de Voorzitter.’ Ze keek naar Maarten. ‘Je hebt er niets in gezet over je boek over de wanden.’

‘Dat staat in het jaarverslag,’ verontschuldigde Maarten zich.

‘Zoiets hoort nu ook in de Mededelingen van de Voorzitter!’ zei Kaatje Kater categorisch. ‘Je hoeft je er niet voor te schamen! Het is een prachtig boek! Een hoogtepunt!’

‘Mevrouw de Voorzitter!’ zei Goslinga, zich wat naar voren buigend. ‘Ik wil dat graag onderstrepen. Ik betreur het alleen dat de Secretaris er geen proefschrift van gemaakt heeft.’

‘Daar sluit ik mij graag bij aan, mevrouw de Voorzitter,’ zei Van der Land, zijn pijp krachtig uitkloppend, ‘en als voorzitter van de Publicatiecommissie van de Boerenhuisclub kan ik er nog aan toevoegen dat wij er zeer mee ingenomen zijn dat wij het hebben mogen publiceren.’

‘Je hoort het,’ zei Kaatje Kater, zich lachend tot Maarten wendend. ‘Waarom heb je er geen proefschrift van gemaakt?’

‘Dat is niet bij me opgekomen.’ Hij geneerde zich en had moeite met het vinden van een houding.

‘En als het nu wel bij je was opgekomen?’

Hij lachte verlegen, niet goed wetend wat hij daarop moest zeggen.

‘Enzovoort, enzovoort,’ zei ze lachend, zich weer over haar papieren buigend. ‘Maar wat hij wel meedeelt is dat hij benoemd is tot corresponderend lid van de Vlaamse Commissie voor Volkscultuur.’ De laatste woorden kwamen er met moeite uit, zo moest ze er zelf om lachen, haar hoofd naar het papier brengend, terwijl de vergadering enigszins gegeneerd toekeek. ‘Is dat iets anders dan correspondent?’ - ze keek naar Maarten met tranen in haar ogen.

‘Jazeker,’ zei Maarten, slecht op zijn gemak.

‘Mevrouw de Voorzitter,’ kwam Appel tussenbeide. ‘Ik kan dat beamen, want ik ben zelf ook tot corresponderend lid gekozen.’

‘Met nog een aantal anderen,’ voegde Maarten eraan toe.

‘Ja, Bausinger bijvoorbeeld,’ zei Appel.

‘U ziet, het zijn niet de eersten de besten,’ merkte Maarten ironisch op, vaag beseffend dat hij met die opmerking de grens van de betamelijkheid genaderd was, als hij haar niet al gepasseerd had, maar haar uitgelatenheid en de hulp van Appel ontnamen hem het zicht op de werkelijkheid.

‘Ik kan daar nog aan toevoegen dat we benoemd zijn omdat de Walen ook corresponderende leden hebben benoemd,’ merkte Appel nog op, ‘en dat het allemaal nogal raar is gegaan.’

‘Sterker!’ zei Maarten lachend. ‘Er is geen correspondentie aan te pas gekomen. De man die mij een brief had moeten schrijven is dat vergeten. Ik heb het toevallig gehoord van Jan Nelissen.’

‘Ik ook,’ zei Appel.

‘Kortom: een echt Belgische procedure,’ vatte Maarten samen. ‘Kom, niet generaliseren!’ merkte Stelmaker ijzig op.

Pas op dat ogenblik besefte Maarten ten volle hoe ver hij buiten de orde was geraakt. Hij wilde op de opmerking reageren om in de werkelijkheid van de vergadering terug te keren, maar hij vond geen weg terug. Hij voelde zich als een vis die merkt dat hij een fuik is ingezwommen. Hij kijkt om, ziet het gezicht van Stelmaker en weet dat hij verloren is. Deze keer werd hij evenwel gered doordat de deur voorzichtig openging en Boks de zaal inkwam. Hij sloot de deur zorgvuldig en wendde zich toen tot de Voorzitter. ‘Mevrouw de Voorzitter,’ zei hij hoffelijk. ‘Mijn verontschuldigingen. Ik verkeerde ten onrechte in de veronderstelling dat de vergadering pas om twee uur begon.’

‘Punt acht van de agenda,’ zei Kaatje Kater. ‘Mededelingen over de werkzaamheden op de afdeling.’ Ze wendde zich tot Maarten. ‘Ga je gang.’

‘Dank u wel,’ zei Maarten. Hij keek op zijn papieren. ‘Als u mij dat toestaat, dan zou ik in de eerste plaats wat willen zeggen over de personeelsproblematiek, ook omdat meneer Papendal hier nu is, en het mij van beslissend belang lijkt voor het functioneren van de afdeling.’ Hij keek op, zonder te kijken, gespannen, in beslag genomen door de formulering van wat hij zeggen wilde. Kaatje Kater begon te lachen. Dat leidde hem even af, maar hij dwong zichzelf tot de orde. ‘In tegenstelling tot andere Bureaus heeft onze afdeling geen universitaire achterban,’ hij keek nu naar Papendal, die aan zijn rechterhand zat, tussen Stelmaker en Balk, een grote, blozende, wat jongensachtige man, die zich voortdurend leek te verontschuldigen voor zijn aanwezigheid. ‘We zijn niet alleen verantwoordelijk voor de normale taken van ieder Bureau: onderzoek, documentatie, voorlichting - we zijn ook verantwoordelijk voor de ontwikkeling van het vak, voor de contacten met het buitenland waar het vak wel een plaats op de universiteiten heeft, voor de opleiding van de onderzoekers, voor de ontwikkeling en aanpassing van de systematiek. Daarbij komt dan nog dat de opvattingen in het vak de afgelopen tien jaar ingrijpend gewijzigd zijn, en dat zich in het veld van onderzoek nu verschillende stromingen aftekenen, die enerzijds aansluiting zoeken bij de antropologen en de sociologen, en anderzijds bij de historici.’ Papendal had zich onder zijn blik wat geschrokken opgericht. Maarten merkte dat op. Hij wendde zijn blik af, enigszins in de war gebracht, en keek op zijn papieren om zich te concentreren. ‘Al die taken, waarbij zich dan nog de uitgave van een eigen tijdschrift voegt, waarin wij van onze activiteiten verantwoording afleggen, rusten op het ogenblik op de schouders van drie mensen, Asjes, Muller en mij, waar dan binnenkort een vierde bijkomt, mevrouw De Nooijer, maar die dan maar voor halve dagen. Dat is te weinig. Het afgelopen jaar zijn Muller en ik bijna niet aan onderzoek toegekomen. Het is hoog tijd dat de afdeling versterkt wordt. Op het ogenblik zijn twee onderzoekers in opleiding, mevrouw Kiepe en Wiggelaar. Het zou een ramp zijn als de bezuinigingspolitiek van de regering tot gevolg had dat deze mensen straks weer verdwijnen omdat ze niet bevorderd mogen worden, te meer omdat Asjes nu al bijna twee jaar ziek is en naar het zich laat aanzien straks nog maar in beperkte mate zal kunnen meewerken. Ik zou er daarom bij het Hoofdbureau met klem op willen aandringen om in ieder geval aan de verplichtingen ten aanzien van mevrouw Kiepe en Wiggelaar te blijven voldoen, en ik zou de Commissie met klem willen vragen om mij daarin te steunen.’ Hij zweeg abrupt en keek opzij naar Kaatje Kater, als om steun te zoeken, enigszins verlegen met zijn eigen pleidooi. ‘Was dat het?’ vroeg Kaatje Kater vriendelijk.

‘Ja, dat was het,’ zei hij verontschuldigend. Hij voelde zich slecht op zijn gemak.

‘Wie mag ik het woord geven?’ vroeg Kaatje Kater, zich tot de vergadering wendend. ‘Meneer Papendal?’

‘Nee, mevrouw de Voorzitter,’ zei Papendal geschrokken. ‘Ik ben hier alleen als toehoorder.’

‘Betekent dat dat u niets kunt zeggen?’

‘Op dit ogenblik liever niet,’ herhaalde Papendal ongelukkig. Stelmaker stak zijn hand op.

‘Meneer Stelmaker!’ zei Kaatje Kater.

‘Ik begrijp één ding niet in het betoog van de Secretaris, mevrouw de Voorzitter,’ zei Stelmaker met een koude, scherpe stem. ‘Als de heer Asjes, zoals de Secretaris zojuist heeft meegedeeld, al twee jaar ziek is, en er is geen uitzicht op volledig herstel, waarom wordt er dan geen procedure in gang gezet om hem te laten afkeuren, zodat er in zijn plaats een ander kan worden aangesteld? Ik kan niet namens het Hoofdbureau spreken, maar ik kan me toch voorstellen dat het Hoofdbureau daar geen bezwaar tegen zal maken.’

De woorden van Stelmaker deden Maarten verstarren. Hij zag Van der Land, die tegenover Stelmaker zat, instemmend knikken en voelde zich in het nauw gedreven. Ruimte scheppen door Bart te laten afkeuren was het laatste wat hij wilde.

‘Is dat de oplossing?’ vroeg Kaatje Kater, zich tot hem wendend.

‘Nee!’ zei Maarten beslist. ‘Als Asjes niet zelf te kennen geeft dat hij wil worden afgekeurd, dan werk ik daar niet aan mee!’ ‘Maar zoiets kunt u toch niet aan de mensen zelf overlaten?’ zei Stelmaker geërgerd. ‘Daar bent ú toch verantwoordelijk voor?’ Maarten keek hem aan, met moeite zijn woede onderdrukkend. ‘Ik ben in de eerste plaats verantwoordelijk voor mijn mensen!’ beet hij hem toe.

‘Maar u staat toch niet aan het hoofd van een sociale werkplaats?’ zei Stelmaker verbaasd.

‘Als u dat zo wilt formuleren, dan sta ik inderdaad aan het hoofd van een sociale werkplaats!’

‘De mens staat centraal!’ hielp Kaatje Kater. ‘Dat dient toch voorop te staan!’

‘Naar mijn mening dient het belang van het Instituut voorop te staan,’ zei Stelmaker stijf.

‘Het een sluit het ander niet uit,’ meende Kaatje Kater luchtig. ‘Ik bedoel maar.’

‘Maar zachte heelmeesters maken wel stinkende wonden,’ voegde Stelmaker nog toe.

‘Dat zullen we dan wel weer zien,’ meende Kaatje Kater. ‘Ik stel voor om nu eerst de Secretaris zijn betoog te laten afmaken.’ Ze keek naar Maarten.

De discussie had Maarten gedesoriënteerd. Hij probeerde zich te binnen te brengen waar zijn betoog was afgebroken, maar hij zag zo gauw geen kans om in de warboel van zijn gedachten orde te brengen. ‘Ik heb hier eigenlijk niets meer aan toe te voegen,’ zei hij stug.

Bij dit incident bleef het. De rest van de vergadering voltrok zich opnieuw in de lacherige ouwejongens-krentenbroodsfeer waarin ze begonnen was. Kaatje Kater kreeg de slappe lach toen Maarten mededeling deed over de vragenlijsten beschuit en koek, die in de maand december aan de correspondenten waren gezonden en dat gebeurde nog eens toen hij het over de enquête openbare feesten had, waarmee Gert belast was. Zo goed en zo kwaad als hij kon laveerde hij tussen ernst en luim door, maar goed kon hij dat niet. Als altijd voelde hij zich onzeker en ongelukkig. Niettemin had hij toen de dames en heren om tien voor vier opbraken het gevoel dat hij er zich aardig doorheen had geslagen, sterker, dat hem niets meer kon overkomen. Hij praatte nog anderhalf uur, in tegenwoordigheid van Ad en Mark Grosz, met Alblas en Boks over hun medewerking aan het Bulletin op die overmoedige, vastberaden toon die hij na zo'n circusnummer pleegde aan te slaan, een toon die hem allerminst beviel, niet omdat hij zichzelf niet beviel, maar omdat hij uit ervaring wist dat achter zo'n stemming een diepe depressie verscholen ging. Hij hoorde zichzelf zwetsen en verbaasde zich, als zo vaak, dat hij niet gecorrigeerd werd. Integendeel, ze beloofden allebei een artikel, hoewel Boks hardnekkig u bleef zeggen. Dat was een van de redenen dat hij geen hoogte kreeg van de werkelijke krachtsverhoudingen, al was hij er zeker van dat Boks hem in kennis en ambitie verre de baas was. Zijn stemming sloeg dan ook meteen om toen Alblas, vlak voor ze weggingen, vroeg of hij als tegenprestatie een artikel voor hun tijdschrift wilde schrijven, waarmee het voordeel van anderhalf uur praten in een klap vernietigd was. ‘Dat moet je wel doen,’ zei Mark, toen ze weg waren. Alsof er niet meer mensen in aanmerking kwamen, gesteld al dat hij het zou kunnen. Misnoegd ruimde hij zijn bureau op, sloot het raam, keek nog even in de kaartsysteemkamer en de bezoekerskamer, waar iedereen al verdwenen was, en verliet zijn kamer. Toen hij in het donker bij de kapstok zijn jas aantrok, kwam Rie uit haar kamer en ging de voortrap af. Hij volgde haar langzaam. In het lege gebouw kon hij het geluid van haar voetstappen volgen, de trap af, de hal door, het uitschuiven van haar bordje. Ze kwam de loge uit, juist toen hij de hal betrad. ‘Dag Rie,’ zei hij, maar ze wendde zich af, zonder te groeten, en ging de draaideur door naar buiten. Het liet hem koud. Hij had wel iets anders aan zijn hoofd. Gedeprimeerd, verscholen in zichzelf, liep hij naar huis, verlangend naar zijn pensioen.

Om tien voor half acht, toen ze net klaar waren met eten, ging de telefoon.

‘Neem jij hem?’ vroeg hij.

‘Waarom ik?’ vroeg ze. ‘Het is natuurlijk voor jou!’

‘Ik heb de hele middag vergaderd.’

‘Dat is toch geen reden om de telefoon niet aan te nemen? Ik heb boodschappen gedaan en voor het eten gezorgd!’

Hij stond op, met tegenzin, en pakte de hoorn op. ‘Met Koning,’ zei hij bedwongen.

‘Met Ritsaert!’

‘Ritsaert.’ Hij trok zijn stoel naar zich toe en ging zitten.

‘Ik bel je eigenlijk alleen omdat ik me nog nooit zo geërgerd heb als deze middag.’ Het klonk ontstemd, zonder de gewone warmte.

‘Waarom?’ vroeg Maarten onthutst.

‘En ik vond dat Stelmaker dit keer volkomen gelijk had! Dat eindeloze geklets over die personeelsproblemen! Dat zijn toch dingen die je zelf moet oplossen? Daar is de Commissie toch niet voor?’

Maarten verstarde.

‘En wat je daar dan nog aan had toe te voegen, was ook al niet bijzonder informatief! Ik moet je eerlijk bekennen dat ik erover gedacht heb om mijn lidmaatschap op te zeggen. Het is dat ik nu een borrel heb gedronken, maar ik zag het niet meer zitten.’ ‘Dat zou ik betreuren,’ zei Maarten koel.

‘Dat heeft me er dan ook van weerhouden.’

‘Maar toch begrijp ik het niet goed.’ Als altijd wanneer hij in de verdediging werd gedrongen voelde hij agressie opkomen. ‘Dat wil zeggen, ik begrijp wel dat die personeelsproblemen niet boeiend zijn,’...

‘En dat is dan nog zacht uitgedrukt.’

...‘maar ze zijn wel van belang voor het voortbestaan van de afdeling. En nu Papendal erbij was, was er een ongezochte gelegenheid om hem te laten merken dat de Commissie daar zwaar aan tilt!’

Het was even stil. ‘Zo heb ik het niet opgevat.’

‘Nee, dat begrijp ik. En wat die informatie betreft...’ hij probeerde zich te herinneren wat hij precies gezegd had.

‘Dat slaat vooral op al die details over de verkoop van die verhalenbundel, en van die grammofoonplaat, en van het Bulletin. Is dat nou echt nodig? Daar is de Commissie toch niet voor? Wij zijn er voor het wetenschappelijk beleid! En daar hoor ik niks over!’

‘Nee, dat vind ik moeilijk in zo'n heterogeen gezelschap,’ gaf Maarten toe. ‘Ik denk ook niet dat een van jullie daar iets zinnigs over zou kunnen zeggen. Daarvoor is het te ingewikkeld. Het is vooral tactiek, maar daarvoor moet je het veld kennen. Het enige wat jullie kunnen doen is controle achteraf. Je kunt me uitleg vragen over wat ik geschreven heb. Maar dat moeten júllie doen! Dat kan ik jullie toch niet voorlepelen?’

‘Nee, als je het zo stelt, dan kan ik daar wel inkomen.’

‘Ik begrijp wel dat dat voor jullie niet leuk is, maar voor mij zijn jullie niet meer dan een stuk vlees met een titel. Jullie moeten mijn afdeling in de ogen van Papendal status geven. Verder interesseren jullie me niets, als Commissie dan.’

Van der Land lachte geamuseerd.

‘Zoals ik op mijn beurt voor Vester Jeuring en Elco Dreesman een stuk vlees ben, en in mijn geval dan nog zonder titel. Je moet daarmee leren leven.’

‘Je hebt gelijk.’ Zijn toon was verzoenend. ‘Vergeet het maar, maar ik most het even kwijt.’

‘Waarom zou ik het vergeten?’ vroeg Maarten opgelucht. ‘Ik neem het je niet kwalijk.’ Maar toen hij de hoorn had neergelegd, was die opluchting meteen weer verdwenen.

‘Wat was dat?’ vroeg Nicolien.

‘Van der Land heeft zich geërgerd aan de vergadering,’ zei hij afwezig.

‘Wat is er dan gebeurd?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Eigenlijk is er niets gebeurd, maar dat heeft hem nu juist geërgerd, geloof ik.’

Het telefoongesprek dompelde hem voor de rest van de avond in een zorgelijk gepeins. Had hij te veel nadruk gelegd op de mensen en te weinig op de belangen van de afdeling? Vond Van der Land dat te persoonlijk, of vond hij het te zacht? Waarschijnlijk beide. In ieder geval was dat de reactie van Stelmaker geweest en in formalisme deden hij en Van der Land niet voor elkaar onder. Voor formalisten was ieder woord over een ander een woord te veel en iedere menselijke overweging die niet in het belang van de zaak was een misser. Als ze zouden bedoelen dat hijzelf heus ook niet zo menselijk was als hij zich voordeed, hadden ze gelijk. Bedoelden ze dat maar.

Midden in de nacht werd hij wakker van het gebrom van een vliegtuig. Het geluid zwol aan. Hij luisterde ademloos, bang dat het zou afbreken. Het herinnerde hem aan de oorlog. Daarna dacht hij aan de Commissievergadering en aan het telefoongesprek met Van der Land. Wat had hem in godsnaam bezield? Hij zag de hoofden van de heren rond de tafel voor zich. Wen sollen wir töten? Alle! Hoe oud was hij nu? En al die jaren was hij niets veranderd. Angst, bedreigdheid, onveiligheid. Terwijl ze hem toch niets konden maken. Maar het zat in hem. Voor karakter zal ik nooit een prijs krijgen