J.J. Voskuil

Afgang. Het Bureau 6

Colofon

J.J. Voskuil, Afgang. Het Bureau 6. Van Oorschot, Amsterdam 2000 (derde druk) 

ISBN 978 90 282 2026 3 

(1982)

Hij schoof zijn bordje in, bekeek het poortje tussen de loge en de keuken, stapte de keuken in, groette Wigbold, die aan zijn tafel zat en toekeek, en bekeek het ook aan de andere kant. ‘Zijn ze nu klaar?’ vroeg hij, zich tot Wigbold wendend. ‘Het moet alleen nog geverfd.’

Maarten knikte. ‘Het is mooi geworden.’

‘Als ze maar niet denken dat ik daar ga zitten.’

‘Dat hoeft ook niet. Als u er maar bij kunt.’

‘En dan almaar heen en weer lopen zeker.’

‘Ik heb er nu drie keer gezeten,’ hij bedwong zijn irritatie, ‘er komen hooguit vijftien telefoontjes op een dag.’

‘Nou, dan hebt u zeker stille dagen gehad.’

‘Dat kan,’ hij had geen zin daarover in discussie te gaan, ‘maar in ieder geval hoeft u nu niet meer om te lopen,’ hij wendde zich af, de hal in, ging de klapdeur door, nam de post van de balie en klom de achtertrap op naar zijn kamer. Hij sloot de deuren van de bezoekerskamer en de kaartsysteemkamer, legde de post op zijn bureau, zette zijn tas onder zijn schrijfmachine, zette het raam op een kier, hing zijn jasje op, knipte zijn bureaulamp aan en zette zich achter zijn bureau. Hij pakte zijn briefopener, nam de bovenste brief van de stapel en sneed hem open. Het was een mededeling van de Vereniging voor Historici dat ze drs. M. Grosz bereid hadden gevonden als spreker op te treden op het eind maart te houden congres over mentaliteitsgeschiedenis, in de plaats van drs. De Vlaming. Het bericht verraste hem. Hij las het nog een keer over, zich afvragend waarom Mark hem dat niet gezegd had en herinnerde zich dat hij hem de laatste weken opvallend onvriendelijk had gevonden. Terwijl hij daarover nadacht, kwam Joop de kamer in. ‘Morgen,’ zei ze.

‘Dag Joop,’ zei hij afwezig.

Ze bleef bij zijn bureau staan. ‘Kan ik eigenlijk niet mee naar Münster?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Nee, alleen de mensen van het boedelbeschrijvingsonderzoek.’

Ze verborg haar teleurstelling. ‘Nou, dan heb ik het eens een dag lekker rustig.’

‘Ik denk erover om als dat congres achter de rug is een keer met zijn allen naar het Zeemuseum te gaan,’ zei hij om haar te troosten.

‘Zoals toen naar Arnhem.’

Hij knikte. ‘Is dat wat?’

‘Zeker weten!’

Hij lachte. Terwijl ze zich afwendde en de kaartsysteemkamer binnenging, legde hij de brief opzij en pakte de volgende. Lien kwam de kamer in, onmiddellijk gevolgd door Ad. ‘Dag Maarten,’ zei ze.

Hij keek op. ‘Dag Lien.’ Aan haar stem meende hij te horen dat er iets was, maar ze ging zonder te kijken de kaartsysteemkamer in. Hij keek naar Ad. ‘Dag Ad.’

‘Dag Maarten.’ Hij zette zijn tas op zijn bureau, hing zijn jasje over zijn stoel en ging zitten.

Maarten stond op, nam de brief van de historici mee naar Ads bureau en legde hem voor hem neer. Terwijl Ad de brief las, hem een eindje van zich afhoudend, keek hij toe.

‘Ja,’ zei Ad, hem met een besmuikt lachje teruggevend.

‘Wist jij dat?’

Ad schudde zijn hoofd. ‘Zoiets zegt hij mij niet.’

‘Gek.’

‘Vind je?’ - hij keek Maarten met hetzelfde lachje aan.

‘Omdat ik het er nog met hem over gehad heb.’

Lien kwam de kaartsysteemkamer weer uit met een map, liep hen voorbij en ging de gang op.

‘Misschien was het toen jij in Aix was?’

‘Dat is al weer een week geleden.’ Hij liep terug naar zijn bureau en ging weer zitten. ‘Ik ben gisterenavond Blazer tegengekomen,’ hij nam de brief die hij had zitten lezen weer op. ‘Hij wendde zijn hoofd af.’

‘Waar was dat dan?’ vroeg Ad nieuwsgierig.

‘In de Molsteeg. Hij kwam op de fiets van de Torensluis, toen wij net de Molsteeg uitkwamen.’

‘Misschien zag hij je niet?’

‘Misschien niet,’ zijn toon was sarcastisch, ‘maar hij kreeg wel een rooie kop.’

‘Die ingezonden brief zal hem toch niet lekker zitten.’

‘Het was een stomme brief. En toen nog die brief van Saskia Schelvis, die hem op zijn nummer zette.’

‘Ik had eigenlijk gedacht dat hij slimmer was.’

‘In ieder geval harder.’

Ze zwegen.

Maarten hechtte een rondzendbriefje aan de tweede brief en legde hem in zijn uitbakje. Hij sneed de derde brief open en verdiepte zich in de inhoud, achteruitleunend in zijn stoel. Ad stond op en kwam naar zijn bureau toe.

Maarten keek op.

‘Ik wou eigenlijk wel een andere stoel hebben,’ hij glimlachte uitdagend.

Het verzoek verraste Maarten. ‘Wat voor stoel dan?’

‘Zo'n stoel als ze op de andere afdelingen hebben.’

‘Zo'n patsersstoel?’

‘Op die stoelen van ons krijg ik last van mijn rug.’

‘Van je rug?’

‘Vind je dat gek?’

‘Nou, gek... Als je last van je rug krijgt... Ik vind het alleen van die lulstoelen, met die dikke zittingen en die leuningen.’ ‘Dat lijkt me nou juist wel lekker.’

‘En je eigen stoel dan?’

‘Die zetten we bij de vergadertafel.’

Maarten dacht na. Het vooruitzicht dat er tussen het eenvoudige, houten meubilair van zijn afdeling zo'n stoel zou komen te staan, was niet vrolijk.

‘Maar als het niet kan...’ zei Ad wat verongelijkt.

‘Nee, als je last van je rug krijgt...’ Hij vermande zich. ‘Ik zal Panday vragen of er nog geld voor is.’

‘Dank je.’

‘Heb jij eigenlijk enig idee hoe ver Rie is met haar praatje voor Münster?’

‘Ze zal het wel over dat boedelbeschrijvingsonderzoek hebben.’ Zijn stem was onverschillig.

‘Jawel, maar lukt haar dat?’

‘Dat zou je haar moeten vragen.’

‘Dat kan ik haar wel vragen,’ zei Maarten ongeduldig, ‘maar het is misschien beter als jij dat doet, want voor mij is ze allergisch.’

‘Misschien is ze dat voor mij ook wel.’

Maarten negeerde de opmerking. ‘Jullie hebt in ieder geval meer contact. En bovendien ziet ze jou niet als haar baas.’

Ad zweeg.

‘Je hoeft haar geen opdrachten te geven. Je zou haar alleen kunnen helpen als ze vastzit.’

‘Ik zal ernaar vragen,’ zei Ad onwillig.

‘Graag.’ Hij keek weer naar de brief in zijn hand terwijl Ad zich afwendde en terugliep naar zijn bureau.

De deur ging open. Freek Matser kwam de kamer in. ‘Goeiemorgen,’ zei hij terughoudend.

‘Dag Freek,’ zeiden Ad en Maarten.

Freek kwam naar Maartens bureau en bleef daar staan.

Maarten keek op.

‘Kan ik je iets vragen?’ vroeg Freek ironisch, licht stotterend, ‘of ben je daar op het ogenblik niet voor in de stemming?’

Maarten zakte terug in zijn stoel. ‘Je kunt mij altijd iets vragen.’

Freek lachte kort. ‘Misschien dat dat ethisch niet helemaal verantwoord is, maar mag ik ook weten wat er nu met het geld van Ed gebeurt?’

‘Daar is nog niet over beslist.’ Hij keek hem onderzoekend aan. ‘Wou jij dat soms hebben?’

Freek stokte even, alsof hij zichzelf moest dwingen om de woorden uit zijn mond te krijgen. ‘Ik wou namelijk wel weer een gewone aanstelling hebben.’

Het verzoek verraste Maarten. ‘Ga even zitten,’ hij wees naar de stoel aan de andere kant van zijn bureau.

‘Maar niet als het een gunst is!’ zei Freek dreigend. Hij ging zitten.

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Nee, natuurlijk niet.’ Hij keek Freek aan. ‘Aan wat voor baan had je dan gedacht?’

‘In ieder geval geen w-wetenschappelijke baan!’ zei Freek met opkomende verontwaardiging.

‘Een administratieve baan?’

‘En in de l-laagste rang die daarvoor is!’ Hij stotterde bij de gedachte dat Maarten hem een hogere rang zou willen aansmeren.

‘Om je bibliografie af te maken?’

‘Onder andere.’

Maarten zweeg, nadenkend.

‘En ik wil ook het redactionele werk voor het Bulletin wel doen.’

Maarten knikte. ‘Maar geen artikelen.’

‘Beslist geen artikelen, en ook geen boekbesprekingen!’ Het klonk dreigend.

‘Ik begrijp het.’

‘Ik kan het me nauwelijks voorstellen.’

Maarten negeerde dat. ‘En hoeveel dagen moeten dat worden?’

‘Vijf! De halve baan die ik nu heb, en de halve baan van Ed.’ ‘Ik zal er met Balk over praten. Dat zal wel niet meteen beslist worden. Zal ik je opbellen?’

‘Graag. Ik heb alleen nog geen telefoon.’

Maarten keek hem verbaasd aan.

‘Ik woon niet meer thuis,’ zei Freek onwillig.

‘Wat is je adres dan?’ - hij pakte werktuiglijk een fiche, zijn verrassing verbergend.

‘Geef maar!’ - hij stak zijn hand uit.

Terwijl Freek zijn adres op het fiche schreef, keek Maarten toe. ‘Dank je,’ zei hij, het fiche weer aannemend. Hij keek naar het adres. ‘Dan schrijf ik je wel.’

‘Ik wil ook wel bellen?’ Hij stond op.

‘Ja, maar ik weet niet hoe lang het duurt.’

‘Vandaag ben ik in ieder geval hier.’ Hij wachtte nog even, Maarten strak aankijkend, wendde zich af en ging de kamer uit.

‘Wist jij dat hij gescheiden is?’ vroeg Maarten.

‘Nee,’ zei Ad.

Maarten nam de brief weer voor zich.

‘Zou je dat nou wel doen?’ vroeg Ad.

‘Wat?’

‘Hem hier weer aanstellen.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat hij hartstikke gek is.’

‘Ach. Er zijn er wel meer die gek zijn.’

Hij nam de post verder door, hechtte rondzendbriefjes met aanwijzingen voor de behandeling aan enkele brieven en stond op. Op weg naar de deur legde hij het stapeltje op het uitschuifblad van Ads bureau. ‘Ik ben even naar Balk.’ Hij ging de kamer uit, daalde de trap af, ging het tussenkamertje in, groette Simon Hoevers en duwde de deur van Balks kamer open. Balk zat achter zijn bureau. ‘Heb je even tijd?’ vroeg hij.

‘Een ogenblik,’ zei Balk, doorgaand met schrijven.

Maarten ging zitten. Hij nam een tijdschriftaflevering van de lage tafel en bladerde erin. Er stond een artikel van Balk in. Hij nam het vluchtig door, schoof de aflevering weer terug en keek voor zich uit.

Balk zette een paar krassen onder het stuk dat hij zojuist geschreven had en gooide zijn pen neer. ‘Zo!’ Hij stond op, zette zich in zijn stoel in het zitje, sloeg zijn benen over elkaar en keek Maarten vorsend aan.

‘Matser wil weer in dienst komen.’

‘Nou weer in dienst?’ vroeg Balk ongemakkelijk.

‘Hele dagen.’

‘Je hebt hem toch zeker wel gezegd dat er geen vacature is?’

‘Daar wilde ik met je over praten.’ Hij wachtte even, zijn woorden wegend. ‘Ik vroeg me af of we het geld dat we nog voor losse krachten hebben, niet kunnen omzetten in een formatieplaats.’

‘Je weet dat het Hoofdbureau nou juist van die vaste plaatsen af wil!’

‘Dat weet ik, maar zolang dat besluit nog niet genomen is...’ Balk klemde zijn lippen op elkaar.

‘Ik zou niet met dat voorstel komen, als Matser niet voor het Muziekarchief van onschatbaar belang was. Iemand met zijn kennis op dit speciale terrein vind je verder niet.’

Balk sprong op, liep naar zijn kast, zocht driftig tussen een stapel mappen, kwam met een map terug, sloeg haar open op zijn schoot en bestudeerde de cijfers. ‘Hele dagen?’

‘Ja.’

‘Daar hebben we geen geld voor.’

‘Hij heeft nu een halve baan en Res had ook een halve baan.’

‘Maar dat is schaal 32!’ zei Balk ongeduldig. ‘Matser zit in 112!’ ‘Hij wil in 32 blijven.’

Balk fronste zijn wenkbrauwen. ‘Wat is dat voor onzin!’

Maarten glimlachte. ‘Hij is een beetje gek.’

Balk dacht een ogenblik na. ‘Goed!’ Hij stond op. ‘Ik zal het aan het Hoofdbureau voorstellen, maar reken er niet op!’

Terwijl hij de map teruglegde in de kast, stond Maarten ook op en liep naar de deur. ‘Heb je nog iets van Bavelaar gehoord?’ vroeg hij met zijn hand aan de deurkruk.

‘Die komt voorlopig nog niet terug.’

‘Wat heeft ze toch?’

‘Volgens de r g d is het psychisch. In ieder geval is er van werken nog geen sprake.’

Maarten knikte. Hij verliet de kamer, daalde de trap af en ging de Administratiekamer in, waar Panday achter zijn bureau zat, met een staat voor zich. ‘Dag meneer Panday.’

‘Dag meneer Koning,’ zei Panday vriendelijk, opkijkend.

Maarten keek om zich heen. ‘Hoe gaat het hier nu?’ Sinds Bavelaar er niet meer was, heerste er een onwezenlijke rust in de kamer, alsof er totaal niets meer gebeurde.

‘O, wel goed.’

‘U mist juffrouw Bavelaar niet?’

‘Dat gaat wel hoor,’ zei Panday diplomatiek.

Maarten nam een stoel en ging zitten. ‘Ik vroeg me af of er op de begroting nog plaats is voor een stoel.’

‘O, jawel hoor.’

‘Ik bedoel zo'n draaistoel, met van die armleuningen, zoals ze op Volkstaal en Volksnamen hebben.’

‘Ja, dat is er nog wel.’

Het verbaasde Maarten dat hij dat niet na hoefde kijken, Bavelaar zou dat onmiddellijk gedaan hebben. ‘Daar bent u zeker van?’

‘Ja hoor,’ stelde Panday hem gerust.

Maarten glimlachte. ‘Wilt u er dan een voor ons bestellen?’ Panday trok lui een blocnote naar zich toe en pakte een pen.

‘Eén?’ vroeg hij, opkijkend.

‘Eén!’ Hij stond weer op.

‘Ik zal het doen. Eén stoel dus.’

‘Dank u.’ Niet helemaal gerust verliet hij de kamer weer, de hal in. Mark kwam de trap af. Maarten bleef staan om op hem te wachten. ‘Ik heb gelezen dat jij De Vlaming vervangt?’ zei hij toen Mark bij hem was.

‘Ja,’ zei Mark afgemeten. Hij keek Maarten kwaad aan.

‘Dat is leuk.’

Mark reageerde daar niet op.

‘Waarom heb je me dat niet verteld?’ vroeg Maarten, onzeker over de betekenis van Marks houding. ‘Uit bescheidenheid?’ Het gezicht van Mark verstrakte. Zijn mond kneep samen in zijn baardje. ‘Nee, uit ergernis.’

‘Uit ergernis?’ vroeg Maarten verbluft.

‘Omdat je niet bereid was er iets aan te doen.’ Hij keek Maarten strak aan, waarbij de pupil in zijn rechteroog ronddraaide.

‘Daar was ik best toe bereid!’ - het verwijt wekte zijn verontwaardiging. ‘Ik wist alleen niet hoe. En jij zou me ook nog laten weten of je het wel wilde!’

‘Daar denk ik dan anders over!’

De botte herhaling maakte Maarten machteloos. ‘Maar ik was er wél toe bereid!’

‘En toch denk ik daar anders over!’

‘Nee!’ - hij was plotseling woedend. ‘Dat kún je niet! Ik zal zelf toch wel weten wat ik gedacht heb?’

Mark keek hem strak aan, zonder te reageren. Dat duurde enkele seconden. Toen wendde hij zich af en ging de klapdeur door, de koffieruimte in.

Gekwetst klom Maarten de trappen op. Pas toen hij op zijn eigen verdieping was, kwam hij weer enigszins bij zinnen. Hij aarzelde voor zijn deur, wendde zich af en liep de gang uit naar de kamer van Freek. Freek was er niet. Achter de boekenkast klonk het tikken van een schrijfmachine. Hij keek om de hoek. ‘Weet jij waar Freek is?’

Rie keek op. ‘Zonet was hij er nog,’ zei ze onverschillig.

‘Dan zoek ik wel verder.’ Hij ging de gang weer op, keek in de kamer van Eef, groette hem, keek in het tussenkamertje, groette Joost, de kamer van Jaring was leeg. Hij liep door de gang terug en ging zijn kamer binnen. ‘Je stoel komt eraan,’ zei hij tegen Ad. ‘Dag Bart.’

‘Dag Maarten.’

‘Weet een van jullie waar Freek is?’

‘Hij was zo even nog in de kaartsysteemkamer,’ zei Bart.

Maarten ging de kaartsysteemkamer in. Joop was alleen. ‘Is Freek hier niet?’

‘Die is net weer weg,’ zei Joop. Ze richtte zich wat op en keek naar de kamer van Sien, aan de andere kant van de lichtschacht. ‘En daar is hij ook niet.’

‘Dan is hij zeker koffiedrinken,’ hij wilde zich weer afwenden.

‘Je mag wel eens met Lien gaan praten,’ zei ze.

Hij keek haar onderzoekend aan. ‘Wat is er met Lien?’

‘Dat is weer helemaal mis!’ Ze haalde een hand voor haar voorhoofd langs. ‘Die is nergens meer.’

De mededeling verontrustte hem. ‘Waar zit ze?’

‘Op het kamertje van Ad.’ Er was iets smalends in haar toon. ‘Dat is ook zoiets.’ Aan de uitdrukking op haar gezicht te zien vond ze het hartstikke knots.

‘Ik zal eens gaan kijken.’ Hij ging zijn kamer weer in, de trap op naar de derde verdieping. Dat Lien nu ook al op het kamertje van Ad zat, verraste hem. De deur stond halfopen. Ze zat met haar rug naar hem toe aan een klein bureau dat naast het bureau van Ad was geplaatst, roerloos, haar hoofd gebogen over haar papier. Doordat haar haar voor haar gezicht hing, kon hij haar gezicht niet zien. Hij pakte de stoel van Ad en ging naast haar zitten. ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg hij vriendelijk.

Ze keek langzaam opzij zonder haar hoofd op te tillen. Haar gezicht was wanhopig, in haar ogen stonden tranen. ‘Ik kan het niet,’ zei ze met een verstikte stem.

‘Geef eens?’ - hij strekte zijn hand uit naar haar papieren, en toen ze zich niet verroerde, pakte hij het bovenste blad. Het was in alle richtingen volgeschreven met woorden en zinnetjes, sommige weer doorgestreept, andere met een kring erom. Hij bekeek ze en hij zag dat het varianten van eenzelfde zin waren, in steeds andere bewoordingen en met een andere woordorde. ‘Het probleem is dat je niet weet tot wie je je richten moet,’ stelde hij vast. ‘Je kunt de toon niet vinden.’ Hij keek naar haar. Ze reageerde niet. Er druppelde een traan op het stapeltje papier dat achtergebleven was. ‘Als je nu eens gewoon aan Peter uitlegt wat je doet. Je schrijft gewoon: Beste Peter. Je vraagt me wat ik doe. Mijn opdracht is om na te gaan waar in Nederland in de vorige eeuw beschilderde meubelen voorkwamen. De bron die ik daarvoor gebruik is de boedelbeschrijving. We hebben zo veel boedelbeschrijvingen, uit zo veel plaatsen. Die ben ik bezig door te nemen. Over het resultaat kan ik dus nog niets zeggen, maar al wel iets over de problemen waarop ik stuit... En dan vertel je in het kort wat voor problemen je bent tegengekomen. Dat is het. Meer hoef je niet te doen. Voor die Duitsers is dat genoeg.’ Hij wachtte opnieuw, haar van opzij opnemend, maar er kwam geen reactie. ‘Je hoeft maar vijf minuten te praten...’ Ze keek langzaam op, verslagen, radeloos, hij had niet de indruk dat zijn woorden tot haar waren doorgedrongen. ‘Zo belangrijk is het toch niet?’ Hij had met haar te doen. Ze schudde haar hoofd, haar gezicht weer van hem afgewend. Hij stond op. ‘Probeer nu maar eens om het gewoon aan Peter te vertellen. En als het niet lukt, dan hindert dat niets. Dan neem ik het wel van je over.’ Hij wachtte op een reactie, maar ze reageerde niet. ‘Er kan echt niets misgaan,’ zei hij nog. Toen ze bleef zwijgen, wendde hij zich aarzelend af en ging langzaam de gang weer op. In gedachten daalde hij de trap af, zich afvragend wat hij hieraan moest doen. Toen hij de kamer binnenging en de deur achter zich sloot, ging de tussendeur open. Gert keek om de hoek. ‘Ik hoor dat Ad een nieuwe stoel krijgt?’ - hij dempte zijn stem wat.

Maarten bleef staan en keek naar hem, ironisch.

‘Dat zou ik eigenlijk ook wel willen.’ Hij grijnsde verlegen. ‘Heb jij ook last van je rug?’

‘Dat niet.’

De telefoon ging.

‘Zolang je geen last hebt van je rug, krijg je geen nieuwe stoel,’ zei Maarten, zich afwendend. ‘Onze stoelen kunnen zeker nog honderd jaar mee.’ Hij nam de hoorn op. ‘Met Koning.’

‘Met Jaap. Kun je even komen?’

‘Ik kom.’ Hij legde de hoorn neer. ‘Ik ben even naar Balk,’ zei hij, naar de deur lopend.

Balk stond bij zijn bureau, met zijn hand op de hoorn van de telefoon. Hij keek Maarten afwezig aan, maar hernam zich. ‘Ik heb met het Hoofdbureau gebeld!’ - hij sprak de woorden kort en energiek uit. ‘Ze hebben er geen bezwaar tegen wanneer het geld voor losse krachten wordt omgezet in een formatieplaats, maar wel dat Matser daar dan op wordt gezet! Dat geeft gedonder met de Vakbeweging!’

‘Waarom?’ vroeg Maarten verbaasd.

‘Omdat hij te hoog is opgeleid!’

‘Maar als hij dat nu zelf wil?’

‘Waarom wil die man dat toch eigenlijk?’ vroeg Balk geprikkeld.

‘Omdat hij alleen administratief werk wil doen.’

‘Wat zijn dat voor malle fratsen?’

Maarten haalde zijn schouders op. ‘Het is een gefrustreerde man.’

‘Dan moet hij maar ergens anders werk zoeken,’ zei Balk ongeduldig. ‘Als hij de plaats inneemt van een administratieve kracht, beschouwt de Vakbeweging dat als oneerlijke concurrentie.’

‘Aan een gewone administratieve kracht hebben we niets.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat we daar geen werk voor hebben. We hebben administratieve krachten genoeg. De betekenis van Matser is nu juist dat hij op dit terrein meer weet dan wie ook, en als dat alleen in een administratieve rang kan, dan maar in een administratieve rang!’

Balk kneep zijn lippen samen, nadenkend. ‘Kun je daar een brief over schrijven?’

‘Daar kan ik wel een brief over schrijven.’

‘Ik bedoel: met argumenten!’

‘Natuurlijk.’

‘Goed! Schrijf dan maar een brief!’

Maarten knikte. Toen Balk zich afwendde om weer achter zijn bureau plaats te nemen, keerde hij zich om naar de deur. ‘Ik onderteken die brief wel!’ waarschuwde Balk nog toen Maarten zijn hand al op de deurkruk had.

*

‘Hé, zijn jullie er al?’ zei hij verrast. Ze zaten met zijn vieren in het voorste compartiment van de eerste wagon. ‘Ik dacht dat ik altijd de eerste was.’ Hij legde zijn tas in het rek en trok zijn jas uit.

‘We dachten net: Hoera, hij komt niet!’ zei Rie rauw.

‘Wat had je dan gedaan?’ - hij vond het maar een matig grapje.

‘Een feestje bouwen.’

‘Nee, daar kun je mij inderdaad niet bij gebruiken.’ Hij legde zijn jas bij zijn tas en ging aan de andere kant van het gangpad zitten.

‘Nou, van mij mag je er gerust bij zijn, hoor,’ zei Frits.

Ad grijnsde, zijn lippen stijf op elkaar.

Buiten floot de conducteur. De deuren sloegen dicht. De trein zette zich langzaam in beweging.

‘Heb je je toespraakje nog afgekregen?’ vroeg Maarten zich wat naar voren buigend om Lien, die bij het venster zat, te kunnen zien.

‘Ja,’ zei ze verlegen.

‘Wanneer?’

Ze aarzelde. ‘Vannacht om vier uur.’

‘Om vier uur?’

Ze lachte een beetje en kreeg een kleur.

‘Verschrikkelijk! Wat doen ze je aan!’ Hij zakte terug tegen de bank, bedacht zich, stond weer op en pakte zijn tas uit het net. ‘Hebben jullie die artikelen van die Duitsers nog gelezen?’ Hij gespte de tas open en haalde er een bundel fotokopieën uit.

‘Ik wel,’ zei Rie.

‘Ja, ik ook,’ zei Frits.

‘Lien?’ vroeg Maarten, zich naar voren buigend.

‘Nog niet allemaal.’

‘Misschien kunnen we ze nog even doornemen?’ Hij moest wat luider praten om boven het rammelen van de trein uit te komen.

Frits, Rie en Lien haalden hun fotokopieën tevoorschijn, Ad keek toe.

‘Wat vond je ervan?’ vroeg Maarten, zich tot Frits wendend. ‘In z'n algemeenheid dan?’

‘Ik vond ze wel ontzettend goed.’

‘Ze weten daar tenminste wat werken is,’ zei Rie schamper. ‘Heb jij ze nog gelezen?’ vroeg Maarten aan Ad.

‘Ik luister wel mee,’ ontweek Ad.

‘Vond jij ze dan niet goed?’ vroeg Frits.

‘Ik vind ze wel goed,’ zei Maarten. ‘Heel goed natuurlijk, maar ik vind ook dat ze te eenzijdig gericht zijn op de invloed van de economische conjunctuur. Dat is Güntermann. Wat Güntermann vooral interesseert is de golfbeweging in de aanschaf en de verspreiding van nieuwe voorwerpen. Ik vind dat niet ons eerste doel.’

‘Wat is ons doel dan?’ vroeg Rie.

‘Welke voorwerpen mensen gebruiken om zich als groep te onderscheiden van andere groepen. Het vroegere volkskarakter. Ik denk dat ik daarover iets ga zeggen.’

‘Dat is toch allemaal ouwe koek!’ zei Rie.

Maarten glimlachte om zijn ergernis te verbergen. ‘Daar houd ik van. Tegenwoordig noemen ze dat trouwens mentaliteitsgeschiedenis.’

‘Ik vind het wel interessant dat ze de computer gebruiken,’ zei Frits. ‘Dat zouden wij eigenlijk ook moeten doen.’

‘Ik geloof niet in de computer,’ zei Maarten beslist.

‘Omdat die modern is zeker,’ zei Rie.

Ad grijnsde.

‘Dat in de eerste plaats,’ zei Maarten ironisch.

‘Het lijkt mij toch wel gemakkelijk,’ zei Frits.

‘Het werkt vernauwend,’ zei Maarten categorisch. ‘Je wordt gedwongen om je vast te leggen op een ordening van de feiten voordat je nog iets weet, terwijl ik pas achteraf kan ordenen, nadat ik eerst eindeloos met mijn gegevens geschoven heb.’

‘Dan verander je gewoon je programma,’ zei Frits.

‘Daar ben ik te lui voor.’ Hij keek naar Rie. ‘Dat moet jou toch aanspreken,’ hij lachte gemeen.

‘Ik zeg toch niet dat ik wel voor de computer ben,’ zei ze onverschillig.

In Rheine wachtten ze op het winderige perron op de stoptrein naar Münster. Het was intussen licht geworden, een grauw, troosteloos licht, dat laag over de stad hing, alsof de ochtendschemer overging in de avondschemer. De trein naar Münster bestond uit een vijftal vuilrode, ouderwetse wagons, die onder het rijden zoveel lawaai maakten dat een gesprek onmogelijk was. Het land waar ze doorheen reden was golvend: zwarte, omgeploegde akkers, verregende, vale weiden, een enkel dorp, wat kleine fabrieken. De mensen die bij de halten instapten waren vormeloos en slecht gekleed: mannen met Duitse petten, vrouwen met mannenhoeden. De meesten stapten tegelijk met hen in Münster uit, een smalle, betonnen trap af naar een verveloze, ondergrondse passage, die zich naar de uitgang toe verwijdde tot een galmende ruimte, waarin door hoge, vuile ramen wat daglicht binnendrong. Lien bleef achter. Maarten wachtte op haar bij het begin van de voetgangerstunnel onder het stationsplein door, terwijl de drie anderen doorliepen. Ze kwam heel langzaam uit de donkere gang onder de sporen vandaan en keek in de winkeltjes. ‘Wou je iets kopen?’ vroeg hij, toen ze hem bereikt had.

‘Ik wou geld wisselen,’ zei ze benauwd.

‘Je hebt toch geen geld nodig?’

Ze aarzelde. ‘Nee, maar ik moet naar de w.c.’

‘Ik heb wel geld.’ Hij gaf haar zijn portemonnaie. ‘Ik wacht wel even.’

Ze wendde zich af, de gang weer in. Hij wachtte tot ze terugkwam, om zich heen kijkend naar de in- en uitlopende mensen. Ze kwam langzaam de gang weer uit, afwezig, alsof ze slaapwandelde. Toen ze hem de portemonnaie teruggaf, glimlachte ze verontschuldigend. ‘Zie je er tegenop?’ vroeg hij.

‘Een beetje.’

Hij keek op zijn horloge. ‘Over zes uur is het voorbij.’

De drie anderen stonden boven aan de tunneltrap op de hoek van een winkelstraat te wachten. ‘Hoe moeten we nu?’ vroeg Frits.

‘Zo!’ zei Maarten, in de richting van de stad wijzend.

Ze passeerden een brede promenade met bomen, waar vroeger de stadswal geweest was, en kwamen in een troosteloze winkelstraat. Uit luidsprekers klonk Stille Nacht, heilige Nacht. Een kerstman reikte folders uit. De etalages waren versierd met kerstballen en kleine, kartonnen kerstboompjes.

‘Zuerst möchte ich unsere niederländischen Gäste herzlich Willkommen heißen,’ zei Güntermann. Ze zaten met een man of twaalf aan een tafel in de bibliotheek van zijn Instituut met koffie en koeken. ‘Wir freuen uns sehr über Ihre Anwesenheit und wir hoffen daß diese Zusammenkunft der Anfang einer engeren, grenzüberschreitenden Zusammenarbeit sein wird.’ Hij keek naar Maarten, die naast hem zat.

‘Wir auch,’ zei Maarten.

‘Vielleicht darf ich für heute folgendes Programm vorschlagen,’ vervolgde Güntermann. ‘Ich hätte mir so gedacht, daß zuerst unsere niederländischen Gäste kurz über ihre Untersuchungen berichten. Anschließend haben wir die Gelegenheit eventuelle Fragen zu stellen. Alles bei allem wird das eine Stunde in Anspruch nehmen. Für das Mittagessen haben wir Plätze reserviert in einem italienischen Restaurant, ganz in der Nähe, in der Hoffnung daß das Ihnen gefällt. Nachher, so um etwa halb drei, werden wir unsererseits über unsere Untersuchungen berichten, mit eventuellen Fragen Ihrerseits, wonach wir dann noch eine gute Stunde für eine prinzipiellere Diskussion über weitere Zielsetzungen und mögliche Zusammenarbeit haben. Paßt Ihnen das?’ - hij keek opnieuw naar Maarten.

‘Sehr,’ verzekerde Maarten.

‘Dann möchte ich Sie bitten jetzt das Wort zu ergreifen,’ zei Güntermann hoffelijk.

‘Gerne,’ zei Maarten. ‘Zuerst möchte ich Ihnen danken für Ihre freundliche Worte. Wir freuen uns ebenso sehr auf diese Auseinandersetzung, wobei wir uns bewußt sind, daß sie für uns ungleich wichtiger sein wird als für Sie, wäre es nur, weil Sie mit Ihren Schülern auf den Weg, den wir soeben eingeschlagen haben, schon weiter vorgegangen sind. Ich schlage dann vor, daß zuerst Herr Bloembergen, Frau Veld und Frau Kiepe etwas über ihre Untersuchungen auf Grund von Nachlaßinventaren berichten. Herr Muller wird dann etwas sagen über die Geschichte des Weihnachtbaumes in den Niederlanden und besonders über die Quellen die er dazu benützt hat, und zum Schluß werde ichselbst eine Übersicht über die anderen Untersuchungen auf unserem Institut geben, damit Sie eine Gesamtübersicht haben. Genügt das?’ - hij keek naar Güntermann.

‘Bitte,’ zei Güntermann. Maarten keek naar Frits. ‘Frits?’ vroeg hij. ‘Begin jij?’

Toen ze aan het eind van de middag het gebouw van de universiteit uitkwamen, was het donker. Het regende, een lichte regen die overging in natte sneeuw. Enigszins verdoofd liepen ze het grote plein op, doelloos. In het donker, buiten het licht van de straatlantaarns, bleven ze staan. Voor hen lag de donkere massa van de Domkerk. Over het plein liepen maar weinig mensen. Het was opvallend stil.

‘Gaan we nog iets doen?’ vroeg Frits.

‘Kunnen we niet nog even de Dom bekijken?’ vroeg Lien. Maarten keek op zijn horloge. ‘Dat kan.’

In de Dom brandden kaarsen. De holle ruimte was schemerig verlicht. In het koor zaten mensen met hun jassen aan kerstliederen te zingen. Ze liepen langzaam achter het altaar om, bleven een tijd lang staan bij het uurwerk tot het vijf uur sloeg en de herauten naar buiten kwamen, liepen weer verder tussen de ronddrentelende bezoekers en kwamen aan de andere zijde van het altaar weer terug in het schip. Maarten zette zich in een bank en luisterde naar de kerstliederen. Ad kwam naast hem zitten. ‘Het ging wel goed, hè?’ zei Maarten.

‘Beter dan ik had verwacht,’ bevestigde Ad.

‘En alledrie!’

‘Ja.’?

‘Al moet Rie altijd weer laten merken dat ze het allemaal onzin vindt.’

‘Dat vind jij toch ook?’ - er was een lichte boosaardigheid in zijn stem.

‘Maar ik laat het niet merken.’

‘Waarom eigenlijk niet?’ vroeg Ad nieuwsgierig.

‘Dat weet ik niet.’ Hij was heel loom geworden. ‘Ik denk dat dat een kwestie van beschaving is. Je spuugt niet in de pap van een ander.’

‘Maar op die manier moet je wel met ze meedoen.’

‘Ja,’ gaf Maarten toe, ‘maar daar word ik toch ook voor betaald?’

Voor ze doorliepen naar de trein dronken ze nog een glas bier in de Rathauskeller. Toen ze door de deur met groene en bruine glas-in-loodruitjes en het zware, bruine gordijn de donkere ruimte binnenkwamen, was het er stampvol, maar er kwam in de hoek juist een tafel vrij. Het rumoer van pratende mensen om hen heen en aan de tapkast was zo oorverdovend, dat een geordend gesprek niet mogelijk was. Hij had daar ook geen behoefte aan. Wat onderuitgezakt, met zijn glas in zijn hand, keek hij in zichzelf gekeerd naar de drinkende en pratende Duitsers aan de tapkast.

‘Ben je tevreden over de dag?’ riep Frits.

Maarten keek naar hem, glimlachend. ‘Heel tevreden,’ riep hij terug. Hij keek naar Lien. ‘Jouw praatje was heel goed.’

Ze kreeg een kleur. ‘Dat was helemaal niet goed.’

‘En dat van jou ook,’ zei hij tegen Rie.

‘Daar is toch zeker ook niks aan,’ zei Rie onverschillig.

Maarten hief zijn glas op en maakte een gebaar in de rondte. ‘Jullie hebben het alledrie verdomd goed gedaan. Volgende keer hoef ik niet meer mee!’ En hij dronk het met een scheef lachje leeg.

‘We moeten nu wel verdomd hard lopen,’ zei hij op straat, op zijn horloge kijkend, ‘anders missen we de trein nog.’ Hij zette er de pas in. Rie en Frits voegden zich bij hem, Ad en Lien liepen daarachter. Het was intussen droog geworden. De winkels waren nog open, het was druk op straat. Ze werkten zich, begeleid door de kerstliederen uit de luidsprekers, tussen de mensen door, sloegen linksaf in de richting van het station, passeerden de promenade en staken de drukke ringweg over, waarlangs een onafgebroken rij auto's voorbijschoof. ‘Ad en Lien zijn verdwenen,’ waarschuwde Frits toen ze al een eind in de winkelstraat naar het station waren.

Maarten keek om. Ze bleven staan. Ad en Lien waren nergens te zien.

‘Die hebben besloten om hier vannacht te blijven,’ zei Rie boosaardig.

‘Verdomme,’ zei Maarten ontstemd, haar opmerking negerend. Hij keek op zijn horloge. ‘Op die manier missen we de trein.’

‘Zal ik even teruglopen?’ stelde Frits voor.

‘Loop jij even terug,’ zei Maarten, ‘en vraag of ze gek geworden zijn.’

Ze keken Frits na, die hard lopend tussen de mensen verdween.

‘Als je met Lien bent, heb je altijd zoiets,’ zei Rie. ‘Die is nooit op tijd.’

Hij antwoordde daar niet op. Hij keek opnieuw op zijn horloge en verbeet zich.

‘Jij bent zeker zo iemand die altijd op tijd is?’ veronderstelde Rie.

‘Ja. Altijd! Vanaf de bewaarschool!’

‘Ik ook.’ Er was onverwacht enige warmte in haar stem, alsof deze overeenkomst hen nader tot elkaar bracht.

‘Nog drie minuten,’ stelde Maarten vast, op zijn horloge kijkend. ‘Als ze nu niet komen, kunnen we het wel op onze buik schrijven.’

Op dat ogenblik kwamen ze met zijn drieën, op hun dooie gemak, de hoek om. Maarten wenkte ongeduldig. ‘Schiet op,’ mompelde hij. Ze versnelden hun pas wat. ‘Rennen!’ zei hij, toen ze hem bereikt hadden. ‘We hebben nog drie minuten!’ Hij wendde zich af en rende voor hen uit, de tunnel en de hal door, links en rechts kijkend naar de perronaanwijzingen, vloog met twee treden de trap op, wachtte ongeduldig bij de gereedstaande trein tot ze achter hem omhoog kwamen, stapte als laatste in, waarop de deur achter hem werd dichtgeslagen, het fluitje klonk en de trein zich in beweging zette. ‘Dat was maar net,’ zei hij hijgend.

‘We hebben voor ons allemaal een fles jenever gekocht,’ zei Ad, toen ze nog nahijgend vijf plaatsen aan weerszijden van het gangpad gevonden hadden. Hij maakte zijn tas open en gaf Maarten en Frits ieder een fles.

‘Jezus!’ zei Maarten verrast. Hij bekeek de fles. ‘Doornkaat! Verdomd lekker!’

‘Ja, dat zei je altijd. Het was een idee van Lien.’

Lien had haar tas ook opengemaakt. ‘Die is voor jou,’ zei ze verlegen tegen Rie.

‘Hoe kwamen jullie aan dat geld?’ vroeg Maarten, van Lien naar Ad kijkend.

‘Dat heb ik bij een student van Güntermann gewisseld,’ zei Lien.

Het ontroerde Maarten. Hij zat met de fles in zijn hand en bekeek het etiket, niet goed wetend hoe hij zijn dankbaarheid moest tonen. ‘Ik ben er verdomd blij mee.’ Hij vroeg zich af of hij er niet voor moest betalen, maar hij vond het onaardig dat aan te bieden.

De trein rommelde door het donker. De wagon was vol mensen, die in de ramen nog eens weerspiegeld werden. De man naast Maarten, een jonge Duitser, zakte opzij, legde zijn hoofd op zijn schouder en begon te snurken. Maarten keek gehinderd opzij en zag Rie lachend toekijken. ‘Houd eens vast?’ - hij reikte haar de fles aan en zette de man weer recht. De man bleef even lodderig zitten, zwaaiend met zijn hoofd, en zakte toen opnieuw tegen zijn schouder.

‘Hij is zat,’ zei Rie met een rauwe stem. ‘Tenminste één die normaal is vandaag.’

*

Halverwege de trap, op weg naar zijn kamer, kwam hij Balk tegen. Ze passeerden elkaar zwijgend. Twee treden hoger dacht hij aan de brief aan het Hoofdbureau. Hij draaide zich om. ‘Heb jij nog antwoord gehad op die brief?’

Balk bleef staan. Zijn gezicht vertrok, alsof hij iets heel onaangenaams hoorde. ‘Welke brief?’ vroeg hij geërgerd, zijn hand achter zijn oor brengend.

‘Die brief aan het Hoofdbureau,’ herhaalde Maarten, wat harder en duidelijker articulerend.

‘Ik weet van geen brief.’

‘Die brief over de aanstelling van Matser!’

‘O die! Die is verzonden!’

‘Maar heb je daar al antwoord op gehad?’

Balk schudde geërgerd zijn hoofd. ‘Waarom zou ik daar antwoord op moeten hebben?’

‘Omdat ze bezwaren hadden tegen zijn aanstelling!’

‘Dat kan ik me niet meer herinneren. Ik weet er niets meer van! Ik heb nu iets anders aan mijn hoofd!’ Hij wendde zich af en liep door.

Verbluft klom Maarten door naar zijn kamer. Hij zocht op zijn bureau de stukken voor de vergadering bij elkaar, bracht ze over naar de vergadertafel, zette zijn stoel aan het hoofd, ging zitten en wachtte op zijn afdeling. Gert kwam binnen. ‘Ik heb gisteren op de Bibliotheek Blazer gezien,’ zei hij, aan Maartens rechterhand plaatsnemend. ‘Hij zegt dat ik overal de schuld van ben.’ Zijn gezicht had een wat verbaasde uitdrukking.

‘Jij?’ vroeg Maarten.

Frits en Tjitske kwamen nu ook binnen, meteen gevolgd door Ad en Sien.

‘Om mijn kritiek op zijn boek,’ zei Gert ongelukkig. ‘Als ik die kritiek niet geschreven had, dan zou hij die ingezonden brief niet zo hebben gesteld. Hij zegt dat hij daarmee zijn eigen glazen heeft ingegooid.’

‘Maar die brief was toch tegen mij?’ Hij keek opzij naar Joop en Lien, die nu ook hun plaats hadden ingenomen.

‘Ja, maar jij bent geniaal, zegt hij,’ hij lachte een beetje, ‘en ik ben maar een klein mannetje.’

‘Dat is natuurlijk waar,’ hij lachte gemeen.

Gert lachte ook, maar niet van harte.

‘Ik zou hem maar laten barsten.’ Hij wendde zich af en keek de tafel rond. ‘Is iedereen er?’

Het werd stil.

‘Ja,’ zei Tjitske.

‘Het gekke is dat ik altijd het gevoel heb dat er een ontbreekt,’ zei hij, rondkijkend.

‘Dat zal Bart wel zijn,’ zei Joop.

‘Ja, misschien is dat Bart wel,’ zei hij langzaam. ‘Of ik ben het zelf.’ Hij keek op zijn papieren. ‘Ik wou maar beginnen met het knipselarchief. Herinnert iedereen zich nog wat dat is?’ - hij keek met een sarcastische uitdrukking op zijn gezicht de tafel rond.

Niemand reageerde.

‘Ik breng de feiten nog even in herinnering. Een paar jaar geleden heb ik de zorg daarvoor overgedragen aan de Documentatie. Toen was dat nog iedereen, behalve Bart, Ad en ik. Onlangs heb ik ontdekt dat Joop de enige is die daar nog wat aan doet. Dat is te gek natuurlijk. Wat doen we daaraan?’

Hij keek de rij langs.

Niemand zei iets.

‘Niemand?’

‘Kunnen we het niet wat anders organiseren?’ stelde Lien schuchter voor.

Hij keek haar aan. ‘Hoe dan?’

‘Misschien dat we de onderlinge controle kunnen afschaffen?’

‘Wat er ook beslist wordt, ik doe niet meer mee!’ viel Sien haar geëmotioneerd in de rede. ‘Ik heb er genoeg van om alles altijd alleen te doen hier, terwijl ieder ander er te beroerd voor is!’

Maarten keek haar verrast aan. Ze wendde haar hoofd af en keek met een van emotie vertrokken gezicht strak naar de tafel. ‘Maar daarvoor ontwerpen we toch juist een andere regeling?’ zei hij.

‘Ik doe het niet meer!’ herhaalde ze. Ze was krijtwit geworden en trilde over haar hele lijf. ‘Ik geloof in geen enkele regeling meer!’

‘Ook niet als je die regeling zelf mag ontwerpen?’

Het was doodstil geworden.

‘Ik heb drie keer bij je geklaagd!’ viel ze uit, zonder hem aan te zien. ‘En je komt er nu pas mee! Ik heb geen zin om altijd voor verklikker te spelen. Ik doe het echt niet meer!’

Hij zweeg. Terwijl hij naar haar keek, zich afvragend wat hij hiermee aan moest, verbaasde het hem dat haar verwijt hem zo weinig raakte, hij had zelfs niet, zoals anders, de behoefte om zich te verdedigen. Goddank duurt dit nog maar vier jaar, ging het door zijn hoofd. Dat amuseerde hem. ‘Tja,’ zei hij langzaam, ‘als zelfs Sien haar geloof in de mensheid heeft verloren...’

Gert stak zijn hand op. Maarten keek naar hem. ‘Het is ook wel mijn schuld, want ik doe er niets meer aan.’

‘Waarom niet?’ - hij keek hem onderzoekend aan.

‘Omdat ik die knipsels zelf niet meer nodig heb nu ik archiefonderzoek doe.’

‘En of anderen ze nodig hebben, interesseert je niet?’ - er was ironie in zijn stem.

‘Nee, eigenlijk niet - of in ieder geval heel weinig.’ Hij lachte zenuwachtig.

‘Maar wat dan?’ vroeg Maarten, de tafel rondkijkend.

‘Dan moeten Tjitske en ik het doen,’ zei Joop. ‘Het is tenslotte ons werk.’

Maarten keek naar haar. Haar steun emotioneerde hem. Op dat ogenblik had hij het gevoel dat zij de enige was van dit troepje op wie hij voor honderd procent kon vertrouwen. Hij wendde zich tot Tjitske. ‘Tjitske?’

‘O, ik wil het wel doen, hoor,’ zei Tjitske onverschillig.

‘Wil jij dan met Joop een regeling ontwerpen en mij die voor het eind van het jaar voorleggen, zodat ze 1 januari kan ingaan?’

‘Goed.’

Hij keek naar Joop.

‘Dat lijkt me niet moeilijk,’ zei Joop vrolijk.

Hij legde een doorslagpapier op zijn schrijfblad, nam zijn glas uit zijn bureaula, zette het pakje karnemelk ernaast, legde het pakje boterhammen erbij en schonk zichzelf in. ‘Ik begin vanmiddag aan het jaarverslag,’ zei hij tegen Ad, die aan de andere kant van de kamer achter de boekenkast verborgen zat.

‘Je bent vroeg.’

‘Ik wil eindelijk weer eens aan die lezing voor die historici.’ ‘Schiet dat nou op?’

‘Nauwelijks.’

De deur van de kaartsysteemkamer ging open. Lien en Frits kwamen naar zijn bureau toe. Hij keek naar ze, kauwend op zijn brood.

Lien keek naar Frits. ‘Vraag jij het?’

‘Vraag jij het maar,’ zei hij.

Ze keek Maarten verlegen aan. ‘Frits en ik wilden graag twee dagen naar Gent.’

‘Wat wil je daar doen?’ vroeg hij wantrouwend.

‘Daar is een lezing over het gebruik van boedelbeschrijvingen.’

‘En waarom moet je dan twee dagen?’

‘Omdat dat 's avonds is, en dan kunnen we niet meer terug.’ Hij keek verbluft van de een naar de ander. ‘Twee dagen voor één lezing?’

Ze lachte verlegen.

‘Het lijkt ons wel interessant,’ verdedigde Frits het plan.

‘Heb je wel eens uitgerekend hoeveel dat het Bureau kost?’ vroeg Maarten verontwaardigd. ‘Voor één lezing! Die bovendien nog wordt uitgegeven ook. Als hij de moeite waard is tenminste!’

‘Ik kan misschien nog wel tot Rotterdam terug,’ pleitte ze.

‘Ik denk er niet over!’ zei Maarten beslist. ‘We gaan er hier geen gekkenhuis van maken!’

‘Nou, dan gaat het over,’ zei Frits flegmatiek.

‘Het was zomaar een idee,’ zei Lien schuldig.

‘Maar wel een raar idee.’

Ze wendden zich af, Frits naar de bezoekerskamer, Lien terug de kaartsysteemkamer in.

‘Soms denk ik dat de mensen gek geworden zijn,’ zei Maarten gemelijk.

‘Er zal wel iets anders achter zitten,’ veronderstelde Ad malicieus.

Tussen de middag liep hij naar de markt. Er stond een harde wind en het was guur. Hij huiverde in zijn te dunne jas. Daarbij voelde hij zich al een paar dagen ziek, pijn in zijn borst, koortsig, maar hij had zich niet de tijd gegund daar aandacht aan te besteden. Ik voel me belazerd, dacht hij mismoedig. Op de markt kocht hij drie kilo aardappelen, een kilo goudrenetten en een kilo uien, en keerde langs een andere weg terug. Toen hij bij de kapstok zijn jas uittrok, kwam Lien juist de kamer uit. Ze bleef staan. ‘Je denkt zeker dat ik nu boos ben?’ vroeg ze.

‘Dat moest er nog bij komen,’ zei hij stuurs.

Met het gevoel door iedereen in de steek te zijn gelaten, zette hij zich achter zijn bureau. Hij zocht de gegevens voor het jaarverslag bij elkaar, legde ze op volgorde, zette zijn stoel een kwartslag om, draaide een papier met vier doorslagen in zijn machine, tikte erboven: Jaarverslag van de afdeling Volkscultuur over 1982, haalde de regelversteller tweemaal over en dacht na over het begin. Uit het niets kwam de herinnering aan de dood van Ed Res. Hij dacht aan het ogenblik dat Rie zijn kamer binnenkwam en was plotseling geëmotioneerd. Enkele ogenblikken zat hij doodstil achter zijn machine, zijn twee wijsvingers boven de toetsen, toen tikte hij met iets verbetens op zijn gezicht: Tot onze ontsteltenis maakte Ed Res op 16 september een eind aan zijn leven.

*

Hij stond met hoofdpijn op. Lopend naar het Bureau, in het donker, trachtte hij zich te herinneren wat hij de vorige avond gedaan had, maar hij voelde zich te beroerd om zich daar lang mee bezig te houden. Hij huiverde en zocht wegkruipend in zijn jas bescherming tegen de wind, vaststellend dat de pijn in zijn borst er niet beter op werd. Zonder om zich heen te zien liep hij de bekende weg, de gracht langs, bij de zijstraten werktuiglijk inhoudend voor het verkeer, als een blind paard. Hij schoof zijn bordje in en klom langzaam de trappen op, af en toe even stilstaand om adem te halen. Behalve dat hij hoofdpijn had, was hij ook misselijk en toen hij eindelijk achter zijn bureau zat, was hij uitgeput. Midden op zijn bureau lag de eerste versie van het artikel van Frits, een vage, witte vlek in het halfdonker. Hij keek ernaar zonder zijn bureaulamp aan te doen, leunde achteruit in zijn stoel en hield zijn hand beschermend voor zijn ogen. Toen hij iemand de trap hoorde opkomen, vermande hij zich, knipte de lamp aan en boog zich over de eerste bladzij. Joop kwam de kamer in. Ze groette hem en liep door naar de kaartsysteemkamer. Hij sloeg de bladzijden traag om en keek lang naar een grafiek, zonder er iets van te begrijpen. Lien en Ad kwamen binnen. Ad bracht hem een brief en maakte een opmerking waarop hij antwoord gaf, maar zowel de opmerking als het antwoord was hij meteen weer vergeten. Hij vroeg zich af of hij koorts had. Zijn huid was droog, perkamentachtig, hij was duizelig en hij had het koud. Toen hij beneden fotokopieën was wezen maken en de trappen weer opklom naar zijn kamer, kreeg hij bovendien een snijdende pijn in zijn borst en was hij buiten adem. Hij ging de kaartsysteemkamer binnen. Sien stond bij het bureau van Joop. Ze keek hem onderzoekend aan. ‘Je ziet er slecht uit,’ stelde ze bezorgd vast. ‘Zou je niet naar huis gaan?’ Haar bezorgdheid ontroerde hem. ‘Ik kwam eigenlijk een dropje halen,’ zei hij met een mislukt lachje. Lien gaf hem een dropje. ‘Je mag het hele doosje wel hebben?’ zei ze. - ‘Nee, één is genoeg.’ Hij ging zijn kamer weer in en bleef voor zijn bureau staan. Bij het zien van het werk dat daar lag te wachten, zonk hem de moed in de schoenen. ‘Ik denk dat ik naar huis ga,’ zei hij, nog voor hij over dat besluit had kunnen nadenken. ‘Ik ben ziek.’ Bart stond op en keek naar hem. ‘Wat heb je dan?’ vroeg hij verontrust. - ‘Ik denk dat ik griep heb.’ Hij sloeg de map waaraan hij bezig was geweest dicht, legde hem terug op de stapel, trok de hoes over zijn machine en stopte het artikel van Frits in zijn tas, bij zijn brood. Bij de deur bleef hij staan en draaide zich naar hen om, zijn hand aan de deurkruk. ‘Jullie zien mij wel weer verschijnen.’ Hij probeerde te glimlachen, maar het ging hem slecht af.

‘Het beste,’ zei Ad.

Bart was blijven staan. ‘Ik zou nu maar eens goed uitzieken,’ zei hij zorgzaam.

‘Daar kun je donder op zeggen,’ grapte hij.

Misselijk en duizelig daalde hij de trappen af, zijn hand aan de leuning om niet te struikelen. Hij schoof zijn bordje uit en verliet ongezien het Bureau. Buiten was het koud. De pijn in zijn borst was nu zo scherp, dat hij moeilijk rechtop kon lopen. Zich inspannend om niet te struikelen liep hij zonder op of om te kijken naar huis. Nicolien was in de slaapkamer aan het stofzuigen, de bedden lagen nog opengeslagen, het raam stond open. Ze schrok toen ze hem binnen zag komen. ‘Wat kom je doen?’ vroeg ze, de stofzuiger afzettend.

‘Ik ben ziek.’ Hij voelde zich lullig.

‘Ziek?’ Het klonk alsof ze zich dat niet kon voorstellen. ‘Wat heb je dan?’

‘Ik ben beroerd.’ Hij trok een stoel naar zich toe en ging zitten, uitgeput.

‘Wat is dat dan, beroerd?’

‘Alles!’ zei hij moeilijk. ‘Hoofdpijn, misselijk, pijn in mijn borst...’ Dat hij ook nog koorts had, hield hij net op tijd voor zich.

‘En wil je nu naar bed?’

‘Ja.’

‘Maar ik moet je bed nog opmaken.’

‘Ja, kan dat?’

‘Natuurlijk kan dat. Als je ziek bent...’ Ze trok de dekens en het bovenlaken van zijn bed op de grond, legde het kussen ernaast en trok het onderlaken recht. ‘Wat zeiden ze wel op het Bureau?’

‘Niets.’ Hij was te beroerd om over de vraag na te denken. ‘Sien zei dat ik er slecht uitzag en dat ik naar huis moest gaan.’ Ze draaide zich abrupt om. ‘Maar daar heb je haar toch zeker voor op haar donder gegeven?’

‘Ik vond het wel aardig,’ zei hij zonder veel kracht.

‘Maar zoiets zég je toch niet?’

‘Ach.’

‘Dat is toch dé manier om iemand de grond in te trappen?’ Hij schudde zijn hoofd.

‘Ben je daarom soms naar huis gekomen? Omdat Sien dat zei?’

‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Tegen iemand zeggen dat hij er slecht uitziet!’ zei ze verontwaardigd, het bovenlaken en de dekens driftig over het bed trekkend. ‘Hoe haalt iemand het in zijn hoofd?’

Hij trok zijn schoenen uit zonder daar antwoord op te geven en begon zich uit te kleden.

‘Moeten de gordijnen soms ook dicht?’ vroeg ze.

‘Graag.’ Hij ging het washok in, haalde de thermometer uit het medicijnkastje, sloeg hem af en smeerde hem in met vaseline.

Ze zag het, maar ze zei niets. ‘Moet je soms nog iets hebben?’ vroeg ze toen hij met de thermometer in zijn hand onder de dekens kroop.

‘Een beker warme melk graag.’

Liggend op zijn zij, onder de dekens, hoorde hij haar bezig in de keuken. Het gaf een gevoel van veiligheid. Hij keek op zijn horloge, dat vlak voor hem tegen het kussen van Nicolien aanlag, wachtend tot de vijf minuten om waren.

‘En?’ vroeg ze, de kamer inkomend. ‘Had je nog koorts?’

‘39.4,’ antwoordde hij niet zonder voldoening. Wat ze ook van hem zeggen mochten, een aansteller was hij niet. Dit keer niet, in ieder geval.

‘Moet ik dan de dokter niet roepen?’

Aan haar stem hoorde hij dat ze geschrokken was en dat deed hem, zo beroerd als hij was, heimelijk genoegen. ‘Nee, geen dokter.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat het vanzelf wel overgaat.’

Ze trok het krukje naar zijn bed en zette de beker melk erop. ‘Hier is je melk. Word dan maar gauw weer beter.’

Haar zorgzaamheid ontroerde hem zo, dat er tranen in zijn ogen kwamen. ‘Dank je.’ Daarna zakte hij weg in een toestand van halve bewusteloosheid. Hij droomde dat alle mensen tussen de Nieuwezijds Kolk en de Keizersgracht in een dikke vloeistof ronddreven, als kleine, zwarte poppetjes. Nicolien en hij waren daar ook bij. Radeloos probeerde hij de positie van hun bedden te bepalen, zodat hij in de ruimte zijn eigen ruimte zou kunnen afschermen, waarna hij badend in zijn zweet en snakkend naar adem wakker werd. Het was donker. Uit de voorkamer klonk gedempt muziek: een vioolsonate van Mozart. Hij luisterde er even naar en zakte toen opnieuw in slaap.

*

De bel ging. Hij hoorde Nicolien de gang door lopen en de deur uitgaan. Even later sloeg in de diepte van het huis de buitendeur dicht. De sleutel werd omgedraaid in het slot. ‘Als meneer Koning mij laat roepen, dan is er iets aan de hand,’ hoorde hij Bals zeggen. Dat schonk hem voldoening. Hij draaide zich op zijn zij en keek naar de kamerdeur. ‘Hier is het,’ zei Nicolien. De deur ging open. Ze knipte het licht aan. Voor haar uit kwam Bals de kamer in. Hij bleef voor Maartens bed staan en keek aandachtig op hem neer. ‘Zo,’ zei hij. ‘Hoe gaat het?’

‘Het kon beter.’

‘Vertel eens.’

‘Ik ben vorige week vrijdag ziek geworden. 39.4, hoofdpijn, pijn in mijn borst...’ hij struikelde over zijn woorden in de haast om alle informatie zo snel mogelijk kwijt te zijn. ‘Sindsdien is dat zo gebleven.’

‘Vorige week vrijdag!’ - hij keek bedenkelijk. ‘En het is nu donderdag!’

‘Ik dacht dat het wel over zou gaan.’ Hij voelde zich schuldig. Bals keek om zich heen, zette zijn tas op tafel en haalde er een stethoscoop uit. ‘Ik wou wel even luisteren.’

‘Wilt u een stoel hebben?’ vroeg Nicolien.

‘Nee, ik ga wel op bed zitten.’

Maarten kwam overeind. Zijn lakens waren klam van het zweet. Hoewel de kamer verwarmd was, had hij het koud zodra hij boven de dekens kwam. ‘Moet ik mijn pyjamajasje uittrekken?’ vroeg hij.

‘Doet u het maar wat omhoog - en met uw rug naar mij toe.’ Hij wachtte tot Maarten zich van hem had afgedraaid en zette zijn stethoscoop op zijn rug. ‘Ademt u eens diep... adem inhouden... en langzaam weer uitademen...’ hij verplaatste de stethoscoop, ‘en diep inademen...’ Langzaam werkte hij Maartens rug af, de stethoscoop steeds verplaatsend. ‘Gaat u maar weer liggen,’ zei hij tenslotte. Hij keek naar Nicolien, zijn gezicht was bedenkelijk. ‘Kan ik hier ergens opbellen? Want ik wil hier Blom wel over raadplegen.’

‘In de voorkamer,’ zei Nicolien.

‘Hoort u iets?’ vroeg Maarten.

‘Er is iets niet in orde.’

Nicolien ging met hem naar de voorkamer en kwam weer terug. Hij hoorde hem in de verte praten.

‘Wat zou er dan zijn?’ vroeg Nicolien verontrust.

‘Ik heb geen idee.’

‘Hij is op weg naar het a m c, maar hij wordt opgepiept,’ zei Bals, de kamer weer inkomend. ‘Hij zal direct wel terugbellen.’ Hij ging op een stoel bij de tafel zitten.

‘Hoe gaat dat dan?’ vroeg Maarten nieuwsgierig.

‘Dan belt hij onderweg uit een telefooncel,’ antwoordde Bals, alsof dat de gewoonste zaak van de wereld was. Op hetzelfde ogenblik ging de telefoon. ‘Daar heb je hem.’ Hij stond op en liep terug naar de voorkamer. Ze luisterden naar zijn stem in de verte, zonder hem te kunnen verstaan.

‘Hij herinnerde zich u nog,’ zei Bals, de kamer weer inkomend. ‘Is dat niet die etnoloog? zei hij. Bent u etnoloog?’

‘Dat ben ik ook,’ hij begreep dat hij tegen Blom gezegd had dat hij etnoloog was, ‘maar dat is zeker drie jaar geleden.’

Het scheen Bals niet te verbazen. ‘Kunt u morgen om half tien?’ - hij keek Maarten onderzoekend aan.

‘Ja, natuurlijk.’ Hij vond het een wat eigenaardige vraag.

‘Maar hebt u dan wel vervoer? Want u mag niet met de tram.’ Het maakte de indruk dat hij overwoog hem met zijn eigen auto te brengen.

‘En met een taxi?’

‘Dat kan.’ Blijkbaar had hij aan die mogelijkheid niet gedacht. Maarten vond dat aardig. Hij haalde een blocnote uit zijn tas. ‘Dan zal ik alvast een recept schrijven, daar moet u meteen vandaag al mee beginnen.’ Hij pakte zijn pen. ‘Dat is voor meneer...’

‘M. Koning.’

‘Juist!’ Hij schreef het op. ‘Ik was het even vergeten.’

‘Wat is dat voor middel?’ vroeg Maarten terwijl hij zat te schrijven.

‘Dat is een antibioticum. U krijgt een kuur van tien dagen. Die moet u afmaken. Dus niet onderbreken!’ Hij gaf het recept aan Nicolien en stond op. ‘Het beste,’ zei hij hartelijk, zijn hand uitstekend. Hij keek Maarten vriendelijk aan.

Nicolien liet hem uit. ‘Wat heb je nu eigenlijk?’ vroeg ze, terugkomend.

‘Ik heb geen idee.’

‘Maar had je dat dan niet moeten vragen?’

‘Dat vind ik gek,’ zei hij verlegen. ‘Dat zou zo'n dokter toch eigenlijk zelf moeten zeggen?’

‘Ja, maar als jij daar niet naar vraagt,’ zei ze ontstemd. ‘Daar moet je naar vragen natuurlijk!’

‘Dat vind ik gênant,’ verdedigde hij zich.

*

‘U hebt een flinke ontsteking in uw linkerlong,’ zei Blom - het was een nog jonge, snel pratende, efficiënte man. ‘En een pleuritis, wat ze in de volksmond een natte pleuris noemen. Ik kan u dat wel even laten zien.’ Hij drukte op een knopje. Op een beeldscherm tegen de muur, naast zijn werktafel, verscheen de röntgenfoto van Maartens borstkas. ‘Kijk!’ - hij wees met zijn pen naar een zwarte schaduw over de top van de linkerlong. ‘U kunt het duidelijk zien.’

Maarten en Nicolien bogen zich wat naar voren. ‘En die pleuritis?’ vroeg Maarten geïnteresseerd. De aanpak van deze man, die zijn lichaam bekeek alsof het een machine was, sprak hem aan.

‘Dat is voor u minder duidelijk. Dat kun je zien omdat het beeld hier wat versluierd is,’ hij veegde met zijn pen over het beeld, ‘maar ik kan het ook horen. Ik zou eigenlijk nog wel wat vocht kunnen aftappen.’ Hij keek Maarten geïnteresseerd aan, door het gesprek op een idee gebracht. ‘Dat doe ik!’ Hij stond op. ‘U krijgt even een prik in uw rug. Daar merkt u niet veel van.’ Hij nam een flinke spuit uit een la van een kastje naast zijn werktafel. ‘Als u even uw bovenlijf ontbloot...’ Hij wachtte met de spuit in zijn hand tot Maarten zijn overhemd en zijn hemd had uitgetrokken. ‘En gaat u dan nu wat voorover staan, uw rug rond, zo, prima, even stil staan...’ - Maarten voelde een flinke prik in zijn rug - ‘Nog even...’ - de spuit werd weer teruggetrokken. ‘Wacht u nog even.’ Hij maakte de wond schoon en deed er een watje op, waarna hij de spuit tevreden tegen het licht hield. ‘Heel mooi!’

Maarten keek toe, zijn hemd en zijn overhemd weer aantrekkend. In het glas van de spuit zat ongeveer tien centiliter van een doorzichtige vloeistof.

‘We zullen eens zien of er nog wat in zit,’ zei Blom. ‘Sinds wanneer gebruikt u dat antibioticum?’

‘Sinds gisterenmiddag.’

‘Dan zou het wel eens kunnen zijn dat de boel al dood is, maar dat zien we wel.’ Hij legde de spuit opzij en ging weer achter zijn werktafel zitten. ‘Normaal gesproken zou ik u laten opnemen,’ hij keek van Maarten naar Nicolien, ‘maar als ik uw vrouw zie, denk ik dat u ook wel thuis kunt blijven, als zij daar niet tegenop ziet, tenminste.’

‘Nee hoor,’ zei Nicolien. Ze lachte verlegen. ‘Ik vind het wel leuk.’

‘Dan doen we dat,’ besliste Blom. ‘En dan zie ik u over drie weken hier weer terug.’ Hij sloeg zijn agenda op. ‘'s Ochtends om half tien maar weer?’ - hij keek hem vragend aan.

Maarten knikte. ‘Hebt u enig idee hoe lang het duurt?’

‘U moet het beschouwen als een middelzware operatie,’ zei Blom zakelijk. ‘Dus rekent u maar op ten minste zes weken voor u weer aan het werk kunt, en daarna zult u uzelf toch zeker nog een paar maanden moeten ontzien.’

*

1983

Hij liet de voordeur achter zich dichtvallen en talmde even voor hij voorzichtig, met zijn hand aan de leuning, de trap van het bordes afstapte. Het was zonnig en nagenoeg windstil. Hoewel de bomen nog kaal waren, was er toch al iets van lente in de lucht. Langs de gracht was het zo aan het begin van de middag betrekkelijk stil. De school was al begonnen. Er kwamen weinig auto's langs. In zijn hoofd was het licht, nog geen duizeligheid, maar bijna. Langzaam liep hij de gracht af, af en toe even stilstaand om om zich heen te kijken, als een oude man. Het herinnerde hem aan heel lang geleden, toen hij drie maand in het ziekenhuis had gelegen na een buikvliesontsteking, en die herinnering vervulde hem met heimwee. Voortlopend in de zon langs de Brouwersgracht viel het hem op dat er veel oude mannen op straat waren, sommigen met een hond. Hij keek met sympathie naar ze, hen er heimelijk om benijdend dat ze niet terug hoefden naar het Bureau. Op de Korte Marnixkade, vlak bij de Haarlemmerpoort, rustte hij uit op een raamkozijn, in de zon. De brug ging open. De Dorus voer voorbij. Hij keek ernaar en voelde zich gelukkig.

*

Hij droomde dat er een groot beest in zijn bed kroop, een slangachtig beest met scharen. Het duwde met de scharen in zijn rug. Hij riep om hulp. Nicolien maakte hem wakker. ‘Wat is er?’ vroeg ze bezorgd. - ‘Ik droomde,’ zei hij slaapdronken. - ‘Maar je riep me. Wat was er dan?’ - ‘Een groot beest.’ - ‘Een groot beest?’ - ‘Ja,’ zei hij slaperig. ‘Het zal het Bureau wel geweest zijn.’

*

‘Daar is Balk aan de telefoon,’ zei ze gedempt. ‘Kun je die wel hebben?’

‘Ja,’ zei hij onwillig, ‘dat kan wel weer.’ Hij stond van de divan op en nam de hoorn van haar over. ‘Jaap!’

‘Ik hoor van Asjes dat je alweer wat opknapt?’

‘Ik was van plan om over een week weer aan het werk te gaan.’

‘Je weet dat Wiegersma morgen afscheid neemt?’

‘Dat weet ik.’

‘Voel jij je al in staat om daar te spreken? Het zou wel aardig zijn als er ook iets gezegd werd vanuit jouw ervaring.’

Het verzoek overviel hem. ‘Dat wil ik wel proberen,’ zei hij aarzelend.

‘Mooi! Dan zie ik je morgen!’ Meteen daarop klonk het ingespreksignaal.

Verbluft legde hij de hoorn op het toestel.

‘Wat was dat?’ vroeg Nicolien argwanend.

‘Hij vraagt of ik morgen wil spreken op het afscheid van Hans Wiegersma.’

‘Maar dat doe je toch zeker niet?’

‘Ik heb het al beloofd.’

‘En je bent ziek!’

Ongelukkig ging hij op de divan zitten. ‘Echt ziek ben ik natuurlijk niet meer.’

‘En hij vraagt niet eens hoe het met je gaat?’ vroeg ze met stijgende verontwaardiging.

‘Nee,’ zei hij, ‘maar dat is ook niks voor Balk.’

*

Van de bovenverdieping klonk gezang - het A.P. Beertakoortje oefende voor het afscheid. Hij hing zijn jas op naast het jek van Bart en ging zijn kamer binnen. Het eerste wat hem opviel was het licht - het was killer dan in zijn herinnering, alsof hij het in die paar weken al ontwend was. ‘Hier ben ik,’ zei hij.

Bart draaide zich om. ‘Nee!’

Ad grijnsde.

Maarten trok glimlachend een stoel onder de tafel uit en ging zo zitten dat hij hen allebei kon zien.

‘Was dat nou wel zo verstandig?’ vroeg Bart.

‘Jawel hoor,’ hij glimlachte schuldig.

‘Hoe voel je je nu?’ - hij keek hem bezorgd aan.

‘Nog wat slap.’

‘Ja, dat is te zien. Als ik jou was geweest, was ik maar liever nog wat thuis gebleven.’

Maarten lachte. ‘Ik ga ook weer naar huis.’ Hij keek naar Ad.

‘Is hier nog wat gebeurd?’

Ad schudde langzaam zijn hoofd. ‘Nee, ik zou niet weten wat.’

‘Hoe staat het nu met het volgende nummer?’

‘Rie heeft haar artikel ingeleverd.’

‘En?’

‘Het ligt op je bureau.’

‘Ik bedoel, hoe is het?’

‘Dat kun je beter zelf zien.’

Maarten knikte. ‘En Lien?’

‘Die zal nog wel niet klaar zijn. Als ze ooit klaarkomt.’ Zijn toon was schamper.

‘En is er nog iets bekend over de bezuinigingen?’ - de trage, ontwijkende antwoorden van Ad maakten hem ongeduldig. ‘Neu, ik geloof het niet, behalve dat er weer sprake is van een vacaturestop.’

‘En Freek?’

‘Die komt i maart in dienst.’

‘Dat is dus gelukt,’ zei Maarten tevreden.

De tussendeur ging open. Gert kwam de kamer in. ‘Tjeu!’ - hij moest geweldig lachen.

‘Ja, ik ben er weer,’ zei Maarten met een ironisch lachje.

‘Ik zie het!’ zei Gert lachend.

‘Hoe gaat het?’

‘O, prachtig! Ik bedoel: geweldig!’ - hij lachte zenuwachtig. ‘Ik bedoel, met je archiefonderzoek?’

‘Ook geweldig. Ik ben nu preken aan het lezen.’

‘Preken?’

‘Om te zien of daar iets in staat.’

‘En staat er wat in?’

‘Niets!’ Hij moest er zelf om lachen.

‘Maar je blijft toch wel katholiek, hoop ik?’

‘Ja natuurlijk!’

‘Want anders word je ontslagen!’

‘Nee, ik begrijp het,’ hij lachte.

Tjitske was nu ook in de deuropening verschenen en kwam aarzelend de kamer in. ‘Hallo,’ zei ze. Ze bleef bij de deur staan.

‘Dag Tjitske,’ zei Maarten.

Achter haar om kwam nu ook Frits tevoorschijn. ‘Hallo.’ ‘Dag Frits.’

‘Dus je bent weer beter?’

‘Nagenoeg.’

‘Heb je mijn artikel nog gelezen?’

‘Ik heb het gelezen en ik vind het verdomd goed.’ Aan het gezicht van Frits was niet te zien hoe hij dat vond. ‘Helemaal Güntermann,’ verzekerde Maarten, om er nog iets aan toe te voegen.

Frits knikte.

‘Maar we praten er nog wel over, want ik heb nog wel wat wensen. Niet voor dit artikel, maar voor een volgend.’

‘Goed.’

Tjitske wendde zich aarzelend af en ging de bezoekerskamer weer in.

‘Blijf je nu ook?’ vroeg Gert.

‘Ik wou over een week weer beginnen.’

‘Er ligt ook nog een uitnodiging voor een voedingscongres op je bureau,’ zei Ad.

De mededeling viel Maarten rauw op zijn lijf. ‘Wanneer?’ - hij stond op.

‘Dat weet ik niet. In oktober, geloof ik.’

‘Houdt dat nu nooit meer op?’ - hij liep naar zijn bureau.

‘Zou je dat nou wel doen?’ vroeg Bart bezorgd.

‘Alleen even kijken wat er ligt.’ Zijn bureau ging geheel schuil onder de stapels mappen en paperassen, geordend naar soort. Hij herkende daar de hand van Joop in. Terwijl hij in de stapel met post begon te zoeken, ging de telefoon. Hij nam op. ‘Met Koning.’

‘Ben je daar?’ - de stem van Balk. ‘We gaan beginnen!’

Frits en Gert gingen de bezoekerskamer weer in, Ad en Bart stonden op en volgden hem. Van beneden, uit de collegezaal, kwam geroezemoes, gepraat, gelach. Toen ze de trap afkwamen, kwamen juist Hans Wiegersma en zijn vrouw aanlopen, Hans met een rol tekenpapier met een rood lint erom in zijn hand. ‘Ha,’ zei hij verlegen. Hij bleef aarzelend staan. ‘Ken je Klaartje?’

‘Ja natuurlijk,’ zei Maarten. Hij gaf haar een hand. ‘En jou ook.’

Hans moest daar zenuwachtig om lachen, waarbij zijn hoofd nog meer schudde dan anders. ‘Ja, hé.’

‘Asjes,’ zei Bart beleefd tegen mevrouw Wiegersma, haar de hand schuddend.

‘Ben je zenuwachtig?’ vroeg Maarten. Een paar anderen drongen langs hen de collegezaal in.

‘Nee hoor. Een beetje.’

‘We halen je er wel doorheen. Gewoon aan iets anders denken, dan is het voorbij voor je het weet.’ Hij manoeuvreerde hen voor zich uit de collegezaal in. Het was er stampvol. Toen ze binnenkwamen, barstte er een spontaan applaus los. Balk stond achterin voor het bord, met een glimlach, de anderen hadden zich langs de muren en voor de ramen opgesteld en keken lachend en applaudisserend toe. ‘Naast Balk maar,’ zei Maarten achter Hans' rug. Balk stelde zich aan diens vrouw voor. Ze kreeg een bos bloemen, terwijl het A.P. Beerta-koortje zich midden in de zaal opstelde. Het rumoer zakte weg. Rie hief haar hand op. Op dat ogenblik kwam Lien haastig de collegezaal binnen en stelde zich naast Rie op, terwijl het koor vierstemmig een voor deze gelegenheid door Sjef Lagerweij geschreven en door Freek Matser gecomponeerd lied inzette. Vanaf de plaats waar hij stond, iets achter Balk en Hans, overzag Maarten de hele zaal, het voltallige personeel langs de wanden, de blikken gericht op het koortje, en achterin achter de tafel met drank het verzadigde gezicht van Goud. De aanblik ontroerde hem. Hij keek tersluiks naar het nerveuze, verlegen gezicht van Hans en voelde sympathie, de sympathie die je voelt wanneer iemand afscheid neemt. In beslag genomen door die gevoelens, merkte hij pas dat het lied uit was toen de leden van het koor zich verspreidden en Balk een stap naar voren deed en, zich tot Hans richtend, het woord nam. Wat hij zei, ontging Maarten grotendeels. Hij dacht aan wat hij zelf zou moeten zeggen.

‘Hans!’ zei hij, hem aankijkend. ‘Toen ik erover nadacht wat ik in godsnaam op een ellendige dag als deze tegen je zou moeten zeggen,’ - Hans lachte zenuwachtig - ‘herinnerde ik me een gedicht van Vestdijk - en niet voor niets, zoals straks nog zal blijken. Ik ken het niet uit mijn hoofd, - ik ken geen enkel gedicht uit mijn hoofd, behalve dan het Wilhelmus. Ik heb het daarom opgezocht, maar ik ga het niet voorlezen, dat wordt te gek. Ik vat het samen. Het heet De dode zwanen.’ Hans lachte. ‘Ja, je lacht nu,’ zei Maarten lachend, ‘maar het is verdomd treurig.’ In de zaal werd nu ook gelachen. ‘Ik hoor dat er meer zijn die het kennen,’ zei Maarten droog. Het lachen werd nu luider. ‘Zoals je mag verwachten van zo veel neerlandici.’ Opnieuw vrolijkheid. Maarten wachtte even tot het stil werd, zich met moeite tot ernst dwingend. ‘Vestdijk beschrijft daarin een vijver met zwanen,’ hij keek Hans ernstig aan. ‘In die vijver bevindt zich een waterval en af en toe wordt een van die zwanen door die waterval gepakt en meegesleurd. In de tekst staat dan letterlijk,’ hij haalde een papiertje uit zijn zak: ‘Een witte speelbal spoedt zich heen, Die zijn gekrijs niet baten zal.’ Hans grinnikte, Maarten had moeite zijn lachen te houden. ‘Je hebt het al begrepen. Dit gedicht gaat over een collega van Vestdijk die met de vut ging, of in die tijd met pensioen. Die witte speelbal ben jij!’ Grote vrolijkheid. ‘En dat is tragisch,’ vervolgde hij toen het lachen wat bedaarde, ‘en ik heb me afgevraagd of we daar niets aan kunnen doen.’ Hij wachtte even. ‘En natuurlijk kunnen we daar iets aan doen! We moeten gewoon niet met de vut gaan, of met pensioen! Mensen horen hier, op het Bureau! Net zolang tot ze door hun collega's dood worden weggedragen! Dat heeft twee voordelen: het grootste is dat jij hier dan blijft. En ook groot is dat er dan geen nieuwe hoeft te komen, aan wie we weer moeten wennen.’ Het was nu doodstil geworden, behalve een zenuwachtig lachje van iemand die niet wist hoe ze reageren moest. ‘En nu wend ik mij tot Klaartje,’ zei Maarten, zich tot de vrouw van Hans wendend. ‘Wees blij dat het zo niet gaat en dat Hans eindelijk van dat verschrikkelijke Bureau verlost is. Je krijgt hem weer terug. Zorg dat je hem zo lang mogelijk houdt! Het ga jullie goed!’ Plotseling wist hij met zijn houding geen raad, gaf hun verward een hand en trok zich zo snel mogelijk onder applaus terug op de achterste rij, half verscholen achter Balk.

‘En dan is nu het woord aan de heer Lagerweij,’ zei Balk, ‘die het woord zal voeren namens de afdeling Volkstaal.’

Na Sjef Lagerweij, die verklapte dat hij Hans altijd als een vader had beschouwd, haalde Jaring nog herinneringen aan hun gezamenlijke vakanties op, waarna Hans bedankte voor de vriendelijke woorden en voor de geschenken. ‘En om van mijn kant ook iets te doen, heb ik ook een geschenk meegenomen,’ zei hij. ‘Misschien dat ik u dat mag overhandigen?’ Hij gaf de rol tekenpapier met een verlegen gezicht aan Balk. ‘Nee maar!’ zei Balk. ‘Moet ik dat openmaken?’

‘Ik heb namelijk gehoord dat er in verband met de bezuinigingen nog geen beslissing is genomen over mijn opvolging,’ zei Hans haastig. ‘En misschien dat dit een idee is. Het is een profielschets.’

‘Ik ben benieuwd!’ zei Balk, het lintje losknopend. Hij rolde de rol uit, keek verrast naar de afbeelding, begon toen hard te lachen en hield de tekening omhoog. ‘Een computer!’ riep hij schaterend. De tekening toonde de koffieruimte met tussen de koffiedrinkende ambtenaren een robot met in zijn borst een ingebouwde computer. Er ging een daverend applaus op. ‘En nu aan de drank!’ riep Balk, de tekening weer oprollend. Er ontstond een grote beroering en binnen enkele tellen verdrong zich een kleine menigte voor de tafel met drank. Op weg daarheen ontmoette Maarten Sien en Lien. ‘Kon dat nu al wel?’ vroeg Sien bezorgd.

‘Jawel hoor,’ zei hij geruststellend. Hij wendde zich tot Lien. ‘Hoe staat het met je artikel?’

‘Wel goed,’ zei ze benauwd.

‘Of niet zo goed?’

‘Nee, het gaat wel.’

‘Volgende week ben ik weer terug, dan zullen we eens zien.’ ‘Kan ik een glas sap voor je halen?’ vroeg Bart, die zich bij hen had gevoegd.

‘Dat kan ik zelf wel,’ zei Maarten lachend.

‘Nee, laat mij dat nou maar doen. Ga jij nou maar even zitten.’ ‘Wat fijn dat je er weer bij bent,’ zei Jetje Meier. Ze keek hem stralend aan.

‘Vind je dat fijn?’ vroeg hij verrast.

‘Ja natuurlijk! Dacht je dan van niet? Iedereen mist je!’

‘Je ziet er alleen nog belazerd uit,’ vond Flip de Fluiter. Hij lachte vrolijk.

‘Dat mag je niet zeggen!’ berispte Jetje hem. ‘Je moet hem juist een opsteker geven!’

‘Hier is een glas sap,’ zei Bart, hem een glas overhandigend. ‘Dag meneer Koning,’ zei Sparreboom. ‘Ik hoor dat u ziek geweest bent?’

‘Nogal.’

Sparreboom keek hem beschermend aan, zijn baard vooruit. ‘Maar nu bent u weer beter!’

‘Nu ben ik weer beter.’

‘Gelukkig.’ Hij hief zijn glas met sap op. ‘Het beste dan maar met u en dat u spoedig weer helemaal de oude mag worden.’ ‘Dank u.’

‘Ha, Maarten,’ zei Eef.

‘Dag Eef,’ zei Maarten. ‘Hoe is het bij jullie?’

‘Goed hoor,’ zei Eef geruststellend. ‘Wanneer zien we je weer terug?’

‘Volgende week.’

‘Je bent anders behoorlijk ziek geweest.’

‘Ja,’ gaf Maarten toe.

Ze stonden zwijgend bij elkaar, niet goed wetend wat ze tegen elkaar moesten zeggen. Aan de overkant, voor een van de ramen, zag Maarten Freek Matser staan, in gesprek met Mark Grosz. ‘Ik ga nog even naar Freek,’ zei hij. Hij stak de zaal over, tussen de mensen door. ‘Het is gelukt, hè?’ zei hij tegen Freek.

Freek keek hem enigszins laatdunkend aan. ‘Waarom zou het niet g-gelukt zijn?’

Maarten lachte. ‘Dat weet ik ook niet.’

‘Ik heb net je jaarverslag gelezen,’ zei Freek, hem strak aankijkend, ‘maar dat was wel even slikken. Die eerste zin bedoel ik.’

‘Over Ed,’ begreep Maarten.

‘D-dat kwam hard aan! Ik vroeg me z-zelfs af, of dat wel k-kan.’

‘Dat heb ik me ook afgevraagd,’ zei Mark.

‘Ik vind dat de beste manier om iemand recht te doen,’ zei Maarten. ‘Ik vind dat je dat niet moet verzwijgen.’

Bart voegde zich bij hen. ‘Sommige mensen moeten tegen zichzelf beschermd worden,’ zei hij ernstig. ‘Als ik jou was, zou ik nu weggaan.’

Geleidelijk werd het leger in de collegezaal. Goud en Panday begonnen het glaswerk bijeen te brengen. In de gang klonken de stemmen van vertrekkende mensen. Maarten klom heimelijk de trap op naar zijn kamer. Nu hij zo lang was weggeweest, voelde hij zich vervreemd, alsof het zijn kamer niet meer was. Hij zette zich achter zijn bureau en keek wat daar lag opgestapeld, stak het stuk van Rie in zijn tas, schoof er nog wat stukken bij voor zijn lezing op het congres van de historici en nam de post door. Terwijl hij daarmee bezig was, kwam Bart binnen. ‘Ik vind het echt onverantwoordelijk wat je daar nu zit te doen!’ zei hij ontstemd.

‘Ik weet het,’ zei Maarten schuldig. ‘Ik ga nu echt naar huis.’ Hij voegde snel nog wat stukken toe en stond op. ‘Het is beter dat ik straks niet de volle laag krijg.’

‘En toch zou ik het niet doen!’

‘Jij zou het ook doen,’ hij liep naar de deur. ‘Tot volgende week. De groeten aan Marion.’

In het gebouw was het stil geworden. Hij daalde de trappen af, wilde gewoontegetrouw zijn bordje uitschuiven, bedacht dat hij het niet had ingeschoven en ging ongezien de deur uit. Buiten was het grauw. Er woei een gure wind. In zijn hoofd was het licht, een lichte duizeligheid, en zijn benen waren slap, maar niet onaangenaam. Hij kocht de krant, voor het eerst na zeven weken, en liep langzaam de Voorburgwal af, naar huis.

*

‘Je bent er dus weer,’ zei Ad, de kamer inkomend.

‘Als je even wacht dan krijg je de tekst van mijn lezing,’ zei Maarten zonder het tikken te onderbreken. ‘Ik ben bezig met de toelichting.’ Hij tikte als een bezetene, joeg met kracht de laatste punt in het papier, draaide het rondzendbriefje met één beweging uit zijn machine, streepte zijn initialen door, schreef ze onder een driftige streep onder aan de rij erbij, hechtte het briefje met een paperclip aan een bundel papieren die op zijn schrijfblad klaarlag en stond op, in de haast de artikelen van Frits en Rie en de uitnodiging voor het voedingscongres nog meenemend uit zijn uitbakje. ‘Asjeblieft,’ - hij overhandigde zijn lezing met een ingehouden lachje.

Ad nam haar aan. ‘Het is zeker weer goed,’ zei hij schamper. ‘Dat hoor ik straks van jullie.’

Ad grijnsde.

‘Iets anders is het artikel van Rie,’ hij trok een stoel onder de tafel uit en ging zitten. ‘Ik heb dat gelezen en er ontbreekt nogal wat aan,’ hij legde de andere papieren naast zich.

Ad keek hem aan zonder te reageren.

‘Vond jij niet?’

‘Ik geloof dat ze er ontzettend haar best op heeft gedaan,’ zei Ad ontwijkend.

‘Ja,’ hij bladerde in de papieren, ‘maar ze geeft geen enkele verklaring, het wemelt bovendien van de tabellen en grafieken die niets zeggen, en die lijst van meest gelezen boeken slaat nergens op, dat is ons vak niet, dat is iets voor neerlandici.’

‘En als er nou geen verklaring is?’

‘Natuurlijk is er een verklaring, en anders ga je net zolang door tot je er een hebt.’

Ad zweeg.

‘Maar bij haar heb ik de indruk dat ze dat niet wil, of dat ze het niet kan.’

‘Ik denk dat ze het niet kan.’

Maarten bladerde wat in het artikel. Hij keek op. ‘Wat doen we?’

‘Ik geloof niet dat je haar moet vragen om het nog eens over te maken.’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Nee, maar dan moet ze het wel inkorten. In ieder geval een aantal van die tabellen en die lijst van meest gelezen boeken eruit.’

Ad gaf daar geen antwoord op.

‘Ik zal er maar eens met haar over praten,’ hij stond op en pakte de papieren van tafel. ‘Ik ga eerst maar eens naar Frits.’ Hij opende de tussendeur en ging de bezoekerskamer in. ‘Dag Tjitske, dag Gert.’

sGert en Tjitske keken op van hun werk. ‘Hé warempel, je bent er weer,’ zei Gert verheugd. Tjitske glimlachte wat.

‘Ik ben er weer.’ Hij boog zich naar Wampie die naast Tjitske op zijn kleedje lag. ‘Dag Wampie. Ik vergat je.’

De hond keek hem wantrouwend aan.

‘Hij is je vergeten,’ zei Tjitske lachend.

‘Dan zal hij weer aan me moeten wennen.’ Hij liep door naar de andere kant, waar Frits met zijn rug naar hem toe aan zijn bureau zat. ‘Dag Frits.’

‘Hallo,’ zei Frits, omkijkend.

Maarten pakte een stoel en zette zich naast hem. ‘Ik vind het verdomd goed,’ hij legde het artikel van Frits op diens bureau. ‘Het geeft een goed beeld van de veranderingen in de materiële cultuur van de verschillende groepen, en van de economische achtergronden.’

‘Ja,’ zei Frits, alsof hij niet anders verwacht had.

‘Het enige wat ik nog mis, maar dat is niet voor dit artikel maar voor een volgend, is de link met de mentaliteitsgeschiedenis.’

‘Ik geloof niet dat Güntermann daar veel in zag.’

‘Nee, dat is niks voor Güntermann, maar ik denk dat wij ons op dat punt kunnen profileren en ik vind bovendien, en dat is nog veel belangrijker, dat we daarmee weer aansluiting krijgen met de traditie in ons vak. We zijn geen sociaal-economische historici, we zijn cultuurhistorici, maar dan cultuurhistorici die zich ervan bewust zijn dat de grondslag van de cultuur de sociaal-economische situatie is.’ Al pratend werd hij als altijd steeds geestdriftiger, alsof hij met zijn woorden geweldige vergezichten ontsloot. Hij keek naar Frits uit een behoefte hem in zijn enthousiasme mee te slepen. Frits keek wat slaperig voor zich, zonder te reageren, ogenschijnlijk bezig met het verwerken van deze tirade.

‘Twee voorbeelden,’ zei Maarten met nadruk. ‘Uit je artikel blijkt dat in het begin van de achttiende eeuw het oorijzer verdwijnt, maar dat de boeren het na het midden van de eeuw, als het hun beter gaat, weer aanschaffen. In hoeverre was dat om zich tegen de burgerij af te zetten en een eigen identiteit te benadrukken? Waren ze er trots op boer te zijn? Dat interesseert ons! Dat is ons vak! Tweede voorbeeld. Even verder, of even eerder, schrijf je dat in de loop van de achttiende eeuw het aantal religieuze voorwerpen in huis terugloopt. Houdt dat verband met de Verlichting? Hoe zit dat in de negentiende eeuw, in de tijd van de Romantiek? Komen ze dan weer terug? Dat zou wijzen op een verandering in mentaliteit! Het zou echt meesterlijk zijn als je zou kunnen aantonen dat dergelijke stromingen hun weerslag hebben in de materiële cultuur!’ Hij zweeg abrupt, met moeite de vaart van zijn ideeën een halt toeroepend.

Op het gezicht van Frits was iets van interesse verschenen, alsof hij wakker werd. ‘Ja, dat zou mooi zijn,’ zei hij.

‘Kijk daar eens naar!’ zei Maarten, opstaand. ‘Bij je artikel vind je nog wat aantekeningen en opmerkingen. Kijk daar ook nog even naar, maar voor de rest kan het wat mij betreft naar Erik Zandgrond.’ Hij wendde zich af, nog in de ban van zijn geestdrift en liep de kamer uit. Op de gang dwong hij zichzelf weer tot kalmte, zijn neiging zich om zulke onbenullige problemen op te winden vervloekend. Ingehouden ging hij de kamer van Rie binnen. Freek zat achter zijn bureau, achter zijn fiches en fotokopieën. ‘Dag Freek.’ Hij keek naar de plaats waar het bureau van Rie stond, achter de boekenkast. ‘Is Rie hier, of zit ze boven?’

‘Ze is hier,’ zei Freek, ‘als je Rie Veld bedoelt tenminste.’

‘Is er nog een Rie?’ - hij liep door zonder het antwoord af te wachten en keek om de hoek van de boekenkast. Rie zat rechtop, haar hoofd half in zijn richting gewend. ‘Rie!’

‘Dag.’ Het klonk ironisch.

‘Heb je even tijd?’ - hij pakte een stoel en ging naast haar zitten. ‘Je artikel!’ - hij legde het op haar bureau.

Ze keek ernaar, star, zonder iets te zeggen.

Hij aarzelde, zoekend naar de juiste woorden. ‘Ik heb een aantal details, die staan hier op deze blaadjes,’ hij haalde twee betikte blaadjes onder het artikel weg en legde ze erbovenop. ‘Die moet je maar eens bekijken.’ Ze keek er verstard naar. ‘Maar ik heb ook nog twee zaken van meer principieel belang en daar wilde ik even over praten.’

Ze reageerde daar niet op.

‘De eerste is,’ hij praatte langzaam, met nadruk, alsof hij zo het wantrouwen en de onwil die hij voelde kon doorbreken, ‘dat ik het jammer vind dat je je beperkt tot een beschrijving. Je komt nergens met een verklaring.’

‘Die is er ook niet,’ zei ze schor.

‘Daar ben ik niet van overtuigd. Maar als hij er niet is, dan is de helft van je tabellen overbodig. Ik heb aangegeven welke. Een tabel of een grafiek heeft alleen zin als hij de sleutel geeft tot een verklaring. Als hij dat niet doet, dan is het ballast, waar de lezer geen kant mee op kan.’

Ze reageerde daar niet op.

‘En de tweede is die lijst van meest gelezen boeken. In de eerste plaats is dat ons vak niet’...

‘Ik vond het leuk,’ viel ze hem in de rede.

‘Je kunt het wel leuk vinden, maar je geeft de lezer op die manier een totaal verkeerd beeld van ons vak. Wij houden ons bezig met de verschillen tussen groepen en de veranderingen in de tijd - jij gooit hier alles uit de hele negentiende eeuw in een grote doos en berekent het gemiddelde. Dat is ons vak niet!’

Ze haalde haar schouders op. ‘Als niemand je ook vertelt wat het vak wel is...’

Hij zweeg, machteloos.

‘Bovendien heb ik het Ad laten lezen, en die vond het wel goed.’

Dat verraste hem. Hij keek haar onderzoekend aan. ‘Zijn er nog meer mensen die het gelezen hebben?’

‘Dat weet ik niet,’ zei ze onwillig.

‘Laat het dan eerst de afdeling rondgaan, dan praten we er daarna met zijn allen over.’

‘Moet iedereen daar dan bij zijn?’ vroeg ze met een duidelijke afkeer.

‘Iedereen die erbij wil zijn.’ Hij stond op. ‘Goed?’

Ze haalde haar schouders op.

‘Goed dus.’ Hij bedwong zijn ergernis. ‘En zet er dan een rooie punt op, want het heeft haast.’ Hij wendde zich af en ging langs Freek de kamer weer uit, de gang over, de kamer van Sien in. Sien zat ingespannen te werken. ‘Sien!’

Ze keek op. ‘Ben je er weer?’ Ze keek hem onderzoekend aan.

‘Was dat nu al wel verstandig?’

‘Heel verstandig,’ hij glimlachte en trok een stoel naar haar bureau toe. ‘Hoe langer je wegblijft, hoe groter de berg als je terugkomt.’

‘Maar als je weer instort, ben je nog veel verder weg.’

‘Ik stort niet in.’ Hij gaf haar de brief. ‘Ik heb een uitnodiging gehad van Güntermann voor een voedingscongres in oktober in Hongarije.’ Terwijl ze de brief las, keek hij toe. Ze keek op, een beetje angstig. ‘Ik vind eigenlijk dat jij daar naartoe moet.’

‘Ik?’ vroeg ze verschrikt.

Hij glimlachte. ‘Het is jouw specialisme.’

‘Maar jij bent toch bezig met het brood?’

‘Ik ben wel bezig met het brood, maar ik vind dat jullie zo langzamerhand ook eens naar buiten moeten treden, anders word je nooit zelfstandig.’

Ze was wit weggetrokken. ‘Maar dat kan ik helemaal niet.’

‘Dat kan je best. Bovendien hoef je niet te spreken, je hoeft er alleen maar te zijn.’

Ze keek hem verslagen aan. ‘En als ik nou weiger?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Dat kun je niet weigeren. Het is een deel van je taak.’ De wanhoop was op haar gezicht te lezen. Hij had met haar te doen. ‘Ik wil de eerste keer ook wel met je meegaan, dat ik je aan iedereen voorstel?’

‘Nee, dat wil ik helemaal niet,’ zei ze afwerend. ‘Dan ga ik liever alleen.’

Haar reactie verraste hem, zo erg leek zijn gezelschap hem nu ook weer niet, maar ze amuseerde hem ook. ‘Denk er nog maar eens over.’ Hij stond op. ‘Het heeft geen haast. Ik hoef niet meteen te antwoorden.’ Hij zette zijn stoel terug, bleef nog even bij de tussendeur staan, afwachtend, maar toen ze niet meer reageerde wendde hij zich af en liep het gangetje door, langs de lichtschacht, naar de kaartsysteemkamer. Joop en Lien zaten op hun plaats. Bij het bureau van Lien bleef hij staan. Ze keek bedrukt op. ‘Je artikel!’ zei hij glimlachend.

Ze schudde haar hoofd. ‘Kan ik me niet terugtrekken?’

‘Nee, dat kan niet.’ Hij keek naar de papieren op haar bureau.

‘Is dat het?’

‘Ja,’ zei ze gedeprimeerd, ‘maar het is niks.’

Hij nam een stoel en ging naast haar zitten. ‘Mag ik het eens zien?’ - hij strekte zijn hand uit.

Ze gafhem aarzelend een vijftal velletjes. Hij trok de onderste la van haar bureau uit, zette zijn voeten daarop, leunde achteruit en las aandachtig wat ze geschreven had. ‘En waarom is dat niet goed?’ vroeg hij, toen hij klaar was. Hij keek haar aan.

‘Omdat er niks uitkomt.’

‘Nee, maar dat ligt aan de bron. In de bron wordt geen onderscheid gemaakt tussen beschilderde en geverfde meubelen.’

‘Maar wat heb je er dan aan?’

‘Niks. Behalve dat je nu weet dat je dit soort onderzoek niet kunt doen.’

‘Maar dan kan ik me toch beter terugtrekken?’

Hij keek haar glimlachend aan. ‘Een negatief resultaat is toch ook een resultaat? Als je dat niet zou publiceren, doet een ander het straks weer over. Bovendien vind ik dat je het heel nauwgezet hebt aangepakt.’ Hij stond op. ‘Stuur het maar rond. Wat mij betreft kan het zo gepubliceerd worden.’

Ze keek hem ongelovig aan.

‘Heus! Ik meen het.’

‘Maar dan moet ik het toch nog een keer herschrijven.’

‘O ja!’ riep Joop. ‘Lien moet het weer herschrijven! Wat had je anders gedacht?’

‘Lees het nog maar eens door met die gedachte in je hoofd,’ zei hij, ‘maar doe er niet te veel meer aan. In grote lijnen is het zo goed.’ Hij wendde zich af en ging de deur door naar zijn kamer. ‘Dag Bart,’ zei hij. Hij sloot de deur achter zich.

‘Dag Maarten,’ zei Bart.

Hij wendde zich tot Ad. ‘Jij had al tegen Rie gezegd dat je haar artikel goed vindt?’

‘Ja, mag dat niet?’ vroeg Ad met een agressief lachje.

‘Dat mag wel, alleen had ik het dan wel graag geweten. Ik heb nu gezegd dat we er met zijn allen over zullen praten.’ Hij zette zich achter zijn bureau.

‘Je gaat er wel weer hard tegenaan, hè?’ zei Bart bezorgd, over de boekenkast kijkend.

‘Als een dolleman!’ antwoordde Maarten ironisch.

*

‘Zal ik het maar op je bureau leggen?’ vroeg Joop.

‘Wat is dat?’ vroeg Maarten, zich naar haar omdraaiend. - Hij zat aan het hoofd van de vergadertafel, wachtend op de anderen. De deur naar de gang stond open.

‘Je lezing.’

Hij strekte zijn hand uit. ‘Geef maar.’ Terwijl ze de kaartsysteemkamer inging, keek hij naar de reacties op het rondzendbriefje. Achter alle initialen stond een kruisje, behalve achter die van Ad, daar stond acc., en achter die van Joop stond: wie wie dit lees lees is gek. Hij trok glimlachend zijn wenkbrauwen op, legde de lezing op haar kop naast het artikel van Rie en keek naar de deur. Frits en Freek kwamen de kamer in, ieder met een kop koffie, Freek met een mapje onder zijn arm. ‘Ga zitten,’ zei Maarten. ‘Doe of je thuis bent.’

‘Dat zal ik nu maar liever niet doen,’ zei Freek verontwaardigd, licht stotterend.

‘Dat zei Beerta een keer,’ verduidelijkte Maarten. ‘Toen ik op een stoel ging staan om een boek uit de boekenkast te halen. Of eigenlijk zei hij: Doe je dat thuis ook?’

‘En dat deed je thuis ook,’ begreep Frits.

‘Juist!’

Mark kwam nu ook de kamer in, onmiddellijk gevolgd door Rie en Ad. Ad sloot de deur. Ze zetten zich aan de tafel.

‘Het artikel van Rie dus,’ zei Maarten toen iedereen zat. ‘De anderen hadden geen behoefte om daarbij te zijn. We moeten het dus met zijn vijven doen.’ Hij keek snel rond.

‘Met zijn zessen bedoel je,’ zei Freek.

‘Zie je, ik vergeet mezelf. Dat is het.’

‘In ieder geval doe je alsof’ zei Freek boosaardig.

Mark gnuifde.

Maarten negeerde de opmerking. ‘Ik wou eigenlijk beginnen met het oordeel van ieder van jullie afzonderlijk. Daarna praten we over de bezwaren en als het kan nemen we dan ook een besluit, want door mijn ziekte is het allemaal wat vertraagd. Freek!’

‘Over de inhoud heb ik geen oordeel,’ weerde Freek af.

‘Waarom niet?’

‘O-omdat het mijn vak niet is!’

‘Maar je kunt toch ook wel een oordeel hebben als intellectueel, of als leek?’

‘Asjeblieft niet!’

‘Goed. Wat kun je er dan wel over zeggen?’

Freek perste zijn lippen op elkaar, kracht verzamelend voor de uitstoot van zijn woorden. ‘Ik vind dat er wel erg veel tabellen en grafieken in staan. Dat schept een technisch probleem.’

‘Maar vind je ze wel functioneel?’

‘D-dat weet ik niet.’

‘Dat weet je niet!’

‘Ik heb net gezegd dat ik niet op de inhoud kan ingaan.’

‘En hoeveel zouden er geschrapt moeten worden om het geen technisch probleem te doen zijn?’ vroeg Maarten ironisch.

‘Ik zeg niet dat er iets geschrapt moet worden! Dat moeten jullie maar beslissen!’

‘Maar hoeveel grafieken en tabellen verdraagt zo'n tekst dan wel?’

‘Dat weet ik niet. Daar zijn geen maatstaven voor.’

;Tja.’

‘In ieder geval minder!’

‘Goed. Frits!’

‘Ja,’ zei Frits, hij wendde zich tot Rie. ‘Waarom heb je bij die boeken de Bijbel eigenlijk weggelaten?’

‘Iedereen heeft toch een Bijbel?’ Haar toon was laatdunkend. Ze vond het kennelijk een stomme opmerking.

‘Dat weet ik niet. Dat zou ik nou juist wel willen weten.’

‘En als hij niet vermeld wordt dan zegt dat nog niks.’

‘Maar dat geldt toch voor alle boeken?’

Ze haalde haar schouders op. ‘Ik vond het niet interessant.’

‘Het lijkt me nou juist heel interessant.’

‘Dan moet je het zelf maar uitzoeken.’

Frits reageerde daar niet op. Hij keek naar Maarten.

‘Was dat het?’

‘Ja.’

Maarten keek naar Ad. ‘Ad!’

‘Ik vond het niet zo slecht,’ zei Ad bedachtzaam.

‘Je had ook geen kritiek op onderdelen?’

Ad schudde zijn hoofd. ‘Neu. Misschien dat er wat van die tabellen weg kunnen.’

Maarten keek hem onderzoekend aan.

Ad glimlachte, een agressief lachje.

‘En Mark?’ - hij wendde zich tot Mark.

‘Zo in details heb ik het niet bekeken, maar ik vond het wel een aardig artikel.’

Maarten knikte. Hij keek naar de papieren voor zich, zoekend naar de juiste aanpak. ‘Ik heb zelf twee bezwaren,’ zei hij langzaam, ‘of eigenlijk drie. Ik vind dat je een artikel niet zo mag overladen met tabellen als je daar verder niets mee doet. Er zijn meer tabellen dan tekst. Een tabel moet iets ondersteunen. Als hij dat niet doet, moet hij weg. Dat is schijnexactheid, waar we de lezers mee afschrikken. Dat is één. Het tweede bezwaar is die lijst met boektitels die in de boedels zijn aangetroffen. Zo'n lijst zegt niets over de verschillen tussen groepen en niets over cultuurveranderingen. Hij is veel te globaal. Zoiets interesseert ons niet.’

‘D-dat is nou het enige wat ik nog begreep,’ viel Freek hem in de rede. Hij stotterde van opwinding. ‘Ik vond dat heel interessant!’

‘Ik vond dat ook wel interessant,’ viel Ad hem bij.

‘Wat is er dan interessant aan?’ vroeg Maarten, van de een naar de ander kijkend.

‘Dat ik denk dat heel veel neerlandici daar ontzettend blij mee zullen zijn,’ zei Freek verontwaardigd.

‘Maar wij zijn geen neerlandici.’

‘Dat ben je natuurlijk wel,’ hij keek Maarten met grote ogen aan, ‘al verloochen je dat!’

‘Wíj zijn geen neerlandici!’ herhaalde Maarten. ‘Wij zijn cultuurhistorici.’

‘Dat zal dan wel de reden zijn dat ik er niets meer van begrijp,’ zei Freek agressief.

‘Maar het is toch ook wel aardig als we er op die manier wat neerlandici als abonnee bij krijgen?’ merkte Mark op.

‘Niet als dat ten koste gaat van de duidelijkheid. De lezers moeten weten waar het ons om gaat, anders worden we een grabbelton.’

‘En wat is je derde bezwaar?’ vroeg Freek.

‘Mijn derde bezwaar is dat Rie niets verklaart. Ze probeert wel verklaringen, maar vervolgens verwerpt ze ze weer, zodat het blijft bij een inventarisatie.’

‘Dat is omdat er geen verklaring is!’ wierp Rie tegen.

‘Dat betwijfel ik dus.’

‘Maar je kunt toch niet van Rie eisen dat ze een verklaring geeft?’ zei Freek verontwaardigd.

‘Ik eis het niet. Ik betreur het.’

‘Nee, dan is het wat anders,’ bond Freek in.

‘Maar nog even over die tabellen,’ zei Mark. Hij keek naar Rie. ‘Zou je daar niet een paar van kunnen schrappen?’

‘Ik zou niet weten welke.’

‘Misschien dat daar nog eens naar gekeken zou kunnen worden?’

‘Ik heb daar al naar gekeken,’ zei Maarten. ‘Ik heb aangegeven welke naar mijn mening geschrapt kunnen worden.’

‘Laat iemand anders daar dan ook nog eens naar kijken.’

‘Wil jij dat doen?’

‘Tot het congres heb ik geen tijd. En daarna heb ik een paar weken nodig om achterstanden weg te werken.’

Maarten keek van Freek naar Ad. ‘Als Freek en Ad nu nog eens samen met Rie naar de tabellen kijken die ik geschrapt wil hebben en mij eventueel de argumenten leveren waarom dat niet kan?’

Ad knikte. ‘Dat wil ik wel doen.’

Maarten keek naar Freek.

‘Niet als dat betekent dat ik me ook met de inhoud moet bezighouden.’

‘Hoe je dat doet, kan me niet schelen.’

‘Dan wil ik het wel doen,’ zei Freek met tegenzin.

‘En dan die boekenlijst. Ik ben er beslist tegen dat die zo gepubliceerd wordt! Dat zijn tien of vijftien bladzijden! Dat kan niet! Het enige compromis dat ik accepteer is dat je als bijlage - als bijlage! - een lijst opneemt van de boeken die meer dan tien keer voorkomen, en eventueel verwijst naar het Bureau voor de mensen die de rest willen zien...’ hij onderbrak zichzelf en keek naar Rie. Rie huilde. ‘Waarom huil je?’ vroeg hij, niet onvriendelijk.

‘Begrijp je dat niet?’ viel ze uit. Ze stond met een ruk op. ‘Nou, dat vind ik dan wel verdomd stom! Ik wist niet dat je zo stom was!’ Ze wendde zich af en liep huilend de kamer uit, de deur hard achter zich dichttrekkend.

Er viel een stilte.

‘Begrijpt iemand dit?’ vroeg Maarten, de kring rondkijkend.

‘Je mag met Rie wel wat oppassen,’ zei Freek. ‘Ze is erg gevoelig voor kritiek.’

Maarten reageerde daar niet op.

Frits stond op. ‘Dan kunnen we zeker wel weer aan ons werk gaan?’

‘Het heeft geen zin om bij elkaar te blijven zitten,’ gaf Maarten toe.

Mark en Freek stonden ook op. Ze verlieten de kamer. Ad stak over naar zijn bureau.

‘God weet hoe ik de pest heb aan deze discussies,’ zei Maarten humeurig, als enige aan de tafel achterblijvend.

‘Je hoeft ze niet te houden.’

‘Hoe moet ik het dan doen?’

‘Gewoon beslissen dat het zo moet.’

‘Als niemand het met je eens is, bedoel je,’ zei Maarten bitter.

Hij stond ook op en pakte zijn papieren bij elkaar. ‘Geen hond hier die zich verantwoordelijk voelt voor de kwaliteit van het tijdschrift.’

‘We zijn niet allemaal zo goed als jij.’

‘Ach, daar gaat het niet om,’ hij legde de papieren op zijn bureau en haalde zijn stoel. ‘Het gaat erom dat je met zijn allen een product maakt dat goed is,’ hij keek verstoord naar Ad, de stoel in zijn handen. ‘Dat is het belang van iedereen! Ook van Rie! Dat heeft met goed en niet goed niets te maken!’ Hij wachtte of er antwoord kwam, maar Ad was tussen zijn papieren aan het rommelen. ‘Geen bal!’ zei hij nog, zich afwendend.

*

Achter het matglas in de voordeur was het donker. Nicolien was al naar bed. Hij deed het licht in de gang op, hing zijn jas aan de kapstok en liep door naar de kamer. De drie katten waren in diepe slaap, Dorus op de divan, Jozefien en Goofie in hun manden. Hij maakte zijn müsli en ging vanaf de gang de douchecel in. Nicolien werd wakker toen hij het licht aantrok en de halfdonkere slaapkamer binnenging. ‘Je maakt me wakker,’ zei ze slaperig.

‘Slaap maar weer door,’ zei hij gedempt. Hij leegde de inhoud van zijn zakken op de ronde tafel en trok zijn pak uit.

‘Waarom ben je zo laat?’ vroeg ze.

‘Er was achteraf nog een diner. Dat wist ik niet.’

‘Hoe laat is het dan?’

‘Kwart over elf.’

Ze dommelde weer in.

Hij bracht zijn pak naar de kast, deed ook daar het licht op en hing het op een hanger, knipte het licht weer uit en ging de douchecel in om zijn tanden te poetsen.

‘Hoe was het?’ vroeg ze toen hij de douchecel weer uitkwam en zich verder uitkleedde.

‘Het was een succes. Ik ben een groot wetenschapsman.’

‘Nee!’ - ze kwam overeind, meteen klaarwakker. ‘Dat meen je niet!’

‘Het was een grapje.’

‘Dus het was geen succes?’

‘Het was wel een succes.’

‘Dus je bent wel een groot wetenschapsman!’

‘Daar hoef je toch geen groot wetenschapsman voor te zijn?’ - hij deed het licht in de douchecel uit en kroop in bed.

‘Nou mag je nooit meer zeggen dat je het niet kan!’ zei ze kwaad, rechtop in het donker naast hem. ‘Je bent gewoon een groot wetenschapsman! Geef dat nou maar toe! Je bent helemaal niet onmaatschappelijk! Waarom geef je dat niet gewoon toe?’

‘Ga nou asjeblieft slapen. Ik ben bek af. Ik heb helemaal geen zin in discussie.’

‘Geef het dan toe! Geef dan toe dat je een groot wetenschapsman bent!’

‘Doe niet zo gek asjeblieft!’

‘Verschrikkelijk, om zo'n man te hebben,’ zei ze half huilend. ‘Afschuwelijk! Wie had dat ooit gedacht, dat ik zo'n man zou hebben! Een groot wetenschapsman! Zo'n man wil ik niet!’

Hij zweeg.

‘Hoor je me?’

‘Ik hoor je,’ zei hij onwillig.

‘Waarom zeg je dan niets?’

‘Wat moet ik daar nou op zeggen?’

‘Dat je wel een groot wetenschapsman bent en dat dat verdomd lullig is!’

‘Ach wat.’

‘Ben je dan geen groot wetenschapsman soms?’

‘Natuurlijk ben ik geen groot wetenschapsman!’ viel hij uit.

‘Om een groot wetenschapsman te zijn, moet je sociaal zijn! Relaties onderhouden! Overal vriendjes hebben! Dat kan ik helemaal niet! Sociaal ben ik waardeloos!’

‘Ja, dat moest er nog bij komen!’ zei ze driftig. ‘Dat je ook nog sociaal was! Stel je voor! Een groot wetenschapsman en dan nog sociaal ook! Dan zou het helemaal niet om uit te houden zijn! Niet sociaal! Hear, hear! Dat is toch alleen maar het bewijs dat je echt een groot wetenschapsman bent? Grote wetenschapsmannen hoeven helemaal niet sociaal te zijn! Die zijn het ook wel zonder dat ze sociaal zijn!’

‘Houd nou in godsnaam op en laat me slapen! Ik ben moe en ik heb hoofdpijn!’

‘Als je dan maar nooit meer zegt dat je niets kan! Je kunt alles! Hoor je me?’

‘Ja, ik hoor je. Je hoeft niet zo te schreeuwen.’

‘Alles kun je! En ik kan niks!’

‘Nee, ik kan alles, en jij kunt niks.’

‘Als je dat dan maar weet!’

‘Ik weet het.’

‘En dat je ook nooit meer zegt dat je onmaatschappelijk bent, want dat verdraag ik niet!’

‘Nee, het is goed.’

Ze kroop terug onder de dekens. ‘Een groot wetenschapsman!’ zei ze verontwaardigd. ‘Wie had dat ooit kunnen denken. Dat hadden ze vroeger eens tegen je moeten zeggen.’

‘Dan had ik me rot gelachen,’ gaf hij toe.

‘Dan had je je rot gelachen? Dan had je ze op hun gezicht geslagen!’

‘Dat weet ik niet.’

‘Nou, ik weet het wel! En anders was ik niet met je getrouwd!’

Hij zweeg.

‘Een groot wetenschapsman!’ zei ze nog.

*

‘Je ziet er verschrikkelijk uit,’ zei Sien. Ze ging naast Joop aan de vergadertafel zitten. Gert en Frits kwamen de tussendeur door. ‘Als ik jou was, zou ik naar huis gaan. We hebben er niets aan als je weer ziek wordt.’

Maarten lachte. ‘Om kwart over vijf ga ik naar huis.’

‘En dat hoestje is ook nog altijd niet over,’ zei Joop.

‘Dat gaat niet meer over.’ Hij keek naar Jaring, die met Freek en Richard uit de gang kwam. Lien kwam uit de kaartsysteemkamer, Rie en Mark kwamen achter Freek binnen. Tjitske sloot de deur van de bezoekerskamer en ging naast Ad aan het eind van de tafel zitten. ‘Zijn we er allemaal?’ Hij moest zijn stem verheffen om boven het gepraat uit te komen.

‘Eef en Joost zijn er nog niet,’ zei Jaring, die naast hem plaats had genomen.

‘Is er iemand die Eef en Joost even wil waarschuwen?’ vroeg Maarten met luide stem.

‘We zijn er al,’ zei Eef vanuit de gang binnenkomend. Joost sloot de deur achter hen.

‘Dan zijn we er,’ zei Maarten tevreden.

Het werd langzaam stil.

‘Op voorstel van Sien...’ hij wachtte even tot het helemaal stil was. ‘Op voorstel van Sien zullen deze vergaderingen voortaan worden genotuleerd. Voor Bart is dat aanleiding geweest om ze niet meer bij te wonen. Hij is principieel tegen het maken van notulen, omdat die altijd iemands woorden verkeerd weergeven.’

‘Echt Bart,’ zei Mark gnuivend.

‘Zijn er meer mensen die er zo over denken?’ vervolgde Maarten. ‘Ik bedoel, zoals Bart?’ - hij keek de tafel rond. ‘Niemand? Dan is dat voorstel aangenomen.’

Gert stak zijn hand op. ‘Is het nou al bekend of Bart weggaat?’

‘Nee, daar is nog niets over bekend.’

‘Het wordt wel allemaal steeds professioneler,’ merkte Tjitske schamper op.

‘Het wordt steeds professioneler,’ beaamde Maarten. ‘En niet tot mijn vreugde,’ voegde hij er binnensmonds aan toe. Hij keek de tafel rond. ‘Is er een vrijwilliger voor de notulen, of moet ik iemand aanwijzen?’

‘Dat wil ik wel doen,’ zei Rie onverschillig.

Dat verraste hem. ‘Graag,’ hij knikte. ‘Heb je papier?’

‘Ik heb er al op gerekend.’ Ze tilde met een uitdagend lachje een blocnote op.

‘Prachtig!’ Uit zijn ritme gebracht door deze onverwachte bereidwilligheid keek hij op het papiertje met de punten die hij ter sprake wilde brengen. ‘Ik heb vier onderwerpen: De nieuwe vragenlijst en het artikel in het Mededelingenblad. Het bezoek van Wim Bosman en zijn nieuwe baas en de vragen die wij bij die gelegenheid moeten stellen. Een voorstel van mij om Frits, Rie en Lien hun artikelen in de komende Redactieraadvergadering te laten toelichten. En een voorstel, ook van mij, om twee nieuwe artikelenreeksen in het Bulletin te beginnen.’ Hij keek op. ‘Iemand die daar nog iets aan wil toevoegen?’

‘Ik wil een vraag stellen over de nieuwe Institutendag,’ zei Sien.

‘De nieuwe Institutendag,’ hij noteerde het.

‘En de positie van Freek in de Redactieraad nu hij weer in dienst is,’ merkte Ad op.

‘Had je mij dat niet beter zelf kunnen laten vragen?’ vroeg Freek, zich wat naar voren buigend.

‘Kan ook,’ zei Ad met een besmuikt lachje.

‘En ik wil een voorstel doen over popularisatie,’ zei Rie schor. ‘En Rie over popularisatie,’ herhaalde Maarten, de voorstellen noterend. ‘Nog iemand iets?’

Niemand zei iets.

‘Niemand! Dan begin ik met punt één: De nieuwe vragenlijst en het artikel in de Mededelingen. Ik denk erover om een vragenlijst te maken over de indeling en inrichting van het woonhuis omstreeks 1920 - verder terug komen we niet - als aanvulling op de gegevens uit de boedelbeschrijvingen, die tot ongeveer 1900 lopen, en ik zal daarover dan tegelijk een artikel schrijven in het Mededelingenblad om de correspondenten duidelijk te maken wat de bedoeling is.’

‘En wie moet dat dan bewerken?’ vroeg Sien sceptisch.

‘Ik.’

‘Maar jij bent toch met het brood bezig?’

‘Dat is nu afgesloten.’

‘Ik dacht dat je daarmee door zou gaan.’

‘Misschien ga ik daar nog wel eens mee door,’ zei Maarten ongeduldig, ‘maar ik wil nu eerst ervaring opdoen met de boedelbeschrijvingen. Dat is een nieuwe bron. Ik wil weten wat daarvan de mogelijkheden zijn. Mijn bedoeling is om te onderzoeken, op grond van die boedelbeschrijvingen en van die vragenlijst, hoe de scheiding tussen wonen, eten, slapen, koken en werken zich in de loop van de eeuwen voltrokken heeft.’

‘Nou, ik weet niet of dat nou wel ons vak is,’ zei ze kritisch.

‘Dat is ons vak!’ zei hij met grote stelligheid, ‘maar ik kom nog met een voorstel, dan kun je met je bezwaren komen. En een vragenlijst moeten we toch maken. Of heeft iemand een ander voorstel?’ Hij keek de tafel rond.

‘Het lijkt me heel goed,’ zei Frits.

‘Niemand? Dan kom ik aan punt twee: Het bezoek van Wim Bosman en de nieuwe directeur van de afdeling Geesteswetenschappen van het Departement. Balk wil dat gesprek structureren en heeft me gevraagd om punten te verzamelen. Wat moeten we vragen? Wie?’ Hij keek om zich heen.

Gert stak schuchter zijn hand even op. ‘Is ook bekend waarom ze op bezoek komen?’

‘Om kennis te maken, denk ik.’

‘Maar Wim Bosman kent ons toch al?’

‘Die nieuwe directeur nog niet.’

‘Zou het niet zijn om te zeggen dat we worden opgeheven?’ vroeg Sien benauwd.

‘Het zijn geen helden! Zoiets doen ze per brief.’

‘Nou, ik weet het nog niet,’ zei ze bedenkelijk. ‘Toen bij Henk is er ook iemand van het Departement gekomen.’

‘Kunnen we die mannen niet vragen of ze van plan zijn om op ons Instituut te bezuinigen?’ vroeg Mark.

‘Dat kun je natuurlijk wel vragen, maar daar krijg je toch geen antwoord op.’

‘En dat plan om vaste plaatsen om te zetten in doorstroomplaatsen?’ opperde Eef. ‘Misschien dat je kunt uitleggen dat dat op ons Bureau helemaal niet kan?’

Maarten keek bedenkelijk. ‘Ik weet niet of dat iets is voor de Instituutsraad, maar het zou kunnen.’ Hij maakte een notitie. ‘En het lijkt me ook wel leuk om het standpunt van de minister over automatisering te weten,’ zei Frits.

Maarten lachte. ‘Jij moet en zal een computer hebben!’

‘Ja, dat lijkt me wel handig,’ zei Frits onbewogen.

‘Het lijkt me de ondergang van de geesteswetenschappen, maar ik noteer het.’ Hij schreef het erbij.

‘Zou je dat nou wel doen, als het je de ondergang van de geesteswetenschappen lijkt?’ vroeg Jaring.

‘Ik vraag alleen naar hun standpunt. Ik pleit er niet voor. Dat mag Frits doen.’

‘En wat ze nou eigenlijk bedoelen met popularisering,’ zei Rie, ‘want dat wil het Departement toch?’

‘Daar voel ik niet voor,’ zei Maarten beslist. ‘Als je dit soort mannen daarover laat brainstormen dan is het hek van de dam. Die grens kun je beter zelf bepalen! Voor je het weet laten ze je historische optochten organiseren.’

‘Nou, dat lijkt me wel leuk,’ zei ze met een sarcastisch lachje. Hij schudde zijn hoofd. ‘Mij niet. Ik moet er niet aan denken.’ ‘Wij zijn toch aangesteld om wetenschappelijk onderzoek te doen?’ zei Sien vinnig tegen Rie.

‘Nog een ander onderwerp?’ onderbrak Maarten hen. Hij wachtte even, rondkijkend. ‘Dan kom ik aan punt drie: De vergadering van de Redactieraad. Misschien dat we hier de opmerking van Ad kunnen inlassen?’

‘Ik geloof dat Freek dat liever zelf doet,’ zei Ad.

‘Nee, je bent er nou al over begonnen,’ zei Freek verongelijkt.

‘Doe jij het nu maar.’

‘Ad?’ drong Maarten aan.

‘Ik vind dat Freek eigenlijk niet meer in de Redactieraad kan zitten nu hij hier weer in vaste dienst is,’ zei Ad met een glimlachje. ‘Tenzij hij medeverantwoordelijkheid neemt voor het beleid.’

‘Ik heb ook helemaal niet de behoefte om in de Redactieraad te zitten,’ zei Freek verontwaardigd. ‘Dat is me gevraagd! En op een heel lullige manier ook nog, als ik dat hier nog eens mag opmerken!’

‘Dat mag je,’ zei Maarten droog. Hij keek naar Ad. ‘Ik heb daar zelf ook aan gedacht, maar het probleem is dat niemand van het Muziekarchief dan nog bij de vergaderingen zit nu Jaring geen redacteur meer is.’ Hij keek even opzij. Jaring bleef dromerig voor zich uit kijken.

‘Kan de redactie niet uitgebreid worden?’ vroeg Sien.

Maarten keek naar haar. Het viel hem op hoe gespannen ze was. ‘Wie wou je daar dan in zetten?’

‘Freek en Ad?’ - haar hoofd trilde even van de spanning.

‘Niet als ik medeverantwoordelijk word voor het beleid,’ protesteerde Freek.

‘Als je in de redactie zit, hoeft dat niet,’ merkte Maarten op.

‘Dat is een kwestie van taakverdeling.’

‘Dan zou Mark er ook in moeten,’ vond Ad.

‘Mag ik?’ vroeg Gert schuchter. ‘Ik wil ook wel in de redactie.’ Hij zei het aarzelend, als om zich te verontschuldigen. ‘In mijn ogen zitten jullie allemaal in de redactie,’ zei Maarten.

‘Daar ben ik dan ook tegen!’ zei Sien heftig.

‘Ik vind dat wel een goed voorstel,’ zei Mark. ‘Ik ben daar wel voor.’

‘Misschien wil Sien zelf ook wel in de redactie?’ vroeg Ad met verholen boosaardigheid.

‘Nee, ik niet!’ zei ze vol afkeer.

‘Ik moet er nog eens over nadenken,’ kapte Maarten af. ‘We moeten er allemaal nog maar eens over nadenken. Ik kom er in de volgende vergadering op terug.’

‘En wat gebeurt er dan met Freek?’ vroeg Eef.

‘In deze jaargang nog niets,’ besliste Maarten. ‘In dit verband heb ik nog een punt,’ hij keek even op zijn papier. ‘Ik stel voor dat we in het vervolg de mensen die een artikel hebben geschreven voor het eerstkomende nummer vragen om dat in de Redactieraad toe te lichten. Dit keer zouden dat dan Frits, Rie en Lien zijn.’

‘En krijgen de Redactieraadleden die artikelen dan ook van tevoren toegestuurd?’ vroeg Eef.

‘Natuurlijk.’

‘Kan dat dan niet beter voor we aan zo'n artikel beginnen?’ vroeg Frits.

‘Nee, want dan gaan ze zich met de inhoud bemoeien en dat is het laatste waar we behoefte aan hebben. Het beleid wordt hier gemaakt, niet in de Redactieraad!’

‘Misschien is dat een domme opmerking,’ zei Gert voorzichtig, ‘maar wat heeft dat dan nog voor zin, als het achteraf is?’

‘Dat ze de gelegenheid krijgen met jullie kennis te maken.’

‘Dan zien ze hoe stom je bent,’ plaagde Tjitske.

Gert maakte een grimas tegen haar.

‘In ieder geval weten ze dan dat ze met mensen te maken hebben,’ zei Maarten, ‘en dat remt ze misschien af om met de meest dolle voorstellen te komen.’

‘Ik ben er wel voor,’ merkte Frits op.

‘Nou, ik vind het onzin,’ zei Rie. ‘Als ze ons willen leren kennen, kunnen ze toch ook wel gewoon op het Bureau komen? Ik wil best een borrel met ze gaan drinken.’

‘Het een sluit het ander niet uit,’ zei Maarten. ‘Lien?’

Lien keek bedrukt. ‘Ik vind het niet leuk, maar als jij zegt dat het goed is voor het Bureau...’

‘Ik wil eens een proef nemen.’

‘Dat moet dan maar,’ zei ze ongelukkig.

‘Laten we dan afspreken om het een keer te proberen en daarna beslissen of we ermee doorgaan. Punt vier.’ Hij keek op de klok. ‘Maar ik stel voor om eerst een kop koffie te gaan halen.’

Ze stonden op, de stoelen schoven achteruit. ‘Zal ik een kop voor jou meenemen?’ vroeg Sien.

‘Graag,’ zei hij afwezig.

De deur naar de gang ging open, de een na de ander verliet de kamer. Hij leunde achteruit in zijn stoel, luisterend naar hun stemmen en voetstappen op de trap, en keek in gedachten naar Ad, die was achtergebleven en staande achter zijn bureau in een map stond te bladeren, kauwend, een plak koek in zijn hand. ‘Wat was dat voor aanval op Freek?’ vroeg hij.

‘Het irriteert me dat hij zich altijd aan de verantwoordelijkheid onttrekt,’ antwoordde Ad gemelijk.

Maarten knikte. ‘Het is iemand met een gebruiksaanwijzing.’ Ad reageerde daar niet op.

‘Maar dat zijn er wel meer.’

Ad zei niets.

Bewegingloos luisterde Maarten naar de geluiden op de gang, bedacht zich, haalde zijn portemonnaie uit zijn achterzak en legde een koffiebon op de plaats van Sien. Jaring en Richard kwamen zacht pratend de kamer weer in, allebei met een kop koffie in hun hand, onmiddellijk gevolgd door Sien. ‘Hier is je koffie,’ zei ze, een kop voor hem neerzettend. ‘Ik hoop niet dat Goud er te veel suiker in heeft gedaan.’

‘Ik zal niet roeren,’ antwoordde hij.

Frits en Mark, Gert en Tjitske kwamen achter elkaar binnen en daarna Freek en Rie. Lien en Joop waren de laatsten. Toen Lien de deur gesloten had en op haar plaats zat, kwam Ad ook langzaam achter zijn bureau vandaan.

‘Punt vier,’ vervolgde Maarten zodra Ad ook zat. ‘Ik wou voorstellen - nee, laat ik zo beginnen: We hebben ons de afgelopen tien jaar in een poging om het vak een nieuwe inhoud te geven steeds verder verwijderd van de traditionele onderwerpen, maar voor de buitenwereld zijn wij nog altijd het Bureau van het paasei, luilak, 1 april, Sinterklaas. Dat is geen ramp, maar elke keer dat we daar een vraag over krijgen, kunnen we alleen maar verwijzen naar litteratuur over vruchtbaarheidsriten, Wodan, Donar, en ga zo maar door. Ik zou daar graag een eind aan maken en ik denk dat we langzamerhand zo ver zijn dat we dat ook kunnen. Mijn voorstel is dat ieder van ons een van die onderwerpen voor zijn rekening neemt en daarover een kort samenvattend artikel schrijft voor het Bulletin, op de manier waarop ik dat met de midwinterhoorn heb gedaan, maar korter. Dat is één. Daaraan parallel wilde ik een tweede reeks opzetten, waarin ieder van ons iemand die zich in het verleden met dit soort onderwerpen heeft beziggehouden in zijn tijd plaatst en ook laat zien hoe zijn ideeën tijdgebonden zijn. Elk nummer zou van beide reeksen een artikel moeten bevatten en na een aantal jaren zouden ze gebundeld kunnen worden tot twee handboeken. Hoe denken jullie daarover?’ Hij keek gespannen de tafel rond.

Er viel een stilte.

‘Het lijkt me heel leuk,’ zei Frits toen.

‘Ja, ik vind het ook een goed idee,’ viel Eef hem bij.

‘En wat moet er dan met ons eigen onderzoek gebeuren?’ vroeg Sien.

‘Dat doe je daarnaast.’

‘Dat kan ik niet.’

‘Dan wissel je het af, telkens als je een eigen onderzoek hebt afgesloten.’

Ze keek bedenkelijk.

‘Ik voel er ook wel wat voor,’ zei Gert. ‘Het lijkt me eigenlijk wel leuk zelfs.’

‘En de Documentatie?’ vroeg Joop.

‘Die zou bouwstoffen kunnen verzamelen.’

‘Mag je het ook als hoofdonderwerp nemen?’ vroeg Ad, ‘want ik wou eigenlijk nu ik de kerstboom af heb met het paasvuur gaan beginnen.’

‘Dat mag ook. Alles mag.’ Hij keek gespannen de tafel rond, de geestdrift die zijn voorstel bij hem had opgewekt met moeite bedwingend. ‘Zullen we afspreken dat iedereen er eens over denkt en op de volgende vergadering met een man en een onderwerp komt?’

Hier en daar werd aarzelend geknikt.

‘Dat is dan afgesproken. De Institutendag! Sien!’

Ze legde haar pen neer en keek op. ‘Ik heb gehoord dat jij en Balk weer een uitnodiging hebben gehad voor de Institutendag van het Departement. Weet je al wat daar besproken wordt?’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Maar ik denk dat we te horen zullen krijgen dat we onszelf periodiek moeten evalueren en dat we op weg zijn naar een voorwaardelijke financiering.’

‘Dus dat betekent dat je elke keer moet afwachten of je subsidie krijgt,’ zei ze ontzet.

‘Dat kan het betekenen.’

‘Dat is het einde,’ zei ze verslagen.

Hij glimlachte. ‘Dat moet ik nog zien.’

‘Ja, maar jullie zijn niet getrouwd met iemand die dat overkomen is!’ zei ze opgewonden - ze had een kleur gekregen. ‘Ik weet wat dat is! Het is verschrikkelijk.’

‘Denk je echt dat dat erin zit?’ vroeg Gert bezorgd.

‘Ik weet het echt niet,’ zei Maarten. ‘En zolang ik het niet weet, kan ik me er geen zorgen over maken. Ik waarschuw jullie wel. Het laatste punt. Popularisatie. Rie!’

‘Kunnen we niet als we een onderzoek hebben afgesloten een populaire versie naar de kranten sturen? Dan maken we wat meer reclame voor onszelf.’

‘Wat voor kranten?’

‘Nou, de NRC bij voorbeeld.’

Maarten keek bedenkelijk. ‘Is dat wat?’ Hij keek de kring rond.

‘Ja, dat lijkt me wel wat,’ zei Eef.

‘Ja,’ zei Jaring.

‘Misschien zouden we ook boeken kunnen recenseren,’ vulde Gert aan.

‘Lijkt me een goed idee,’ zei Mark.

‘Is er iemand tegen?’ Hij keek naar Sien.

‘Als het geen verplichting wordt...’

‘Goed, mijn zegen heb je, maar ik moet zien dat het je lukt. Het is heel moeilijk om in die krantenwereld door te dringen.’ Hij lachte, een scheef lachje. ‘Hier spreekt de zoon van een journalist.’ Hij keek de tafel langs. ‘De rondvraag!’

*

‘Die lezing over brood voor de Vereniging van Historici was een succes,’ vertelde Maarten.

Beerta knikte. ‘Izj wezezj.’

‘Van wie weet je dat dan?’

‘Van Bazj.’

‘Van Balk?’ vroeg Maarten ongelovig. Het verraste hem dat Balk over hem gepraat had. ‘Is die dan geweest?’

‘Ja!’

‘Merkwaardig.’

Er viel een stilte.

‘Ik ben geëindigd met een anekdote,’ hervatte Maarten, om de stilte te breken. ‘Dat ik van de markt in Purmerend kwam en dat er in de bus een veekoopman zat die tegen me zei: Weet jij waarom jij zo wit bent? Omdat je witbrood eet! - Terwijl ik bruinbrood eet! Maar toen realiseerde ik me dat zijn zoons natuurlijk witbrood eten.’ Hij lachte. ‘Die zin moest ik schrappen van de redactie. Dat is te persoonlijk! Daar zijn ze als de dood voor. Dat is geen wetenschap! Terwijl daarjuist de kern van mijn verhaal zit, dat in dezelfde generatie de ene groep overgaat op witbrood en de andere op bruinbrood!’ Hij zweeg abrupt. Beerta had zich afgewend en zocht met zijn goede hand tussen zijn paperassen. ‘Zoek je iets?’

‘Ja,’ zei Beerta gespannen. Hij rukte zijn stoel dichter naar de tafel en legde de stapel brieven en papieren ongeduldig om tot hij eindelijk het papier gevonden had. Hij keek er even naar voor hij het Maarten zwijgend aanreikte. Het was een aan hem gerichte brief: Beste Maarten. Ik wilde je voorstellenals lid van lid van de Maatmappapij van Nederlanschschansche. BEhave ik st ellen je nog twee profes ssos voor. Een daarvan van is bestuurslid. Daaronder stond, schots en scheef, in een bibberig handschrift: je Anton.

Maarten las de brief met gemengde gevoelens. Hij begreep dat het aardig bedoeld was en dat ontroerde hem, maar tegelijk getuigde het van zo'n onbegrip dat hij ook plaatsvervangende schaamte voelde. Hij herlas de brief een paar keer, zoekend naar een reactie. ‘Dat doe ik natuurlijk niet,’ zei hij tenslotte, de brief weer teruggevend - hij was verlegen met de situatie en daardoor klonk het afwerender dan hij bedoelde, ‘als het nu een vakvereniging voor kantoorbedienden was...’ Het was als grapje bedoeld, maar hij kon er niet bij lachen.

Het gezicht van Beerta verstrakte. Zonder iets te zeggen wendde hij zich af en legde de brief terug op de stapel.

‘Wie zijn die twee professoren?’ vroeg Maarten in een poging het weer goed te maken.

Beerta haalde zijn schouders op. Hij zag eruit of hij zou gaan huilen.

‘Karel?’

‘Ja.’

‘En Barger?’

‘Ja,’ zei Beerta onwillig.

‘Is Barger dat bestuurslid?’

Beerta knikte.

‘Komt Barger nog altijd?’

‘Ja.’

Ze zwegen.

Maarten keek om zich heen, zoekend naar een onderwerp van gesprek. Zijn blik viel op de kast in de hoek. ‘Wil je een borrel?’ vroeg hij, zich weer tot Beerta wendend. Hij voelde zich schuldig.

*

Hij legde de boedelbeschrijving op de stapel aan zijn rechterhand, pakte de volgende van de stapel links, legde haar voor zich op zijn schrijfblad, las de inleiding en nam werktuiglijk de gegevens die hij nodig had over in de eerste kolom van de tabel waaraan hij bezig was. Achter de deur van de kaartsysteemkamer klonk gepraat en gelach. Het drong gedempt tot hem door en leidde hem af. Hij keek tersluiks op de klok boven de deur. Vier uur. Buiten scheen de zon. Met de wind kwam de geur van de lente zijn kamer binnen. Dat wekte een onbestemd heimwee. Gedachteloos trok hij zijn pijp en tabak naar zich toe, liet zich terugzakken tegen de leuning van zijn stoel en begon traag de pijp te stoppen. Hij duwde de tabak aan met zijn duim, haalde zijn lucifers uit zijn zak, rammelde even met het doosje, bedacht zich en stond op. Zodra hij de deur van de kaartsysteemkamer opende, brak het gesprek daarbinnen af. Hij keek vluchtig de kring rond, een beetje ironisch. ‘Hebben jullie ook een kop thee voor mij?’ vroeg hij. Op de tafel tussen de bureaus van Joop en Lien stond een doos met müslikoeken. Iemand had getrakteerd. ‘Altijd!’ zei Joop. Ze stond op, nam een glas van het kaartsysteem en ging de hoek in waar de thee op de grond stond. Hij ging op het grijze, plastic krukje zitten, dat was aangeschaft omdat Lien niet bij de bovenste laden van het kaartsysteem kon. ‘Waar hadden jullie het over?’ vroeg hij, zijn pijp in zijn mond stekend.

‘Over het verschil tussen mannen en vrouwen,’ zei Rie uitdagend.

‘Dat lijkt me een onderwerp voor Ad,’ zei hij ironisch.

‘Asjeblieft,’ zei Joop, hem een glas thee aanreikend.

‘Wat is dat voor thee?’ vroeg hij kritisch.

‘Jasmijnthee! Als het je niet bevalt, mag jij de volgende keer thee meebrengen.’

Ad was opgestaan. ‘Er is ook een koek voor jou,’ zei hij, niet bijzonder vriendelijk. Hij ging de kamer uit.

‘Wie zegt dat het me niet bevalt?’ antwoordde Maarten, hij keek Ad na, diens gekwetste reactie verraste hem.

‘Schiet je op?’ vroeg Frits.

Tjitske gaf hem een koek.

‘Dank je.’ Hij legde zijn pijp naast zich op de grond en keek naar Frits. ‘Ik krijg er nog geen greep op.’

‘Waar ben je nou mee bezig?’

‘Met Dalfsen.’ Hij nam een hap van de koek, een keiharde koek. ‘Ik werk me echt te pletter,’ zei hij met volle mond.

‘Ja, dat had ik in het begin ook.’

‘Hoe was dat nou onder Beerta?’ vroeg Gert nieuwsgierig.

‘Moesten jullie toen ook zo hard werken?’

‘Onder Beerta?’ - hij glimlachte. ‘Onder Beerta deden we niets.’

‘Nee?’ vroeg Gert ongelovig.

‘Nou ja, vragenlijsten overschrijven op fiches, en kaarten tekenen, maar wat ik daarmee doen moest, was me een raadsel.’

‘En Beerta zelf dan?’

‘Beerta!’ Hij glimlachte. ‘Beerta begon de dag met mij te vertellen wat hij gedroomd had. Dan schreef hij wat felicitatiebrieven aan mensen die gepromoveerd waren of hoogleraar waren geworden, want hij kende iedereen, tot De Bruin kwam met de koffie. De koffie van De Bruin was voor Beerta het hoogtepunt van de dag. Dat zei hij tenminste. Het was een mengsel van koffie en afwaswater, waar De Bruin een beetje Buisman bij deed.’

‘Hè jasses!’ zei Joop.

‘Waarom?’ vroeg Maarten glimlachend. ‘Hij spoelde de koppen om in een teiltje, daar zat nog wat koffie in, en hij vond het zonde om dat weg te gooien.’

‘Bah!’ - ze griezelde. ‘Schei uit asjeblieft!’

‘Zo schoon zijn de glazen hier anders ook niet,’ plaagde hij, zijn glas omhooghoudend.

‘Als je nog aanmerkingen hebt ook, dan breng je volgende keer je eigen glas maar mee!’ riep ze uitgelaten.

‘En dan?’ vroeg Gert.

‘Dan pakte hij zijn tasje, zo'n bruin, plat aktentasje, nog uit zijn schooltijd, ik geloof niet dat er ooit iets in zat, draaide zich bij de deur om en zei: Ik b-ben nu naar A-Arnhem - hij stotterde een beetje - of: n-naar Enkhuizen, maar ik ben om kwart voor v-vijf weer terug - en dan ging hij naar een commissievergadering. Wat ze daar deden, weet ik niet. Ik denk dat ze gewoon samen theedronken en de laatste nieuwtjes uitwisselden. Hij had altijd nieuwtjes, want hij zat in zeker dertig commissies. En precies om kwart voor vijf was hij dan weer terug. Ik ben er weer, zei hij dan. Is er nog iets gebeurd? - Nooit iets gebeurd!’ Hij lachte. ‘Ja, soms hadden we een vlinder gevangen en weer in de tuin gezet, want je had daar van die hoge ramen, net als hier trouwens, en dan konden ze niet weg. Hij werd daar altijd enorm zenuwachtig van als je op die ladder stond. Dan liep hij beneden angstig heen en weer en dan riep hij: Pas toch op, jongen. Straks val je!’

Ze lachten.

‘Maar schreef hij dan nooit wat?’ vroeg Frits.

‘Jawel. Hij maakte samenvattingen van boeken voor Ons Tijdschrift, heel goeie samenvattingen, en dat waren dan boekbesprekingen.’

‘Net zoals nu dus,’ zei Rie schamper.

‘Precies zo!’ zei Maarten geamuseerd. ‘Er is niets veranderd!’

‘Maar hij had toch wel een goeie naam?’ zei Gert.

‘Natuurlijk! Hij wist veel. Hij schreef ook wel eens een artikel, maar alleen als dat moest, in feestbundels. En hij was een meester in het hooghouden van de schijn. Je moet zorgen dat je naam elke maand ergens genoemd wordt, zei hij altijd. Wat ze van je zeggen doet er niet toe.’

‘Ik vond het een rare man,’ zei Tjitske. ‘Vrouwen zag hij helemaal niet staan.’

‘Ik geloof dat hij niet eens mijn naam kende,’ viel Joop haar bij.

‘Nee, op vrouwen had hij het niet,’ gaf Maarten toe. ‘Neem één raad van me aan, zei hij tegen me: Stel nooit een vrouw aan, want die maken altijd problemen.’

Ze lachten.

‘En daar heb je je dan ook aan gehouden,’ zei Rie.

‘Daar heb ik me enigszins aan gehouden.’

‘Maar was dat dan niet allemaal spel?’ vroeg Frits.

‘Dat heb ik een tijd lang gedacht. Ik dacht dat hij de kluit meesterlijk belazerde, maar daar heb ik me in vergist. Hij geloofde erin. Hij dacht echt dat wat wij deden cultuur was, en dat cultuur het hoogste is wat een beschaving voortbrengt.’

‘Denk jij dat dan niet?’ vroeg Gert ongelovig.

‘Ik?’ - hij lachte. ‘Ik zei wel eens tegen hem dat het gewoon een werkverschaffingsproject is, omdat we een overschot aan onbruikbare intellectuelen hebben. Dat vond hij prachtig, maar later begreep ik dat dat masochisme was. Hij geloofde er echt in!’ Hij keek ironisch naar Gert. ‘Dat zal jou toch aanspreken. Het is net zoiets als de katholieke kerk. Als je erin gelooft, dan kun je gewoon gaan zitten duimendraaien en de gebraden hanen vliegen je in de mond.’

Gert lachte een beetje.

‘Maar waarom werk je dan eigenlijk nog als je er zo over denkt?’ vroeg Rie.

‘Ja, waarom.’ Hij glimlachte. ‘Er was een jongen op het Bureau, dat was nog voor mijn tijd, De Vries heette hij, die deed helemaal niets! Die zat de hele dag achter zijn bureau, zonder iets te doen! Maar als hij Beerta hoorde aankomen - het was een oud schoolgebouw met drie lokalen, hij zat in het eerste lokaal, Beerta in het laatste - dan stond hij op, ging voor de boekenkast staan en duwde een beetje tegen de boeken, alsof hij ze precies in het gelid zette. Beerta vond dat prachtig. Dat was iemand die hart voor zijn werk had!’ Hij moest zelf zo lachen, dat de tranen in zijn ogen sprongen.

‘Met hoeveel waren jullie toen eigenlijk?’ vroeg Frits.

‘Met zijn vijven,’ gokte Maarten, de tranen van zijn wangen vegend. ‘Beerta, Dé Haan, Balk en ik, en Wiegel en Meierink.’

‘Dat zijn er al zes,’ merkte Joop op.

‘En De Bruin! Dat is zeven,’ vulde Maarten aan. ‘Zeven dus! Meierink was door Beerta aangesteld omdat hij Nederlands Hervormd was en elke zondag naar de kerk ging. Hij zat de hele dag de krant te lezen. Dat deed hij later trouwens nog. En als hij hem dan uit had, dan gaf hij hem aan Veerman, dat was een werkeloze intellectueel, die had je in die tijd ook al, en die knipte die krant in stukken en schreef met een dik, blauw potlood dwars door de tekst enorme codenummers. Dat was het begin van het knipselarchief. Die man was marathonloper geweest. Hij had bij de Olympische Spelen van 1928 een bronzen medaille gewonnen, en hij won elk jaar een wisselbeker, die haalde hij van de lommerd en die bracht hij na de wedstrijd weer terug. Toen ik hem kende, was hij heel dik geworden, zo dik, dat hij niet meer bij de twee onderste laden van het knipselarchief kon, vandaar dat het daar heel lang zo'n rotzooi is geweest. Hij zat altijd wijdbeens, in een rood overhemd, altijd hetzelfde, waarvan hij het bovenste knoopje niet meer dicht kon krijgen. Veerman! Tussen de middag bleef hij altijd te lang weg. Een keer riep Beerta hem tot de orde. Hij liep rood aan, bracht zijn gezicht vlak voor dat van Beerta en schreeuwde: Weet u wel wie u tegenover u hebt, meneer Beerta? Hier zit een genie! - Dat kan wel zijn, meneer Veerman, zei Beerta stijf, maar genieën moeten ook op tijd zijn.’

Ze lachten.

‘De volgende dag was hij dood.’ Hij zweeg even, onder de indruk bij die herinnering. ‘En toen kwam Slofstra!’ vervolgde hij langzaam. ‘Je parle toutes les langues, exceptée la langue française, parceque c'est une langue très difficile. - Die man moeten we hebben, zei Beerta onmiddellijk. Die kunnen we hier gebruiken.’ Hij glimlachte.

‘Ik vind het toch jammer dat ik dat niet meer heb meegemaakt,’ zei Gert spijtig.

‘Ach, hij had jou niet eens genomen,’ plaagde Tjitske. ‘Daar ben je toch niet gek genoeg voor?’

‘Dat moet je niet zeggen,’ zei Gert. ‘Hij heeft Maarten toch ook genomen?’

‘En Balk!’ vulde Maarten aan.

‘Wanneer is dat nou eigenlijk veranderd?’ vroeg Frits.

‘Met de komst van Balk. Toen kreeg je die enorme explosie, die nu weer wegbezuinigd moet worden. Beerta hoorde nog tot een kleine elite. Die kenden elkaar allemaal. Dat krijg je nooit meer terug.’

In zijn kamer ging de telefoon.

‘Je telefoon gaat,’ waarschuwde Joop.

‘Ik ga.’ Hij ging de kamer uit, de deur achter zich openlatend. Ad was verdwenen. Hij pakte de hoorn op. ‘Met Koning.’

‘Met Panday. Kunt u straks misschien sluiten?’

‘Is Sparreboom er dan niet?’

‘Vandaag niet.’

‘Dan zal ik sluiten.’ Hij legde de hoorn weer neer en liep terug naar de kaartsysteemkamer, in gedachten. ‘Waar hadden we het over?’ vroeg hij, de kamer binnenkomend.

‘Over vroeger,’ zei Frits.

‘Over vroeger,’ herhaalde Maarten nadenkend.

*

‘De eerste vraag die wij u willen stellen,’ zei Balk met een beminnelijke glimlach, ‘is die naar de toekomst van ons Instituut. Hoe ziet men die op het Departement en hoe ziet men in het algemeen de positie van de buitenuniversitaire instituten in hun relatie tot de Universiteiten? U zult begrijpen dat wij daar bijzonder in geïnteresseerd zijn.’ Hij keek afwachtend naar de heren Meertens en Bosman, die aan de lange zijde van de vergadertafel naast Maarten en de overige leden van de Instituutsraad hadden plaatsgenomen.

De heer Meertens pakte het papier dat voor hem lag vast, alsof hij daar steun zocht. ‘Ik wil graag proberen daar een antwoord op te geven, meneer Balk,’ antwoordde hij behoedzaam, ‘al zult u er van uw kant begrip voor moeten hebben dat dat in deze fase slechts tentatief kan zijn. De gedachten hierover ten Departemente zijn nog volop in ontwikkeling. Wij bevinden ons zogezegd midden in de discussie en het zou prematuur zijn als u aan mijn woorden meer betekenis hechtte dan een voorlopige verkenning van een vooralsnog onontgonnen terrein.’

‘Dat begrijpen wij ten volle,’ verzekerde Balk. ‘Het gaat ons er voorlopig vooral om een indruk te krijgen van de richting waarin de departementale gedachten zich bewegen.’

‘Voor zover er al van een richting sprake is,’ nuanceerde de heer Meertens fijntjes.

‘Uiteraard,’ zei Balk glimlachend.

Wim Bosman had intussen iets op een papiertje geschreven en schoof dat Meertens toe. Meertens keek ernaar en knikte. ‘Daar zal ik zeker rekening mee houden,’ waarop Bosman het papiertje weer terugnam.

‘Wanneer ik de situatie zoals die zich nu aan ons voordoet heel globaal mag samenvatten,’ hernam Meertens met de toppen van zijn vingers tegen elkaar en zijn ellebogen op de leuningen van zijn stoel, ‘dan kunnen we in eerste instantie grosso modo onderscheid maken tussen universitaire en buiten-universitaire instituten.’ Hij wachtte even om zijn gehoor de gelegenheid te geven dit uitgangspunt met hem in te nemen. Rond de tafel was het heel stil geworden. De spanning was op de gezichten te lezen. ‘Welnu, in de optiek van het Departement hebben de Universiteiten in deze constructie een kernfunctie.’ - Engelien stak haar vinger op, maar Balk beduidde haar met een beweging van zijn hand dat ze moest wachten. - ‘Onderbrenging van activiteiten aan instituten buiten de Universiteiten zal daarom moeten worden beargumenteerd,’ vervolgde Meertens onverstoorbaar. ‘Dat houdt in dat bestaande activiteiten’ - hij legde de nadruk op bestaande