J.J. Voskuil

De dood van Maarten Koning. Het Bureau 7

Colofon

J.J. Voskuil, De dood van Maarten Koning. Het Bureau 7. Van Oorschot, Amsterdam 2000 (derde druk) 

ISBN 978 90 282 2027 0 

(1987)

‘Wat ga jij nou doen?’ vroeg ze toen ze klaar waren met het ontbijt.

‘Daar heb ik nog niet over nagedacht.’

‘Je gaat toch niet afruimen? Want dat zal ik wel doen.’

‘Nee,’ zei hij vaag.

‘Of had je wel willen afruimen?’

Hij aarzelde. ‘Ik denk dat ik dat wel gedaan had.’

‘Maar het is toch geen zondag?’

‘Nee, dat is waar.’

‘Dus waarom zou je dan nu ineens gaan afruimen?’

‘Omdat ik nu natuurlijk niets meer te doen heb.’

‘Maar doe je het dan ook zoals ik? Want eerst moeten de katten een beetje boter hebben. En Jozefien wil altijd wat van de kruimels eten. Ik doe het allemaal volgens een vast patroon.’

Hij vermoedde dat ze ook bedoelde dat hij de verdeler niet op de kraan mocht draaien, zoals hij 's zondags altijd deed. Sinds die los was gaan zitten, wilde ze hem er niet meer op hebben. En hij zag er ook tegenop om precies volgens voorschrift te moeten werken. Dat onthield hij nooit. ‘Ik zal het wel op mijn eigen manier doen,’ gaf hij toe.

‘Dan doe ik het liever zelf.’

‘Goed.’

‘Of wil jij het doen?’

Haar onzekerheid irriteerde hem. ‘Laten we dat nou maar niet meteen willen beslissen. Dat groeit toch vanzelf?’

‘Maar dan moet het wel zoals ik het wil!’

‘Natuurlijk.’

‘Want anders wil ik het niet!’

‘Dat begrijp ik. Jij mag beslissen.’

‘Dus wat doe je nou?’

‘Nu doe ik nog niets.’

Er werd gebeld.

Ze stond op. ‘Doe jij even open? Ik ben nog niet aangekleed.’

Hij kwam langzaam overeind. Zo vroeg op de ochtend was hij nog niet ingesteld op het contact met vreemden.

‘Gauw dan! Anders is hij weer weg!’

Terwijl hij de gang doorliep naar de voordeur werd er opnieuw gebeld. Hij nam de deurtelefoon van de houder. Geluiden van de straat. ‘Wie is daar?’ vroeg hij. Geen antwoord.

‘Wie is het?’ vroeg ze achter hem.

‘Ik weet het niet.’ Hij deed de deur van het nachtslot en ging de gang op, de trappen af. Beneden werd hol geroepen. De post stond in de open deur met een pakje voor de bovenburen. Hij tekende af, sorteerde de overige post, en klom de trappen weer op. Nicolien stond nog in de gang. ‘Wie was dat?’

‘De post.’

‘Als hij dat maar niet elke ochtend gaat doen.’

‘Het was een pakje voor boven.’

Ze ging onder de douche.

Hij ging terug naar de kamer, bleef een ogenblik besluiteloos bij zijn bureau staan en zette zich toen op de divan. Wat nu? De gedachte dat hij niet meer naar het Bureau hoefde, gaf hem een gevoel van ruimte. Het was aangenaam, maar ook onzeker, alsof hij midden op zee zat, nergens meer een baken zag en zijn kompas onklaar was geworden. Hij keek vanuit de verte naar de doos met schaatsen op zijn bureau en naar het pak fietskaarten, overwoog om die te gaan bekijken, maar bedacht zich. Eerst zitten. Hij nam het lijstje met karweitjes dat hij de afgelopen weken had opgesteld van de lage tafel en voegde er een klamboe aan toe. De telefoon ging. Hij nam op.

‘Met Ritsaert!’

‘Ritsaert!’

‘Hoe gaat het met Maarten?’

‘Ik dacht wel goed.’

‘Hoe voel je je nu je met de vut bent?’

‘Daar is nog weinig van te zeggen. Daar ben ik pas een half uur mee bezig.’

‘Uiteraard!’

‘Een gevoel van ruimte.’

‘Nou, je zult merken hoe gauw die ruimte gevuld is.’

Nicolien kwam half aangekleed de kamer in en gaf hem een briefje: Denk erom dat je de vuilniszak buitenzet!

‘Ja, want ik krijg zojuist een briefje dat ik de vuilniszak buiten moet zetten.’

‘Zie je wel? Ga dat nu maar eerst doen! Doe Nicolien de groeten.’

‘En jij aan Tanneke.’ Hij legde de hoorn neer en stond op. ‘Je moet de groeten hebben.’

‘Hoe kun je Ritsaert nou dat briefje voorlezen,’ zei ze ontstemd. ‘Dat was toch niet de bedoeling?’

‘Dat kan best.’ Hij liep de kamer uit, tilde de vuilniszak uit de bak, sloeg er een plastic bandje om en bracht hem naar beneden. Toen hij terugkwam was Nicolien weer in de slaapkamer. Hij zette zich opnieuw op de divan, op een uitloper van de Stefanotis, waarop de plant voorover kantelde en naast hem op het kleed viel, een hoop aarde uitstortend. Hij stond weer op en haalde de tafelschuier. Zo kom ik mijn pensioen wel door, dacht hij humeurig. En hij stelde vast dat hij zo zenuwachtig was als een kraai.

*

De wekker liep om half acht af en haalde hem uit een diepe slaap. De katten kwamen binnen. Goofie bleef voor zijn bed zitten wachten tot hij rechtop ging zitten, en sprong toen naast hem, op weg naar Nicolien. Hij schoor zich, ging onder de douche, wond de klok op en zette zich aan het ontbijt. Het werd al warm. Een wolkeloze, blauwe hemel. Na het ontbijt ging hij de straat op, eerst naar de kapper en vervolgens met een omweg naar de fotohandel. Hij voelde zich merkwaardig, heel licht, heel alert, zenuwachtigheid die het volgend ogenblik, toen hij zich bewust werd dat hij niets hoefde te doen, omsloeg in een gevoel van ruimte. Hij keek naar de huizen en merkte details op die hij lang niet meer gezien had. Bij de Westerkerk zat hij een poosje op het in aanbouw zijnde homomonument bij de taxistandplaats. Een vrije jongen. Hij liep door de Oude Leliestraat naar het Singel en keerde terug langs het veilinglokaal van De Zon, waarvan de deuren openstonden en binnen de lampen brandden. Toen hij het huis weer binnenkwam, was Nicolien in de slaapkamer aan het stofzuigen. Hij monteerde een kaartenstandaard op zijn fiets, stelde de remmen van de fiets van Nicolien bij en bracht zijn oude dagboeken en zijn schrijfmachine naar de achterkamer, waar het koeler was. Achter de deur van de douchecel rommelde de wasmachine. In de keuken, waarvan de geluiden via de lichtkoker tot hem doordrongen, was Nicolien bezig met de afwas. Hij herinnerde zich dat de plastic teil uit de keuken de afgelopen nacht met een klap naar beneden was gekomen omdat het gat waaraan hij was opgehangen was uitgescheurd en dat hij zich had voorgenomen een nieuw gat te boren. Nicolien was in de keuken met de bloemen bezig. Hij nam de bak mee naar het hok en kreeg er met enige moeite een gat in. Toen hij hem terug wilde hangen, achter Nicolien om, was het gat te klein. Hij zette zich op de keukenkruk om het wat verder uit te boren, waarna hij het gereedschap en de kruk meenam naar het hok. ‘Wat ga je nou doen?’ vroeg ze. ‘Je neemt de kruk toch niet mee? Ik geloof dat het je omloopt.’ Hij zocht een spijker zonder kop om die in de plaats van de oude spijker aan te brengen, maar Nicolien wilde hem niet meer in de keuken hebben. ‘Je gaat dat toch zeker niet doen als ik hier sta?’ Dan maar zijn oude dagboeken overtikken. Toen hij de machine in de achterkamer op de tafel had gezet en de klep eraf haalde, kwam ze binnen met de bloemen. ‘Je gaat toch niet tikken?’ zei ze verschrikt. ‘Dat kan niet voor de buren! Dan doe ik het raam dicht!’

‘Dan ga ik wel voor zitten.’

‘Met die warmte? Drink nou eerst maar koffie!’

Daar zat hij dan. Een gefrustreerde gepensioneerde.

*

Hij beluisterde de bandjes met de favoriete muziek van zijn mensen. Alleen Bart ontbrak. Joost, Richard en Sien hadden het bij muziek gelaten, de anderen hadden er een commentaar aan toegevoegd. Het nummer So long is een beetje symbolisch, schreef Tjitske. Na je afscheid hopelijk: Tot ziens. Dergelijke persoonlijke opmerkingen waren er meer. Frits vond dat Van Morrison, van wie hij Listen to the Lion had bijgedragen, door zijn introvertie en mensenschuwheid een beetje op hem leek, en Gert kon zich niet meer voorstellen dat hij bij zijn sollicitatie zo vrijmoedig was geweest als ultieme test van geschiktheid een dansje op de tafel te willen maken, maar vond daarin toch aanleiding om nu dan ook met een dansje van Michael Praetorius te eindigen, niet omdat hij zo vrolijk was bij dit afscheid, maar omdat hij dacht dat het met hemzelf toch nog wel goed wou komen. Als een Haydn-trio heb jij de afdeling opgebouwd, schreef Lien. Wij zullen zorgen dat die niet verloren gaat, alleen zoals bij Haydn zal het trio nooit meer klinken. En Joop verklapte dat een representatieve keuze zou uitkomen op een bilgrap en letteromdraaiingen: de tweede Bomance van Reethoven dus, met een sequensje waarop bij haar thuis de cultureel hoogstaande tekst: En mijnheer van Everdingen zat op de w.c. te zingen werd gezongen. Een en ander was zo typerend dat het hem, luisterend naar de muziek met de commentaren voor zich, van tijd tot tijd ontroerde, waarbij hij tot zijn ergernis tranen in zijn ogen kreeg.

*

Hij haalde de eerste literfles Belgisch bier uit de koelkast en zette die met de glazen die hij erbij had gekregen op de vensterbank. Een Gueuze Girardin. Ze keek er met argwaan naar. ‘Je zult zien dat het niet lekker is,’ zei ze. ‘Ik moet er niets van hebben, van die buitenlandse bieren.’

‘Wacht nou maar even af.’ Hij probeerde de capsule eraf te pellen, als bij een wijnfles, maar dat lukte maar half. Toen hij de tweebenige kurketrekker gebruikte, schampte die af op de uitstulpende kop van de kurk en schoot in zijn hand. Een slecht voorteken. Hij nam een andere kurketrekker. Er kwam een lichte damp uit de fles toen hij de kurk eruit gekregen had, daarna begon het bier te schuimen als champagne. In het glas had het een oranje-achtige kleur. Ze namen tegelijk een slok.

‘Bah!’ zei ze. ‘Precies superol!’

‘Een beetje zoet,’ moest hij toegeven, want hij was bereid het lekker te vinden.

‘Het is niet zoet! Het is zuur!’ zei ze vol afschuw. ‘En het is net superol!’ Ze schoof het glas weg. ‘Ik drink het niet! Als de rest ook zo is...’

Hij dronk zijn glas leeg, met toenemende weerzin. Het kostte hem moeite haar gelijk te geven. ‘Ik vind het toch leuk om het een keer te drinken.’

‘Wat is daar nou voor leuks aan? Gewone pils is toch veel lekkerder? Dan kun je beter gewone pils drinken!’

‘Maar dat weet je niet.’

‘Dan weet je het nu! Nu hoef je het dus niet nog eens te proberen!’

‘Je bent een conservatieve knol,’ zei hij met een mengsel van vertedering en irritatie.

‘Ik begrijp niet wat daar conservatief aan is! Dat ik van lekker bier houd?’

‘Nee, dat je het niet wilt proberen.’

‘Maar waarom zou ik het proberen als ik van tevoren al weet dat ik het toch niet lekker vind?’

‘Omdat je het niet weet.’

‘Maar het ís toch niet lekker?’

Hij zweeg. Tegen die logica had hij geen verweer.

*

‘Zullen we gaan fietsen?’ stelde hij voor toen ze onder de douche uitkwam.

‘En de huishouding dan?’

‘Ja,’ gaf hij toe.

Er was een stilte. Hij pakte zijn lijstje met karweitjes om te kijken wat hij dan zou doen.

‘Waar had je dan naartoe willen fietsen?’

‘Naar het Alkmaardermeer?’

Ze zweeg.

‘Goed, laten we dan maar gaan fietsen,’ zei ze tenslotte.

Ze fietsten de stad uit in de richting van de Hembrugpont. Er zat verandering in de lucht. Het was heiig en koeler dan de voorafgaande dagen. Ter hoogte van de elektriciteitscentrale zag hij in het water dat naar de centrale stroomde een jonge ekster wanhopig opfladderen. Een tweede ekster zat op de brugleuning te krijsen. ‘Een ekster!’ waarschuwde hij. Hij reed het talud langs het kanaal op tot vlak bij de ekster, liet zijn fiets vallen, haalde een plastic jas uit de tas en probeerde daarmee vanaf de kant het dier te bereiken. Maar het werkte zich verder naar het midden en werd daar door de stroom meegevoerd. Het fladderde nog maar zakte telkens dieper weg. Hij aarzelde. ‘Spring er dan in!’ riep Nicolien in paniek. Hij trok gejaagd zijn kleren uit en sprong zonder verder nadenken in het water. Het dier dreef twintig meter voor hem uit in de richting van de Centrale. Zijn kop was al onder water. Hij begreep dat het hopeloos was, maar hij spande zich tot het uiterste in om hem in te halen. Onder de brug kreeg hij hem te pakken. Hij bewoog niet meer. Toen hij probeerde om met één hand te zwemmen, de ekster in de andere, hoog boven het water, voelde hij de kracht van de stroom die hem naar de centrale trok. Uitgeput liet hij de ekster los en klemde zich met beide handen vast aan een pijler, met zijn voeten houvast zoekend tegen het beton. ‘Waar ben je?’ hoorde hij Nicolien roepen.

‘Ik word meegesleurd!’ riep hij. Onder de brug klonk het hol en toonloos.

‘Heb je hem?’

‘Ik word meegesleurd!’

‘Waar ben je? Wat moet ik doen?’

‘Omlopen!’ Zijn hart ging wild tekeer. Hij kon zich plotseling voorstellen waarom het moeilijk is om tegen de stroom in te zwemmen, maar dat inzicht kwam te laat. Nicolien verscheen op de betonnen rand, onder de brug. ‘Wat moet ik doen?’ vroeg ze angstig. ‘Waar is de ekster?’

‘Die is dood,’ zei hij zich krampachtig vastklemmend, zijn hoofd net boven water.

‘Waarom kom je dan niet hiernaartoe?’

‘Omdat ik dat niet kan.’

‘Moet ik dan hulp halen?’

‘Nee, geen hulp halen!’ Hij mat de afstand met zijn blik, zette zijn voeten tegen de pijler, duwde zich met kracht af en bereikte een paar meter verder stroomafwaarts de betonnen schoeiing, waar hij zich vervolgens met moeite tegenop hees. Ze liepen terug naar de fietsen. Uitgeput zette hij zich in het gras. Zijn been bloedde op verschillende plaatsen, zijn hand ook. Zijn onderbroek zag zwart van het smerige water. Tyfus, ziekte van Weil, hepatitis, tetanus - hij overdacht wat hij allemaal kon krijgen. Hij trok zijn onderbroek uit en droogde zich met haar trui. Daarna trok hij met moeite zijn hemd en zijn broek aan. Hij had de pest in over die vogel.

‘Je ziet helemaal wit,’ zei ze.

Zo voelde hij zich ook.

Een paar mannen kwamen langs het fietspad aanlopen. Ze hadden gereedschap bij zich en begonnen daar iets te doen. Ze stonden op. Hij trilde nog op zijn benen. Een eind verder stapte hij weer af en ging in het gras liggen.

‘Zullen we naar huis gaan?’ stelde ze voor.

‘Nee, het gaat wel weer over,’ weerde hij af.

Toen ze een kwartier later opstonden, was de moeheid wat gezakt. De pont, een paar honderd meter verderop, wachtte op hen met half neergelaten bomen. Maarten bedankte hem, de pontbediende lachte. ‘Goeiemorgen,’ zei hij.

Ze reden door Westzaan en dronken koffie bij De Prins. Het was stil op straat. Een gewone dag door de week. Stil en zonnig. Langzaam kreeg hij een vakantiegevoel.

‘Waarom lach je?’ vroeg ze.

‘Ik lach om mijn overlijdensadvertentie.’

‘Je overlijdensadvertentie?’

‘Ja, als ik verdronken was.’ Hij had een stil plezier. ‘Dan had je kunnen zetten: Bij het redden van een vogel kwam hij om. Zo was zijn leven.’ Hij lachte.

Ze moest ook lachen. ‘Maar eigenlijk is het niet om te lachen,’ vond ze. ‘Die arme vogel.’

Ze reden langs het rijwielpad naar het meer, aten hun brood op een bankje en keken naar de witte zeilboten. Later dronken ze nog een Spa bij de Buitenhuispont.

‘Voel je nou helemaal geen weemoed over het afscheid?’ vroeg ze.

Hij dacht daar even over na. ‘Nee.’

‘Maar je vindt het toch aardige mensen?’

‘Ik vind het wel aardige mensen, maar ik voel geen weemoed.’ ‘Wat ben je toch een gekke man. Ík ben er zelfs al nostalgisch over.’

‘Misschien komt dat nog?’

Zo te zien had ze daar weinig vertrouwen in.

‘Ik denk dat ik gewoon geen fantasie heb,’ concludeerde hij.

*

Toen hij in bed lag, bedacht hij dat hij de voordeur niet had afgesloten en de geiser niet lager had gezet, twee automatismen, net als het wassen van zijn haar op zaterdag, die blijkbaar met het Bureau verbonden waren geweest. Merkwaardig. Geen zaterdag, geen avond meer. Die gedachte hield hem uit de slaap. Hij had het gevoel in een enorme, ongemeubileerde ruimte te liggen. Zijn gedachten dwaalden rond zonder houvast te vinden. Het was niet angstig, het was desoriënterend. Pas toen de merel begon te zingen, sliep hij in.

*

Hij haalde bloemen op het Singel en een pond gedroogde pruimen op de hoek van de Heiligeweg. Het was bewolkt, de atmosfeer was klam. Hij liep langzaam, nam de tijd bij alles wat hij zag, en was tevreden. Toen hij weer thuis was, ontruimde hij het boekenkastje voor het rechterraam, naast het bureau, planten eraf, boeken eruit, en schroefde het deurtje los dat hij aan de open achterkant had bevestigd omdat de katten daar aan de boeken krabden. Nicolien had het kleine bureautje dat hij op zijn vijftiende van zijn ouders had gekregen in gebruik genomen nu hij niet meer werkte. Ze wilde het deurtje, dat oorspronkelijk van dat bureautje was geweest, terug. Hij bekeek de schroefgaten en zag dat het hout dwars door de gaten gespleten was. Dat was de reden dat hij het indertijd uit het bureautje had gehaald. Gezeten op de hoek van het bed van Nicolien bekeek hij het probleem, stelde vast dat de vleugels van de scharnieren ook aan de buitenkant konden worden bevestigd, en schroefde de deur vast. Vervolgens keerde hij terug naar de boekenkast. Hij zocht in het hok een plank die de deur kon vervangen en vond er twee die samen precies pasten, waardoor de achterkant hermetisch gesloten werd en het kastje bovendien een beter verband kreeg. Prachtig! Hij sleepte gereedschap aan, liep de deur weer uit om bij Günter & Meuser stoelhaken te kopen, bedacht bijtijds dat het telefoontoestel in de boekenkast moest staan, en was tegen half drie klaar, tevreden met het resultaat. Hij riep Nicolien.

‘Maar kan ik nu nog wel bij de planten?’ vroeg ze kritisch.

‘Probeer maar.’

Ze werkte zich tussen het kastje en de vensterbank en probeerde of ze plaats genoeg had om de geraniums vanuit die positie water te geven. Hij schoof nog wat, en toen stond het ook volgens haar op zijn plaats. Omdat het toch nog wat wiebelde, schoof hij er een paar stukjes triplex onder en zette het tegen de vensterbank vast met een plank die hij er al eerder had aangebracht voor een extra plant. Hij zette de boeken en planten weer op hun plaats en ruimde het gereedschap op. Nadat hij bovendien nog het slot van de fiets van Nicolien had geolied, vond hij het voor die dag wel genoeg geweest. Toen hij op de divan zat uit te blazen, kwam Nicolien binnen. ‘Waar is de gieter?’ vroeg ze. ‘Ik zie de gieter niet!’ De gieter stond onder een stoel. Ze vulde hem in de keuken en wrong zich achter het kastje om de geraniums water te geven. Ze haalde de hor uit het raam en zette hem achter het boekenkastje. ‘Het is veel nauwer geworden,’ zei ze geïrriteerd.

‘Dat kan niet. Ik heb je er toch bijgehaald?’

‘En toch is het veel nauwer geworden!’

‘Maar de plank past precies! Net zoals vroeger! Dat kan toch niet?’

‘Als ik zeg dat het nauwer is geworden, dan is het nauwer geworden! Kijk! Ik kan er niet eens tussen zonder die plant te raken! Als hij straks een knop heeft, dan gaat die eraf! Het is veel nauwer geworden!’

Hij stond op en kwam dichterbij. ‘Maar we hebben het uitgemeten!’

‘Dan ligt het zeker aan die planken die je hebt aangebracht! Maar hij is nauwer geworden!’

‘Dat kan niet. Daar zitten je benen! Daar kan het niet nauwer zijn!’

‘Wou je soms zeggen dat ik lieg? Ik lieg niet! Wou je dat soms beweren?’

Hij zweeg. ‘Ik zal het wat naar voren zetten,’ zei hij toen.

‘Dat hoef je niet zo slachtofferig te zeggen! Ik kan het niet helpen dat jij het verkeerd hebt gedaan!’

Hij gaf geen antwoord. Volgens hem had hij het niet verkeerd gedaan, maar het was zinloos daarover te discussiëren. Hij haalde de planten er weer af en verschoof het kastje. De plank die tussen het kastje en de vensterbank klem zat, viel naar beneden. Hij schoof de houtjes waarop deze op het kastje rustte en die hij met twee schroefhaken had vastgezet wat verder naar de rand, maar daardoor kwam het niet klem te zitten en dat had het kastje nodig om niet te wiebelen. Hij bekeek het plankje, zag dat het wat langer was wanneer hij het een kwartslag draaide, probeerde het zo, en verdomd, het klemde! Tevreden bevestigde hij het in de nieuwe stand, zette de planten terug en riep Nicolien. Ze bekeek het sceptisch, maar ze kon erachter. ‘Zo kan het wel, geloof ik,’ zei ze. Ze nam de gieter weer op. Hij zette zich aan zijn bureau en haalde zijn schrijfmachine naar zich toe. Ze reikte achter hem om. ‘Ik kan niet meer bij de papyrus!’ zei ze. ‘Kijk maar! Hoe moet ik nou bij de papyrus?’ Doordat het kastje naar voren was verplaatst, was de ruimte tussen het kastje en het bureau en daarmee het pad naar de papyrus smaller geworden.

‘Dat komt omdat het kastje naar voren is geschoven,’ zei hij.

‘Dus ik kan niet meer bij de papyrus!’

‘Dan moeten we het weer wat dichter naar het raam schuiven.’ ‘Maar dan kan ik niet meer bij de geraniums! Waarom heb je het in godsnaam veranderd? Waarom heb je het niet gelaten zoals het is?’

‘Omdat jij dat deurtje van je bureau terug wilde hebben.’

‘Maar dan had je de rest toch wel zo kunnen laten? Ik wil die veranderingen niet! Was dan op je Bureau gebleven als je alles wilt veranderen!’ Ze begon te huilen. ‘Ik wil dat alles zo blijft als het is! Ik wil in mijn eigen huisje wonen! Ik was zo gelukkig in mijn eentje! Waarom moet nou ineens alles veranderd worden? Waarom kan het niet zo blijven?’

Dat maakte hem wanhopig. ‘Maar er is niets veranderd!’ zei hij wat luider. ‘Ik heb de ene plank vervangen door de andere!’

‘En nu kan ik er ineens niet meer achter! Omdat ik vannacht ineens veel dikker ben geworden! Toevallig ben ik vannacht veel dikker geworden! Net nu jij die plank hebt aangebracht! En nu kan ik niet meer bij mijn planten! Die lieve planten! Nu gaan ze dood omdat ik ze geen water meer kan geven! Ik kan het toch niet elke keer aan jou vragen?’ Ze huilde hard, met uithalen. ‘Ik wil niet dat alles veranderd wordt! Ik wil alles terug zoals het was! Precies zoals het was! Ik was gelukkig! Ik hoef geen veranderingen!’ Ze liep huilend de kamer uit.

Hij haalde de planten weer van het kastje en schoof het een eindje de kamer in, een beetje scheef, zodat de opening aan de kant van de ramen wat groter was. Maar hij betwijfelde of het zou helpen. Als ze in haar hoofd gezet had dat het veranderd was, kwam het nooit meer goed.

Ze kwam niet terug. In de keuken was ze niet. Hij veronderstelde dat ze boodschappen was gaan doen, maar toen hij de slaapkamer in kwam, zat ze met haar handen voor haar gezicht aan haar bureautje. Hij zei niets omdat hij haar onredelijk vond en ging terug naar de kamer, waar hij begon met het uittikken van zijn oude dagboeken. Toen hij daarmee bezig was, kwam ze binnen met de thee. Ze was gedeprimeerd. Ze schonk de thee in en keek naar het kastje. ‘Waarom is de ruimte bij de papyrus zo groot geworden?’ vroeg ze.

‘Ik heb het kastje wat naar voren gehaald. Zo groot is hij toch niet geworden?’

‘Hij is idioot groot geworden! Het is geen gezicht! Zie je dat dan niet?’

‘Nee, dat zie ik niet.’

‘Maar hij is toch veel groter dan hij was?’

‘Ik zie het niet, maar als jij het zegt zal het wel zo zijn.’

‘Maar dat moet je toch zien? Moet je eens kijken, wat een ruimte! Zo is het nooit geweest!’

‘Dan moet het kastje weer wat naar de muur toe.’

‘Ik wou dat je nooit aan dat kastje begonnen was!’

Hij gaf daar geen antwoord op. Zodra ze de kamer uit was, zette hij de planten er weer af en schoof het kastje wat verder de hoek in, zoals het al eerder gestaan had. Maar het verschil was zo miniem, dat hij twijfelde aan het effect. Het kon hem ook niet meer schelen. Hij was gedeprimeerd geraakt. Hij ging op de divan zitten. Dorus kwam naast hem, Goofie sprong erbij, legde zijn kop tegen Dorus aan en snorde zachtjes terwijl Dorus hem begon te likken. Nicolien kwam de kamer weer in. ‘Ik ga boodschappen doen,’ zei ze toonloos.

Hij boog zich uit het raam en zag haar de deur uitkomen. Ze keek omhoog en wuifde een beetje.

‘Hoe laat is het?’ vroeg hij.

‘Kwart voor vijf.’

‘Ga je ook de krant halen?’

Ze knikte. ‘Ja.’

Een half uur later kwam ze binnen met de fles jenever, zo te zien weer opgewekt.

‘Ben je nou tevreden met je kastje?’ vroeg ze toen ze aan de borrel zaten.

‘Jawel, maar jij bent niet tevreden.’

‘Ik ben wel tevreden.’ Ze keek ernaar. ‘Heb je het nou weer veranderd?’

‘Ik heb het wat verder de hoek ingeschoven.’

‘Maar nou is de ruimte bij het raam weer kleiner geworden!’

‘Dat kan niet.’

‘Ik kan het zien. Hij stond eerst veel verder op de mat. Daarom wiebelde hij ook niet.’

‘Hij wiebelt nou ook niet.’

‘Dan wiebelde hij nog minder! Moet je eens kijken hoe ver hij nou over de mat heen komt! Zo kan het niet blijven! Daar kan ik onmogelijk tussen!’

‘Goed.’

‘Verander je het dan nog?’

‘Ik zal het veranderen.’

‘Wanneer dan? Want morgen ben je weg en ik moet toch bij de planten komen?’

Hij stond met tegenzin op, tilde het kastje met planten en al omhoog en zette het wat verder op de mat. ‘Zo goed?’

‘Ik denk het,’ zei ze weifelend.

*

‘Je gezicht is helemaal veranderd,’ zei ze toen ze aan tafel zaten. ‘Sinds je van het Bureau weg bent, heb je een heel ander gezicht gekregen.’

‘Hoe kan dat nou?’

‘Ja, dat weet ik niet, maar het stond altijd zorgelijk, en dat is weg.’

‘Ook op een fietstocht?’

‘Ja, ook.’

‘Maar toch niet in de vakantie?’

‘In de vakantie meestal ook. Je bent ineens heel anders.’

‘Maar ik zeg toch nog altijd niks?’

‘Je zegt niet veel, maar je kijkt anders. Je bent veel jonger om te zien. Je bent ook veel bruiner.’ Ze lachte. ‘De zorgen hielden het bruin tegen.’

*

Hij legde de hoorn neer en liep naar de achterkamer. Ze was bezig met de bedden. ‘Sien komt even langs,’ zei hij.

Ze richtte zich op. ‘Sien? Wat komt die nou doen?’

‘Ik denk omdat ze niet bij mijn afscheid was.’

‘Wanneer komt ze dan?’

‘Nu. Meteen.’

‘Dan mag ik wel koffie gaan zetten. Blijft ze lang?’

‘Dat weet ik natuurlijk niet,’ zei hij korzelig.

Terwijl ze naar de keuken ging, liep hij terug naar de kamer. Hij zette zich op de divan, niet wetend wat hij met de tussenliggende tijd aan moest. Sien. Hij vroeg zich af waar hij het over moest hebben, maar hij kon zich zo weinig voorstellen bij zo'n bezoek dat hij het meteen weer opgaf. Verstrooid las hij het lijstje met karweitjes door, legde het weer terug en zakte tegen de kussens. Tien minuten later hoorde hij een fiets tegen het huis zetten. Hij keek uit het raam en zag haar met een taartdoos het bordes opkomen. ‘Ze heeft een taart bij zich,’ waarschuwde hij terwijl hij door de gang naar de deur liep. Ze was weer in de slaapkamer. De bel ging. ‘Sien?’ vroeg hij door de deurtelefoon.

‘Sien de Nooijer,’ riep ze, niet in staat om zo gauw om te schakelen.

‘Eerste verdieping!’ - hij drukte op de deuropener, deed de voordeur open en wachtte op de drempel. Beneden sloeg de buitendeur. Hij hoorde haar de gang doorlopen en de trap opklimmen. ‘Dat heb je gauw gedaan,’ zei hij toen ze in de kromming van de trap verscheen, de taartdoos voor zich uit dragend.

‘Zo ver is het niet.’ Ze had een kleur.

‘Nee, zo ver is het niet,’ hij keek vluchtig naar de doos. ‘Kom binnen!’

Ze stapte over de drempel, licht hijgend, zenuwachtig.

‘Die heb ik van jullie gehad,’ zei hij glimlachend, in een poging haar op haar gemak te stellen. Hij wees op de schoolplaat van de dorsende boeren, boven de kapstok.

‘O ja,’ zei ze nerveus.

Nicolien kwam uit de slaapkamer. ‘Dag Sien.’

‘O, dag.’ Ze durfde Nicolien niet bij haar voornaam te noemen. ‘Dit heb ik voor jullie meegebracht,’ ze gaf haar de taartdoos, ‘maar de doos wou ik weer mee terugnemen.’

‘Wat ontzettend aardig,’ zei Nicolien. ‘Voor Maarten zeker.’

‘Nee, voor jullie allebei.’

Nicolien zette de doos op het klaptafeltje in de keuken en lichtte het deksel eraf. ‘Wat geweldig! Heb je die zelf gebakken? Kijk eens, Maarten!’

‘Ja,’ zei ze, ‘maar ik weet niet of hij wel goed geworden is.’

‘Lekker!’ zei hij. Hij keek naar haar. ‘Maar ik kreeg toch alleen een taart als ik bleef?’

‘Heb ik dat gezegd?’ vroeg ze verward.

‘Als ik bleef, zou je elke week een taart voor me bakken.’

Ze kreeg een kleur. ‘O, dat herinner ik me niet.’

‘Wil je een kop koffie?’ vroeg Nicolien.

‘Ja, maar dan ga ik weer weg. Ik blijf maar even.’

‘Loop maar door,’ zei hij.

Ze liep voor hem uit de gang door naar de voorkamer. ‘Hier?’ - ze keek om voor ze de deur openduwde, ging de kamer in en bleef staan, afwachtend.

‘Ga maar ergens zitten.’

‘Waar zaten jullie?’

‘Nergens.’

Bevangen, zonder om zich heen te kijken, ging ze op de divan zitten, waar hij zojuist gezeten had, en opende haar schoudertas. ‘Ad heeft me nog wat voor je meegegeven.’

‘Drukproeven,’ begreep hij, een stapel papier van haar overnemend. Bovenop lag een brief. Hij keek naar de afzender. ‘Hé, een brief van Seiner.’

‘Ja, nog voor je afscheid geloof ik.’

Hij haalde de brief uit de enveloppe, keek hem haastig door zonder te begrijpen wat er stond, en stopte hem weer terug. ‘Dank je.’ Hij keek haar aan. ‘En dank je nog wel voor de cadeaus die ik van jullie gehad heb en voor die symfonie van Dvóřak die jij hebt uitgekozen.’

‘Ja, dat wou je graag, zei Ad.’ Aan haar stem was te horen dat ze het een vreemd verzoek had gevonden.

‘Om de verschillen tussen jullie,’ legde hij uit. ‘Jij bent de enige die iets uit de romantiek heeft gekozen. Ik vind dat verrassend.’ Ze kreeg een kleur. ‘Ik weet niks van muziek af, hoor.’

‘Ik ook niet.’

Nicolien kwam binnen met het blad. Ze keken toe terwijl ze voor ieder van hen een taartpunt en een kop koffie neerzette.

‘Lekker!’ zei Maarten de taart naar zich toe trekkend. Hij keek naar Sien. ‘Is hij goed?’

Sien bekeek het baksel kritisch.

‘Hij is heerlijk!’ zei Nicolien. ‘Ik heb in de keuken al een stukje geproefd. Ik vind het ontzettend knap.’

Sien proefde een stukje. ‘Ja, hij is wel goed geworden,’ zei ze zuinig.

Ze peuzelden alledrie van hun taart.

‘Hoe was je vakantie?’ vroeg Maarten.

‘Heel goed.’

‘Jullie zijn dit jaar toch in Noorwegen geweest?’

‘Ja, in Noorwegen.’

‘Omdat je anders altijd naar steden gaat.’

‘We zijn ook in Oslo geweest.’

‘En verder niet?’

‘Jawel, ook nog wel in de natuur. Als je daar bent, moet je natuurlijk ook nog wel wat van de natuur zien.’

‘En hoe vond je dat?’

‘Heel mooi, maar het zegt me niet zoveel. Ik ben liever in een stad. En Henk ook.’

‘Gek,’ vond hij.

Ze keek naar Nicolien. ‘Jullie gaan altijd naar Auvergne, hè?’

‘Ja,’ zei Nicolien. ‘Ik vind steden verschrikkelijk.’

‘Nee, wij vinden steden juist heel interessant.’

Ze zwegen.

‘Onze begonia's hebben luis,’ zei Maarten omkijkend naar het boekenkastje naast zijn bureau, waarop de begonia's stonden. ‘Nicolien denkt dat dat is omdat ze op de tocht hebben gestaan. Heb jij begonia's?’

‘Nee, ik heb helemaal geen planten.’

‘Dat denk ik niet alleen,’ zei Nicolien. ‘Dat is zo!’

‘Jawel,’ zei Maarten. ‘Ik begrijp alleen niet hoe planten die buiten staan dan ook luis kunnen krijgen.’

‘Ik weet er niks van, hoor,’ zei Sien haastig.

‘Ik wou je ook nog bedanken voor wat je allemaal voor me gedaan hebt,’ zei ze bij de deur toen hij haar uitliet. Ze was nerveus.

‘Maar dat was toch niks,’ zei hij verlegen.

‘Ik vond van wel.’

‘Nou...’ Hij lachte. ‘Maar daar heb ik dan ook dubbel en dwars voor terug gehad.’

Aan haar gezicht was te zien dat ze hem niet begreep.

‘Die taart bedoel ik.’

‘O, die taart,’ zei ze verbluft.

Hij deed de deur voor haar open. ‘Nou, dag,’ hij stak zijn hand uit.

‘Dag.’ Ze gaf hem een hand en keerde zich haastig af.

Toen hij door de gang terugliep, merkte hij pas hoe gespannen hij was geraakt. Hij kromde zijn rug, liet zijn armen bungelen en blies zijn wangen bol terwijl hij de kamer inging. Nicolien zat weer in haar stoel en draaide zich naar hem om. ‘Ik ben gespannen,’ zei hij, zich oprichtend.

‘Hoe vond je het?’ vroeg ze, die opmerking negerend.

‘Ik weet het niet.’

‘Je weet toch zeker wel hoe je het vond?’

‘Nee, ik weet het echt niet.’

‘Maar je vindt het toch zeker wel aardig dat ze die taart heeft gebracht?’

‘Dat vind ik heel aardig.’

‘Waarom zeg je dat dan niet?’

De vraag bracht hem in verlegenheid. Hij haalde zijn schouders op.

‘Wanneer weet je het dan?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik weet het echt niet.’

‘Als je het hebt opgeschreven zeker. En dan krijg ik het niet meer te horen.’

‘Ik kan er echt niets aan doen.’ Hij glimlachte verontschuldigend. ‘Ik weet alleen dat ik gespannen ben geraakt.’

‘Nou, dan wacht ik maar af tot je het wel weet.’

Hij bleef voor zijn bureau staan en keek verstrooid naar de dingen die daar lagen, zonder in zich op te nemen wat hij zag. Tenslotte wendde hij zich af. ‘Ik ben even in het kleine kamertje.’ ‘Wat ga je daar doen?’ vroeg ze argwanend.

‘Een beetje rommelen.’

Hij ging de voordeur uit, opende de deur van het kleine kamertje, sloot hem weer achter zich en zette zich in de grote stoel. Het raam stond open. Uit de verte, van tussen de huizen, kwamen gedempt de stemmen van kinderen op de speelplaats van de lagere school. Het herinnerde hem aan lang geleden, toen hij zelf nog klein was, en hij werd overspoeld door een gevoel van heimwee.

*

Hij droomde dat Karel Ravelli hem opbelde op het Bureau. ‘Ik dacht dat jij met pensioen was,’ zei hij.

‘Ik moet nog een paar dingen afmaken,’ verontschuldigde hij zich.

Daar moest Karel hartelijk om lachen. ‘Ja, dat zeggen ze allemaal,’ riep hij.

*

Hij constateerde bij zichzelf een groeiende behoefte om alleen te zijn. De vader van Nicolien ging dan naar zijn hok, waar hij urenlang bezig was met het opwerken van oude tekeningen. Wat hijzelf deed verschilde daar niet zoveel van en hij vermoedde dat hij dat nodig had om zijn greep op de werkelijkheid niet te verliezen. Je moest je concentreren om het allemaal bij elkaar te houden. Misschien worden oude mannen daarom zo zwijgzaam, dacht hij.

*

Hij tilde de fietsen de trappen af. Ze reden naar de pont. Het was bewolkt en enigszins drukkend. Ze reden door Watergang en Ilpendam de Purmer in, en vervolgens rechtsaf over Katwoude naar Volendam. De weg van Katwoude naar Volendam was opmerkelijk stil. Halverwege klommen ze langs een trap de dijk op en keken enige tijd over de Gouwzee. In Volendam was het druk. Honderden toeristen slenterden langs de haven, voor de terrasjes en winkeltjes. Honderd meter verder, voorbij hotel Spaander, was dat plotseling afgelopen, hoewel je daar vanaf de dijk een ver uitzicht over zee hebt. Ze reden langs de dijk naar Edam en dronken wat op het terras van het Damhotel. Hij ergerde zich aan oude mannen en vrouwen in te jeugdige, te nieuwe, te goed gewassen sportieve kleding, die te soepel om hun stramme leden hing. Hij ergerde zich ook aan vrouwen achter het stuur en aan jongens met een staartje in de nek die met veel bravoure in te dure of te grote auto's langsragden en aan de bloemist die in een te dure Mercedes voorreed. Maar voor het eerst ontdekte hij dat er systeem in die ergernis stak. Iedereen die door de welvaart was aangeraakt ergerde hem. Zolang ze bij hun huis met een krant op een oude stoel zaten en uitrustten van hun werk, oud of jong, vond hij ze aardig of lieten ze hem koud. Tevreden begaf hij zich op de terugtocht. Het leven was weer wat overzichtelijker geworden. Hij was minder slecht dan hij dacht.

*

Na het ontbijt haalde hij de trap naar de voorkamer om hem te repareren. Hij haalde de oude spijkers eruit. Een van de spijkers was afgebroken, zodat hij er geen vat op kreeg, ook niet nadat hij al zijn nijptangen en tangen erbij had gehaald. Tenslotte probeerde hij het met een beitel, eveneens zonder succes. Omdat hij zo vroeg op de ochtend misselijk werd van de inspanning moest hij het opgeven. Ontevreden draaide hij een aantal schroeven op de plaatsen van de spijkers die hij er wel had uitgekregen en klom langs de aldus gerepareerde trap naar de stortbak van de w.c., die uit het lekpijpje lekte. Het ijzer van de bak en van het mechanisme bleek aan de binnenzijde vol groene en bruine gezwellen te zitten. De bak was zwaar ziek. Hij duwde de vlotter wat omhoog. Het lekken hield op, maar hij zag niet hoe hij de vlotter zo moest krijgen dat het niet terugkwam. De enige oplossing was een emmertje aan de lekpijp. Toen hij dat had opgehangen ging hij, nog altijd misselijk, terug naar de kamer. Zodra hij zat, kwam Nicolien vragen waarom er geen ondergoed van hem in de was was. Hij verkleedde zich en ging, nu in schoon ondergoed, op de divan zitten en streepte op zijn lijstje de trap en de stortbak door. Als hij niet zo misselijk was, zou hij tevreden zijn geweest.

*

‘Ik dacht erover om die drukproeven even terug te brengen naar het Bureau,’ zei hij bij het ontbijt.

‘Die kun je toch ook wel opsturen?’

‘Dat is zo'n gedoe.’

‘Ik dacht dat je niet meer naar het Bureau zou gaan nu je er weg bent. Dat heb je gezegd.’

‘Jawel,’ hij aarzelde, ‘maar ze zijn zo aardig geweest met dat afscheid...’

‘Nou, je moet het zelf weten.’

‘Natuurlijk.’

Ze stond voor het raam. Hij stak zijn hand op en wendde zich af, terug naar de stoep. Lopend langs de gracht stelde hij vast dat hij gespannen was, net als vroeger. Maar dat is toch te gek, dacht hij. Ik werk er nu toch niet meer? - Hij probeerde te ontspannen door zijn armen los te laten hangen en om zich heen te kijken, maar de spanning bleef en hij zag niets. Toen hij het Bureau naderde, greep hij werktuiglijk naar zijn sleutels, realiseerde zich dat hij geen sleutels meer had en belde aan. Bij de loge stond een lange man, het type van een vroegtijdig gepensioneerde beroepsmilitair. Hij keek Maarten onderzoekend aan, zijn kin wat opgeheven.

‘Ik ben Koning,’ zei Maarten gejaagd. ‘Ik heb hier tot voor kort gewerkt. Kijk!’ - hij wees op zijn bordje, dat nog niet verwijderd was, en schoof het in.

De man stak zijn hand uit. ‘Oudkerk.’

‘U bent in de plaats gekomen van Wigbold?’

‘Dat kan. Ik ben hier vandaag voor het eerst.’

‘Welkom dan.’ De onverwachte confrontatie had hem van zijn stuk gebracht. Hij realiseerde zich te laat dat hij niet meer in de positie was om deze man welkom te heten. Verward boog hij zich over de presentielijst en pakte de pen om af te tekenen, kon zo gauw zijn naam niet vinden, bedacht toen pas dat hij er niet meer bij stond, legde de pen weer neer en liep nerveus lachend de gang op om zijn naam in het bezoekersboek te zetten. De nieuwe conciërge had enigszins verbaasd toegekeken. Zijn eerste bezoeker was een gek. ‘Zo!’ - hij zette een krachtige streep in het vak waarin hij het doel van zijn bezoek moest aangeven, wendde zich af en liep blindweg de koffieruimte in. Atie Wals en Lies Meis zaten er koffie te drinken. ‘Dag Atie, dag Lies,’ zei hij.

‘Dag Maarten,’ zei Atie zonder enige verrassing te tonen. Lies knikte, alsof hij er nog werkte.

Zichzelf tot kalmte manend vertraagde hij op de trap zijn pas en klom langzaam, met twee treden tegelijk, omhoog naar de tweede verdieping. Door het gele, gebobbelde glas in de deur zag hij vaag Ad achter diens bureau zitten. Zonder verder nadenken drukte hij de kruk naar beneden en betrad de kamer. Ad keek langzaam opzij. ‘Dag Ad,’ zei hij.

‘Hé, dag Maarten,’ zei Ad verrast.

Hij hing glimlachend zijn tas aan een stoel, trok zijn jasje uit, wist er even geen raad mee, hing het eerst over de stoel bij het bureau van Ad, daarna over een andere stoel, en ging zitten, opnieuw merkend hoe gespannen hij was.

Ad voegde zich bij hem, aan de andere kant van de tafel. ‘Hoe gaat het?’ vroeg hij grijnzend, zijn lippen stijf op elkaar klemmend.

Maarten knikte. ‘Goed.’ Hij glimlachte.

‘Je mist ons zeker niet?’

Maarten schudde zijn hoofd. ‘Iedere keer dat ik bedenk dat ik niet meer naar het Bureau hoef, krijg ik een kick.’ Hij lachte.

Ad grijnsde.

‘Ik heb de drukproeven van het artikel voor Güntermann bij me,’ hij haalde zijn tas naar zich toe. ‘Zal ik die maar zelf versturen?’

‘Als je wilt.’

‘En ik wou ook maar even hier die brief aan Seiner schrijven.’ Ad knikte. ‘Er zijn nog meer brieven voor je gekomen.’ Hij stond op en overhandigde Maarten een stapeltje brieven dat op de hoek van zijn bureau klaarlag.

Maarten keek vluchtig naar de afzenders: brieven van de Museumcommissie, van Boks, van Fleur van Asselt en van Saskia Schelvis.

‘Ik wil ze in het vervolg ook wel bij je in de bus stoppen?’

‘Als dat niet te lastig is?’

‘Anders vraag ik het aan Lien of aan Joop.’