Carl Friedman

Verzameld werk

Met een voorwoord van
Frits Abrahams

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 ERVEN CARL FRIEDMAN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 2021 Voorwoord: FRITS ABRAHAMS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2030 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voorwoord

Carl Friedman was een bijzondere schrijfster. Zij heeft veel literaire genres beoefend: het korte verhaal, de novelle, de roman, poëzie, de column en, niet te vergeten, de brief. In elk van die genres heeft ze een hoog niveau bereikt, ook al leek ze zich daar zelf nauwelijks van bewust. Ze was altijd moeilijk te overtuigen van de kwaliteit van haar werk en hield al na drie boeken op met het publiceren van fictie.

Ik leerde haar kennen toen ik haar voor NRC Handelsblad interviewde over haar debuut Tralievader, dat sterk de aandacht had getrokken. Het boek was in oktober 1991 verschenen en beleefde in korte tijd drie drukken. De critici waren unaniem lovend, Doeschka Meijsing in Elsevier voorop. ‘Het gaat in Tralievader niet eens zozeer om de verhalen uit het kamp, die sober en pijnlijk authentiek zijn,’ schreef ze. ‘Het gaat eigenlijk ook niet om de problematiek van “de tweede generatie”, al is dat het gegeven. Wat de lezer veel harder treft, is het besef dat het verleden van de ander altijd al moeilijk doordringbaar is, maar dat de werkelijkheid van een kampervaring ontoegankelijk is en tegelijkertijd ieders heden met rafels omhangt. Zo precies en vol mededogen als in Tralievader wordt die waarheid zelden verkondigd.’

Carl vertelde in het interview openhartig over de autobiografische achtergrond van haar boek: de vader die onstuitbaar praatte over zijn gruwelijke jaren in een Duits concentratiekamp, de twee zonen, vooral de oudste, die genoeg kregen van zijn verhalen en zij, de enige dochter, die goed naar hem bleef luisteren, al was het ook voor haar ‘eenrichtingsverkeer’: ‘We hebben nooit écht gepraat.’

Ze had hem de tekst van Tralievader tevoren in typoscript laten lezen. Als hij bezwaren had gehad, zou ze het boek niet hebben gepubliceerd. Hij reageerde luchtig maar toen hij het later in boekvorm las, raakte hij toch weer overstuur. De naam van het kamp, Sachsenhausen, kwam niet in het boek voor. Carl wilde die naam ook niet in het interview vermelden. ‘Die doet er niet toe,’ zei ze, ‘er waren zoveel onheilsplaatsen en ze leken allemaal op elkaar. Het kwaad is niet te lokaliseren, het is overal en in onszelf nog het meest.’

==

Na het interview raakte ik bevriend met Carl. We bezochten elkaar ook wel, maar we waren vooral correspondentievrienden. Ik was niet de enige, want ze was een verwoed schrijver van brieven aan haar vrienden, lange, in een vloeiende stijl geschreven epistels over alles wat haar bezighield; persoonlijke zaken, maar ook veel over literatuur en politiek – ze kantte zich sterk tegen het met Pim Fortuyn opkomende populisme. (Een klein deel van haar brieven is onder de titel Brieven aan Jos al gepubliceerd door Jos den Bekker; het betreft de periode 1975–1983 van hun vriendschap.)

Al als interviewer, en ook de jaren daarna, verkeerde ik in de overtuiging dat ze Joods was – het was een soort vanzelfsprekendheid die verder geen uitleg behoefde. Ook toen ik in 2002 een vaag briefje kreeg van een mij onbekend iemand die haar Joodse identiteit in twijfel trok, werd ik nog niet ongerust. Carl had mij vaak geschreven over haar Joodse echtgenoot in Antwerpen, David Friedman, van wie ze na een jaar was gescheiden, over de Joodse opvoeding die ze hun zoon Aron probeerde te geven en over de aansluiting die ze had gevonden bij de Liberaal Joodse Gemeente Brabant; ze woonde toen in Breda.

Ze hoefde niet expliciet te zeggen dat ze een Jodin was, ze wás het, althans in de beleving van velen, niet in de laatste plaats die van haarzelf. Ze was doordesemd van het Jodendom. Het was geen tijdelijke flirt met een andere identiteit, maar een oprecht verlangen om voorgoed bij de Joodse wereld te horen. Ze had zich verdiept in de geschiedenis ervan, was gehecht aan Joodse gebruiken, vierde Joodse feestdagen en leerde Hebreeuws. Dat moet al begonnen zijn toen ze nog een twintiger was en in Antwerpen een tolkenstudie volgde.

Ze zal ook een Jodin zijn geweest voor de Duitsers die naar haar geluisterd hebben, toen ze er in hun land na het verschijnen van Tralievader tal van goed bezochte lezingen hield. Zie voor de beschrijving van zulke lezingen de artikelen ‘Boeken en bruinkool’ en ‘Na de zondvloed’ in het Verzameld werk.

Bovendien werkte ze gestaag verder aan boeken waarin alles om het Jodendom draaide. De roman Twee koffers vol die in 1993 verscheen, is er een gaaf voorbeeld van. De vertelster is Chaja, een jonge Joodse vrouw in Antwerpen met een vader (alweer een vader) die wanhopig naar oude koffers zoekt om terug te kunnen krijgen ‘wat de oorlog kapot heeft gemaakt’. Chaja, studente filosofie, wordt kindermeisje bij een orthodox-joods gezin en beleeft met hen aangrijpende gebeurtenissen. Met de kleuter Simcha krijgt ze een bijzondere band; de passages daarover behoren tot de ontroerendste van het boek, dat verder tal van zinnige bespiegelingen over het Jodendom bevat.

Criticus Carel Peeters noemde het boek in Vrij Nederland ‘schitterend’. ‘Net als Tralievader is Twee koffers vol met argeloze trefzekerheid geschreven, met een feilloze intuïtie voor de verhouding tussen het kleine en het grote.’

Zowel Tralievader als Twee koffers vol (als Left Luggage) werd verfilmd, door respectievelijk Danniel Danniel en Jeroen Krabbé, in beide gevallen overigens niet tot haar tevredenheid. ‘Een erg slechte film,’ noemde ze Tralievader. En over Left Luggage schreef ze me: ‘Ik blijf bij mijn mening dat het een niet onaardige B-film is en dat daarmee alles is gezegd.’

==

Het was 1993, ze had twee geslaagde boeken achter de rug, critici en gewone lezers hadden enthousiast gereageerd, talrijke vertalingen waren in de maak. Een droomstart voor iedere schrijver, maar niet voor Carl. Haar succes werd dat jaar volledig overschaduwd door de dood van haar vader op 24 februari. ‘Ik ben ontzettend en verpletterend verdrietig,’ schreef ze me. ‘Ik mis hem zo. Alles is zo zinloos zonder hem.’ Ze noemde haar vader ‘de enige voor wie ik schreef. En met één goedkeurend knikje van hem zou ik gelukkiger zijn dan met tien lovende recensies’.

Ze verhuist met haar zoon naar het Witsenhuis, een tijdelijk woonhuis voor schrijvers in Amsterdam-Oost, waar ze op een dag haar moeder ontvangt. Bedroefd zitten ze tegenover elkaar. ‘Hij, mijn vader, was ons huis. Nu zijn we ontheemd en vervreemd. Het is geen tragische gewaarwording, wij stellen het alleen maar vast en weten niet wat er komen gaat.’

Ze is ten einde raad en wordt gekweld door zelfmoordneigingen. Alle oude twijfels over haar schrijverschap komen boven. Eerder, in 1992, had ze de aandacht voor Tralievader ‘onverdiend’ genoemd: ‘Ik begin te denken dat ik iemand ben die niet meer dan één boek schrijft.’ Een jaar later vindt ze ook Twee koffers vol ‘niet goed genoeg’ nadat ze het bij de uitgeverij heeft ingeleverd. Ze is zeker niet ongevoelig voor de waardering die haar werk krijgt, maar ze ontleent er als schrijver geen zelfvertrouwen aan.

Er breken nog moeilijker jaren aan. Ze heeft slaapproblemen en depressies en zoekt hulp bij de Joodse ambulante geestelijke gezondheidszorg. Een psychiater daar, een orthodoxe jood, raadt haar aan niet meer over haar vader te praten en op te houden met lezingen over Tralievader. Ze neemt zich voor zijn adviezen op te volgen. ‘Het heeft geen zin om steeds weer af te dalen in die moordkuil en het is bovendien gevaarlijk geworden,’ schrijft ze me. ‘Vroeger kwam ik er altijd levend uit. Nu loop ik het risico erin te blijven.’

Maar het blijft bij voornemens. Een volgende psychiater analyseert haar als iemand met ‘een ongelofelijk sterk karakter die anderzijds ook labiel is en een neiging heeft om zichzelf waardeloos te vinden’. Ze beaamt zijn conclusies: ‘Ik heb inderdaad een diepe afkeer van mezelf, maar ik weet al evenmin als hij waar die vandaan komt (...), maar ik denk dat mijn minderwaardigheidsgevoel van veel vroeger dateert.’

==

Intussen worstelde ze halverwege de jaren negentig met een derde boek, de verhalenbundel De grauwe minnaar, dat in 1996 zou uitkomen. Het bevatte drie vrij lange verhalen: na het titelverhaal volgden ‘Heilig vuur’ en ‘Stilstaan bij Bette’, twee verhalen die wat mij betreft het titelverhaal verre overtreffen. Zelf had ze één bedenking tegen dit boek: twee van de drie verhalen hadden weer een Joods karakter. ‘Nu kan men zeggen dat ik een “joods boek” heb geschreven, en van dat stigma wilde ik juist af.’ Ze had er daarom graag het verhaal ‘Uitsluitend natuurvrienden’ aan toegevoegd, maar haar uitgeverij voelde daar niet voor. Het is een boeiend verhaal met een bitter-hilarische ondertoon over natuurvrienden, die in paniek raken als de natuur zich via een doodzieke duif tegen hen keert.

‘Heilig vuur’ is terug te voeren op een autobiografische ervaring met een Joods gezin waar Carl regelmatig te gast was. Ze voelde naderhand enige wroeging dat ze die ervaring in fictie had omgezet, maar de kracht van het gegeven was te verleidelijk geweest: een zoon uit een liberale Joodse familie, die radicaliseert en zijn ouders en hun vrienden gijzelt met zijn fundamentalistische ideeën.

Het slotverhaal, ‘Stilstaan bij Bette’, is voor mij het hoogtepunt van dit kleine, hechte oeuvre en een van de mooiste verhalen uit de moderne Nederlandse literatuur. Carl noemde dit verhaal ‘van 60 tot 70 procent autobiografisch’. Voor het eerst laat ze hier haar moeder Bette uit de schaduw van haar vader treden. Niet langer is Bette de stille, duldende figuur op de achtergrond, zoals in Tralievader, maar een vrouw die in het aanzicht van de dood ook voor zichzelf aandacht en liefde opeist. Haar dood is meteen de afsluiting van een tragische familiegeschiedenis. Haar kinderen zijn weer vreemden voor elkaar geworden, constateert de dochter tegen het einde van het verhaal. ‘Het is twijfelachtig dat we ooit onder hetzelfde dak hebben geslapen, aan dezelfde tafel hebben gegeten. Dit is het einde van een gezin dat nimmer heeft bestaan.’

Het was een verhaal van alle tijden en van alle families, vond Aleid Truijens in de Volkskrant. ‘Het bijzondere een schijn van algemene geldigheid geven, dat kan alleen een schrijver van het formaat van Friedman.’

Het verhaal had Carl ook zelf aangegrepen. ‘Maar ik mag hopen,’ schreef ze me, ‘dat ik nooit en public uit dit verhaal moet voorlezen. Want ik denk dat ik dat niet red zonder in snikken uit te barsten.’ Opvallend genoeg was ze eindelijk tevreden over iets wat ze zelf had geschreven. ‘Voor het eerst in mijn leven weet ik dat ik schrijver ben. Daaraan twijfel ik niet meer. Het moet er nu maar van komen: een vierde en vijfde boek, en zo verder.’

==

Was het maar waar geweest. Het tegenovergestelde gebeurde: dat vierde en vijfde boek en al die andere boeken met verhalend proza zouden er nooit meer komen. Ze schreef ‘Stilstaan bij Bette’ in 1996 – 44 jaar was ze toen. Daarna brak er een lange periode aan waarin ze zichzelf kwelde met allerlei aanzetten tot verhalen en vooral romans. Soms stuurde ze fragmenten op waarover ze een oordeel vroeg. Daarna hoorde je er nauwelijks meer van.

Er ontstond één verhaal, ‘Het eenzaamste uur’, over de dood van haar vader, dat wel degelijk goed was – daarom is het hier ook opgenomen – maar dat ze liever omwerkte tot het begin van een roman. Het moest een heel boek over haar vader worden, maar dat is nooit gelukt.

De herinneringen aan het sterfbed van haar vader bleven haar pijnigen. ‘Hoe kon het gebeuren,’ schreef ze me, ‘dat ik als enige bij zijn sterfbed zat en moest zien hoe ellendig hij eraan toe was? Wie heeft ooit naar mijn verhaal over zijn walgelijke dood willen luisteren? Niemand van ons gezin!’

Regisseur Leonard Frank vroeg haar om teksten bij de muziektheatervoorstelling Een Golem, maar ze deed het liever niet, ‘geplaagd door een enorme angst om te falen’; Judith Herzberg durfde het wel aan. Voor het eerst liep Carl tegen de grenzen op van haar vermogen om fictie te schrijven. Verzinnen was nooit haar kracht geweest, wist ze. Ze moest als schrijver dichtbij haar eigen leven blijven, maar dat is voor een schrijver van fictie een beperkte bron die bovendien kan botsen met de privacy van anderen.

Ze begon aan een roman met verzonnen personages en gebeurtenissen: Zwemmers in de nacht. Jaren heeft ze erop geploeterd, het bleef onvoltooid. Wat overbleef – naar schatting tweederde van de beoogde roman – bleek interessant genoeg om in het Verzameld werk op te nemen. Het is weer voortreffelijk geschreven, en voor het eerst durft Carl ook – en overtuigend – erotiek in haar werk toe te laten.

Wat haar ook goed afging, was het schrijven van columns. Ze had al columns voor het tijdschrift Levend Joods Geloof geschreven, maar op uitnodiging van het dagblad Trouw, en enkele jaren later Vrij Nederland, ging ze vanaf 1999 pas echt professioneel als columnist aan de slag – ook omdat haar financiële situatie dat vereiste.

Haar kloeke, directe stijl paste volmaakt bij het genre van de column en ze had dankzij haar observatievermogen en grote eruditie genoeg te melden. Hoeveel concurrerende columnisten er ook al waren, zij viel onmiddellijk op met haar stevige columns waarin ze geen reputaties ontzag. Ze schreef over haar particuliere leven, inclusief haar zoon en haar huisdieren, maar ook veel over literatuur, politiek en geschiedenis – vooral, uiteraard, die van de Tweede Wereldoorlog. En dat steeds in de intieme, persoonlijke stijl die we zo goed kennen van haar belangrijkste voorganger bij Vrij Nederland: Renate Rubinstein.

De beste columns werden verzameld in de bundels Dostojevski’s paraplu (2001) en Wie heeft de meeste joden (2004). Mijn lievelingscolumn is ‘Moeder’ uit de tweede bundel. Carl moet mijn voorkeur vermoed hebben, want ze tikte de column over en schonk hem gesigneerd aan onze oudste dochter toen die net bevallen was van haar eerste kind. Het is een sublieme column over de kringloop van het leven; van de onervaren, alleenstaande moeder tot de moeder die met een volwassen zoon aan tafel zit. ‘Ik zag de toewijding waarmee ik me in zijn leven langzaam maar zeker overbodig heb gemaakt.’

Prachtige columns schreef Carl ook over haar vader (‘Vertraagd bericht’) en haar moeder (‘Elizabeth’), waarin ze aan het einde verzucht: ‘Ach Elizabeth, wat heb je mijn onzekerheid goed begrepen.’

Haar compacte taalgebruik komt ook tot zijn recht in haar poëzie. Mijn indruk is dat ze als lezer meer van poëzie dan van proza hield. Ze lardeerde haar brieven vaak met gedichten van haar dichtershelden zoals Marina Tsvetajeva (vooral in de vertaling van haar favoriete vertaalster Anne Stoffel), Anna Achmatova, Czeslaw Milosz, Heinrich Heine, Charles Simic en, verrassend, de Vlaming Anton van Wilderode. Talloze gedichten kende ze uit haar hoofd, als ze ’s nachts weer eens wakker lag probeerde ze buitenlandse gedichten in het Nederlands te vertalen.

Bij uitgeverij Van Oorschot had ze met gedichten willen debuteren, maar de leiding had meer fiducie in haar proza. Evenals haar proza heeft haar poëzie een sterk autobiografische inslag. Soms schiet ze net iets te ver door in pathos, maar er zijn voldoende gedichten die sentiment opwekken zonder sentimenteel te zijn. Ik noem gedichten als ‘Adagio’, ‘Adempauze’, ‘Sobibor’, ‘Wiegelied 1 en 2’, ‘Verraad’, ‘KZ’ en ‘New York’. Zie ook het indrukwekkende gedicht dat ze bij de dood van haar moeder schreef: ‘Elisabeth Klop – In memoriam’.

==

Terwijl ze als romanschrijver nog volop vocht tegen haar writer’s block, nam haar leven op 30 juli 2005 een nieuwe, dramatische wending. Op die datum onthulde het Algemeen Dagblad dat Carl niet van Joodse afkomst was, zoals ze steeds had gesuggereerd. ‘Carl Friedman heeft nooit gezegd dat ze uit een joods gezin stamt, maar het evenmin weersproken,’ aldus het AD. Dat was goed geformuleerd. Er waren tal van gelegenheden geweest om de beweringen van anderen daarover in recensies en andere artikelen te ontkrachten, bijvoorbeeld door een afgedwongen rectificatie of ingezonden brief. Maar Carl liet liever de suggestie van een geërfde Joodse identiteit bewust boven haar schrijverschap zweven.

Ten onrechte, zoals het AD aantoonde. Carl heette Carolina Klop (haar ouders noemden haar al Carl, had ze me eerder verteld) en was afkomstig uit een niet-gelovig gezin uit Eindhoven. Haar vader heette Egbert Klop, een zeer actieve verzetsstrijder, die in 1943 in de onderduik werd opgepakt en via Vught in concentratiekamp Sachsenhausen bij Berlijn belandde. In 1945 keerde hij sterk verzwakt naar Nederland terug.

In het nauw gedreven reageerde Carl tegen de verslaggever van het AD: ‘Maar ik heb wel degelijk een joodse afkomst. Mijn vader werd in de oorlog ook gezocht omdat hij joods was. Hij had een joodse moeder (...).’ Dit is het enige wat ze er in het openbaar ooit over heeft gezegd. Het was niet waar. Carl, die als schrijver zoveel moeite had met fantaseren, bleek haar Joodse afkomst verzonnen te hebben. Waarom?

Haar keuze voor een andere identiteit kan moeilijk los worden gezien van haar jeugd. Ze groeide op met een geestelijk en lichamelijk zwaar gehavende vader, die zijn gezin in de ijzeren greep van zijn trauma’s hield. Voortdurend vertelde hij over de kwellingen die hij had ondergaan. Het moet Carl als kind diep geraakt hebben. In het interview uit 1992 vertelde ze: ‘Ik was een keer alleen met hem thuis. Hij was me vergeten, denk ik, want opeens begon hij boven de krant te huilen, zó hartverscheurend en onbedaarlijk. Hij bleef maar huilen, alles werd nat, de krant, zijn overhemd; hij huilde een hele plas. Hij zei steeds maar tegen zichzelf: “Het is ook al zo lang geleden.” Ik stond daar maar en ik kon niets aan zijn verdriet doen.’

In hetzelfde interview vertelde ze dat ze zich al in haar jeugd op de Tweede Wereldoorlog had gestort en er zoveel mogelijk over gelezen had. Misschien heeft zij destijds het lot van haar vader steeds meer vereenzelvigd met dat van de zes miljoen vermoorde Joden. Hij had het kamp dan wel op het nippertje overleefd, maar had hij daar niet dezelfde gruwelen meegemaakt als de Joden? Was hij niet ook een soort Jood? En zou ze misschien meer erkenning voor zijn misère kunnen krijgen als ze hem, vanuit haar fantasie, ook voor de buitenwereld opvoerde als Jood? Waardoor ze ook zelf van Joodse afkomst werd?

Later zou ze haar herinneringen in proza vastleggen en ontstond Tralievader. Alles klopte in dat verhaal, het Jood zijn had ze er wijselijk uit gelaten, dat besloot ze voortaan te suggereren.

Is het zo gegaan? Het blijft gissen. Met Carl zelf viel er niet over te praten. Ze meed het onderwerp, deed liever alsof er weinig aan de hand was en ze er nauwelijks door geraakt werd. Maar ongetwijfeld groeide in haar hart de paniek. Ze moet hebben beseft dat haar literaire reputatie beschadigd werd.

Met haar soms venijnige columns had ze de nodige vijanden gemaakt, die zich nu in de media met grote toewijding op haar stortten. Volgens hen waren haar boeken met terugwerkende kracht waardeloos geworden. Ze zagen over het hoofd dat haar fictie nergens suggesties over een eigen Joodse afkomst bevat. Hooguit vallen haar de ronkende verwijzingen naar de Holocaust op de covers bij haar Amerikaanse uitgever aan te rekenen. De misleiding school eerder in haar gedrag tegenover de buitenwereld. Dat betekent voor mij dat haar boeken kaarsrecht overeind blijven als literatuur van hoge kwaliteit.

Ze vroeg mij en andere vrienden om advies. Ik antwoordde steeds hetzelfde: ‘Als het niet waar is, moet je jezelf verdedigen.’ Dat beaamde ze altijd, maar ze handelde er niet naar, wat mijn vermoeden bevestigde dat de verslaggeving van AD correct was geweest.

Op 9 oktober 2005 schreef ze mij: ‘Zo veel is in elk geval zeker: ik kan niet blijven zwijgen, ik moet van me af bijten. De laster aan mijn adres neemt almaar grotesker vormen aan. Naar Arons mening kan ik me niet langer afzijdig houden, alle grenzen zijn overschreden. (...) Wat mij betreft, ik heb schijt aan de kwestie. (...) Het liet me Siberisch. Ik heb ook geen van de betreffende artikelen gelezen. Maar dat was niet verstandig. Wie zwijgt, stemt in. (...) Het liefst zou ik gewoon doorgaan met schrijven en lezen. Maar dat wordt me niet toegestaan. Ook aan kluizenaarschap is een grens.’

Toch bleef ze ook de daaropvolgende jaren zwijgen, terwijl ze zich steeds meer terugtrok in het isolement. Van publiceren kwam nauwelijks meer iets. In stilte zwoegde ze verder op Zwemmers in de nacht, de roman die er nooit zou komen. Een psychiater praatte in 2008 langdurig op haar in om haar ervan te overtuigen dat zelfdestructie een terugkerend patroon in haar leven was. ‘En dat ik tijdens elke nieuwe inzinking alles in het werk stel om mezelf zo snel mogelijk naar de bliksem te helpen – door me op te sluiten en te verwaarlozen,’ schreef ze me.

Haar writer’s block, al ver vóór de kwestie van de Joodse identiteit begonnen, werd door deze affaire nog verergerd. Onbevangen schrijven over het Jodendom, dat haar zo na aan het hart lag, was niet meer goed mogelijk. Het moest over andere onderwerpen en thema’s gaan, maar welke interesseerden haar voldoende? Ze kwam er niet uit. Ook daarom zal ze zijn vastgelopen in Zwemmers in de nacht.

==

Onze correspondentie verflauwde, er moest te veel verzwegen worden. Toen ik in 2019 hoorde dat ze ernstig ziek was, nam ik weer contact op. Ze reageerde hartelijk als altijd, maar ze was er beroerd aan toe. Longkanker. Het was bijna onvermijdelijk. Al tijdens dat interview van bijna dertig jaar geleden vertelde ze dat ze vijftig sigaretten per dag rookte. Ik heb haar niet anders gekend dan rokend, de ene sigaret na de andere. Ze vond het prettig om naar ons appartement te komen omdat ze dan buiten op het balkon kon roken. Regelmatig barstte ze in scheurende hoestbuien uit die me deden denken aan de legendarische longworstelingen van collega-schrijver W.F. Hermans.

Over dat vermaledijde roken heeft ze in Wie heeft de meeste joden de indringende column ‘Schluss’ geschreven. ‘Tientallen jaren geleden,’ schreef ze op 50-jarige leeftijd, ‘was ik me er al van bewust dat roken vertraagde zelfmoord is. Sigaretten geven een roker wel steun, maar op ongeveer dezelfde wijze waarop de strop een gehangene ondersteunt. (...) Wanneer er bij mij morgen een longtumor wordt ontdekt, peins ik er niet over een proces aan te spannen tegen wie dan ook. Alle sigaretten die ik heb gerookt, rookte ik op eigen kracht. Nu wil ik er op eigen kracht mee stoppen. Het is laat, dat geef ik toe. Maar ik heb niets te verliezen.’

Daarna heeft ze nog veertien jaar, tot drie jaar voor haar dood, doorgerookt.

==

Haar laatste mail kreeg ik op 8 maart 2020, bijna drie weken voor ze stierf. Ze was doodziek aan het ziekenhuis ontsnapt, schreef ze. ‘Ik wou naar huis. Iedereen was ertegen. Ik vond de zaalartsen, de radiologe, de psychiater en de verpleging als een muur tegenover me, maar ik was niet te houden. Nu zit ik hier thuis, te zwak om zelfs maar de tabletten antibiotica, te groot om in hun geheel te slikken, doormidden te breken. Mijn hoofd lollebolt, mijn benen dreigen onder me vandaan te glijden, ik heb pijn, pijn, pijn. Toch ben ik hier het beste af.’

En daar, thuis, zou ze ook sterven.

==

Frits Abrahams

==

Gebundeld werk

==

Tralievader

==

(1991)

==

##

Voor mijn zoon Aron

==

Kamp

Hij noemt het nooit bij de naam. Het kan Trebibor, Majdawitz, Soblinka of Birkenhausen hebben geheten. Hij spreekt van ‘het kamp’, alsof er maar één heeft bestaan.

‘Na de oorlog,’ zegt hij, ‘zag ik een film over het kamp. Daarin zaten gevangenen voor hun ontbijt een eitje te bakken.’ Hij slaat zich met de vlakke hand tegen het voorhoofd. ‘Een eitje!’ zegt hij schril. ‘In het kamp!’

Het kamp is dus een plaats waar geen eieren worden gebakken.

==

Veel meer nog dan een plaats is het kamp een toestand. ‘Ik heb kamp gehad,’ zegt hij. Daarmee onderscheidt hij zich van ons. Wij hebben waterpokken gehad en rode hond. En Simon heeft, nadat hij uit een boom was gevallen, wekenlang in bed gelegen met een hersenschudding.

Maar kamp hebben we nog niet gekregen.

==

Meestal laat hij voor het gemak het verleden deelwoord weg. Dan zegt hij: ‘Ik heb kamp,’ alsof de toestand voortduurt. En eigenlijk is dat ook zo. Hij heeft nog steeds kamp, vooral in zijn gezicht. Niet zozeer in zijn neus of in zijn oren, hoewel die er groot genoeg voor zijn, maar in zijn ogen.

==

In de dierentuin heb ik een wolf gezien met zulke ogen. Die liep in zijn hok heen en weer, van voor naar achter en terug, naar de tralies toe en ervandaan. Ik bleef heel lang door de spijlen naar hem kijken.

Bezorgd ging ik op zoek naar Max en Simon. Ze hingen over het hek van de apenrots en lachten om een baviaan die met kiezelsteentjes gooide.

‘Kom eens mee naar de wolf,’ zei ik, maar ze toonden geen belangstelling. Pas toen ik begon te huilen, wilde Max me schoorvoetend volgen.

‘Nou,’ vroeg hij verveeld, toen we samen voor het wolvehok stonden, ‘wat is er met dat beest?’

‘Hij heeft kamp!’ snikte ik. Max wierp een blik door de tralies.

‘Onmogelijk,’ zei hij, ‘wolven hebben geen kamp.’ Vervolgens trok hij aan mijn hand, ik moest mee naar de apen.

Toen mijn moeder bij onze thuiskomst mijn betraande wangen zag en naar de reden van mijn verdriet informeerde, haalde Max zijn schouders op. ‘Die is nog te klein voor de dierentuin.’

==

==

==

Gezellig

Max drinkt uit een plas. Hij ligt voorover in de modder en zuigt door een rietje bruin water op.

‘Waar smaakt het naar?’ vragen wij ongeduldig. Maar hij sluit hooghartig zijn ogen en gaat door met zuigen.

‘Viezerik!’ roept mijn moeder uit de verte. ‘Straks word je ziek!’

We moeten naar binnen toe, ook Simon en ik, die nog helemaal niet aan de beurt zijn gekomen om te proeven.

’s Avonds klaagt Max over misselijkheid. Hij houdt zijn buik vast en kreunt: ‘Ik heb regenwormen ingeslikt, ik voel ze kruipen!’

==

Kamp krijg je niet door uit plassen te drinken. Je krijgt geen kamp wanneer je buiten speelt zonder jas aan of wanneer je nooit je handen wast. Ik weet niet waarvan of waarom mijn vader kamp heeft. Ik denk dat hij het heeft omdat hij anders is dan de meeste mensen die ik ken. Doordat hij anders is, is ook mijn moeder anders. En doordat zij allebei anders zijn, zijn Max, Simon en ik anders dan gewone kinderen. Thuis merk je dat niet, maar op school wel.

==

‘Een meneer die vliegt!’ lacht de juffrouw, terwijl ze zich over mijn tekening buigt.

‘Hij vliegt niet,’ vertel ik, ‘hij hangt. Zie maar, hij is dood, zijn tong is blauw. En deze gevangenen moeten voor straf naar hem kijken. Mijn vader staat er ook bij, hier, met die grote oren.’

‘Mooi,’ zegt de juffrouw.

‘Helemaal niet mooi,’ zeg ik. ‘Want ze hebben honger en nou moeten ze heel lang op hun soep wachten.’ Maar zij is al doorgelopen naar het volgende tafeltje.

‘Twee kabouters op een paddestoel,’ roept ze, terwijl ze in haar handen klapt. ‘Dat is pas gezellig!’

Nijdig trek ik dikke krassen over mijn tekening en draai het papier om. Wat is er zo gezellig aan een paar kabouters? Ik teken er veel meer dan twee: vijf in de sneeuw en eentje hoog in de wachttoren.

Appèl

Hij heeft niet alleen kamp in zijn gezicht, maar ook in zijn vingers, die dikwijls nerveus trommelen op de tafelrand of op de armleuningen van zijn stoel.

En hij heeft kamp in zijn voeten. Midden in de nacht glijden zijn voeten uit bed en nemen hem mee, de trap af, de gang door. Wij horen hem ver weg deuren openen en sluiten, achter geen ervan de rust vindend waarnaar hij op zoek is.

‘Heb je weer gezworven, vannacht?’ vraagt mijn moeder, als we aan het ontbijt zitten. Hij knikt. Zij legt haar hand op de zijne. ‘Jochel,’ zegt zij, ‘jochel.’

==

Soms maakt hij ons met dat zwerven klaarwakker. Dan gaan we in pyjama naar beneden om hem gezelschap te houden. Hij loopt in kringetjes rond, terwijl wij hem vanaf de divan gadeslaan. Wanneer mijn moeder binnenkomt, staat hij stil.

‘Ik houd jullie allemaal uit de slaap,’ mompelt hij. Zij wrijft in haar ogen en zucht.

‘Ach wat,’ zegt ze, ‘je leeft, dat is het belangrijkste. Van mij mag je ’s nachts dansen op het dak.’

Hij buigt zich naar haar toe, zij duwt haar voorhoofd in de holte van zijn neuswortel. Als stukken van een puzzel schuiven hun gezichten in elkaar.

==

Op een keer worden Simon en ik ’s nachts opgeschrikt door gestommel. We gaan er samen op af. De lamp op de overloop brandt, op het koude linoleum staan wij tegen het licht te knipperen. De deur van de grote slaapkamer is open. Binnen ligt mijn vader op de vloer. Zijn wenkbrauw bloedt. Max en mijn moeder zitten geknield bij hem.

‘Neem jij zijn andere arm,’ zegt mijn moeder, ‘anders valt hij weer tegen de kast.’

Ze sjorren hem overeind. Zodra hij staat, springt hij in de houding en brengt zijn hand naar zijn hoofd.

‘Mützen ab,’ fluistert hij. Hij laat zijn arm langs zijn zij vallen en gooit die opnieuw omhoog. ‘Mützen auf.’ Er komt bloed aan zijn vingers.

‘Nee, jochel.’ Mijn moeder grijpt hem bij de schouders. Max huppelt als een hondje om hen heen.

‘De klok voor het appèl heeft geluid,’ zegt mijn vader met een stem die ik niet ken.

‘Hier is geen klok,’ zegt mijn moeder, terwijl zij hem naar het bed duwt, ‘je bent thuis, bij mij.’

Wanneer hij op de bedrand zit, draait zij zich, zonder hem los te laten, om en zegt: ‘Het is in orde, jullie moeten gaan slapen.’

==

Diep onder de dekens begin ik te huilen.

‘Niet bang zijn,’ zegt Simon, ‘het is niet echt. Pappa heeft alles gedroomd, de klok en het appèl.’

‘En het bloed?’ vraag ik door een kiertje. ‘Is het bloed ook gedroomd?’

Er komt geen antwoord.

Mahlzeit

‘Dit is je derde bord al,’ zegt mijn moeder tegen Max. ‘Denk erom dat je plaats overhoudt voor de kersen.’ Hij knikt.

‘Ik kan wel een kilo kersen op, ik heb zo’n honger.’

‘Jij?’ lacht mijn vader. ‘Jij weet niet eens wat honger is.’

‘Wel waar,’ zegt Max verontwaardigd, ‘dat is als je maag rammelt.’ Mijn vader schudt zijn hoofd.

‘Wanneer je echt honger hebt, is er geen sprake meer van rammelen, maar van knagen. Je bent volkomen leeg vanbinnen en zo slap als een ballon waar de lucht uit is.’ Zijn ogen worden doorzichtig. ‘Dat begrijpen jullie niet,’ zegt hij. ‘Wij maakten werkdagen van twaalf uur of langer en alles wat we kregen was krotensoep en een stuk brood. De krotensoep bestond uit troebel water, waarin geen kroot zich waagde. Soms dreef er iets bovenop, dat niemand kon herkennen.

De soep werd verdeeld door Sigismund de Ranselaar. Sigi was een Pool en veel sterker dan wij. Hij was in het kamp geen gram vermagerd. Elke dag hield hij soep van ons achter, die hij ruilde tegen sigaretten. Met die sigaretten kocht hij brood, goelasj, dekens. Hij droeg zelfs wollen ondergoed.

Aan zijn broekriem hing een enorme stalen lepel, waarmee hij de soep in onze bakken schepte. Nieuwkomers die zich over de kwaliteit van de soep durfden te beklagen, sloeg hij met zijn lepel op morsige wijze de schedel in. Dan riep hij, wijzend op de rommel, tegen ons: “Seid froh, jetzt habt ihr Fleisch dazu!”’

‘En hoeveel brood kreeg je?’ vraagt Simon.

Mijn vader opent, boven de borden en de lege schalen, zijn hand en grijpt in de lucht. Tussen zijn wijsvinger en duim is een smalle leegte.

‘Zoveel,’ zegt hij, ‘en later nog minder. Het werd gemaakt van meel dat vermengd was met stro en zaagsel.’

‘Zaagsel?’ Simon trekt een vies gezicht. ‘Net als van Jonas?’

Jonas is onze hamster. Elke week bestrooit Max de bodem van zijn kooi met vers zaagsel.

‘Jullie begrijpen het niet,’ zegt mijn vader.

Hij staat op, maar boven de tafel blijft spookachtig het broodrantsoen zweven. Ik kijk ernaar en zit de kersen die mijn moeder verdeelt machteloos te haten.

Wat hebben wij het goed.

==

SS

Mijn moeder plakt boven de wastafel een stuk karton, waarop ze met grote rode letters heeft geschreven: TANDEN POETSEN! Vooral het uitroepteken maakt op mij indruk.

‘Hoe vertel ik het mijn kinderen?’ zegt mijn vader spottend. Hij staat met zijn handen in zijn broekzakken op de drempel van de badkamer.

‘Goede schoenen en een gezond gebit zijn de hoekstenen van de samenleving,’ zegt mijn moeder.

‘Dat zal wel, maar moeten we met alle geweld borden aan de muur hangen?’

‘Als ik daar zin in heb,’ verweert zij zich.

‘Morgen krijg je misschien zin om er nog een paar bij te hangen, bijvoorbeeld met: Bad und Desinfektion, of: Sauber sein ist deine Pflicht.’

‘Wat flauw,’ zegt mijn moeder. Ze trekt het karton van de muur en loopt weg.

‘Nou?’ zegt hij tegen mij. ‘Moet jij je tanden niet poetsen? Mach’ schnell.’ Hij lacht.

‘Het was een mooi bord,’ zeg ik ernstig, terwijl ik tandpasta op mijn borstel knijp. Om als het ware het bord postuum te huldigen, poets ik alle randen en hoeken van mijn gebit.

Wanneer ik mijn mond heb gespoeld en me omkeer, is mijn vader aan het ijsberen op de overloop. ‘Als de SS’ers in het kamp zich verveelden,’ vertelt hij, ‘trokken ze een willekeurige gevangene de pet van het hoofd en gooiden die hoog in het prikkeldraad. “Ga je pet halen,” riepen ze dan, “of je krijgt een kogel in je rug!”’

Ik knik. Op blote voeten loop ik naar de slaapkamer. Simon is uit logeren, zijn bed is akelig leeg. En Max mag opblijven omdat hij de oudste is. Zodra ik onder de dekens lig, verschijnt het hoofd van mijn vader om de deur.

‘Maar het prikkeldraad stond onder hoogspanning,’ zegt hij. ‘Zoiets kan alleen de SS bedenken.’

==

Hoewel mijn moeder me heeft toegedekt, kan ik niet in slaap komen. Ik ga zitten op Simons bed, dat onder het raam staat. Zachtjes schuif ik de gordijnen open. Buiten waait het. Wolken met drakenruggen zitten elkaar langs de hemel achterna. Max zegt dat de ruimte geen einde heeft en dat er ontelbaar veel sterren zijn. Zelfs als je heel je leven doortelt, zonder te eten of te slapen of naar de wc te gaan, kun je hun getal niet bereiken.

Ik zit op het bed van Simon en kijk naar de lucht. Het zwart is zwarter dan anders, het zuigt me bijna op. Max zegt dat het ’s nachts ergens anders in de wereld dag is. Maar wat heb je daaraan? Zoiets kan alleen de SS bedenken. En dat van de sterren ook.

==

Auf und davon

Het is zaterdag. Wij zitten aan het ontbijt. Mijn vader eet ’s ochtends nooit boterhammen, maar hij heeft genoeg te doen. Hij drinkt koffie, rookt sigaretten en vertelt verhalen. Wij luisteren. Dat komt goed uit, want met een volle mond mogen we van mijn moeder niet praten.

‘Soms droom ik er nog van,’ zegt hij grimmig. ‘Dan bouw ik in één nacht die hele vervloekte fabriek met mijn eigen handen van de grond op. Ik zou er destijds toe in staat zijn geweest. Alles deed je, zelfs het ondenkbare. Je was een werktuig, een ding, Reichseigentum. Zodra je te zwak werd om in het voorgeschreven tempo te werken, zodra je dat armzalige broodrantsoen niet meer waard dreigde te zijn, stuurden ze je met pensioen, voor eeuwig en onder de grond, wel te verstaan. Dat hield ik steeds voor ogen, geen moment liet ik mijn aandacht verslappen.

Het Arbeitskommando waarvan ik toen deel uitmaakte, bestond grotendeels uit artsen, advocaten en anderen die in hun leven nooit handwerk hadden gedaan. Er ging geen dag voorbij of er gebeurden ongelukken, vooral toen we bezig waren met het dak. Over een smalle loopplank die schuin tegen de muur stond, moesten we zware betonbalken omhoogdragen. In groepjes van zes liepen we achter elkaar naar boven, als kippen. Wanneer iemand viel, verloren ook de anderen hun evenwicht en smakte iedereen omlaag. Wie bij aankomst op de grond niet al zijn botten brak, werd daarbij door de SS vakkundig geholpen.

In dat Kommando ontdekte ik op een keer een oude vriend, nog uit mijn studietijd. Zijn ouders waren schatrijk, hij had mij altijd zijn afgedragen pakken gegeven, waarin ik nog jaren nadien een goed figuur sloeg. Ik was blij een bekend gezicht te zien. We hadden bij dezelfde professoren tentamens afgelegd, we hadden met dezelfde meisjes gedanst, en nu bleken dezelfde SS’ers ons naar het leven te staan. Als dat geen lotsverbondenheid was.

Ik liep naar hem toe om hem de handen te drukken.

“Jacques!” zei ik. Maar hij dook weg achter een berg steengruis.

“Wie bent u?” zei hij. “Ik ben bang van u.”

Van een Tsjech uit zijn blok hoorde ik dat hij kort na zijn aankomst in het kamp volslagen gek geworden was.’

‘En later?’ vraagt Simon hoopvol. ‘Wist hij toen weer wie je was?’

‘Nee, hij heeft me nooit meer herkend. Ik wilde ook niet aandringen. Als iemand het woord tot hem richtte, begon hij te beven van angst. Wel probeerde ik een beetje in zijn buurt te blijven, voor zover de omstandigheden dat toelieten.

Geholpen heeft het niet. In een onbewaakt moment wist hij alleen op het dak te komen. Wij, op de grond, kregen hem pas in het oog toen het te laat was. We zagen hem nog net een aanloopje nemen en over de rand springen.’

Mijn vader schuift zijn stoel achteruit en zet het op een drafje. Daarbij slaat hij zijn armen wijd uit. ‘Zo sprong hij van dat dak, als een vogel die klapwiekt. Hij leek verdomme Charlie Chaplin wel. Te zelfder tijd werd er door een paar SS’ers op hem geschoten en viel hij loodrecht uit de lucht.’ Met zijn armen omhoog blijft hij midden in de kamer staan. ‘En eigenaardig genoeg,’ zegt hij, terwijl hij naar het plafond kijkt, ‘denk ik tot op de dag van vandaag: als ze hem niet hadden getroffen, was hij waarschijnlijk weggevlogen. Auf und davon.’

Oefening

Hij heeft in het kamp een mes gemaakt. Dat ligt bij het overige bestek in de la, maar het wordt nooit gebruikt. Het is geen gewoon mes: het glimt niet en het lemmet, dat vol krassen zit, is aan de botte kant krom. Maar het mes onderscheidt zich vooral van de andere messen, doordat het een verhaal heeft.

‘Ik heb het gemaakt van vliegtuigstaal,’ vertelt mijn vader. ‘Maanden ben ik ermee bezig geweest.’

‘Mochten jullie messen hebben?’ vraagt Max.

‘Natuurlijk mochten wij geen messen hebben, stel je voor. Ik moest er stiekem aan werken, wanneer de SS niet keek. Dat deed ik in de fabriek, want daar hadden we gereedschap. Het heft heb ik met een freesmachine geslepen, maar het lemmet vijlde ik met de hand. Toen het mes af was, droeg ik het altijd bij me. Dat vergde behendigheid, want elke avond werden we door de wachten gefouilleerd.’

Hij springt op en blijft met omhooggestoken armen doodstil staan, alsof een onzichtbare SS’er zijn lichaam aftast.

‘Ze voelden overal, behalve in onze oksels. Ik liet dus het mes in mijn mouw glijden en zorgde ervoor dat het in mijn oksel hangen bleef.’

‘Hebben ze het nooit gevonden?’ vraagt Simon.

‘Als ze het hadden gevonden, was ik er niet meer geweest. Ze waren niet gek, ze wisten wel dat een gevangene geen mes maakte om roomboter op zijn brood te smeren. De oorlog liep ten einde, het Rode Leger rukte op. Ik was ervan overtuigd dat wij op het laatste moment, met de bevrijding in zicht, alsnog zouden worden vermoord en bereidde me op het ergste voor.’

‘Heb je er SS’ers mee doodgemaakt?’ vraagt Max gretig.

‘Met het mes?’ zegt mijn vader zacht. ‘Nee, met het mes niet.’ Het klinkt geheimzinnig en dreigend. Wij willen nog veel meer weten, maar mijn moeder geeft ons geen kans.

De volgende middag neemt Max het mes mee naar de spoordijk. Hij zegt dat we ermee moeten oefenen. Om beurten steken we onze armen in de lucht, maar als we het mes in een mouw laten glijden, valt het door onze kleren heen in het gras. Alleen Max weet het ten slotte gedurende een paar tellen in zijn oksel te laten balanceren.

‘Je moet de hele tijd denken: het mag niet vallen, het mag niet vallen!’ legt hij uit. ‘Je moet denken: als het valt, gaan ze me doodschieten of vergassen. Probeer het maar, het helpt!’ Wij proberen het, maar het mes is ons te vlug af.

‘Ik wil niet vergast!’ roept Simon verontwaardigd, terwijl hij ernaar schopt. Max raapt het op.

‘Hebben jullie die krassen gezien?’ zegt hij. ‘Heel vroeger maakten de mensen wapens van vuurstenen. Die zagen er ook zo uit.’ Hij streelt het lemmet met zijn wijsvinger. ‘Dit is een mes uit de prehistorie.’

Eichmann

‘Wat een rare vader heb jij,’ giechelt Nellie. Ze kijkt me vragend aan, maar ik ontwijk haar blik. Wat kan ik zeggen? Zij weet niets van honger of van de SS. Woorden als barak, latrine of crematorium hebben voor haar geen betekenis. Zij spreekt een andere taal.

De vader van Nellie heeft geen kamp, hij heeft een fiets waarop hij naar de fabriek rijdt, met een doos boterhammen onder de snelbinder.

De moeder van Nellie draagt altijd geruite sloffen. Ze tilt haar voeten nauwelijks op, ze schaatst. Ze trekt baantjes door de keuken, want in de keuken woont ze, tussen vuile borden en verstelgoed. Ze lijkt voortdurend boos, niet alleen op ons, maar op de pannen, de koffiepot en de hele wereld. In een schaaltje op het aanrecht ligt haar kunstgebit. Dat doet ze alleen in haar mond op zondag, wanneer ze naar de kerk gaat.

==

‘Jullie hebben toch televisie?’ zegt ze, als ik na schooltijd aan de achterdeur kom vragen of Nellie thuis is. ‘Dan kijken jullie zeker ook naar Eichmann.’ Haar vijandige toon maakt me zenuwachtig, ik richt mijn ogen strak op de kokosmat. ‘Weet jij niet wie Eichmann is?’

Nijdig schaatst ze heen en weer. Onderweg schuift ze met veel kabaal een stoel onder tafel en draait aan de knoppen van het fornuis.

‘Die man is een beest! Hij zit niet voor niks in een glazen kooi. Ik zou hem graag doodschoppen, de schoft!’ Ze veegt haar handen langdurig aan haar schort af. ‘We hebben het gisteren zelf op de televisie gezien. Ze stopten allemaal joden in een vrachtwagen en als die begon te rijden, stroomde er gas naar binnen. Dan stikte iedereen. Er was een heel klein hondje bij, dat verschrikkelijk jankte. Dat hondje werd ook in die auto gesmeten.’

Ze heft haar armen om het voor te doen, maar stoot zich aan een muurkastje.

‘Je verstand staat erbij stil!’ roept ze, met haar tandeloze mond wijd open. ‘Wat heeft zo’n hondje voor kwaad gedaan? Zo’n hondje is toch niet joods?’ Achter haar rug trekt Nellie gezichten.

‘Ben je daar? Zullen we gaan spelen?’

‘Nee,’ zeg ik, ‘nee, ik moet naar huis toe.’

==

Mijn kniekousen zakken af, maar ik blijf hollen. Wanneer ik de kamer binnenstorm, staat het televisietoestel aan. Op het scherm zie ik de glazen kooi. Er zit een man in met een kaal voorhoofd en een bril op. Hij spreekt in een microfoon. Hij lijkt niet op een beest, hij lijkt op meneer Klerkx, die soms voor onze juffrouw invalt en die ons aan het begin van de les laat zingen: Hela, gij bloemkens, slaapt gij nu nog?

‘Is dat nou Eichmann?’ zeg ik teleurgesteld. ‘Hij ziet er helemaal niet gemeen uit, hij lijkt op meneer Klerkx van onze school.’ Mijn vader knikt.

‘Hij lijkt op de postbode en de bakker. De postbode bezorgt brieven, de bakker bakt brood en Eichmann heeft hele volksstammen naar de gaskamer vervoerd. Hij deed gewoon zijn werk, zoals anderen hun werk doen. Het is om beroerd van te worden.’

‘Waarom kijk je dan?’

‘Omdat ik het wil begrijpen. Maar ik begrijp er nu nog minder van dan toen.’

‘De moeder van Nellie zegt dat ze hem dood wil schoppen.’ Mijn vader schiet in de lach.

‘Met die versleten pantoffels van haar?’

Hij steekt een sigaret op.

‘Er zijn er meer, die dat willen,’ zegt hij. ‘De krant staat er vol van: allemaal ingezonden brieven van mensen die zich aanbieden om Eichmann te doden. Nu hij weerloos is, nu je hem inderdaad onder de punt van je oude slof zou kunnen vermorzelen. Een heel leger vrijwilligers. Waar zaten die helden toen wij ze nodig hadden? Ik begrijp er minder van dan ooit.’

==

Bos

Mijn vader heeft een tweedehands auto gekocht. Het is een rode Austin met een zwart dak en een zwarte motorkap. Hij ziet er met zijn ronde voorkant vriendelijk uit, zoals de auto’s in tekenfilms, die kunnen denken en praten. ‘Dat is toch geen auto,’ spotten de kinderen uit de straat, ‘dat is een koffiemolen!’

‘Jullie hadden een Opel moeten nemen,’ zegt onze buurjongen.

‘Mijn vader koopt geen Duitse spullen,’ antwoordt Max binnensmonds. Ik begrijp niet waarvoor hij zich schaamt.

==

Op zondagochtend mogen Simon en ik mee om een ritje te maken. De lucht is blauw, we zitten op de achterbank. Mijn vader rijdt naar een eendenvijver buiten de stad. Daar is een brug over het water. We staan erop en laten oud brood tussen de spijlen omlaagvallen.

Later tuffen wij zomaar wat rond, over zandwegen, langs velden vol stoffige koeien. Mijn vader neuriet. Plotseling mindert hij vaart. Hij buigt zijn gezicht naar de voorruit en remt. Rechts van de weg ligt een greppel. Aan de overkant begint een smal pad dat met struikgewas is overwoekerd.

‘Mooi bos,’ zegt hij. Wij knikken. Hij klakt met zijn tong. ‘Mooi bos om in te vluchten. Zo dicht en diep. Hier vinden ze je nooit, geen schijn van kans.’

Hij stapt uit. Wij blijven zitten en kijken hoe hij over de greppel springt. Dan slokt het bos hem op. ‘Wat gaat hij doen?’ vraagt Simon zich zenuwachtig af.

‘Gewoon,’ zeg ik, ‘even een beetje vluchten.’

Simon draait het raampje open. ‘Ik hoor anders niks. Alleen vogels.’

‘Vluchten kun je niet horen,’ fluister ik. ‘Vluchten moet heel stil, anders werkt het niet.’

‘En wij dan?’ zegt hij.

Ik steek mijn duim in mijn mond. Wat weet Simon ervan? Ver weg, achter het gebladerte, rent mijn vader. Er zitten takjes en kevers in zijn haar. Misschien komt hij pas in het donker terug, met gescheurde kleren. ‘Prachtbos!’ roept hij dan, bezweet en buiten adem.

Maar daar is hij al. Hij hijgt niet eens.

‘Voor jullie,’ zegt hij. Door het raampje schuift hij een handvol zwarte braambessen naar binnen.

‘Gelukkig hebben ze je niet gevonden,’ verzucht ik, terwijl hij aanstalten maakt om de auto te starten. Verrast kijkt hij om.

‘Wie?’

==

Pink

Ik heb de vader van Nellie nog nooit horen zingen. Waarschijnlijk weet hij niet eens hoe het moet.

Mijn vader zingt elke avond. Na het eten, wanneer wij één voor één opstaan, blijft hij aan tafel zitten. Hij opent zijn mond een beetje en wiegt heen en weer, alsof hij van heel diep zijn stem omhoogpompt. Pas na een poosje komt het geluid.

Wij verstaan zijn liederen niet. Hij heeft ze geleerd van lotgenoten uit alle hoeken van Europa, die met hem een barak of een brits hebben gedeeld, of misschien een stuk brood. Ze zijn dood, ze zeggen niets meer en ze kunnen hem niet horen. Toch is het voor hen dat hij zingt. Zijn langgerekte Slavische vocalen waaien wel over onze hoofden, maar zijn niet voor ons bestemd.

==

Op een middag vinden Simon en ik in het gras onder aan de spoordijk een gevlekte kat. Hij kan niet meer lopen. Als we hem aaien, voelen we zijn ruggegraat door zijn vacht heen. Simon haalt bij de groenteman een doos waarin we het dier, ieder aan een kant, naar huis dragen.

‘Wat moeten we ermee?’ zegt mijn moeder. ‘Je kunt niet het leed van de hele wereld op je schouders nemen.’

Wij weten niet wat leed is.

‘Mag hij blijven?’

‘Totdat hij beter is,’ zegt zij.

We noemen hem Pink. Mijn vader ziet wel wat in Pink.

‘Hij lijkt op mij, toen ik terugkwam. Ik was zo mager, dat ik mijn benen niet meer van de grond kreeg. Als er een kiezelsteen op de weg lag, moest ik eromheen.’

==

Pink komt snel op krachten. Tijdens de avondmaaltijd zit hij schuin achter mijn vader op de vensterbank en laat zich door hem stukjes vlees of vis voeren.

Later, wanneer mijn vader zijn liederen zingt, kruipt Pink tegen zijn borst omhoog en slaat beide poten innig om zijn hals. In deze houding blijft hij hangen, terwijl hij als een buitenboordmotor spint.

Gelukkig heeft mijn vader Pink, die meer begrijpt dan wij ooit kunnen bevatten.

==

Roodkapje

Het is een broeierige zomeravond. Wij zitten bij donker in de tuin. Geduldig wentelen wij een stok boven de gloeiende sintels van een uitgebrand vuur. Om het eind van elke stok is een lapje brooddeeg gevouwen. Deze lapjes eten wij, wanneer ze gaar zijn, met boter en suiker erop.

‘Vertel eens een verhaal,’ vraagt Simon.

Mijn vader hoeft niet na te denken.

‘Vlak bij de plek waar wij destijds de fabriek bouwden,’ zegt hij, ‘begon een bos. Overdag loerde ik ernaar en ’s nachts, op mijn brits, bedacht ik de wildste vluchtplannen. Als ik maar eenmaal ongezien dat bos kon bereiken, zo hield ik mezelf voor, zou ik het wel redden.

Niet lang daarna kwam ik te weten dat mijn reddende bos nog geen dertig meter diep was. Pal erachter bevond zich de Hundenzwinger, waar de honden werden afgericht. Stel je voor dat ik had kunnen ontsnappen. Dan was ik recht in de kaken gelopen van die bloeddorstige krengen!

Want krengen waren het, neem dat maar van me aan. Ik heb ze menig maal een gevangene zien verscheuren. Met onze slappe kracht konden wij niets tegen die beesten beginnen. Ze kregen ook beter te eten dan wij, een soort koeken van geperste botten en bloed. Dat spul was niet erg schokbestendig en brak nogal eens tijdens het vervoer. Op een stortplaats aan de rand van het bos werden de brokstukken door de wagens gedumpt.

Wij waren er gek op. Terwijl een paar van ons de aandacht van de SS-Posten afleidde, door bijvoorbeeld een vracht stenen te laten vallen, kropen anderen op hun buik naar de stortplaats om hondebrood te verzamelen. Dat was voor beide partijen gevaarlijk. Wie stenen liet vallen, kreeg een ongenadige portie Prügel. Op diefstal stond de galg. Om beurten deden wij het een of het ander.

Het gestolen hondevoer verborgen we in lege soepketels, die aan het eind van de dag met ons naar het kamp teruggingen. Daarin gooiden we ook takken, denneappels, eikels, alles wat maar enigszins branden wou, om de kachel in de barak te kunnen aanmaken.

Wanneer we ’s avonds werden afgemarcheerd, waren die ketels tjokvol. Wij zorgden ervoor dat de sterkste gevangenen, dat wil zeggen degenen die het minst waren verzwakt, onderweg hun krachten spaarden. Even voor onze entree in het kamp namen zij de zware ketels over, want alleen zij konden het opbrengen er nonchalant mee te zwaaien, alsof er niks in zat. Dat gebeurde bij de feestelijke muziek van het kamporkest aan de poort, waardoor wij elke avond als verloren zonen werden binnengehaald.

Eenmaal in de barak stookten we het kacheltje flink op en vermengden het hondevoer met water. Het was door en door bedorven, de schimmel stond er in dikke vlokken op. Zodra het aan de kook raakte, stonk je uit de barak weg.

Iedereen kreeg er een portie van in zijn pannetje. Tussen twee happen hield ik, om niet te gaan kokhalzen, het mijne op een armlengte afstand. Dan vroeg ik me af waarom ik voor zulke smurrie mijn leven op het spel had gezet.’

‘Dat is toch geen verhaal,’ bromt Simon teleurgesteld, ‘dat is echt!’

‘Wil jij een verhaaltje? Jij je zin!’ zegt mijn vader. ‘Roodkapje loopt met haar mandje door het bos. Springt er ineens een boze hond tevoorschijn uit de Hundenzwinger. Dag Roodkapje, waar ga je naar toe? Ik ga naar mijn grootmoeder, zegt Roodkapje. Die ligt met vlektyfus in het Revier.’

‘Nee,’ zegt Simon, ‘zo hoeft het niet.’

==

Heimwee

Wanneer hij zijn liederen zingt, is het alsof hij het kamp mist. Wat valt er aan het kamp te missen? Hij had er wel vrienden, maar daarmee moest hij het grootste deel van de tijd stenen sjouwen en zware kruiwagens duwen. Mijn vader had nooit eerder een fabriek gebouwd en ik denk dat hij niet zo gauw aan een tweede zal beginnen, want hij zucht er nog steeds van.

==

’s Avonds, in de barak, speelde hij schaak met Alex. ‘De schaakstukken maakten we van gestolen aardappels,’ vertelt hij. ‘Als je lang genoeg op een aardappel kauwt, krijg je een zachte massa die je min of meer kunt kneden.’

Alex was een tandarts uit Berlijn. Voor de oorlog waren mannen van de SA zijn praktijk binnengedrongen. Die hadden alles kort en klein geslagen en Alex op de grond gegooid. ‘Du bist aber Zahnarzt, was?’ zeiden ze. ‘Da werden wir dir mal Arbeit geben!’ Toen gingen ze met hun laarzen boven op zijn gezicht staan. Sindsdien had Alex een scheve kaak met nog maar een paar kiezen erin.

Alex en mijn vader maakten grootse plannen. Samen ontwierpen ze, op vodjes papier, een speciaal soort motorfiets. Ze namen zich voor het kamp te overleven en naar Brazilië te emigreren, om hun motorfiets in de handel te brengen en rijk te worden. Waarom Brazilië? Ik weet het niet, misschien is dat een goed land voor motorfietsen. Het doet er niet toe, want Alex hield zich niet aan de afspraak. Hij stierf lang voor de bevrijding in het Revier aan vlektyfus.

==

Maar vrienden waren in het kamp zeldzaam. Het wemelde er van de vijanden.

‘Ik heb meer Prügel gekregen van Polen dan van Duitsers,’ vertelt mijn vader.

‘Waren de Polen dan niet gevangen?’ vraagt Max.

‘Jawel, maar ze deden alles om zich bij de SS geliefd te maken. Hielenlikkers waren het, net als de Oekraïners. Voor een extra portie soep zouden ze hun beste kameraden nog doodknuppelen.’

Mijn moeder kijkt hem fel aan.

‘Zoiets mag je niet zeggen.’

‘Wat mag ik niet zeggen?’

‘Dat de Polen en de Oekraïners slecht waren. Je moet zeggen: de Polen die ik heb gekend, de Oekraïners die ik heb ontmoet.’

Mijn vader maakt op de tafelrand twee vuisten. ‘Ja,’ snauwt hij, ‘ga dat uitschot een beetje zitten verdedigen!’

Wanneer hij zijn handen ontspant, beginnen die te trillen. Even later beven ook zijn schouders en zijn wangen. Misschien mist hij zijn vijanden nog het allermeest.

==

Padvinderij

Op woensdagmiddag komt Nellie niet spelen. Dan gaat ze naar de Kabouters. Wanneer ze haar boterhammen heeft gegeten, trekt zij haar uniform aan. De rok en de bloes vind ik niet mooi, maar de kousen zijn prachtig: die hebben opzij een kwastje.

Als Nellie haar uniform draagt, ziet ze er anders uit en doet ze ook anders.

‘Kijk eens,’ wijs ik. Op de bovenkant van mijn tol heb ik met kleurkrijt cirkels getrokken die zich, wanneer hij hard draait, met elkaar vermengen.

‘Ik heb nu geen tijd,’ zegt Nellie, ‘ik moet naar de Kabouters.’ In het voorbijgaan schopt ze mijn tol in de goot.

‘Wat ga je daar doen?’ roep ik, terwijl ik haar naloop. Ze keert zich om en haalt haar schouders op.

‘Liedjes zingen, spoorzoeken, van alles. Je moet aan je moeder vragen of je ook lid mag worden, het kost haast niks.’

==

‘Mag ik lid worden van de Kabouters?’ vraag ik ’s avonds. ‘Nellie is er ook bij, het kost bijna niets.’

‘Geen denken aan,’ zegt mijn moeder, ‘al kreeg je er geld op toe.’

‘Maar het is met liedjes en spoorzoeken,’ houd ik vol.

‘Daar doen wij niet aan mee. Liedjes kun je thuis ook zingen. En spoorzoeken is goed voor bloedhonden.’

Mijn vader kijkt op.

‘Wat is dat?’ wil hij weten.

‘Een soort padvinderij,’ antwoordt zij.

Hij slaat zijn boek dicht.

‘Lang voor de oorlog,’ zegt hij tegen mij, ‘kampeerde ik een zomer op Terschelling. Telkens als ik er met mijn verrekijker op uit trok om vogels te bekijken, zag ik jongens van de Hitlerjugend. Die hielden op het strand gevechtsoefeningen. En met wie oefenden ze? Met Nederlandse padvinders! Stoere knapen onder elkaar, heel gemoedelijk. Entrollt die Fahnen, blutgetränkt!’ Hij streelt mijn wang. ‘En van zoiets wou jij lid worden?’

‘Het was alleen maar om de kwastjes,’ mompel ik.

==

‘Ik mag niet bij de Kabouters,’ vertel ik de volgende dag aan Nellie.

‘Jammer,’ zegt zij, ‘want dan mis je een heleboel: film en speurtocht bijvoorbeeld. En kamp.’

‘Kamp?’ herhaal ik met grote ogen.

==

Ganzen

Hij hoort ze op grote afstand. Ik weet niet hoe hij het doet. In de kamer staat de radio aan en buiten passeren treinen, maar hij heft het hoofd uit zijn boek en gaat de straat op. Wij rennen hem op onze sokken achterna.

Luid roepend trekt een vlucht wilde ganzen over. We kijken ze na tot ze onzichtbaar worden en leunen duizelig tegen de gevel van het huis. Mijn vader wankelt niet. Wijdbeens blijft hij omhoog turen, lang nadat de ganzen verdwenen zijn. Dan gaat hij naar binnen. Hij kust mijn moeder en hij lacht. ‘Waarom roepen de ganzen?’ vraagt Simon.

‘Omdat niemand het ze verbieden kan,’ zegt mijn vader.

‘En wat roepen ze?’

‘Ze roepen: We gaan waarheen we willen, we gaan waarheen we willen!’

Mijn moeder schudt haar hoofd.

‘De ganzen roepen omdat ze anders afdwalen of in de lucht op elkaar botsen,’ verbetert zij.

Wij geven de voorkeur aan het antwoord van mijn vader. Op de divan kruipen we tegen hem aan. ‘In het kamp zag je in het najaar ook ganzen,’ vertelt hij. ‘Die vlogen over in de ochtendschemer, tijdens het Zählappell. Dan werden wij op de verzamelplaats door de SS geteld, niet één keer, maar tien keer, twintig keer. Omdat het aantal gevangenen niet klopte of om ons te sarren. Urenlang moest je in de houding staan, je had honger en je was halfbevroren. Wanneer dan over je hoofd zo’n troep ganzen trok, dacht je: misschien komt er ooit weer een dag waarop ik net zo vrij ben als zij. Daarin moest je blijven geloven, tegen de verdrukking in.’

Zijn vingers trommelen op zijn knieën.

‘Maar soms kon je er ook wanhopig van worden, dat alles gewoon zijn gang ging. Dat de ganzen overvlogen, dat het gras groeide, dat de zon opkwam en dat de aarde bleef draaien, alsof er niets aan de hand was.’ Hij zucht. ‘Zelfs een mol onder de grond en de luizen op mijn kop hadden meer vrijheid dan ik.’ Simon knikt.

‘Als je een mol was geweest, had je een gang uit het kamp kunnen graven!’ zegt hij opgewonden.

==

In de klas hangt een muurplaat waarop staat: In weide en grasland. Daarop zijn een heleboel dieren afgebeeld. Er is ook een mol bij, een zwarte, met haartjes op zijn neus. Hij heeft lange roze vingers aan zijn voorpoten, die op mensenhanden lijken. ‘Hebben mollen geen oren?’ vraag ik.

‘Jawel,’ zegt de juffrouw, ‘maar die zijn zo klein dat je ze niet kunt zien. Grote oren zitten bij het graven in de weg. Een mol moet gestroomlijnd zijn.’

Daar heb je het. Mijn vader heeft veel te weinig stroomlijn en zou met zijn oren onder de grond zijn klem geraakt. Bovendien zou hij, eenmaal een mol, wel altijd mol hebben moeten blijven. Hoe had hij dan uit het kamp naar huis moeten komen? En zou mijn moeder hem hebben herkend? ‘Dag jochel. Wat ben je veranderd.’

Nee, de dingen zijn niet zo eenvoudig als ze lijken.

==

Willi

Wanneer Nellie naar de wc gaat, kijkt zij tussen haar benen door. Ze denkt dat er in het water een krokodil zit te wachten die haar bijten zal. Ik ben niet bang voor krokodillen. Ik ben bang voor onderkruipsels. Het bangst ben ik voor Willi Hammer.

==

‘Willi was een Kapo,’ zegt mijn vader, ‘met een strafblad waarmee je deze kamer minstens twee keer zou kunnen behangen. Een Duitse crimineel, gespecialiseerd in het verkrachten van minderjarigen, maar ook zeer bedreven in gewone mishandeling en moord. Een jaar of vijftig zal hij zijn geweest. Kale kop, laag voorhoofd en scheel. Een schele Neanderthaler. Hij had een ketting met aan het eind een loden kogel zo groot als een flinke pingpongbal. Daarmee begon hij plotseling op een willekeurige gevangene in te beuken, tot de dood erop volgde. Iedereen sidderde voor hem.

Sommigen, dat soort mensen heb je er altijd tussen, papten met hem aan. Die liet hij voor zich stelen en met zich slapen. Werd hij ze beu, dan waren hun uren geteld. Ik herinner me een Russische jongen die in de Gärtnerei werkte, waar hij tomaten voor hem achterover drukte. Een maand lang stond hij in de gunst en werd door Willi Liebchen genoemd. Op een nacht hoorden wij die jongen in paniek roepen: “Alsjeblieft, stuur me niet naar de gaskamer!”

“Waar zie je mij voor aan?” antwoordde Willi. “De gaskamer is zo onpersoonlijk. Jij bent me veel te dierbaar, Liebchen, jou maak ik eigenhandig kapot!”

Die man behoorde tot de laagste levensvormen, hij had het niveau van een stinkzwam. Zulke plebejers konden in het kamp carrière maken. Aan onderkruipsels als hij waren wij uitgeleverd. Alles wat hem ooit was aangedaan, alles waarin hij had gefaald, al zijn vernederingen en mislukkingen zette hij ons betaald. Niemand heeft zo onder ons huisgehouden als Willi Hammer deed.

Op mij had hij het begrepen. “Für dich interessier’ ich mich aber!” noemde hij het.

In de praktijk kwam dat hierop neer. Elke avond, als het werk gedaan was, nam hij mij terzijde en werd ik door hem afgetuigd. De loden kogel hield hij op zak, hij gebruikte zijn blote vuisten. Dat was, van hem komend, zoveel als een compliment, een blijk van genegenheid.

Andere gevangenen ranselde hij ohne weiteres naar de eeuwigheid, maar wanneer hij mij onder handen nam, wist hij het slaan tot een ware kunst te verheffen. Zorgvuldig haalde hij uit en altijd raakte hij mijn zwakste plekken. Als hij mij tegen de grond had geslagen, pauzeerde hij. Soms rookte hij een sigaret of vijlde hij zijn nagels, terwijl ik overeind krabbelde en in de houding sprong. Ik gaf geen kik. Instinctief besefte ik dat hij dan zijn belangstelling voor mij zou verliezen en zou slaan tot ik liggen bleef.

In het begin heb ik mijn lippen stukgebeten om me te beheersen. Later lukte het me moeiteloos. Ik minachtte hem. Hij kon mij pijn doen, dat is waar, maar zelfs aan pijn is een grens. Ik was zijn meerdere. Daarom haatte hij me, daarom sloeg hij me en daarom was hij aan me verknocht. Wat had hij zonder mij moeten beginnen? Ik gaf hem een doel in zijn leven, hij was net zo afhankelijk van mij als ik van hem.’

Mijn vader kijkt naar zijn handen en schudt langzaam zijn hoofd.

‘Ten slotte is hij er toch in geslaagd.’

‘Waarin?’ vraag ik angstig.

‘Waarin?’ vraagt Simon. Maar we krijgen geen antwoord.

‘Zo’n onderkruipsel,’ zegt mijn vader, ‘zo’n onderkruipsel.’

==

Ugh

Bijna al zijn boeken gaan over indianen. Wij stellen vooral belang in de namen van de opperhoofden: Zwarte Havik, Gek Paard, Tien Beren, Rode Wolk.

Op de televisie zien wij cowboyfilms, waarin indianen te paard een stoomtrein of een stoet huifkarren achternazitten. Ze roepen ‘oeha, oeha’ en zwaaien woest met bijltjes. Soms overvallen ze een fort, om bleekgezichten te scalperen. De vrouwen van de bleekgezichten proberen te vluchten, maar struikelen over hun lange jurken. Ze worden meegenomen naar het indianendorp en vastgebonden. Wij vinden dat zielig, maar mijn vader zegt dat het hun eigen schuld is.

‘Vroeger,’ vertelt hij, ‘was heel Amerika van de indianen. De ene stam leefde van vis, de andere van bizonvlees, er was plaats en eten genoeg voor iedereen. Totdat de kolonisten kwamen en de indianen verjoegen.

“Waarom moeten wij weg?” vroegen de indianen. “We wonen hier al eeuwen, onze voorvaders liggen hier begraven.”

“Wij vinden het ook geen lolletje,” zeiden de kolonisten, maar er zit niks anders op. Wij hebben nu eenmaal Lebensraum nodig, een heleboel Lebensraum. Jullie worden umgesiedelt naar een ander stuk land. Daar groeit niet veel en er zijn minder bizons, maar het went wel. Het is een kwestie van even op de tanden bijten.”

De indianen beten op hun tanden en maakten een lange voetreis naar hun nieuwe woonplaats. Nauwelijks hadden ze hun tenten opgezet en een vuurtje gestookt of daar had je de kolonisten weer.

“Opzij!” riepen die. “Wij gaan een spoorweg aanleggen door jullie jachtgebied. Breek die tenten eens gauw af, want daar komt een stationnetje, misschien een kerk met huizen.”

Ten slotte werden de indianen verdreven naar reservaten: getto’s, waar ze ziek werden van verdriet. Toen kwam er een blanke priester, die bijbels uitdeelde.

“Zijn jullie ziek?” zei de priester. “Dan moeten jullie bidden tot Jezus.”

“Wij hebben al een god,” vertelden de indianen. “Het is De Grote Adem. Hij laat de zon opgaan en het gras groeien.”

“Jezus is machtiger,” zei de priester. “Jezus geneest.”

“O ja?” vroegen de indianen. “Kan hij jullie dan misschien genezen? Jullie doen valse beloften, jullie stelen onze grond, jullie ontwijden onze graven en vermoorden ons volk. Jullie zijn veel zieker dan wij.”’

==

Max, Simon en ik hebben nooit beseft dat cowboys eigenlijk SS’ers zijn. Dat komt waarschijnlijk doordat ze geen Duits spreken en cowboyhoeden dragen.

’s Nachts droom ik dat mijn vader een indianenopperhoofd is. Hij heet Ontsnapte Wolf. In zijn onderbroek galoppeert hij over de prairie. De littekens op zijn borstkas zijn felrood en blauw geschilderd. Hij zingt luidkeels Slavische liederen. Voor op zijn paard miauwt Pink vals mee. Zij zijn de schrik van het hele Wilde Westen.

Stilte

Wanneer hij binnenkomt heeft mijn moeder juist een schaaltje yoghurt voor ons neergezet. Hij blijft midden in de kamer staan en voelt langdurig in zijn jaszakken, alsof hij iets kwijt is. Dan kijkt hij haar aan.

‘Het is weer mis,’ zegt hij. Zij knikt. ‘Maar ze gaan deze keer niet snijden,’ voegt hij er snel aan toe, ‘ik hoef alleen maar te liggen.’

Zij staat op en loopt naar de keuken. Hij volgt haar op de voet en sluit de deur. Wij luisteren. Zelfs Pink, die zich op de vensterbank ligt te wassen, spitst de oren. Zijn tong hangt uit zijn bek.

Achter de deur is het stil. Wij wachten, zonder te weten waarop. Wat moeten we doen? We kunnen niet altijd aan tafel blijven zitten, maar we kunnen ook niet opstaan. Eigenlijk horen we er helemaal niet te zijn.

Na verloop van tijd steekt Simon zijn lepel in zijn yoghurt.

‘Stil!’ sist Max. ‘Het is weer mis met pappa!’

‘En mag ik dan geen yoghurt eten?’ vraagt Simon.

‘Nee.’

Met de lepel in zijn hand blijft Simon zitten. Geen van ons beweegt, zoals in het paleis van Doornroosje, waar iedereen in slaap is gevallen.

Als het donker wordt, komt mijn moeder de kamer in. Haar knot zit schuin op haar achterhoofd en haar bloes hangt uit haar rok. Ze gaat voor ons uit, de trap op.

Ze zegt niet eens dat wij onze tanden moeten poetsen, zij zit op Simons bed en begint te huilen. In ons ondergoed staan wij om haar heen. Max legt een hand op haar schouder.

‘Niet huilen,’ zegt hij. ‘Je hebt mij toch nog?’

Ze veegt haar tranen af. Er vallen haarspelden op de vloer.

==

‘Moet pappa weer naar het kamp?’ vraag ik, terwijl zij mij toedekt.

‘Nee, hij is ziek en hij kan hier bij ons niet beter worden. Hij gaat ergens anders heen om te genezen. Als hij gezond is, komt hij thuis.’

‘Ik mis hem nu al,’ zeg ik. Ze kust mij. ‘Je moet altijd denken: morgen is er weer een dag.’

Ik doe mijn ogen stijf dicht. Morgen is er weer een dag, maar ik wil honderd jaar slapen. Als ik dan wakker word, is mijn vader terug. Er hangen slingers in de kamer en wij eten taart. ‘In het kamp,’ zegt hij, ‘kreeg ik brood van zaagsel.’ Hij lacht. Hij gaat nooit meer weg.

==

Greuelmarchen

‘Wat is tbc?’ vraag ik aan Simon. Wij zijn samen op zoek naar Pink, die zich niet meer heeft laten zien sinds de dag waarop mijn vader naar het sanatorium is vertrokken.

‘Een ziekte aan je longen,’ vertelt Simon. ‘Je krijgt het van bacillen, hele kleine beestjes, die pappa in het kamp heeft ingeslikt. Hij at ook gras. Als je honger hebt, eet je alles.’

Met afkeer kijk ik naar het taaie gras waarmee de spoordijk is begroeid.

‘Ik niet.’

Simon lacht.

‘Wacht maar af, als het oorlog wordt ben je blij met een bord gras.’

‘Het wordt geen oorlog!’

‘Wel waar,’ zegt Simon, ‘dat voel je gewoon.’

Ik voel helemaal niets.

‘Wanneer begint hij?’ vraag ik, voor alle zekerheid.

Mijn broertje haalt zijn schouders op. ‘Morgenmiddag? Volgende week? Hij kan ook al begonnen zijn, je weet het nooit met oorlogen.’

‘En wat doen we als hij begint?’

‘Dat zeg ik toch: we verstoppen ons in de kelder en eten gras.’ De kelder is pikdonker en ruikt naar vocht.

‘Hoelang moeten we daar zitten?’

‘Ik schat een jaar,’ zegt Simon, ‘maar het kan best langer duren, denk maar aan de tachtigjarige oorlog. Voordat we ons verstoppen, plukken we een zak vol gras.’

‘Eentje maar? Is dat genoeg?’

‘Twee dan, of drie. Als het gras opraakt, slachten we Pink.’

In gedachten zie ik Pink op de vensterbank in de zon liggen. Ik krijg een prop in mijn keel.

‘Weet je het zeker?’

Simon knikt.

‘Met een mes,’ zegt hij, ‘ik weet het zeker.’

‘Dat vindt mamma nooit goed!’

‘Ze zal wel moeten, het is een kwestie van overleven. In de oorlog zijn mensen belangrijker dan dieren. Wij mogen nog van geluk spreken dat we een kat hebben. Bij de buren hebben ze een kanarie, daar zit veel minder vlees aan.’

Ik heb geen medelijden met de buren, ik heb medelijden met Pink. Tranen springen in mijn ogen. Simon slaat een arm om me heen.

‘Ik vind het net zo vervelend als jij,’ zegt hij, ‘maar er zit niks anders op. Je zult zien dat het best meevalt. Kat smaakt hetzelfde als kip, je proeft geen verschil.’

Snikkend duw ik hem van mij af.

==

Met lood in de schoenen loop ik naar huis. Wanneer ik de kamer betreed, zit mijn moeder aan tafel met Pink op schoot.

‘Stil maar,’ zegt ze troostend tegen mij, terwijl ze de gevlekte poezekop streelt, ‘hij is terug.’

Door mijn tranen heen volg ik de bewegingen van haar hand. Ik haat mijn moeder. Zij lijkt op de heks uit het koekhuisje, die voelt of Hans al dik genoeg is om te worden gekookt. Machteloos sta ik erbij. ‘Grietje schreide bittere tranen,’ staat er in het grote boek van Grimm, ‘maar het hielp haar niets.’

==

Verzoek

In zijn kamer is het koud. Hoewel het heeft gesneeuwd, staat het raam wijdopen.

‘Dag jochel,’ zegt mijn moeder, die boeken en schoon goed uit haar tas begint te laden.

Mijn vader draagt een dik vest over zijn pyjama. Ik mag hem geen kus geven, maar ik mag wel zitten op zijn hoge bed, dat tegen de vensterbank staat. Hij wijst.

‘Elke dag strooi ik nootjes voor de mezen. Ze vliegen ook naar binnen, soms voer ik ze op bed.’

‘Hier?’ vraag ik ongelovig.

‘Ja, kijk maar, ze hebben draadjes uit de sprei getrokken. Ze zijn zo tam, ze eten praktisch uit de hand.’

Ik kijk naar de nootjes in de vensterbank en naar de besneeuwde sparren in de verte. Ik ben trots op mijn vader. Naar andere mensen met beestjes in hun longen gaan de mezen niet toe, ze passen wel op. Maar op zijn bed verdringen ze zich, uit zijn hand willen ze eten.

==

Na bezoektijd komt er in de gang een zuster naar ons toe. Zij aait mij over het hoofd en neemt mijn moeder terzijde.

‘Uw man lijdt aan slapeloosheid,’ zegt ze. ‘Hij wandelt hele nachten rond, we krijgen hem zijn bed niet in. En als hij eindelijk een keer slaapt, heeft hij nachtmerries. Dan gilt hij zo hard dat je het door het hele paviljoen kunt horen. Wanneer we gaan kijken, ligt hij te vechten met zijn beddegoed.’ Ze maakt gebaren in de lucht. ‘Hij wringt zijn kussen tussen zijn handen en laat niet los, alsof hij iemand aan het wurgen is,’ zegt ze verwijtend. ‘Het gebrek aan slaap en de opwinding zijn slecht voor hem. Bovendien zweet hij en koelt daardoor af.’ Mijn moeder knikt.

‘Hij doet het thuis ook.’

‘In dat geval,’ zegt de zuster, ‘had u ons beter meteen op de hoogte kunnen stellen. Om misverstanden te voorkomen.’

Mijn moeder kijkt naar de grond. Dan grijpt ze de mouw van de zuster.

‘Mijn man heeft kamp.’

‘Kamp?’ herhaalt de zuster, met opgetrokken wenkbrauwen. In de lange gang heeft het woord een holle echo.

‘Concentratiekamp. Vandaar die angstdromen. Thuis heeft hij ze niet iedere nacht. Maar hier, in een vreemde omgeving. En hij mist ons zo. Is het mogelijk wat extra rekening met hem te houden?’

‘Concentratiekamp,’ zegt de zuster. ‘We kunnen hem natuurlijk een slaapmiddel geven. We doen ons best.’

==

‘Ik wou dat ik in mijn bed ook mezen had!’ zeg ik, wanneer wij in de trein zitten.

Mijn moeder reageert niet. Haar blik gaat over mij heen, naar buiten.

‘Ze doen hun best,’ zegt zij, ‘ze doen hun best.’

Vingerhoed

‘Jij was in de oorlog toch ook ondergedoken?’ vraagt Max aan mijn vader. Die zit voorover in bed, terwijl mijn moeder zijn kussens schudt. Hij knikt.

‘Eerst op het platteland,’ vertelt hij, ‘en later in de stad, in een huis aan het Adelbert Kennisplein.’

‘Adelbert Kennis, wie was dat?’

‘Geen idee, ik ken hem alleen als standbeeld. Hij was van brons. De huisvrouwen uit de buurt schrobden regelmatig duivepoep van zijn hoofd en schouders. Adelbert heeft de oorlog vlekkeloos overleefd, hem werd geen haar gekrenkt.’

‘Waar had je je verstopt?’

‘Achter een luik op de vliering. Je kon je er niet wenden of keren. ’s Nachts kwam ik er wel eens uit, bij hoge uitzondering ook overdag. Maar meestal zat ik in mijn schuilplaats, als een reus in een vingerhoed.’

‘Was het er dan zo klein?’

‘Ongeveer zoals bij ons thuis het gootsteenkastje, maar hoger. Er lag een kindermatrasje, dat paste net.’

‘En wat deed je daar?’

‘Ik keek naar de dakpannen en dacht aan mamma’s benen.’

‘De hele tijd?’

‘Als ik niet aan haar benen dacht, zat ik te lezen. De mensen die me verborgen hielden, gingen elke week voor me naar de bibliotheek. Ze brachten de gekste boeken mee, ik was met alles tevreden.’

‘Gaven ze je ook eten?’

‘Ze hadden niet veel, maar wat ze hadden, dat deelden ze met me. De man was dokwerker. Hij had een snor en enorme handen. Ik herinner me vooral het kerstdiner. Weken tevoren kondigde hij aan dat hij voor de kerst illegaal aan een konijn kon komen. Hij was er zo vol van dat hij het overal vertelde. Kerstmis kwam. Het konijn werd gebraden, ik kon het op de vliering ruiken, het water liep me in de mond. ’s Middags ging de bel. Ik kroop in mijn schuilplaats en wachtte tot het bezoek vertrok. Nauwelijks was ik tevoorschijn gekomen of er werd opnieuw gebeld. Dat ging tot ’s avonds door. De man had teveel reclame voor zijn konijn gemaakt, de hele buurt kwam proeven. Ten slotte bleef er voor mij niet meer over dan een pootje met een armzalig beetje vlees eraan. Dagenlang heb ik op het bot gesabbeld.’

==

Wanneer we van ons bezoek aan het sanatorium terugkeren, moeten wij dadelijk naar bed toe, maar ik loop snel de keuken in en open het gootsteenkastje. De lucht van vochtige lappen komt me tegemoet. Ik buk me. Daar zit mijn vader, overdwars in het afdruiprek, met de vaatkwast in zijn nek. Hij denkt aan mijn moeders benen. Vrolijk zwaait hij met een konijnekluifje. Ik zwaai terug. ‘Welterusten, pappa.’

Barakken

‘Waar is je kerststal gebleven?’ vraagt mijn moeder. Mijn vader zet een treurig gezicht.

‘Ik had nootjes onder het stro verstopt, voor de mezen,’ vertelt hij. ‘Die vlogen de kamer in en haalden de hele stal ondersteboven, met kribbe en al. Op dat moment kwam zuster Everharda binnen. Ze slaakte een kreet en wilde weten wat er aan de hand was. Ik zei: “Tja, die beestjes zijn blijkbaar niet gelovig.” Toen nam ze beledigd de stal mee. Gelukkig heb ik mijn engel nog.’

Hij wijst omhoog naar een sparretak, waaraan met lint het gipsbeeld van een engel hangt. De mond is verkeerd geschilderd. Het rood zit niet op de lippen, maar erboven. Het is een engel met een bloedneus. In zijn handen draagt hij een stoffige wimpel waarop Gloria staat.

Simon zegt geen woord. Hij wil niet op bed zitten, maar staat ernaast en kijkt onafgebroken naar mijn vader. Max loopt verveeld door de kamer heen en weer. Hij laat zijn voeten om beurten over het grijze linoleum slepen.

‘Waarom gaan jullie niet even naar buiten?’ stelt mijn moeder voor. ‘Jij ook Simon. Maar denk erom, goed naar Max luisteren.’

==

Over een breed tegelpad sjokken we in de richting van het bos achter het sanatorium. Onderweg komen we voorbij een besneeuwd gazon waarop, in een halve cirkel, houten huisjes staan met een schuin dak. Ze zien er verlaten uit. Dat verbaast mij niets, want ze hebben maar drie wanden en zijn aan één kant open, zoals het poppenhuis op school. Wie wil er nu wonen in een huis waar het binnensneeuwt? Max stevent er dadelijk op af, maar Simon houdt mij tegen.

‘Niet doen!’ roept hij naar Max. ‘Het zijn barakken!’

Hand in hand blijven wij aan de rand van het veld wachten, terwijl Max het dichtstbijzijnde huisje binnengaat. Als een kenner beklopt hij het hout. Soepel veert hij op en neer om de vloer te testen. Er lopen tranen over Simons wangen. Ik houd mijn adem in.

‘Huilebalk!’ zegt Max, wanneer hij zich ongedeerd bij ons voegt. Hij geeft een harde duw tegen de rug van Simon, die voorover in de sneeuw valt.

==

‘In die huisjes,’ legt mijn vader later aan Max uit, ‘liggen ’s middags patiënten, voor de frisse lucht. Handig bedacht, ze staan op een sokkel en kunnen van de wind af worden gedraaid. Er passen vier bedden in.’

Max kijkt smalend naar Simon en mij.

‘Barakken!’ fluistert hij. ‘Barakken!’

==

Zeil

‘De beste tijd heb ik gehad bij Jef,’ vertelt hij. ‘Met vijf man zaten we ondergedoken in zijn boerderij, aan het eind van de wereld. Daar heette ik Bart.’

Door het open raam waait een bries. Mijn vader zit in bed met een sjaal om. Pieken zwart haar dansen voor zijn ogen.

‘Jef was een man van weinig woorden. Tenger maar taai, een tikje gebogen, de pet schuin op het hoofd. Op een middag, toen we op het land waren, hoorden we ver weg een vliegtuig.

“Bart,” zei Jef tegen me, “nou moet jij mij eens precies vertellen hoe zo’n ding in de lucht kan blijven.”

Hij zette zijn schoffel omgekeerd op de grond en legde zijn kin op het ijzer. Urenlang kon hij luisteren. Wanneer hij iets wilde weten, nam hij er de tijd voor. En hij wilde alles weten, alles. Terwijl Europa in de as werd gelegd, leunde Jef op zijn schoffel en vroeg naar het principe van de zwaartekracht of naar Louis Pasteur.

Voor de veiligheid sliepen wij in een kuil in het bos. Dat was in het voorjaar en de zomer best te doen, maar in de herfst begon het te stortregenen. Onze kuil liep vol water, we hadden een zeil nodig om hem af te dekken.

“Ik heb er geen,” zei Jef, “ga maar eens vragen bij Vermeulen.”

Vermeulen was een boer verderop, die nog met Jef naar school was gegaan. Hij kende ons. Elke zondag kwam hij in zijn goeie kleren op bezoek. Dan werden er herinneringen opgehaald en dan zat zelfs Jef te lachen.

Vermeulen bezat inderdaad een stuk zeildoek. Het lag op de vloer van zijn koestal en het was aardig versleten, maar wij konden het goed gebruiken.

“Wat moet het kosten?” vroeg ik.

“Vierhonderd gulden,” zei hij. Dat was een belachelijk bedrag voor een oud zeil, zoveel geld hadden wij niet.

“En?” vroeg Jef ’s avonds.

Ik schudde mijn hoofd. “Te duur.”

“Wat wilde hij ervoor hebben?”

“Vierhonderd gulden.”

Daar bleef het bij, tot de eerstvolgende zondag, toen Vermeulen zijn wekelijkse bezoek kwam afleggen. Jef wachtte hem bij de deur op.

“Vermeulen,” zei hij kalm, “als ik jou hier nog één keer zie, stuur ik de hond op je af.”

Kort daarop hoorden we ’s nachts Duitsers in het bos. Drie van ons werden gepakt. In het donker vluchtte ik naar een veld. Ik dook in de eerste de beste hooiberg en kwam terecht op de ploeg, die onder het hooi stond.’

‘Heb je daarvan die littekens op je benen?’ vraagt Max. Mijn vader knikt.

‘Ik sprong recht in de messen.’ Hij laat zich achterover in zijn kussens vallen.

‘Van mij hoeven ze hun zwaarden niet om te smeden tot ploegscharen,’ zegt hij, ‘ik moet er niet aan denken.’

==

Weerkeer

Mijn moeder draagt een nieuwe rok. Er staan klaprozen op. Die dansen, wanneer zij beweegt, zoals de klaprozen in het hoge gras onder aan de spoordijk.

Wij hebben een rood lint gestrikt rond Pink zijn nek. Hij bijt verbaasd in de lange lussen.

‘Laat maar,’ zegt mijn moeder, ‘Pink is mooi genoeg van zichzelf.’

==

Uit school hollen we rechtstreeks naar huis toe. Mijn moeder staat op straat met een hand boven haar ogen.

‘Ik begrijp niet waar hij blijft,’ zegt ze. We stellen ons naast haar op en turen naar hetzelfde punt in de verte, alsof we hem met vereende blikken tevoorschijn kunnen toveren. Wanneer dat niet lukt, raken we verveeld. We maken omtrekkende bewegingen, duwen elkaar, gaan op de stoeprand zitten en komen lusteloos weer overeind.

‘Krijgen we alvast een stuk taart?’ zeurt Max. Mijn moeder schudt haar hoofd.

‘Pink heeft alle slagroom van de taart gelikt. Hij zit van top tot teen vol en slaapt nu op de vensterbank zijn roes uit. Als je in hem knijpt, komt de slagroom door zijn neus naar buiten. We zouden de taart op die manier kunnen restaureren, maar het lijkt me niet smakelijk.’

‘Verdomme,’ zegt Max.

‘Vroeger had ik een gebaksstolp,’ zegt mijn moeder, ‘voordat jij er kikkervisjes in ging vangen.’

We blijven wachten tot de zon als een grote zuurbal langs de spoordijk omlaagrolt. Dan verschijnt, halverwege de verlaten straat, mijn vader. Waar komt hij zo ineens vandaan? Met zijn vlammend rode gezicht en zijn vlammende schouders lijkt hij de profeet Elia, in een vurige strijdwagen uit de hemel neergedaald. We staan verblind en heffen niet eens onze slappe armen om hem te begroeten.

==

‘Rook je weer?’ vraagt mijn moeder verwijtend. We zitten in de tuin, onder populieren waarin het kwetteren der vogels is verstomd.

‘Ik heb een hele slof gekocht,’ zegt hij, wijzend naar zijn koffer in het gras. ‘Toen mijn trein vanochtend binnenliep, brak het zweet me aan alle kanten uit. Ik weet niet wat me bezielde. De hele dag heb ik over het perron gelopen en sigaretten gerookt. De ene trein na de andere liet ik vertrekken. Ik durfde gewoon niet in te stappen. Gek hè?’

Mijn moeder, die op het punt staat koffie te schenken, klemt de pot tegen haar borst. De klaprozen op haar rok houden hun adem in.

‘Kijk!’ roept Max. Pink heeft zich in zijn volle lengte achter het raam opgericht en krabbelt aan het glas, alsof hij zich erdoorheen wil graven.

‘Ga eens gauw de kamerdeur opendoen,’ zegt mijn moeder.

Max en Simon rennen naar binnen. Even later springt Pink in de armen van mijn vader.

‘Dag vriend,’ zegt die, ‘ik ben wat later gekomen.’

==

Hemel

‘Waarom gaan jullie nooit naar de kerk?’ vraagt Nellie. ‘Zijn jullie niks?’

‘Ik denk het.’

‘Geloven jullie niet in de Drieëenheid?’ Verlegen kijk ik naar mijn schoenen. Op de markt staat een visboer. Tegen sluitingstijd roept die: ‘Twee voor de prijs van één, twee voor de prijs van één!’ De Drieëenheid, dat is waarschijnlijk: drie voor de prijs van één, maar drie waarvan? ‘En in Ons Lieve Heertje?’ dringt Nellie aan.

‘Daar heeft mijn vader ruzie mee.’

‘Waarover?’

‘Over de oorlog.’

Nu staat Nellie met haar mond vol tanden. Ruzie met Ons Lieve Heertje, van zoiets heeft zij nog nooit gehoord.

‘Als je niet naar de kerk gaat,’ zegt zij, ‘kom je ook niet in de hemel.’ Dat vind ik jammer.

‘Vanmiddag is er een doopfeest in de kerk, dan moet ik zingen. Ik wil wel vragen of jij mee mag doen,’ biedt ze gul aan.

‘Kom ik dan in de hemel?’

‘Misschien.’

==

Samen slenteren we naar de kerk, die is vanbinnen veel groter dan hij van de straat af lijkt. Er hangt een zoete lucht. Twee jongens zitten elkaar lachend door het voorportaal achterna. Met hun vlakke hand slaan ze water uit een bekken aan de muur. Nellie snuift misprijzend.

‘Dat is een zonde,’ fluistert ze, ‘wijwater is heilig.’

Ik volg haar over een pad door het zijschip. Daar hangen schilderijen van Jezus die een reusachtig kruis op zijn blote rug draagt.

‘Moet je zien,’ wijs ik, ‘hij is helemaal oranje!’

‘Natuurlijk,’ zegt Nellie. ‘Omdat hij geleden heeft.’

‘Mijn vader is niet oranje.’

‘Jouw vader is toch ook niet gekruisigd?’

‘Nee, maar hij heeft wel geleden.’

‘Dan heeft hij niet genoeg geleden,’ zegt ze beslist.

==

In een zijvertrek staat meneer pastoor bij een groepje kinderen. Hij knikt vriendelijk in onze richting en deelt bladen uit met de tekst van een lied. Wij oefenen het twee keer. ‘De Heer is mijn herder,’ zingen we, ‘’k Heb al wat mij lust.’ Het klinkt griezelig.

‘Hoe kan dat nou?’ fluister ik, terwijl ik Nellie aanstoot. ‘’k Heb al wat mij lust!’

‘Dat betekent dat je niks meer nodig hebt,’ bijt zij mij toe.

==

Wanneer de doop voorbij is, krijgen we van de pastoor uit een diepe trommel een punt drop en een kauwgom in gestreept papier.

‘Mijn doopnamen zijn Petronella Johanna Maria,’ zegt Nellie, als we naar huis huppelen. ‘En de jouwe?’

‘Ik ben niet gedoopt,’ zeg ik. Zij staat stil.

‘Ben je niet gedoopt? O, maar dan mag jij de hemel helemaal niet in, dan laten ze jou niet binnen!’

Spottend kijk ik haar aan. Dan draai ik mij, met het snoep in de handen, om en ren weg. Ik heb al wat mij lust.

==

Dansles

Max heeft zich klaargemaakt voor zijn eerste dansles. Zijn zwarte haar, waarvan gewoonlijk een dikke lok tot halverwege zijn wang valt, is glad naar achteren gekamd. Hij draagt een overhemd en een das.

‘Denk erom,’ zegt mijn moeder, terwijl ze zijn jasje recht trekt, ‘dat je die knoop dicht doet wanneer je een meisje ten dans vraagt.’

Mijn vader legt zijn boek neer.

‘In het kamp,’ vertelt hij, ‘eisten de zomers meer slachtoffers dan de winters. Overal woei stof op, we hadden voortdurend dorst en besmettelijke ziekten zagen hun kans schoon. Er brak een geheimzinnige epidemie uit. Van het ene moment op het andere verloren schijnbaar gezonde mensen het bewustzijn. Ze werden met honderden naar een groot zeil gesleept, waaronder ze na een paar dagen stierven.

Mijn vriend Anton had het twijfelachtige geluk tot een der eersten te behoren, zodat hij tenminste een plaats kreeg in het Revier. Op een zondagmiddag hoorde ik dat het met hem afliep. Ik wilde graag een laatste keer naar hem toe, maar als gevangene mocht je niet zomaar op ziekenbezoek gaan: dat kon alleen met een speciale vergunning, een zogenaamde Schein, die zelden werd verleend. In mijn geval was de kans bijzonder klein, want wij hadden toen Sigismund de Ranselaar als Blockälteste. Sigi was niet het soort man om te benaderen, laat staan met een verzoek. Maar ik besloot het er toch op te wagen.

“Wat wou jij met een Schein?” vroeg hij achterdochtig.

“Een zieke vriend in het Revier bezoeken,” zei ik. Hij greep de reusachtige stalen soeplepel die gewoontegetrouw aan zijn broekriem hing en krabde zich met de steel op het achterhoofd.

“Als ik je een beurt geef met mijn lepel,” grijnsde hij, “heb je geen Schein nodig. Dan kom je helemaal vanzelf in het Revier!”

“Dat is mij bekend,” antwoordde ik, “maar ik ga liever op eigen kracht.”

Onmiddellijk liet hij het hele blok aantreden. Dat deed hij wel vaker wanneer hij iemand de schedel ging inslaan, hij had nu eenmaal graag publiek bij zijn kleine uitspattingen. Ik zette me dus schrap, maar tot mijn verbazing haakte hij de lepel weer aan zijn riem vast.

“Ihr verdammte Halunken!” riep hij tegen de anderen, die in het gelid stonden. “Jullie denken alleen maar aan jezelf! Neem een voorbeeld aan deze jongen. Die komt bij mij, bij Sigi de Ranselaar notabene, om te vragen of hij een zieke vriend mag bezoeken. Dat is pas Kameradschaft!”

Hij legde beschermend een arm om mij heen.

“Maar zoals hij er nu bij loopt, kan ik hem onmogelijk door het kamp sturen, dat stuit mij tegen de borst. Hij komt net uit een Aussenlager en heeft geen draad aan zijn lijf. Jij daar,” zei hij, wijzend naar een gevangene, “die broek van jou ziet er nog heel behoorlijk uit. En jij daar, dat jasje kun je best een paar uur missen. Trek uit en geef op!”

Toen hij mij wat je noemt van top tot teen in het nieuw had gestoken, zei hij: “Komm’ mal mit.” In zijn kamertje duwde hij mij op een stoel, hing me een laken om en zeepte me in met echte scheerzeep. Vervolgens werd mijn gezicht onberispelijk glad geschoren en met eau-de-cologne ingewreven, zoals bij een eersteklas coiffeur. Glimmend gepoetst ging ik ten slotte op weg naar het Revier, terwijl Sigi mij in de deur van de barak voldaan nakeek, als een vader die zijn zoon naar dansles ziet vertrekken.’

Mijn vader lacht.

‘Ik begrijp niet wat daar zo leuk aan is,’ zegt Max. ‘Die Sigi was toch een schoft?’

‘Jazeker, hij was een schoft, maar deze mooie herinnering aan hem bewaar ik zorgvuldig, dat is mijn goed recht.’

‘En als hij je met dat scheermes de keel had doorgesneden? Als hij je met je nieuwe kleren naar de gaskamer had gestuurd?’

‘Als, als,’ zegt mijn vader. ‘Als mijn oma een baard had, dan was het mijn opa!’

Zonder te groeten verlaat Max de kamer. Wanneer hij op zijn fiets springt, gaat mijn moeder voor het raam staan. Ze trekt gekke gezichten en roept: ‘Quick, quick, slow!’ Maar hij kijkt niet om.

Vreemdeling

Wij mogen kiezen tussen een bezoek aan het circus of een middag naar de bioscoop. Ik ben nog nooit in het circus geweest, maar omdat Simon de olifanten zielig vindt en Max niet om de clowns kan lachen, willen zij een film zien over Odysseus.

‘Wie is dat dan?’ vraag ik.

‘Een Griekse koning,’ zegt Max, ‘die tegen Troje vocht en de weg naar huis kwijtraakte.’

‘En toen?’

‘Toen kwam hij heksen en reuzen tegen. Het is heel spannend.’

Als Max dat zegt, zal het wel zo zijn. Hij leert Grieks op school, van een dikke meneer met een rood hoofd.

==

‘We gaan kijken naar Odysseus,’ vertel ik mijn moeder, die in de keuken snijbonen door de molen draait. ‘Over een verdwaalde koning.’

‘Ja,’ zegt zij, ‘de goden waren kwaad op hem en lieten hem voor straf jarenlang over zee zwerven. Maar hij kon zijn vrouw niet vergeten, de mooie koningin Penelope. Toen hij eindelijk in Ithaca terugkwam, werd hij niet herkend.’ Ze veegt haar handen aan haar schort af. ‘Hij was een vreemde,’ zegt ze langzaam, ‘in het land van zijn verlangen. Dat heb ik voor mijn eindexamen moeten vertalen. Ik haalde er een negen voor. De oorlog was nog maar net begonnen.’

==

Omdat de bioscoop wordt verbouwd, krijgen we onze kaartjes voor de helft van de prijs. Max glundert, want van het overschot kunnen we ijs kopen.

De zaal ruikt naar zaagsel en verf. In het gangpad en aan weerskanten van het doek staan hoge houten stellingen. De stoelen zijn hard.

Odysseus draagt geen kroon, maar een korte jurk met plooien. Dat had hij beter niet kunnen doen, want zo zie je de hele tijd zijn harige knieën. Dapper is hij wel. Hij steekt een brandende boomstam in het oog van de cycloop. Die brult het uit en probeert Odysseus te pakken. Simon en ik houden onze adem in. Gelukkig vertelt Max steeds hoe het afloopt.

‘Straks gaat hij aan de buik van een ram hangen,’ zegt hij, ‘en dan ontsnapt hij uit de grot.’ Of: ‘Dadelijk spant hij de boog en schiet ze allemaal dood.’

==

‘Ik ga later ook varen,’ zegt Simon na de film. Max snuift.

‘Hoe kan dat nou, als je bang bent van water? Je durft niet eens in bad!’

‘Ik durf alleen niet als mijn haar gewassen moet,’ zegt Simon verontwaardigd, ‘omdat er shampoo in je ogen komt.’

De lantarens zijn al aan, we lopen snel naar huis toe. Ik duw mijn hand in die van Max.

‘Pappa is net als Odysseus,’ zegt hij. ‘Pappa zat ook bij monsters gevangen.’

‘Dat is waar,’ beaam ik, ‘maar pappa heeft geen jurk aan.’

‘Ja,’ zegt Simon, ‘en Odysseus heeft geen luizen.’

==

Vragen

‘Als god bestaat,’ zegt Max, ‘waarom heeft hij dan niks gedaan?’

Mijn vader, die klaar is met eten, steekt een sigaret op.

‘Hoe bedoel je?’ vraagt hij, terwijl hij rook door zijn neusgaten blaast.

‘Hij had de treinen toch kunnen tegenhouden? Hij had het kamp toch met één vinger omver kunnen duwen? Waarom heeft hij jullie niet geholpen?’

‘God is geen klusjesman,’ glimlacht mijn vader. ‘Stel je voor, dat hij ons allemaal op onze wenken zou bedienen, een mooie boel zou dat zijn!’

‘Ben je niet kwaad op hem?’

‘Af en toe.’

‘Maar je blijft in hem geloven?’

‘Zo zou je het kunnen noemen.’

‘Dat vind ik stom!’ zegt Max schril. Mijn vader zucht.

‘Je kunt god niet de schuld geven. God heeft geen Sieg Heil geroepen toen Adolf Hitler aan de macht kwam. God heeft niet gejuicht, toen Europa onder de voet werd gelopen. Dat was het werk van mensen zoals jij en ik. De treinen werden door mensen bestuurd, de gaskamers werden door mensen bedacht. Natuurlijk, die mensen waren wel door god geschapen, maar met een vrije wil. Ze konden doen waar ze zin in hadden en ze hadden toevallig zin in volkerenmoord.’

‘Als god alle mensen heeft geschapen, dan heeft hij ook Hitler gemaakt!’ zegt Max triomfantelijk.

‘Ongetwijfeld,’ antwoordt mijn vader kalm, ‘maar Adolf Hitler was zelf verantwoordelijk voor zijn daden.’

‘En god liet hem gewoon zijn gang gaan?’ zegt Max verongelijkt. ‘Dat is toch niet eerlijk!’

‘Niemand beweert dat het eerlijk is. Als je een eerlijke wereld wilt, moet je een andere zoeken.’

Max knippert met zijn ogen.

‘Dus jij gelooft in een rotzak van een god, die rustig toekijkt hoe iedereen wordt doodgemaakt?’

‘Er zit niets anders op,’ zegt mijn vader. ‘Ik heb altijd nog liever een god die ik niet kan begrijpen dan helemaal geen god. Dus ik zal het ermee moeten doen, zo goed en zo kwaad als het gaat.’

‘Dat moet jij weten!’ roept Max. ‘Maar dan hoef je nooit meer bij mij te komen met verhalen over dat stomme kamp van je. Dan heb je niks beters verdiend!’

Mijn vader steekt een wijsvinger uit, die dreigend boven de schalen hangt.

‘Jouw toon bevalt mij niet!’

‘O nee? En wat wou je eraan doen?’

Mijn moeder staat van tafel op.

‘Houd je mond, Max.’

‘Sla me maar,’ gilt Max tegen mijn vader, ‘net als de SS!’ Mijn moeder trekt hem van zijn stoel en begint hem naar de deur te duwen. ‘Schop me maar dood!’ schreeuwt Max over haar schouder. ‘Vergas me maar!’

Simon knijpt in mijn arm. Hij doet zijn best om niet te huilen. Mijn vader hapt naar lucht.

‘Toe nou, jochel,’ zegt mijn moeder. Zij legt haar hand op de zijne, maar hij schudt die af en wrijft zich over het gezicht.

‘Wat willen jullie toch van mij?’ zegt hij. ‘Het is al moeilijk genoeg.’

==

Unterhosen

‘Je ziet wel plaatjes van gevangenen in streepjespak,’ zegt mijn vader, ‘maar in de laatste oorlogsjaren kon alleen de hoge sjiek van het kamp zich zo’n pak veroorloven. Sommige blokoudsten waren de trotse bezitter van een gestreept jasje. Wij droegen vodden die zelfs te aftands werden gevonden voor de Winterhilfe.

Schoenen bezaten wij niet. In het begin liepen we op stukjes hout, later blootsvoets. Ze hadden ons met hoefijzers moeten beslaan, dat was praktischer geweest. Ik heb een poosje in het Kabelkommando gezeten, waar wij uit oude elektriciteitskabels het koper haalden, dat opnieuw werd gebruikt. Dat spul was gemakkelijk te gappen. In de barak peuterde je het los, totdat je dunne draadjes overhield. Als je dan links of rechts een paar lapjes wist te organiseren, kon je die met koperdraad aan elkaar zetten, daar had je geen naald bij nodig. Het was een geduldwerk, maar op die manier maakten wij sokken, of iets wat daar in de verte op leek.

Er was geen ondergoed. Toen ik in het kamp arriveerde, had ik mijn eigen onderbroek nog aan. Die droeg ik achterstevoren en binnenstebuiten, tot hij stijf stond van de vuiligheid. Af en toe zag ik kans hem te wassen met sneeuw. Na verloop van tijd viel hij van ellende uit elkaar.

Op zeker moment ging het van mond tot mond: wij zouden ondergoed krijgen! Ik geloofde er niets van, maar ik had me klaarblijkelijk vergist, want op een ochtend, na het Zählappell, werden wij afgemarcheerd naar de Bekleidungskammer, waar we een Unterhosen in ontvangst mochten nemen. En wat voor Unterhosen! Het was een bruinpapieren zak met twee gaten voor de benen. Bovenin zat een touwtje waarmee je hem om je middel kon knopen. Een waardeloos ding, dat we na een halve dag moesten weggooien, aangezien we diarree hadden en om de haverklap tot onze oren vol stront zaten.’

Simon wrijft over zijn betraande wangen.

‘Wat voor zin heeft het leven zonder onderbroek?’ zegt hij verdrietig. Mijn moeder aait hem over zijn haren. Ze kijkt mijn vader vragend aan. Die springt op en loopt een rondje door de kamer.

‘Wacht eens,’ zegt hij, ‘ik ben iets vergeten! Iedereen kreeg zo’n broek, behalve ik. Toen ik aan de beurt kwam, waren de broeken op. Ja, nu weet ik het weer. Terwijl de anderen in de sneeuw hun papieren onderbroek aantrokken, stond ik er met lege handen bij. Op dat ogenblik passeerde de Lagerführer in eigen persoon. Hij schudde zijn hoofd en zei: “Na, so etwas! Deze arme sloeber heeft recht op een broek, en een broek zal hij krijgen, verdammt noch mal, al moet ik het hele kamp ervoor ondersteboven keren!”

“Maar de doos is leeg!” zeiden de mannen van de Bekleidungskammer.

“Wat zullen we nou krijgen?” riep de Lagerführer uit. “Willen jullie soms beweren dat het Derde Rijk om een Unterhosen verlegen zit?”

Zijn hand verdween in de doos, tastte rond en trok als bij toverslag een broek tevoorschijn. Deze broek verschilde in elk opzicht van de papieren exemplaren. Hij was gemaakt van blauw fluweel en had knielange pijpen. De gulp sloot met ivoren knopen in de vorm van kleine Duitse adelaars.’

‘Eerlijk?’ vraagt Simon. Mijn vader knikt heftig.

‘Die broek was onverslijtbaar, eersteklas kwaliteit. En dat was nog niet alles. Na een week begon hij te praten! Ze hadden mij, meen ik, juist ingedeeld bij een Waldkolonne. Het gebeurde in ieder geval in het bos. Wij moesten kuilen graven, de grond was stijf bevroren en de steel van mijn spade brak middendoor. Toen de wachten het zagen, werd ik halfdood getrapt. Alsof dat hielp! Met een kapotte spade werkte ik verder, toen plotseling mijn broek het woord tot mij richtte.’

‘Wat zei hij dan?’ vraag ik.

‘Hij sprak Duits,’ antwoordt mijn vader. ‘Ik heb nu geen zin om het allemaal te vertalen, maar hij vertelde onder meer dat hij Heinrich heette en dat hij in het verleden de broek was geweest van Adolf Hitler. Die had hij jarenlang in het Arschloch gekeken, zodoende kende hij de diepste staatsgeheimen. Op een dag werd hij gearresteerd en naar het kamp gestuurd: hij wist teveel.’

‘Een pratende broek, hoe kan dat nou?’ zegt Simon. Mijn vader heft hulpeloos zijn handen.

‘Dat begreep hij zelf ook niet! Hij had het nooit eerder geprobeerd, de gedachte was gewoon niet in hem opgekomen. Maar toen hij eenmaal ontdekte dat hij spreken kon, was hij niet meer te stuiten. Wij hebben wat afgepraat, Heinrich en ik! De nazi’s waren misbaksels. Maar hun broeken? Geen kwaad woord wil ik erover horen!’

‘Wat is er met Heinrich gebeurd?’ vragen wij.

‘Tegen het einde van de oorlog was ik zo mager geworden dat hij niet meer paste. Hij zakte steeds tot op mijn enkels af. Op een keer werd hij door de wind meegenomen. Hij ging heel hoog de lucht in. “Heinrich!” schreeuwde ik, “kom terug!”

“Nee,” riep hij naar beneden, “het uitzicht is veel te mooi!”

“Wat zie je dan?” vroeg ik.

“Alles, alles,” antwoordde Heinrich. “Heel Europa, zelfs de toekomst kan ik zien. Ik zie brood op tafel en ik zie dat meisje met de zwarte vlechten waarvan je verteld hebt. En kinderen, kinderen zie ik ook.”

“Hoeveel?” riep ik nog, maar ik kon hem niet meer verstaan, hij was zo klein geworden als een vlieger waarvan het touw is gebroken.’

==

Simon blijft het een gek verhaal vinden.

‘Kleren kunnen niet praten,’ zegt hij, terwijl wij de onze uittrekken. Max, die nog lang niet naar bed hoeft, staat tegen de kast geleund.

‘Waarom niet?’ zegt hij. ‘In het kamp gebeurden wel gekkere dingen, er werden mensen vergast.’ Simon haalt zijn schouders op.

‘Natuurlijk werden er mensen vergast,’ zegt hij. ‘Daar is een kamp toch voor?’

Toeval

‘Slapen deed je nooit alleen, dat was een verkwisting van Lebensraum,’ zegt mijn vader. ‘Je sliep op zijn minst met zijn tweeën. Na verloop van tijd verdween degene met wie je een brits deelde naar een ander blok, naar het Revier of naar een massagraf. Zijn plaats werd door een nieuweling bezet.

Op een ochtend lag de oude Roemeen die een maand lang bij mij had geslapen, ijskoud tegen me aan. Zijn kleren, waaronder een prachtig paar sokken waarvan ik de erfgenaam had moeten worden, waren hem tot mijn spijt al van het lijf getrokken. ’s Avonds werd zijn plaats ingenomen door een Nederlander. Dat was een vooruitgang, want de Roemeen had alleen gebarentaal gesproken en het beetje Duits dat hij in het kamp had geleerd. Met de Nederlander raakte ik meteen druk in gesprek. We ontdekten dat we tezelfdertijd in dezelfde straat in Den Haag hadden gewoond. Toen ik mijn huisnummer noemde, zei hij: “Hoe kan dat nou? Daar woonde ik óók!”

“Toch is het zo, ik huurde een kamer bij de weduwe Bosch,” zei ik, “op de eerste verdieping aan de voorkant.”

Hij sloeg zich van verbazing op de knieën.

“Ik zat op de tweede!”

“Dan was jij die kelner bij Riche, waarover de weduwe het wel eens had. Je kwam altijd ver na middernacht thuis, ik hoorde je vaak op de trap.”

“Klopt,” zei hij, “ik maakte lange uren.”

“Als je toen door de vloer was gezakt, zou je recht in mijn bed zijn gevallen,” riep ik, “en nu delen we verdomme een brits!”’

Mijn vader schudt zijn hoofd. Wij lachen.

‘Maar het eigenaardigste toeval overkwam me vlak na de bevrijding. Wij werden door het Rode Leger ondergebracht in een school die als noodhospitaal dienst deed. Het was meer nood dan iets anders, want medicijnen hadden de Russen niet. Wel kregen we driemaal daags te eten en een bed helemaal voor onszelf, zodat we onze weelde niet op konden.

Naast ieder bed stond een kastje. Al die kastjes waren leeg, behalve het mijne. Toen ik het deurtje open deed, vond ik een boek dat de een of ander had achtergelaten. Tot mijn stomme verbazing was het Hiob van Joseph Roth. Daarvan droeg ik op de dag van mijn arrestatie een exemplaar op zak. Het is het laatste boek geweest dat ik voor mijn vertrek naar het kamp onder ogen heb gehad en het was het eerste dat ik na mijn bevrijding in handen kreeg. Ik hoefde alleen maar de bladzijde te zoeken waar ik destijds was opgehouden en ik kon verder lezen, over een afgrond van jaren heen, alsof er niets was gebeurd.’

Hij neemt een boek uit de kast en zwaait ermee.

‘Kijk, ik heb het als aandenken mee naar huis gebracht!’ Als hij het neerlegt, begint Simon gretig te bladeren, maar zijn gezicht betrekt.

‘Het is helemaal vies!’

Mijn vader knikt.

‘De vorige bezitter heeft het waarschijnlijk gelezen met bloed aan zijn vingers.’

Wij schrikken. In de kantlijn prijkt een donkere duimafdruk, die eruitziet als de korst op een wond.

‘Gatverdamme,’ zegt Simon, terwijl hij het boek naar de uiterste rand van de tafel schuift, ‘ik wou gewoon plaatjes kijken.’

‘Plaatjes waarvan?’

‘Ik weet niet. Van Russische tanks die iedereen bevrijden. Van juichende mensen.’

Mijn vader tilt het boek op en trekt het als een harmonica open.

‘Dit zijn de enige plaatjes die erin staan,’ zegt hij.

Bloedvlekken dwarrelen over ons heen. De lucht raakt er melaats van.

==

Achterlijk

‘Wat wil jij later worden?’ vraagt de juffrouw.

‘Onzichtbaar,’ zeg ik, ‘dan kan de SS mij niet vangen.’

Het is het verkeerde antwoord. Er gaan vingers omhoog. De juffrouw wijst, maar iedereen roept tegelijk.

‘Kapitein!’

‘Verpleegster!’

‘Bij de brandweer!’

==

Wanneer ik over de oorlog praat, doet de juffrouw alsof ik achterlijk ben. Hans, die in onze straat woont, is achterlijk. Hij heeft een groot verbaasd hoofd en hij kwijlt altijd een beetje. Op een dag was Hans zoek. Rotjongens hadden hem vastgebonden aan een boom. Hij werd pas gevonden toen het donker was. Er zijn veel bomen onder aan de spoordijk. Bij elke boom die ik zie, vraag ik me af of het die van Hans is.

Ik ben eens op zondag met Nellie en haar ouders naar de hoogmis gegaan. De kerk was helemaal vol met mensen. Plotseling dook in het middenpad Hans op. Hij ging op de zwartmarmeren vloer liggen en verdween onder de voorste bank. Even later kwam hij aan het andere eind tevoorschijn, maar hij liet zich onmiddellijk weer vallen. In een slingerbeweging kroop hij onder alle banken door. Het was doodstil, de misdienaars rinkelden met hun belletjes, de pastoor hield een gouden kelk omhoog. En Hans zong ‘poesje mauw’, zo hard dat iedereen het kon horen. Ik plaste bijna in mijn broek van het lachen, maar Nellie kneep gemeen in mijn bovenbeen.

Toen wij na de mis naar huis liepen, zei haar vader hoofdschuddend: ‘Weet je dat hij mijn voeten vastpakte? Wat doet die jongen in de kerk? Zulke kinderen moeten naar een gesticht!’

==

Hans hoort niet in de kerk en ik hoor niet op school. Ik maak de juffrouw zenuwachtig. Op een keer heeft ze mij bij de kapstokken staande gehouden en gezegd: ‘We moeten nu maar eens een punt zetten achter de oorlog.’ Wat bedoelt ze daarmee? Zelf praat zij heel vaak over de oorlog. ‘In de slag bij Heiligerlee hakte Lodewijk van Nassau de Spanjolen in de pan,’ vertelt zij trots, alsof zij hem erbij heeft geholpen, Of: ‘In 1628 veroverde Piet Heyn de Zilvervloot.’ Of: ‘Alva zaaide dood en verderf in de Lage Landen.’

Kampen waren er in de zeventiende eeuw niet, maar er werd wel geschoten. Op een plaatje in ons geschiedenisboek schiet Balthasar Gerards prins Willem van Oranje dood, van zo dichtbij, dat de loop van het pistool in Willems buik verdwijnt. Een grote rookwolk stijgt uit het gat in de prins op. Je kunt niet zien of dat komt door de kruitdamp of doordat Willem pas nog gebraden kalkoen heeft gegeten. Mager is hij in elk geval niet en er is nergens prikkeldraad te bekennen. Toch krijgt de juffrouw tranen in haar ogen.

==

Later moeten wij in ons schrift een portret tekenen van Alva. Om de juffrouw een plezier te doen, geef ik hem wrede lippen en een bloeddorstige blik. Wanneer ik klaar ben, roept zij, wijzend naar het zwarte vierkantje onder zijn neus: ‘Wat een prachtige snor heeft hij!’ Ik durf niet te zeggen dat het die van Adolf Hitler is.

==

Voetbal

‘Wat was het ergste in het kamp?’ vraagt Max.

Mijn vader zucht. ‘Gaan we elkaar raadseltjes opgeven?’

‘Nee, ik wil het gewoon weten.’

‘Dat zijn van die onnozele vragen,’ zegt mijn vader. ‘Wat was erger, de honger of de pesterijen, de kou in de winter of de hitte in de zomer? Was vergassen erger dan hangen? Wie moet dat uitmaken? Ik in elk geval niet.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat het geen enkel doel dient. Alles was ellendig en verschrikkelijk. Ik wil er niet eens over nadenken, het is op het schunnige af.’

‘Op het schunnige af?’ zegt Max met overslaande stem.

‘Onfatsoenlijk,’ zegt mijn vader, ‘tegenover iedereen die daar is omgekomen.’

‘Aha, je vindt mij dus schunnig!’

Mijn vader grijpt hem bij zijn arm.

‘Nu moet jij eens heel goed naar me luisteren. Ik weet niet wat jij je allemaal in je hoofd haalt, maar op één punt zit je er volkomen naast. Ik houd van jullie, stuk voor stuk, en van jou misschien nog het meest. ’

‘Niet waar!’ roept Max. ‘Jij houdt alleen van je SS’ers! Als wij eten, begin jij over honger. Als wij verkouden zijn, begin jij over vlektyfus. Andere vaders voetballen op straat, maar als ik een keer een vriendje meebreng, zit jij over het kamp te praten. Het kamp zus, het kamp zo, altijd het kamp. Was er verdomme maar gebleven!’

Mijn vader laat hem los. Op hetzelfde moment beent mijn moeder de kamer in.

‘Wat zei jij daar?’ vraagt zij.

‘Dat heb je heus wel gehoord,’ mompelt Max.

‘Jawel, maar ik geloof mijn oren niet. Dat komt misschien,’ zegt ze met trillende lippen, ‘omdat ik je vader heb gekozen uit wel duizend vaders. Dat komt misschien omdat ik dacht dat hij dood was en omdat ik na de bevrijding wekenlang bij het Rode Kruis in de rij heb gestaan om navraag te doen.’ Ze lacht en huilt tegelijk. ‘Gelukkig heb ik jou om mij te vertellen hoe stom dat is geweest. De man kan niet eens voetballen! Had ik dat maar eerder geweten!’

‘Ik vroeg alleen maar wat het ergste was in het kamp,’ verdedigt Max zich. ‘Het is ook nooit goed.’

‘Dus als ik antwoord geef op jouw vraag,’ zegt mijn vader, ‘kunnen we de rest vergeten en weer gewoon tegen elkaar doen?’ Hij staat voor het raam, met zijn rug naar ons toe. Zijn vingers trommelen op de vensterbank.

‘Het ergste vond ik het,’ zegt hij, ‘wanneer de wind van het crematorium naar de Appellplatz woei. Want terwijl je daar dan stond, stram in de houding, dreef er vet met de wind mee, dat als vaseline aan je wangen kleefde. Begrijp je wat ik bedoel?’

‘Ja,’ zegt Max, ‘ik begrijp het.’

Hij blijft nog even naar de mat kijken, maar slentert dan in de richting van de deur.

‘En Max? Er werd bij ons ook gevoetbald. Af en toe, bij feestelijke gelegenheden, speelden bijvoorbeeld de Polen tegen de Grieken. Of de Tsjechen tegen de Hongaren. Die elftallen bestonden uit vooraf geselecteerde gevangenen. De zwaksten werden door de sterkeren als stropoppen over het veld geslagen en moesten soms na de eerste helft al door ons worden begraven. Mij hebben ze nooit voor een wedstrijd gevraagd, ze moeten hebben begrepen dat ik niet voetballen kon.’

==

‘Laat die blokken maar liggen,’ zegt mijn moeder tegen ons, ‘we gaan een eindje wandelen.’

Wanneer we door de gang lopen, horen we Max in zijn slaapkamer brullen. Zelfs op straat horen we hem. Pas als we de hoek omgaan, wordt het ijzig stil.

==

Kein Ende

‘Istvan was een Hongaarse zigeuner, die Rudolph Valentino werd genoemd. Hij had gitzwarte wenkbrauwen, zo scherp als je ze met een penseel niet tekenen kunt. Wij deelden broederlijk een brits en dikke luizen, die tussen zijn vodden en de mijne heen en weer forensten in onophoudelijk spits verkeer. Hij sprak een voor mij grotendeels onverstaanbaar, zangerig dialect. Zelfs de weinige woorden Duits die hij van de SS had geleerd, klonken uit zijn mond melodieus.

Hoewel hij geen lid was van het kamporkest, bezat hij een viool, waarop hij ’s avonds menige csardas voor ons speelde. De blokoudste luisterde graag en betaalde met een stuk brood of een restant soep, waarvan Istvan altijd de helft aan mij afstond. Wanneer tijdens zo’n concert een vioolsnaar brak, trok hij uit zijn broekzak doodgemoedereerd een hand vol gloednieuwe snaren. Hij was een mirakel, hij kon het ei stelen uit de kont van een kip, voordat het beest zelf besefte dat het aan de leg was.

De gekste dingen wist hij te organiseren, van blauwsuède schoenen tot echte Kümmelkäse. Hij gapte zelfs een keer een kompas, dat ons op onze vlucht de weg moest wijzen. Want vluchten zouden wij zeker, over een week of over een maand, daaraan kon volgens Istvan geen twijfel bestaan. Ik knikte maar zo’n beetje. Ontsnappen was welhaast onmogelijk. Wie er toch in slaagde, kwam doorgaans niet ver. De honden kwamen hem op het spoor en bij terugkomst in het kamp kreeg hij de strop. Soms, bij wijze van grap, drukten SS’ers het lijk van een vluchteling in een stoel en hingen het een bord om de nek met de mededeling: Ich bin wieder da. Ik zat lang genoeg gevangen om te weten dat de overlevingskans buiten het prikkeldraad niet veel groter was dan erbinnen. Istvan wist het niet, of wilde er niets van weten. Elke avond boog hij zich als een kind over het kompas en zag daarop niet alleen de windstreken, maar de hele wereld: bossen, bergen, rivieren, zelfs de sterren en planeten weerspiegelden in zijn donkere ogen.

Mijn Arbeitskommando loste indertijd stenen. Dat ging zo. Een van de gevangenen stond boven op een vrachtwagen en gooide in ijltempo stenen naar een man beneden, die ze ving en doorgaf aan een volgende in de rij. Vooral de vanger onder aan de wagen had het zwaar, zijn handen waren ’s avonds zo rauw als verse biefstuk. Willi Hammer, met zijn eigenaardige gevoel voor humor, maakte mij keer op keer vanger, totdat elke zenuw van mijn vingers bloot lag en er kleine bloemkoolvormige gezwellen uit het bot groeiden.

Andere vangers kregen er ook last van. Skozepa, een Tsjech, stapte ermee naar het Revier. Toen hij terugkwam, had hij geen gezwellen meer, maar vingers evenmin: die waren met een gummischaar afgeknipt. Voordat hij werd vergast, voerden wij hem brood met een pinkdikke laag krotenjam, waar niemand hem om benijdde.

Een paar dagen later schoof Istvan mij stralend een bundeltje toe, dat een tube zwavelzalf, schone lappen en een grote veiligheidsspeld bleek te bevatten. Die speld werd mijn redding: ik hield hem in het vuur, trok mijn etterende vingers over de hele lengte open en wrikte een voor een de bloemkooltjes los.’

Mijn vader legt zijn handen met de palmen omhoog op tafel. Wij kennen de dunne littekens die als pijlen wijzen naar het wild vlees op de vingertoppen, maar we kijken toch.

‘Istvan,’ zegt hij, ‘Istvan.’ Hij schudt langzaam zijn hoofd. ‘Ik begrijp niet wat hem plotseling bezielde. De hoop op ontsnapping had hij laten varen. Muziek maakte hij niet meer. Avond aan avond zat hij in een hoek van de barak voor zich uit te staren. “Er komt geen eind aan,” zei hij mistroostig, “kein Ende, kein Ende.”

Hij werd roekeloos, marcheerde uit de pas en pikte als de raven. ’s Morgens kwam hij niet meer uit eigen beweging van zijn brits, maar moest eraf worden geknuppeld. Op een van die ochtenden gebeurde het onvermijdelijke.

Ik weet het nog als de dag van gisteren. Wij stonden aangetreden op de besneeuwde Appellplatz, bloksgewijs, de handen langs de zijden, klaar voor inspectie door de SS. Wanneer de wachten verschenen, moesten we hen ter begroeting het hoofd toewenden en onze petten afnemen. De moeilijkheid hierbij was dat zij altijd van achteren naderden en dat wij, die strak vooruit moesten kijken, niet konden weten aan welke kant ze zouden passeren. Om vergissingen tot een minimum te beperken had de blokoudste, die hen wél kon zien aankomen, er een handigheidje op bedacht. Naderde de SS links, dan gaf hij het bevel: “Die Augen!” Naderde de SS rechts, dan riep hij alleen maar: “Augen!” Deze vondst bespaarde ons veel slaag en strafoefeningen.

Op de bewuste ochtend stond Istvan een stuk of zes rijen voor mij, stram in het gelid, als iedereen. Wij hoorden de laarzen. “Die Augen!” klonk het. “Mützen ab!” Als één man keken we over de linkerschouder en ontblootten het hoofd. Toen werd het onheilspellend stil. Vermoedend dat een of andere stommeling zich toch in de richting had vergist, spiedde ik uit mijn ooghoeken de overige rijen af.’

In de loop van het verhaal is mijn vader overeindgekomen. Naast zijn stoel staat hij stijf in de houding, de onzichtbare pet in de rechterhand. Langzaam tilt hij deze hand op en wijst naar een plaats in de kamer waar wij niets kunnen ontdekken. Zijn gezicht begint te schitteren.

‘Moet je je voorstellen,’ zegt hij. ‘Dat plein vol aangetreden gevangenen, met geschoren schedels zo ver het oog reikte. En daar middenin stond, god weet waar vandaan, boven op de kale kop van Istvan, een roodblikken speelgoedauto. Het ding was vastgemaakt met dunne draden, stukken vioolsnaar misschien, die liepen van de wieltjes naar Istvans kin, waaronder hij de eindjes aan elkaar had geknoopt.

Het is de enige keer in mijn kamptijd geweest, dat ik SS’ers sprakeloos heb zien staan. Lang heeft hun verbijstering natuurlijk niet geduurd: een moment hooguit, maar een moment waarin één enkele Untermensch het hele Derde Rijk te kakken zette, kaarsrecht, zonder een spier te vertrekken, totdat ze hem uit de rijen sleurden.

Nauwelijks een half uur later werd hij voor een veelkoppig publiek aan de galg gehesen. Wij moesten tot vlak bij zijn mishandelde lichaam marcheren en er gedurende twee minuten onafgebroken naar kijken. De rode speelgoedauto hadden de SS’ers verwijderd, alsof ze vreesden dat het lachen ons nog niet was vergaan.’

==

Evacuatie

‘Ze beweren dat er in de kampen niemand is vermoord,’ zegt mijn vader, staande op de keukendrempel. Hij zwaait met de krant die hij daarnet nog zat te lezen. ‘Leugenpropaganda noemen ze het. Al die verhalen over honger en gas hebben wij uit onze duim gezogen. We zaten gewoon voor onze lol gevangen.’

Mijn moeder loopt heen en weer tussen de aanrecht en het fornuis.

‘Ze beleggen bijeenkomsten,’ zegt hij, ‘en hebben weer een grote bek. Ze worden beschermd door dezelfde vrijheid van meningsuiting, waarvan ze ons zo snel mogelijk willen beroven. Vandaag nemen ze een vinger und morgen die ganze Welt.’

Mijn moeder roert in een steelpannetje.

‘Hoor je eigenlijk wat ik zeg?’ vraagt hij. Ze knikt.

‘Jawel, maar ik zie ze nog niet voorbijmarcheren. In afwachting maak ik een sausje voor de tuinbonen.’

Ze kijkt hem aan. ‘Waarom lees je die dingen?’ zegt ze heftig. ‘Je weet dat je er niet tegen kunt.’ Hij zucht.

‘Nu mag ik ook de krant al niet meer lezen! Ik hoef mijn ogen er toch niet voor te sluiten? Als de nazi’s hun uniform uit de motteballen halen, wil ik graag bijtijds gewaarschuwd zijn.’

==

De volgende dag ga ik naar de volkstuin van meneer Maandag. Daar is de aarde zacht. Met mijn handen begin ik te graven. Zwartglanzende kevers schieten weg, dikke regenwormen worden uit hun slaap wakker. Ik maak een diepe kuil.

Dan loop ik terug naar huis. In etappes breng ik mijn speelgoed naar de tuin. Mijn kleurkrijt, rolschaatsen, blokken, tol en zweep, alles gooi ik in het gat. Juist wanneer ik de laatste delen van mijn theeserviesje laat vallen, verschijnt Simon bij het hekje.

‘Wat doe je daar?’ vraagt hij.

‘Ik doe niks!’ antwoord ik vijandig. Maar hij komt dichterbij en buigt zich voorover.

‘Waarom gooi jij je speelgoed daarin?’ wijst hij.

‘Je mag het tegen niemand zeggen,’ fluister ik, ‘het is een geheim. Ik begraaf het, want als straks de SS komt, pakken ze het af en dan geven ze het aan andere kinderen.’

‘Wat kan jou het schelen?’ zegt Simon schouderophalend. ‘Als de SS komt, maken ze je dood. En als je dood bent, kun je toch nooit meer spelen.’

‘Ja, maar ik wil niet dat Nellie het krijgt.’

Simon denkt na. ‘Misschien geven ze het aan Ineke Bogers,’ oppert hij troostend.

‘Aan Ineke?’ zeg ik schril, terwijl ik zand verschuif. ‘Die mag het helemaal niet hebben! Die heeft gisteren een meikever doodgetrapt. En trouwens, ze stinkt!’

Wanneer de kuil dicht is, stampen wij gezamenlijk de aarde aan. ‘Zweer je dat je er niks van vertelt?’ zeg ik. Simon knikt.

‘Ook niet tegen de SS?’ Hij knikt opnieuw.

Stilzwijgend sluiten wij het hekje achter ons.

==

Nu mijn speelgoed er niet meer is, lijkt het huis leeg en vreemd, alsof ikzelf ook al ben vertrokken. Alleen Brombeer heb ik niet begraven. Hij moet met mij vergast, al is het ongezond. Om hem met het idee vertrouwd te maken, geef ik hem af en toe een flinke draai om zijn oren.

‘Sauhund!’ roep ik dan. ‘Sauhund!’

==

==

==

Langste nacht

‘Opeens was het er, het gerucht. Er zou een brief in omloop zijn, afkomstig van een gevangene uit Bergen-Belsen, die dat kamp een Ferienlager noemde: je kreeg er meer te eten dan in andere concentratiekampen, je hoefde geen zwaar werk te verrichten en zieken werden er uitstekend verzorgd.

Al gauw ging het gesprek over niets anders. Wie de brief had verstuurd was onbekend. Niemand van ons had het document onder ogen gekregen, maar iedereen wist van horen zeggen dat het geschreven was met inkt en op keurig gelinieerd papier. Hoe het bericht ons had bereikt, bleef al even raadselachtig. “Zeker bezorgd door een postbode die fluitend van het ene kamp naar het andere fietst,” zei een vriend van me, die er ook geen steek van geloofde.

Een paar dagen later verschenen in alle barakken plakkaten van de SS met een Bekanntmachung. Wie zich te zwak voelde om te werken, kon zich aanmelden voor een ziekentransport naar Bergen-Belsen, dat op een nog nader te bepalen tijdstip vertrekken zou. Een deel van de tocht moest te voet worden afgelegd. Degenen die zich hiertoe niet in staat achtten, werd dringend verzocht dat mee te delen. Speciaal voor hen zouden extra treinen worden ingezet.

Dit gebeurde in de winter van 1944, toen de meeste gevangenen zich nauwelijks meer overeind konden houden. Het was voor ons, ziek en uitgehongerd als we waren, heel verleidelijk om te geloven in het bestaan van zo’n brief en van een kamp waar we zouden worden gevoed en verpleegd.

“Laat je niets wijsmaken,” zei ik tegen de anderen. “Het is pure zelfmoord. Ze willen er gewoon achterkomen wie van ons niet meer arbeitsfähig is. Op deze manier besparen ze zich de moeite van een selectie.”

Toch meldden, tegen iedere logica in, tien mensen uit onze barak zich aan. In de nacht voor hun vertrek zaten ze op een kluitje bij de deur, klaar om bij het eerste ochtendgloren af te reizen. Het bedrog was volmaakt. Ze hadden nieuwe kleding gekregen die zo mogelijk nog beroerder was dan hun oude plunje, maar die kennelijk hun fantasie prikkelde, want ze spraken opgewonden over voeding en medische hulp die hun in Bergen-Belsen zou worden gegeven.

Het werd de langste nacht van mijn leven. Ik had buikloop en moest herhaaldelijk uit mijn brits driehoog naar beneden klauteren om de latrine op te zoeken. Daarbij passeerde ik het groepje wachtenden.

“Ga toch mee,” zeiden die tegen mij, “dan blijven we tenminste samen. We hebben niets meer te verliezen behalve elkaar.”

Telkens strompelde ik tussen hen door, telkens zongen ze als de Sirenen in mijn oren en telkens moest ik me bedwingen om me niet bij hen aan te sluiten. Zodra ik weer op mijn brits was geklommen begon de twijfel aan me te knagen. Het kon in Bergen-Belsen toch onmogelijk slechter zijn dan bij ons? Waarom zou ik het risico niet nemen? En was het, in het ergste geval, niet beter met de anderen te sterven dan alleen achter te blijven? Zo lag ik mezelf te kwellen, tot ik eindelijk in slaap sukkelde.

’s Morgens ontdekte ik mijn vrienden aan de rand van de verzamelplaats. Ze stonden met andere gegadigden voor het ziekentransport in rijen van vijf te wachten. Sommigen hadden een paardedeken omgehangen, die fladderde in de wind. Terwijl het Zählappell in volle gang was, zag ik ze uit mijn ooghoeken vertrekken: een stoet besneeuwde vogelverschrikkers, die uit hun vodden dreigden weg te waaien. Misschien gebeurde dat later ook, want geen van hen is ooit teruggekomen.’

==

Handel

‘Alles wat we bezaten, van de vodden die we droegen tot en met onze dagelijkse portie watersoep, was eigendom van het Duitse Rijk. Zelfs ons leven hadden we alleen maar in bruikleen van de staat, die ons op ieder willekeurig moment de termijn kon opzeggen. Het feit dat wij, in plaats van te worden vermoord, ons in het kamp mochten kapotwerken, gold als een voorrecht.

Wie ruilhandel dreef met Reichseigentum, door bijvoorbeeld voedsel in te wisselen tegen sigaretten of andersom, was strafbaar. Hij verloor al zijn voorrechten en dus ook zijn leven, meestal aan de galg. Maar wie niet handelde, ging helemaal vanzelf dood. Handelen moest je. Het kamp was een grote sjachermarkt.

Kort na mijn aankomst werd ik vennoot van een Fransman die werkte in de Wäscherei. ’s Avonds na het appèl rende ik er als de bliksem heen, dan gooide hij een overhemd met een opstaand boordje uit het raam naar buiten. Dat soort hemden was bij blokoudsten zeer in trek. Ik raapte het op, stopte het onder mijn kleren en ging het verkwanselen in een doorgangsbarak. Daar wisselde het aantal gevangenen gedurig, met het gevolg dat de blokoudste elke dag rantsoenen teveel had. Hij betaalde mij met brood, waarvan ik mijn Franse compagnon de helft bracht.

Op een keer kreeg ik bij aflevering van zo’n overhemd onder meer een pakje echte Pumpernickel, dat keurig in zilverpapier was gewikkeld! Toen ik ermee wegdrentelde, werd ik aangeklampt door een Rus die het van me wilde kopen. Hij bood me er vijftien sigaretten voor.

“Vijftien?” vroeg ik ongelovig, want de gangbare prijs voor een broodrantsoen was zeven sigaretten.

“Jazeker,” zei hij. “Je kunt altijd met brood bij mij komen.”

Die man was een goudmijn. Tegen de koers van zeven sigaretten kocht ik broodrantsoenen op en deed die voor vijftien sigaretten aan hem over, zodat ik telkens acht sigaretten winst maakte. Ik werd steeds rijker. Al gauw stond ik bekend als de organisator bij uitstek van mijn blok. Wanneer ik ’s avonds de latrine betrad, gingen andere gevangenen eerbiedig voor me opzij. En terwijl ik daar zat, met mijn broek op de enkels, kwamen ze mij van alles te koop aanbieden: een paar sokken, een leren riem, je kunt het zo gek niet bedenken of ze wilden het inruilen tegen sigaretten. Sommigen namen zelfs een renteloos voorschot van twee sigaretten op het broodrantsoen dat ze de volgende avond aan mij zouden verkopen.

Ik had het druk met mijn handel, totdat de Rus plotseling werd vergast. Gelukkig ontdekte ik snel dat hij tussenpersoon was geweest voor een andere Rus, een zekere Grisja, die deel uitmaakte van een Arbeitskommando waar frontpakketten werden samengesteld. Voor een broodrantsoen betaalde hij twintig sigaretten, waarvan zijn bemiddelaar, bij wijze van commissie, er dus vijf in eigen zak gestoken had.

Wekenlang heb ik met Grisja zaken gedaan. Maar zijn welstand steeg hem naar het hoofd. Meneer vond zichzelf te goed om te werken. Hij kocht zijn blokoudste om en bleef de hele dag op zijn brits liggen met Betturlaub. Dat moest verkeerd aflopen. De SS kwam controleren en stuurde hem naar de gaskamer voor een Urlaub zonder einde.

Niets in het kamp was van blijvende duur. Wie bij het ochtendappèl nog springlevend was, kon een uur later de oven ingaan. Zonder Grisja raakte ik mijn inkomsten kwijt. Kort daarop werd ik overgeplaatst naar een Aussenlager, waar ik tot bittere armoede verviel.’

==

Beschadigd

Max zit op een stoel voor de koelkast. De deur van de koelkast staat wijdopen. Op de keukenvloer liggen zijn sokken.

‘Wat doe je?’ vragen wij, maar hij maakt een afwerend gebaar.

‘Laat me met rust, ik voer een experiment uit.’

‘Je zit met je blote voeten in de ijskast!’ roept Simon.

Max knikt. ‘Ik wil weten hoe het voelt wanneer ze bevriezen.’

Het lampje in de koelkast brandt. Wij kijken nieuwsgierig naar binnen. Daar liggen de voeten van Max, maat 42, boven op de Edammer kaas en de pakjes margarine.

‘Ze zijn nog niet wit,’ zegt Simon.

Max duwt ons opzij. ‘Ze moeten helemaal niet wit worden, maar blauw!’

‘Hou er toch mee op,’ zegt Simon. ‘Straks vallen ze eraf en dan kun je nooit meer rolschaatsen.’

Max haalt zijn schouders op.

‘Rolschaatsen is kinderachtig.’

‘En lopen? Is lopen ook kinderachtig? Ik dacht dat jij ontdekkingsreiziger wou worden!’

‘Nu niet meer,’ antwoordt Max. ‘Ik wil erbij horen. En je hoort er alleen maar bij als je half verhongerd bent of tyfus hebt gehad. Een beetje vergast worden, dat zou ook helpen. In elk geval moet je beschadigd zijn.’

Hij trekt een gemeen gezicht. Om hem gunstig te stemmen, vraagt Simon hoelang hij al bezig is. ‘Zeventien minuten,’ zegt Max, terwijl hij op zijn horloge kijkt, ‘en ze zijn nog steeds niet stijf. Als jullie er met je neus bovenop staan, lukt het nooit!’

Hij tilt zijn voeten een voor een uit de koelkast en smijt de deur dicht. De melkflessen rinkelen.

‘Ze zitten er nog aan,’ wijst Simon. ‘Ze zijn gewoon nat. Misschien krijg je longontsteking.’

‘Longontsteking is niet genoeg,’ zegt Max, ‘maar het is een begin. Ik ben blij met alles.’

‘Jij bent gek!’ roept Simon met tranen in zijn ogen.

Max geeft hem een stomp. ‘In dit huis is iedereen gek!’ zegt hij.

‘Niet waar,’ snikt Simon.

Max lacht. ‘En pappa is het gekst van allemaal. Wat heb je aan zo’n vader? Was mamma maar met een boer getrouwd, dan hadden we paarden en koeien.’

Hij opent de achterdeur en wandelt op blote voeten over het grintpad de tuin uit. Wij kijken hem na. Wanneer hij uit het zicht verdwenen is, zegt Simon: ‘Hij altijd, met zijn grote mond! Hij kan niet eens koeien melken. Kun jij koeien melken?’

Ik schud ontkennend mijn hoofd. ‘Zie je wel?’ snottert hij. ‘Kamp is beter dan koeien.’

==

Beest

‘In 1944 werd de fabriek gebombardeerd,’ vertelt hij. ‘Onder de betonnen vloer liep een gangetje van hooguit een meter breed, waar de gasleiding lag. Het was bereikbaar via een mangat aan de voet van de buitenmuur, dat gewoonlijk afgesloten was met een ijzeren deksel. Zodra de eerste bom viel, trok de SS het deksel open en joeg ons tegen de muur op. “Hinunter Schweine!” Het kon hen niet schelen hoe wij hinunter kwamen: de meesten van ons kregen geen kans zich aan de smalle ladder vast te grijpen, we vielen achterwaarts en halsoverkop omlaag. Maar we vielen niet snel genoeg, zodat de brandspuiten op ons werden gericht en we letterlijk de grond in spoelden.

Kletsnat en klappertandend stonden we tijdens het bombardement op elkaar geperst. De aarde beefde, we slingerden met gangetje en al heen en weer. Omdat daarbij de gaspijp in onze rug verdacht kraakte, werden we er niet vrolijker op. Zesendertig uur zijn we opgesloten geweest. Toen we eindelijk naar boven mochten, hing daar zo’n dichte rook, dat we niet konden zien of het dag was of nacht. Misschien kwam dat ook doordat onze ogen van angst diep in hun kassen waren gezakt en ergens in ons achterhoofd lagen.

Verdwaasd liepen we rond. Ik vluchtte uit de rook weg en kwam terecht in een deel van de fabriek dat brandde. Daar stond ik plotseling tegenover Willi Hammer. Zijn mouw had vlam gevat, hij sloeg het vuur met zijn pet uit. Hoe hij daar verzeild was geraakt? Ik wist het niet. Maar ik wist wél dat hij er nooit meer vandaan zou komen.

Toen hij mij ontdekte, graaide hij in zijn broekzak. Nauwelijks had hij de ketting met de loden kogel tevoorschijn getrokken of ik zat al boven op hem en snoerde zijn keel ermee dicht.’

‘Ging hij dood?’ vraagt Max gretig. ‘Ging hij dood?’ Mijn vader knikt.

‘Ik heb hem gewurgd.’ Hij spreidt zijn vingers en kijkt ernaar alsof ze niet van hem zijn. ‘Dat is iets wat ik die onderkruipsels nooit vergeven zal. Geen middel hebben ze ongemoeid gelaten om me te veranderen in een beest. Een nieuw hoofdstuk van de schepping,’ lacht hij grimmig, ‘kom, laat ons mensen maken naar onze gelijkenis! En ze zijn erin geslaagd, ik ben hun evenbeeld geworden, ik kan niet meer in de spiegel kijken zonder oog in oog te staan met een moordenaar.’ Hij buigt zijn hoofd en fluistert: ‘Alles zou ik ervoor over hebben om Willi weer levend te maken, alles! Wekenlang zou ik erom bidden. Tot in de hel zou ik afdalen om hem terug te halen, zelfs wanneer de weg erheen bezaaid was met glassplinters en ik er op mijn buik naar toe moest kruipen.’

Max gaat achter mijn vaders stoel staan en legt een hand op zijn schouder.

‘Dan ben je geen beest,’ zegt hij troostend, ‘want beesten hebben geen spijt.’

‘Spijt?’ Mijn vader trekt zijn bovenlip op en laat dreigend zijn tanden zien. ‘Spijt? Ik wil hem alleen maar levend maken om hem opnieuw te kunnen vermoorden. Destijds ben ik veel te haastig te werk gegaan. Deze keer zou ik er mijn gemak van nemen. Heel rustig zou ik hem uitwringen, beetje bij beetje. Af en toe zou ik hem genoeg adem geven om te kronkelen en te schreeuwen. Het enige waarvan ik spijt heb, is dat ik zijn doodsangst niet langer heb laten duren.’

Wij zeggen niets meer. Simon drinkt van zijn melk, maar durft niet te slikken. Nu begrijpen we waarom mijn vader ’s nachts het beddegoed ligt te wurgen. Hij oefent voor de dag waarop hij Willi uit de hel terugsleurt. Hij wil de fijne kneepjes onder de knie krijgen.

==

Popolski

‘En toen we dachten dat het ergste voorbij was,’ zegt mijn vader, ‘kwam de dodenmars. Met het Rode Leger op een afstand van tientallen kilometers, werden we gedwongen het kamp te verlaten.’

‘Waar gingen jullie heen?’ vraagt Max.

‘We vertrokken met onbekende bestemming. Er bestonden plannen om ons te doden. Gevangenen werden in treinen gestouwd, die blindelings door Europa reden. Anderen lieten het leven op schepen die tot zinken werden gebracht. Sommigen gingen naar kampen buiten de gevechtszone. En wij, wij moesten lopen tot we erbij neervielen.’

‘Maar waarom?’ zegt Max. ‘Dat had toch geen enkele zin?’

Mijn vader glimlacht. ‘Het was van een zinloosheid die paste in de nationaalsocialistische logica. Tot het laatst bleven de troepen hun Führer gehoorzaam. Met SS en honden in de rug werden we van dorp tot dorp gedreven. Een belachelijke vertoning. Waarom nog op ons schieten? We konden niet meer vluchten. We waren eigenlijk al dood, maar zij hadden ons zo goed afgericht dat zelfs onze skeletten op hun bevel bleven bewegen.’

Hij steekt een sigaret op. Een andere ligt vergeten in de asbak te roken.

‘De uittocht begon in de ochtendschemer. Groep na groep zagen we door de poort verdwijnen. ’s Avonds bevonden wij ons nog in het kamp en plunderden verlaten barakken. In het kastje van een Kapo vond ik een deken, tandpasta en dertien blikjes ganzeleverpastei van een firma Weisz uit Boedapest, die ik ter plekke leegde. Toen wij zowat een uur hadden geslapen, ging het fluitje: we moesten aantreden en werden in het donker afgemarcheerd.

Een kilometer of zes buiten het kamp struikelden we over de lichamen van zieken uit het Revier, die het als eersten hadden begeven. Wijzelf waren er trouwens ook slecht aan toe. Ik had hongeroedeem en werd bij elke stap duizeliger. De deken op mijn schouders woog een ton, ik moest hem laten vallen. De tandpasta hield ik op zak. Van alle verschrikkingen op die tocht was dorst de ergste. Ik kneep af en toe wat tandpasta op mijn vinger en bracht die ongezien naar mijn mond. Het spul brandde op mijn kapotte tong, maar het bevatte vocht.

Wekenlang hebben we gelopen. Waar we gingen, lieten we een spoor van doden achter: Klein Duimpje op zijn Duits. Nu eens liepen we twaalf, dan weer twintig uur of langer aan een stuk. Wanneer de SS het in zijn kop kreeg, was het: “Kolonne halt!” en mochten wij aan de kant van de weg rusten. Tijdens de mars passeerden wij andere kolonnes die in de berm zaten en door wie we later op onze beurt werden ingehaald. Keek je deze mensen in de ogen, dan was het of je in honderden spiegels je eigen ellende zag.

Alleen de Polen waren nog in vorm. Terwijl wij voorbijsjokten, sloegen zij zich in het gras op de knieën van leedvermaak. Ze riepen scheldwoorden en spuugden naar ons. Wij hadden graag hun strot afgebeten, maar dat was onmogelijk: wie uit de rijen kwam, kreeg onmiddellijk een nekschot.

Ik weet niet meer hoelang het heeft geduurd eer de Polen begonnen te creperen. Op een middag bereikten wij een kruising waar ze als vliegen dood lagen. Omdat hun lichamen de doorgang versperden, moesten we er overheen. Hoewel het me de grootste moeite kostte om mijn voeten van de grond te krijgen, voelde ik me vederlicht worden. Met gemak stapte ik van de ene Pool op de andere. Zelfs een heuvelrug zou ik op dat moment vrolijk hebben beklommen, als die maar uit Poolse lijken had bestaan.

Even verderop zat een groep Polen aan de wegkant, te uitgeblust om te schelden. Hun in het kamp verzamelde reserves waren geslonken en hun status was gedaald tot die van om het even welke gevangene. Zodra wij hen zagen, ontblootten wij als apen onze tanden en staken vuisten naar hen op.

“Hee Popolski!” jouwden wij. “Daarginder, op de kruising, liggen jullie kadavers. Die stinken schon zum Himmel ’rauf!”’

Mijn vaders mond blijft openstaan. Zijn vuisten zijn zo krampachtig gebald dat het bloed eruit is weggetrokken.

‘Er zijn toch zeker ook andere Polen geweest?’ vraagt Max bijna smekend.

‘Dat zal wel,’ zegt mijn vader, ‘maar die hielden zich opvallend goed verborgen, want ik heb er nooit een ontmoet.’

‘Afschuwelijk!’ zegt Max. ‘Jullie waren meer dood dan levend en nog liepen jullie elkaar te haten als de pest!’

Mijn vader sluit zijn ogen. ‘Zonder vrijheid en gelijkheid,’ zucht hij, ‘schijnt het met de broederschap ook niet best te lukken.’

==

Wanneer Simon en ik aan de wastafel onze tanden poetsen, laat hij de tube tandpasta in de zak van zijn pyjamajasje glijden.

‘Die nemen we morgen mee naar school,’ fluistert hij.

‘Hoezo? Wij hoeven toch niet op dodenmars?’ zeg ik.

‘Dat weet je niet,’ antwoordt Simon, ‘er kan zoveel gebeuren.’

Scheisse

‘Eindelijk bereikte ik een Russisch doorgangskamp dat aan de Amerikaanse zone grensde. Daar bevond ik mij, naar al gauw bleek, verder van huis dan ooit. De Sovjets beloofden een transport te zullen regelen, maar waren niet van plan zich moe te maken. Waarom zouden ze ook, wij hadden het bij hen toch goed? Inderdaad, we hadden het zo verduiveld goed dat de meesten eraan kapot gingen. Ons ontbijt alleen bestond uit een half brood en een liter vette erwtensoep. ’s Middags en ’s avonds aten we het vlees van herten, die door Russische soldaten met mitrailleurs bij tientallen tegelijk werden neergemaaid. Het zou mij verbazen wanneer in die bossen vandaag nog een half hert rondloopt.

Onze ingewanden waren tegen zulke karrevrachten voedsel natuurlijk niet meer bestand. Veel muzelmannen slokten alles onbeheerst naar binnen. Links en rechts zaten mensen te sterven in hun eigen stront.

We sliepen in een reusachtige boerenschuur. Daar lag ik ook het grootste deel van de dag te doezelen. Onder elke bil had ik een baal stro gelegd, met een tussenruimte waardoor de drek kon wegstromen. Zo wist ik redelijk schoon te blijven.

Weken gingen voorbij. Iedere middag verschenen in dat kamp Amerikaanse militairen. Hun jeeps waren volgeladen met rum, Coca Cola en sigaretten. Dat zootje sloeg dan met de meiden van het Rode Leger aan het feesten. ’s Avonds doken ze in het stro, de uniformbroeken vlogen ons om de oren. Tegen een uur of drie ’s ochtends gingen ze stomdronken naar hun zone terug. Ons vergaten ze mee te nemen. De dag erna had een andere ploeg het genoegen: dansen, zuipen en neuken, terwijl wij een paar meter verderop lagen te creperen.

Tot op een goed moment een Britse vrachtwagen het terrein op reed. Onmiddellijk kwamen er Russische meiden toeschieten om de grammofoon aan te zetten en wodka te schenken, maar die Engelsen zeiden: “Niks wodka! Papieren tekenen!” Tien muzelmannen kozen ze uit en ik was erbij.

Om in het Britse transit-camp te komen, moesten we de Amerikaanse zone doorkruisen. Wij hadden dysenterie en vroegen de chauffeur onderweg te stoppen.

“Impossible!” zei een van de officieren die bij ons in de laadbak zaten. “Als je wordt ontdekt, sturen de Amerikanen je rechtstreeks naar de Russen terug. Want volgens de voorschriften moeten zij jullie daar weghalen. Dat ze het vertikken, is een tweede. De geallieerden zijn in dit land om het normale leven weer op gang te brengen. Aan die opdracht geven de Amerikanen op een heel eigen manier gehoor.”

Wij reden dus in één ruk door naar een grote Duitse villa, die door de Engelsen was ingericht als hoofdkwartier. Hier werden we met open armen ontvangen. Een paar secretaressen serveerden ons thee en kaakjes met dik boter erop. Nauwelijks hadden we die achter de kiezen of we sprongen door het open raam naar buiten. Op het gazon, zo glad als een biljartlaken, lieten we onze broeken zakken. Met de theepot in de hand keken die meisjes beleefd toe hoe wij als honden het gras bevuilden.’

‘Jezus,’ verzucht Max, ‘ik zou me doodschamen.’

Mijn vader glimlacht. ‘Wij hadden er schijt aan. Over iets anders beschikten we niet.’

Bette

‘Waar ik hem vandaan had, kan ik me niet herinneren,’ zegt mijn vader, ‘maar ik droeg een Duitse generaalsjas, een grijze met gouden epauletten, die tot over mijn kuiten hing. ’s Nachts gebruikte ik hem als deken of, opgerold, als hoofdkussen. Maar meestal had ik hem aan, over mijn concentratiekampvodden.

In bad was ik na mijn bevrijding nog niet geweest. De Russen joegen met een spuit dagelijks wolken DDT-poeder door mijn mouwen en broekspijpen. Evengoed krioelde ik van de luizen. Ook de Engelsen gebruikten DDT. Me helemaal wassen mocht ik niet, waarschijnlijk omdat ik hardnekkig koorts bleef houden.

Op zekere dag bereikten we een doorgangskamp van de Fransen. Die liepen opgewonden onze vrachtwagen tegemoet. Van verre versleten ze mij voor een Duitse generaal, totdat ze mijn magere kop tussen de epauletten ontdekten.

“Idioot!” zei de commandant tegen mij. “Vind je het lollig om er zo bij te lopen?”

Ik legde uit dat ik geen andere kleren bezat, waarop hij dadelijk een paar ordonnansen naar het dichtstbijzijnde stadje stuurde om kleding te vorderen. Een bad kregen we ook. Op de binnenplaats stond een grote paardentrog. Gevangen SS’ers droegen emmers water aan om die te vullen. Met vijf muzelmannen tegelijk klommen wij erin.

Er arriveerden die middag meerdere vrachtwagens met Fransen die voor de Arbeitseinsatz naar Duitsland hadden gemoeten. Ze puilden uit de laadbak en brulden socialistische liederen, met de Franse vlag in top. Zodra we hen in het oog kregen, duikelden we uit de trog en begonnen spiernaakt naar hen te zwaaien. Zij gooiden de valklep open, sprongen op de grond en dansten met ons om de wagens heen, onder het zingen van de Marseillaise.’

Al pratende is mijn vader overeindgekomen. Hij strekt zijn armen en maakt rare huppelpassen door de kamer. ‘Allons enfants de la patrie,’ zingt hij, ‘le jour de gloire est arrivé!’ Het lijkt meer op een Russische dans dan op een Franse. Wij zitten er verlegen bij. Wanneer hij klaar is, gaat hij achter de stoel van mijn moeder staan en kust haar op de mond.

‘En toen?’ vragen wij.

‘’s Avonds kwamen de ordonnansen terug met kleding. Ik kreeg een ouderwetse zwartlakense pandjesjas met indrukwekkende tressen. Die was van de een of andere Rijksdagafgevaardigde geweest, een dwerg als je het mij vraagt, want de mouwen reikten tot even over mijn ellebogen en de slippen eindigden ter hoogte van mijn middel. De broek was niet veel beter, ik leek wel weggelopen uit een circus. In die kleren kwam ik weken later thuis, bij Bette.’

Hij buigt zich over mijn moeder heen.

‘Weet je nog?’ zegt hij. ‘Jij vloog mij op straat om de hals, maar ik was zo zwak, ik sloeg steil achterover tegen de keien.’ Hij lacht. ‘En jij lag boven op me en je bleef maar jammeren: “Wat hebben ze met je gedáán, jochel, wat hebben ze met je gedáán?”’

Uit de donkere ogen van mijn moeder glijden tranen. Geschrokken kijken wij naar haar gezicht. We zien het vandaag voor de eerste keer. Het is het gezicht van het meisje van pappa. Ze heet Bette en ze heeft op hem gewacht.

‘Ik weet alles nog,’ zegt ze rustig, terwijl haar wangen glanzend nat worden, ‘alles.’

==

Twee koffers vol

(1993)

==

##

Eén foto uit die tijd bezit ik slechts. Veel wijzer word ik daar niet van. Het gezicht dat ik ondersteun met mijn handen is me vertrouwd genoeg. Maar de neutrale blik in mijn ogen verraadt niets van wat me toen bezighield, laat staan van de bizarre gebeurtenissen die in het verschiet lagen. Het zou een foto kunnen zijn van om het even wie, om het even waar, wanneer niet een klein detail, zoals details wel vaker doen, de waarheid aan het licht zou brengen. Achter het raam dat mijn hoofd omlijst bevindt zich de vage omtrek van iets wat tijdens de opname klaarblijkelijk in beweging was en waarin ik met moeite de hoge borst herken van een duif. De duiven! Ze bevolkten Antwerpen met even grote vanzelfsprekendheid als de Antwerpenaren. Ook in de goot onder mijn dakraam waren ze voor dag en dauw stompzinnig aan het koeren en trippelden ze nerveus rond.

Ik was toen twintig jaar en ik studeerde filosofie. Zodra ik me op de universiteit had laten inschrijven wilde ik niet langer bij mijn ouders blijven wonen. Filosofen, vond ik, konden alleen maar gedijen in eenzame afzondering. Ik verhuisde dus naar het zuidelijke, in verval geraakte deel van de stad. Daar huurde ik een kleine etage voor een spotprijs, die echter mijn bescheiden studiebeurs te boven ging, zodat ik een bijverdienste moest vinden. Om het teruggetrokken leven te leiden dat bij een filosoof past werd ik dus genoodzaakt me midden in drukke, slecht betaalde arbeid te storten. Aan het bijwonen van de colleges kwam ik nauwelijks toe.

’s Ochtends werkte ik in een bloemisterij die bekend stond om haar grafkransen. In een broeikas achter de winkel stak ik grote hoeveelheden bloemen, waarvan ik de stelen eerst met ijzerdraad omwonden had, in een grondvorm van stro. Voor de gangbare kransen werden geknakte anjers gebruikt, voor die van kinderen veelal rozen. Voltooide exemplaren voorzag ik van een lint met goudopdruk. Nabestaanden konden een keuze maken uit teksten variërend van een simpel In memoriam tot Uw leunstoel staat leeg bij de haard. Op deze wijze hielp ik dagelijks een lijk of drie aan een fatsoenlijke teraardebestelling.

Daarna, van ’s middags tot halverwege de avond, spoelde ik in een groot restaurant de vaat. De trekpleister van dit restaurant was het dessert. Klanten die de dagschotel bestelden mochten tot besluit zoveel rijstepap met kersen eten als zij lustten. Aangezien elke nieuwe portie werd geserveerd op een schoon bord, bestond een belangrijk deel van de afwas uit papborden waarvan sommige zo vast aan elkaar kleefden dat ik ze met een mes moest loswrikken.

De spoelkeuken was klein en het wemelde er van de kakkerlakken, die er graag warmpjes bij zitten. Ze liepen over de vloer, de muren en het plafond. Zelfs in de verlichte wandklok hadden ze zich opgestapeld, zodat de onderste helft van de wijzerplaat verduisterd en onleesbaar was. Naarmate de middag vorderde ging de bedompte ruimte steeds meer lijken op een Turks bad. Ik trok mijn trui uit en stond in een hemdje over de dampende spoelbakken gebogen. Maar ten slotte was ik toch genoodzaakt de ventilator aan te zetten. Zodra de enorme wentelwiek boven mijn hoofd begon te draaien, woeien mij de kakkerlakken om de oren. Maandenlang sloeg ik ze nijdig van mijn blote schouders en uit mijn gezicht. Op een middag, toen een heuvellandschap van plakkerig vaatwerk zich in het spoelhok begon af te tekenen en ik tot twee maal toe een spartelende kakkerlak van mijn lippen had geveegd, nam ik op staande voet ontslag. Het was januari.

In de weken die volgden bezocht ik ’s middags de universiteit. Dat was geen luxe, want er waren tentamens op komst. Aangezien het mondelinge gedeelte daarvan zou worden afgenomen in een gemeenschappelijke zaal, waar onze professoren wel over een eigen tafel maar niet over een naambordje beschikten, moest ik sommigen van hen voordien dringend van gezicht leren kennen. Natuurlijk, ik zou bij het betreden van de zaal luidkeels kunnen roepen: ‘Wie van de heren is professor Klinkers?’ of: ‘Wil professor Van Averbeke zijn hand opsteken?’ Maar ik begreep dat dit niet in mijn voordeel zou werken.

Van mijn bijverdiensten in de bloemisterij alleen kon ik niet rondkomen. Om kranten, tijdschriften en af en toe een boek te kopen bespaarde ik geld op voedsel. Tegen het einde van maart werd de toestand nijpend. In mijn keukenkastje bevonden zich nog slechts een pakje margarine, een aangebroken tube tomatenpuree en drie eieren. Ik at dus een omelet met tomatensmaak en ging vervolgens bij mijn huisbazin de krant lezen. Onder de rubriek personeel gevraagd vond ik een advertentie waarin met spoed werd gezocht naar een promeneuse.

‘Een luizenbaantje,’ aldus mijn huisbazin. ‘Je hoeft alleen maar een kinderwagen door het park te duwen en je wordt nog betaald ook.’ Voor het besturen van een kinderwagen leek me geen speciale bevoegdheid vereist. Ik had niet de geringste ervaring met kinderen, maar het kon niet anders of ze waren sympathieker dan kakkerlakken. Zo kwam het dat ik me vol goede moed ging melden bij mevrouw Kalman, die de advertentie had geplaatst.

==

Boven de koepel van het Centraal Station was de lucht strak blauw. Neuriënd en met de Gazet van Antwerpen onder de arm wandelde ik de Pelikaanstraat in. Daar begint wat in de volksmond het ‘jodenkwartier’ heet; een buurt die niet uitsluitend door joden wordt bewoond, maar waar joden wel het straatbeeld bepalen. In hun karakteristieke kledij verlenen ze nog steeds aan dat deel van de stad een allure, die sinds de door Adolf Hitler aangerichte catastrofe zo goed als uit Europa verdwenen is. Omdat in deze wijk het leven wordt beheerst door eeuwenoude tradities, beweren de Antwerpenaren dat de tijd er stil staat. Misschien is dat waar. Maar ik ken geen andere plaats waar stilstand met zoveel beweeglijkheid wordt benadrukt als daar, in het kleine Warschau waar ik mijn jeugd heb doorgebracht.

Ik passeerde chassidiem in kaftan en bontmuts, die heftig met elkaar in discussie waren. Huisvrouwen spraken luid met winkeliers. In de omgeving van de Diamantbeurs stonden groepjes mannen op het trottoir te overleggen. Achter hun brillenglazen glommen bijziende ogen. Sommigen droegen oorlokken en een baard, anderen waren geschoren, maar allemaal hadden ze de traditionele zwarte hoed op. Ik bedacht dat een geoefend acrobaat over hun hoofden, van de ene op de andere hoed stappend, olympische afstanden zou kunnen afleggen.

In de Simonsstraat liep ik onder het spoor door. Drie chassidische kleuters kwamen me tegemoet. Met hun donkere petten leken ze overgewaaid uit een schimmige Poolse sjtetl. Hun gezichten stonden dodelijk ernstig en ze hielden elkaar stevig bij de hand, alsof om de eerstvolgende hoek de mannen van Pilsudski in hinderlaag konden liggen. Voor geen goud wilde ik er de oorzaak van zijn dat ze elkaar moesten loslaten. Toen ik uitweek om hen doorgang te geven, hoorde ik mijn naam. Ik draaide me om en stond oog in oog met de oude meneer Apfelschnitt. Hij was de bovenbuurman van mijn ouders, die vlakbij woonden. Ondanks zijn vijfenzeventig jaren ging hij met een kaarsrechte rug door het leven. Hij liep niet, hij schreed. Vroeger hadden de kinderen uit onze buurt hem fluisterend de Koning van de Lange Kievitstraat genoemd en een buiging gemaakt wanneer hij voorbijkwam. Met zijn brede schouders, zijn hoge voorhoofd en zijn vorsende blik was hij inderdaad een magistrale verschijning. Maar ik, die van jongs af bij hem over de vloer was gekomen, wist dat hij het soort zachtmoedigheid bezat waarvan misschien alleen de werkelijk sterken zich de luxe kunnen veroorloven.

‘Loop je met me mee?’ vroeg hij, mij zijn arm aanbiedend.

‘Nee, vandaag niet.’

‘Je komt nog maar zelden thuis,’ zei hij. ‘Denk aan het vijfde gebod.’

‘Ik kan mijn vader en moeder ook uit de verte eren.’

‘Jawel, maar dan hoeft het je niet te verwonderen dat ze er weinig van merken. Hoe gaat het met je studie?’

Ik haalde mijn schouders op en zei: ‘Wist ik het maar. Hoe meer ik lees, hoe minder ik ervan ga begrijpen. Misschien had ik een andere richting moeten kiezen, iets met meer substantie. Filosofie is niet praktisch. Wat heb je eraan door je raam naar de hemel te staren en je af te vragen hoe het heelal is ontstaan? Het is waarschijnlijk een stuk zinvoller om bodemonderzoek te verrichten op de maan.’

‘Tja,’ knikte hij, ‘je kunt nou eenmaal niet in een verloren uurtje de raadsels doorgronden waarover geleerden zich al een paar duizend jaar het hoofd breken...’

‘Daar gaat het juist om,’ onderbrak ik hem opgewonden. ‘Die zogenaamde geleerden slaan er ook maar een slag naar. De meeste filosofen weten niet meer dan u of ik, meneer Apfelschnitt. Waar komen we vandaan? Heeft er een goddelijke vader of een slijmerige amoebe aan onze wieg gestaan? Waarom leven we? En als we werkelijk het goede nastreven, hoe komt het dan dat we zoveel ellende aanrichten? Volgens Plautus is de mens een wolf, volgens Spengler, Darwin en Schopenhauer wordt zijn handelen bepaald door blinde driften. Wat levert dat op? Een wereld vol holbewoners, die elkaar enerzijds voor een hap eten de schedel inslaan en zich anderzijds als gekken voortplanten om de soort voor uitsterven te behoeden.’ Ik liet mijn stem dalen en trommelde op mijn borst. ‘Me Tarzan,’ zei ik, ‘you Jane!’

Meneer Apfelschnitt fronste zijn wenkbrauwen. ‘Is dat alles wat je leert? Moeten ze daarvoor een hele universiteit uit de grond stampen? Tarzan kun je in de bioscoop ook zien!’ Hij schudde zijn hoofd en vervolgde: ‘Er zullen altijd mysteries blijven. Daar verandert bodemonderzoek op de maan niets aan. Mannen als Planck en Einstein hebben de wereld opgedeeld in zulke pietepeuterige stukjes dat wij er al lang alle vat op hebben verloren. Het wonder wordt er alleen maar groter op. De schepping is een meesterwerk. Nooit kan de wetenschap God of de tora vervangen.’

‘En als je toevallig niet godsdienstig bent?’

‘Ook atheïsten zijn door de Almachtige geschapen,’ zei meneer Apfelschnitt, ‘of ze het leuk vinden of niet. En de tora geldt voor hen zoals voor iedereen. Mogen zij moorden? Nee, dat mogen ze niet. Hoeven zij hun naaste niet lief te hebben? Hoeven zij geen gerechtigheid na te jagen? Dat moeten ze wel degelijk. Gods woord is universeel en eeuwig bindend. Een beter bewijs van Zijn kracht bestaat er niet.’

‘Toch worden Zijn geboden dagelijks overtreden,’ zei ik, wijzend naar de huizen aan de overkant. ‘Terwijl wij hier staan te praten, schopt achter een van die muren misschien een vader zijn kind kreupel, of drijven een man en een vrouw elkaar tot waanzin. Dat schijnt God met al Zijn kracht niet te kunnen voorkomen. Of kan het Hem gewoon niets schelen?’

‘Onzin,’ sprak meneer Apfelschnitt. ‘Zou Hij het goede tot wet verheffen, als het kwaad Hem onverschillig liet?’ Hij rilde. ‘Ik sta kou te vatten,’ mompelde hij verwijtend, alsof hij wilde zeggen dat hij met mij zijn tijd verdeed.

Maar toen ik afscheid nam, greep hij de mouw van mijn jasje.

‘Je moet echt weer eens thuiskomen,’ zei hij, mij dwingend aankijkend. ‘Het is je vader.’

‘Wat mankeert hem?’

‘Niets, of eigenlijk van alles. Hij heeft het tegenwoordig zo druk dat hij zelfs geen tijd overhoudt voor een partijtje schaak met mij.’

‘Waarmee heeft hij het druk?’

‘Dat moet je hem zelf maar vragen,’ zei meneer Apfelschnitt, terwijl hij hoffelijk tegen zijn hoed tikte en zijn weg vervolgde.

==

##

Ik stak de Plantin-en-Moretuslei over en vond het huisnummer uit de advertentie. De deur stond open. Een man in een bruine stofjas was bezig het portaal te vegen. Toen ik naar de bel zocht, hief hij het hoofd.

‘Moet u hier wezen?’ vroeg hij achterdochtig. Hij had een benig gezicht met kleurloos haar en een dun snorretje.

Ik knikte. ‘Bij de familie Kalman.’

‘Derde verdieping,’ wees hij, mijn blik ontwijkend. ‘De gang door en de trap op. Er is een lift, maar die zit weer ergens vast. Zo gaat het de hele dag. De mensen nemen de lift, stappen eruit en voelen zich te goed om het hek achter zich dicht te trekken. Dan kun je hier nog zo hard op de knop drukken, dat ding komt niet naar beneden.’

Ik beklom de verveloze trappen, in de overtuiging dat meneer Apfelschnitt zich vergiste. Als de wereld bestuurd werd door een God die zo machtig was dat Hij in de geschiedenis kon ingrijpen, waarom hield Hij zich dan afzijdig? In het tijdschrift Time had ik een artikel gelezen over een nieuw wapen dat het Amerikaanse leger in Indo-China gebruikte: een fragmentatiebom die bij ontploffing duizenden projectielen afvuurde. Deze spiraalvormige projectielen, met een doorsnee van een halve centimeter, konden in een paar seconden een leven verwoesten. Ze drongen diep in het vlees van mensen en dieren. Naast het artikel stond een foto van een Vietnamese baby bij wie zo’n projectiel zich door het hoofd had geboord en niet alleen blindheid maar ook blijvend hersenletsel had veroorzaakt. Je zag ze overal, foto’s van brandende hutten en van boeren die door napalm waren veranderd in levende fakkels. Je hoefde maar een krant open te slaan of verschroeide lichamen walmden je tegemoet. Wat voor God was het, die onverschillig bleef voor het lijden van Zijn schepping en die desondanks bij enorme volksmassa’s in hoog aanzien stond? Waaraan verdiende Hij hun bewondering? Aan het feit dat Hij in een ver verleden een zee had drooggelegd en manna uit de hemel had laten vallen? Ik vond dat een omslachtige manier om de loop van de geschiedenis te beïnvloeden. God had met één enkel wonder kunnen volstaan, dat alle andere overbodig zou hebben gemaakt: Hij had de mensen medelijden kunnen geven.

Op de eerste verdieping rook het naar gebakken kippenlever. De tweede etage werd klaarblijkelijk niet bewoond. Er was daar geen deur meer, maar een gat waardoor ik in het voorbijgaan kapotte huisraad zag liggen. Helemaal boven gekomen belde ik aan. Terwijl mevrouw Kalman me binnenliet, riep ze iets over haar schouder in de richting van haar kinderen, die elders in het appartement teveel kabaal maakten om haar te kunnen verstaan. ‘Sajt sjtil!’ gilde ze. Later zou ik die kreet nog dikwijls horen. Ze riep uitsluitend voor de vorm.

Toen ik me had voorgesteld en met de krant gewapperd had, wenkte ze mij naar de huiskamer. Daar stonden alleen een kaal bankstel en een tafel. Op de tafel lag een blauwfluwelen etui van het soort waarin joodse mannen hun gebedsriemen bewaren. Aan de muren hing niets, afgezien van een smalle geborduurde loper die moest aangeven waar het oosten lag, in de richting waarvan vrome joden dagelijks hun gebeden zeggen. Direct achter de ramen bevond zich kippengaas dat tot op borsthoogte reikte: om te voorkomen dat de kinderen naar buiten zouden vallen, of om te beletten dat de wereld zou binnenkomen? Het gerasterde uitzicht beklemde me.

Mevrouw Kalman nodigde me niet uit te gaan zitten, maar vroeg staande naar mijn leeftijd.

‘Ik ben twintig,’ zei ik, ‘en studente.’

Haar blik ging van mijn versleten jasje naar mijn spijkerbroek. Zijzelf droeg een hooggesloten bloes, een rok en donkere kousen met pumps. Ze had bleke wangen en bleke lippen, waardoor haar gezicht leek op een marmeren buste uit de oudheid. Maar haar ogen waren zwart en gevoelig. Ik schatte haar even in de dertig. Dat ze er ouder uitzag, was de schuld van haar sjeitel, de pruik die orthodox-joodse vrouwen naar eeuwenoud gebruik over het eigen haar dragen.

‘Wat studeert u?’

‘Filosofie.’

Ze trok haar wenkbrauwen hoog op. ‘En om filosofie te bedrijven, moet u een broek aan?’

‘In een rok krijg ik koude benen,’ zei ik.

‘Uw hersens zitten toch niet in uw knieën?’ sprak ze spottend. ‘In die kleren kunt u hier onmogelijk komen werken. Wij leven fromm. Een vrouw mag zich niet als man vermommen, dat is in strijd met de tora.’

Ik wilde zeggen dat ik mij bewoog in verlichte kringen, waar een vrouw als zodanig werd herkend, zelfs wanneer zij een broek aanhad. Maar ik moest dringend werk vinden en kon me geen kritiek veroorloven. Gelukkig kwam mevrouw Kalman niet op de zaak terug, ook niet toen ik de volgende dag in de bewuste vermomming in dienst trad. Wel liet ze me binnenshuis over mijn spijkerbroek een schort dragen. Het was een ouderwets model met pofmouwen. De zakken waren al gauw zwaar van wasknijpers, veiligheidsspelden, spenen en spuuglapjes, want mijn huisbazin bleek ongelijk te hebben: ik werd niet alleen betaald om door het park te kuieren.

De familie Kalman had vijf kinderen, van wie de achtjarige Avrom en de zesjarige Dov naar school gingen, zodat ik hen pas aan het eind van de middag zag. Mijn taak bestond hoofdzakelijk uit de verzorging van de tweelingzusjes Tzivja en Esja, die vijf maanden oud waren. Voordat ik met deze meisjes kon gaan wandelen, moesten zij worden gevoed en verschoond. Eenvoudig was dat niet. Terwijl ik Tzivja de fles gaf, krijste Esja van de honger. En wanneer ik Esja’s luier verwisselde, lag Tzivja in haar wieg te brullen. Ten slotte, ploeterend met mouwtjes en strikjes, slaagde ik erin de kinderen hun jasjes aan te trekken. Vervolgens bracht ik het opvouwbare onderstel van de wandelwagen naar de begane grond. Daarna zeulde ik de brede bak, die niet samen met mij in de smalle lift paste, de trappen af. Als dit gebeurd was, haalde ik per lift één voor één de veelal huilende meisjes, die pas stil werden wanneer de wagen zich in beweging zette. Het werk viel me zwaar. Dat ik niet al na een paar dagen mijn ontslag nam, was uitsluitend de verdienste van Simcha Kalman.

Simcha was de kleinste van de jongens. Zijn naam, die in het Hebreeuws ‘vreugde’ betekent, leek nauwelijks op hem van toepassing. Wanneer zijn broertjes luidruchtig de clown uithingen, keek Simcha stil en gereserveerd toe. Avrom en Dov hadden weelderige krullen, met oorlokken die als zwarte accolades hun olijfkleurige wangen omlijstten. Het haar van Simcha was vaalrood en zo dun dat de schedel erdoorheen schemerde, alsof hij in zijn kleuterjaren al kalend was. Zijn zijlokken hingen sluik omlaag langs zijn vlekkerige gezicht.

Ik hield onmiddellijk van hem, zodra zijn moeder hem tevoorschijn trok uit de fauteuil van grijs velours waarin hij bij onze eerste kennismaking was weggedoken. ‘Dit is Simcha,’ sprak ze, terwijl ze hem naar voren schoof. ‘Hij is al bijna vier jaar en hij plast nog in zijn broek.’

Simcha was inderdaad nog niet zindelijk, maar ik vond het geen bezwaar hem te verschonen. Meestal raakte hij doorweekt tot op zijn arba kanfot, het gebedshemd met franje dat orthodoxe jongens onder hun bovenkleding dragen vanaf het tijdstip dat ze de taal genoeg machtig zijn om een gebed te zeggen. De natte kleren waren stroef, maar Simcha onderwierp zich kalm aan mijn onhandige gesjor. Zijn broertjes noemden hem misprijzend ‘zure haring’, vanwege de urinelucht die door geen zeep meer uit zijn kleren kon worden weggewassen.

Wanneer ik de wandelwagen met de tweeling aan boord naar het park duwde, hield ik één hand vrij. Aan deze hand stapte Simcha met me mee. Ik richtte me tot hem in het Jiddisch, omdat hij geen andere taal verstond. Zelden zei hij iets terug. Gedurende onze tocht zag hij niet naar me op. Hij keek recht vooruit. De wereld liep leeg in zijn fletsblauwe ogen. Met een verheven ernst nam hij de dingen in zich op. Zijn kleine hoofd onder het kamgaren pet werd er zwaar van.

Maar bereikten wij eenmaal de parkvijver, dan maakte een grote blijdschap zich van hem meester. ‘Eendjes,’ zei hij met klem en hij liet mijn hand los. Gewichtloos danste hij langs de rand van het water. Hij raakte vooral uitgelaten bij het zien van een eend die als een tuimelaar kopje onder ging. Schaterend wees hij naar de gekrulde staartveren aan het achterlijf, dat loodrecht uit het water omhoogstak. Zijn smalle lippen verdwaalden in zijn gezicht. Ik zette de kinderwagen op de rem en ging zitten op een van de banken langs het pad. Daar wachtte ik tot hij, zichzelf vergetend, bij me kwam om zijn hoofd in mijn armen te duwen. Voor mij was hij de liefste en de mooiste. Zelfs ’s avonds, wanneer ik in mijn gehuurde kamer over mijn boeken gebogen zat, bleef hij in mijn gedachten. In de kantlijn van een cursus over het metafysisch rationalisme schreef ik de Hebreeuwse letters sin, mem, chet en hee, die tezamen zijn naam vormden en die in hun hoekigheid mijn aandacht van scholastische en cartesiaanse schema’s afleidden. Eromheen tekende ik eendjes.

==

==

##

Meneer Apfelschnitt had gelijk. Hoewel het naar mijn ouderlijk huis niet langer dan een halfuur lopen was, ging ik er zelden heen. Vooral mijn moeder leed daaronder. ‘Jij bent alles wat we hebben,’ verzuchtte ze dikwijls. Dat was niet waar. Buiten mij bezat ze een horde vriendinnen, die veelvuldig op theevisite kwamen en die met hun praatjes mijn zojuist gepensioneerde vader tot wanhoop dreven.

Mijn moeder was de dochter van een kleermaker die zijn zeven kinderen naar de beste scholen had gestuurd. Wanneer ze aan de ontbijttafel stukjes brood in haar koffie dompelde, zei ze verontschuldigend: ‘Ik weet dat soppen niet hoort, maar ik kan het niet laten.’ Ze hechtte aan goede omgangsvormen. Mij vond ze onbeheerst en onwellevend. Ik praatte te druk en mijn gebaren waren te heftig. ‘Rustig, rustig,’ sprak ze bezwerend, zodra ik mijn mond maar durfde te openen. Als kind werd ik voortdurend door haar ingetoomd. ‘Die daar,’ zei ze vaak tegen mijn vader, terwijl ze in mijn richting wees, ‘brandt twee keer zo snel op als anderen!’ Op zekere dag kreeg hij er genoeg van. ‘Mag sein,’ sprak hij langs zijn neus weg, ‘maar die daar geeft ook twee keer zoveel licht!’

Hij was lang en lenig. Mijn moeder beweerde dat ze hem in een straat met honderd mensen kon herkennen aan zijn manier van lopen. ‘Hij beweegt vanuit zijn heupen,’ zei ze trots. ‘Andere mannen hebben dat niet, die komen niet van de grond.’ Hij maakte inderdaad een jongensachtige indruk. Wanneer hij zijn hand in zijn broekzak stak, verwachtte je dat er eindjes touw, wilde kastanjes en voetbalplaatjes uit tevoorschijn zouden komen. In de jaren dertig, van Berlijn naar Brussel gevlucht, werkte hij als dansleraar om zijn wiskundestudie te bekostigen. Tapdansen was zijn specialiteit. Hij had meegespeeld in een film onder regie van een eveneens uit Duitsland gevluchte cineast. Hoewel hij daarin deel uitmaakte van een groep dansers op de achtergrond, verbeeldde ik me als kind dat zelfs Fred Astaire niet bij hem in de schaduw kon staan.

Mijn moeder, vele jaren jonger dan hij, had hem in de zomer van 1947 ontmoet. Ze sprak er graag over. ‘Het was ontzettend warm. Ik droeg een wit mantelpakje dat zwart zag van de donderbeestjes. En ik had een blauw piccolohoedje op. Hoe kwam ik daar toch aan? Het was een schattig hoedje, met rode linten die je onder de kin moest strikken.’ Mijn vader vroeg haar mee naar een restaurant waar ze een maaltijd had besteld van zes gangen, bestaande uit even zovele porties roomijs. Daarna had hij haar midden op straat gekust. Wanneer ze bij dit deel van het verhaal was aangekomen, riep hij: ‘Er zat niets anders op. Ik moest je ontdooien!’ Over de jaren ’40–’45 praatte ze nooit. Het weinige dat ik van haar oorlogstijd wist, was me meegedeeld door mijn vader die er ook niet meer dan een vaag idee van had.

==

Toen ik al bijna twee weken bij de Kalmans in dienst was, ging ik mijn ouders eindelijk bezoeken. Na mijn werk liep ik erheen. Ik hoefde maar twee straten door om er te komen. Hoewel de avond viel, hoorde ik nog overal de tamtam van mattenkloppers. Met het joodse paasfeest in het vooruitzicht, was de grote rituele schoonmaak in de hele buurt als een ziekte uitgebroken. Tijdens het acht dagen durende Pesach is het niet alleen verboden iets te eten of te drinken wat maar enigszins gedesemd is, maar moet ook het kleinste spoor van gist uit joodse huizen verdwenen zijn. Op jacht naar oude broodkruimels waren vrouwen al wekenlang in de weer om hun huishouden in gereedheid te brengen voor de herdenking van de uittocht uit Egypte. Ze schrobden en boenden, klopten en veegden. Niets bleef op zijn plaats. In de schemer hingen als donkere vlaggen over elk balkon tapijten te luchten. Hier en daar stond er zelfs meubilair op straat, alsof de eigenaars hun boeltje aan het pakken waren om Mozes opnieuw te volgen naar het beloofde land.

Ook in het appartement van mijn ouders heerste een sfeer van opgewondenheid. Mijn vader zat aan tafel te schrijven. Naast zijn briefpapier lag een aantal gefrankeerde enveloppen klaar. Hij maakte een gejaagde indruk.

Mijn moeder sprak over koetjes en kalfjes. Of ik wist dat er vlakbij een nieuwe groentewinkel was geopend, waar rotte appels werden verkocht? Of ik had gehoord dat het dragen van strakke spijkerbroeken kanker kon verwekken? Of een buurvrouw die mij in het Stadspark achter een kinderwagen had zien lopen zich niet had vergist in mijn signalement?

‘Ik heb een nieuw recept voor cake,’ vertelde ze. ‘Vroeger klopte ik de eieren in hun geheel door het beslag, nu alleen de dooiers. Het eiwit houd ik apart en sla ik stijf. Dat doe ik er pas op het laatste moment bij. De cake wordt zo een stuk luchtiger, maar ik vraag me af of het niet ten koste gaat van de smeuïgheid.’

Met tegenzin liet ik me door haar meeloodsen naar de keuken.

‘Proef jij eens,’ zei ze. Toen sloot ze de deur achter ons en fluisterde: ‘Heb je dat gezien? Hij schrijft brieven aan de halve wereld. En hij heeft een plattegrond waar hij kruisjes op zet!’

‘Nou en?’ zei ik, met een mond vol cake. ‘Ik teken eendjes in mijn filosofieboeken.’

‘Misschien,’ zei ze, ‘maar jij bent nog geen zestig. Dat is toch wel wat oud voor dergelijke onzin. Hij is op zoek naar spullen die hij in de oorlog begraven heeft. Twee koffers vol, aan het andere eind van de stad. Ik probeer het hem uit zijn hoofd te praten, maar hij kan aan niets anders denken. Iedere dag is hij uren weg en als hij thuiskomt gaat hij brieven schrijven.’ Ze kwam dichter bij me staan. ‘Wat vind jij ervan?’

‘Maakt het iets uit wat ik ervan vind? Als hij met alle geweld voor Kuifje wil spelen, moet hij dat zelf weten.’

‘Nee,’ zei ze, ‘van de cake. Is hij niet aan de droge kant?’

‘Hij is lekker.’

‘Net zo lekker als anders?’