Hikaru Okuizumi

De stenen getuigen

Uit het Japans vertaald
door Jacques Westerhoven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Ishi no raireki

Copyright © 1994 HIKARU OKUIZUMI

Copyright vertaling © 1998, 2021 JACQUES WESTERHOVEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220324

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

‘Ik zeg u: Als zij zwijgen, zullen de stenen roepen.’

(Lucas 19:40)

1

In één klein steentje uit een rivierbed staat heel de geschiedenis van het heelal gegrift. De aanleiding waarom Tsuyoshi Manase later zo fanatiek stenen zou gaan verzamelen was het verhaal dat een man hem tijdens de Tweede Wereldoorlog vertelde, medio december 1944, in een natuurlijk gevormde grot in het tropische oerwoud boven de Baai van Carigara op het noordelijke deel van het Filipijnse eiland Leyte.

De man was zo uitgeput door ondervoeding en amoebedysenterie dat zijn gezicht was verworden tot een vel perkament dat over een skelet van draden was gespannen. Alleen zijn ogen bewogen zich rusteloos, en hij hield ze nu op Manase gericht terwijl hij met vleesloze wortels van vingers naast zich een steentje van de grond oppakte. Dit, legde hij op docerende toon uit, diende te worden geclassificeerd als groene hoornkiezel. De grot waarin zij zich nu bevonden was ontstaan doordat een gesteentelaag die tijdens het Paleozoïcum was afgezet later naar de oppervlakte was gekomen en door de zee was uitgehold. Nog later, tijdens het Quartair, had de zee zich teruggetrokken en was de ingang van de grot midden in het oerwoud komen te liggen, vandaar dat de rotswanden om hen heen waarschijnlijk vol zaten met fossielen van zeediertjes. Als je dit brokje steen nauwkeurig onder een microscoop bestudeerde, verzekerde hij Manase, vond je ongetwijfeld fossiele straaldiertjes. De rest van zijn betoog ging ongeveer als volgt:

‘Jij hebt vast nooit enige aandacht geschonken aan de gewone steentjes die je langs de kant van de weg ziet liggen. Ja, als het gaat om stenen die je in je tuin kunt verwerken of bij de bouw van je huis, dan liggen de zaken misschien anders, maar in het algemeen interesseren stenen en rotsen jou geen zier. Jij vindt het gewoon stomme dingen, obstakels die zonder verder iets te betekenen in de bergen of rivieren of op het veld verspreid liggen, dus jij gelooft gewoon niet dat ze het wel eens waard konden zijn om in je hand te nemen en eens goed te bekijken. Maar daarin vergis je je. Ook in het doodgewoonste steentje staat de geschiedenis van onze planeet aarde getrouw beschreven. Weet je bijvoorbeeld hoe gesteenten ontstaan? Gesteente ontstaat uit magma. Roodgloeiende magma koelt af en stolt en verandert in rots. Rotsen brokkelen af onder de invloed van weer en wind op het aardoppervlak. Zo krijg je stenen. Stenen worden op den duur zand. Zand wordt fijne aarde. Die stenen en zand en fijne aarde worden door het water meegevoerd en zetten zich af in meren en vennen of op de bodem van de zee en verharden zich weer tot rots. En die rots brokkelt weer af tot stenen en zand en fijne aarde, of ze wordt diep onder het aardoppervlak weggeduwd en onder de invloed van hitte en zware druk herboren als gesteenten in allerlei soorten en vormen, en soms versmelt ze weer tot magma en keert zo naar haar oorsprong terug. De vorm van mineralen is voor geen seconde statisch maar is constant in beweging. Alle materie ondergaat een voortdurende cyclus. Je weet ongetwijfeld dat zelfs de ogenschijnlijk roerloze continenten zich oneindig langzaam verplaatsen. Kortom, het steentje dat jij tijdens een wandeling achteloos oppakt, is een dwarsdoorsnede van het drama dat aanving toen ongeveer vijf miljard jaar geleden, op een plaats die later het zonnestelsel zou worden genoemd, een in de ruimte ronddrijvende gaswolk zich verhardde tot deze planeet. Het is als het ware een gecondenseerde geschiedenis van het heelal, die in zijn kortstondige vorm de kringloop der materie opgesloten houdt.’

Er verstreek lange tijd voor Manase zich de woorden van de op het harde rotsbed uitgestrekte man enigszins helder zou herinneren. Eerst bracht hij anderhalf jaar door in het krijgsgevangenenkamp van Calamba, daarna werd hij gedemobiliseerd, en pas toen hij zich had gevestigd in de plaats waar zijn familie naartoe was gevlucht, schoten ze hem weer te binnen, maar toen maakten ze dan ook diepe indruk. Alleen werd hij getroffen door dingen die niets te maken hadden met de inhoud van wat hij had gehoord in dat met kwalijke dampen gevulde hol.

Maden bijvoorbeeld. Wanneer vlees en vet wegteren, gaan de ogen uitpuilen en het is daarom heel natuurlijk dat ze in het gezicht van iemand die is uitgehongerd abnormaal groot lijken te schitteren. Als je een skelet oogballen geeft, vallen ze op, dat kan niet anders. Maar de ogen van verzwakte mensen liggen in het algemeen roerloos in hun kassen, dus Manase vond het maar raar dat de pupillen van de constant doorpratende man voortdurend in beweging waren. Toen hij goed keek, zag hij maden. De binnenkant van de oogballen wriemelde van de maden. Op zichzelf waren maden niets verbazingwekkends: overal vond je wel rottende lijken met ontelbare maden die rondkropen onder de huid, en Manase zelf had een etterende tropenzweer in zijn knie die ervan krioelde, maar dit was de eerste keer dat hij maden zag kronkelen in de ogen van een nog ademende en pratende mens, en daar schrok hij wel van.

Maar wat hem het meest verbaasde was de vertrouwelijke, bijna vaderlijke toon waarop de man tegen hem sprak. Vanaf het ogenblik dat hij was opgeroepen, begin januari 1943 – tussen het infanterieregiment in Yamanashi en het front aan de Stille Oceaan – had niemand Manase ooit zo vriendelijk aangesproken. En dit was niet alleen een soldaat der 1ste klasse, dus zijn meerdere in rang, maar meer nog, een veteraan die jaren ouder was dan hijzelf. Dat zo iemand hem opeens zo warm toesprak vond Manase dermate vreemd dat hij eerst niet begreep tegen wie de man het had, en hij kon zich nog goed de paniek herinneren toen het tot hem doordrong dat het wel degelijk hijzelf was die werd toegesproken: hij had gewoon niet geweten waar hij moest kijken.

Verbijsterd had Manase zich naast de man neergelegd en de ogen gesloten. De soldaat was vast al een tijdlang niet goed meer bij zinnen, want hij praatte maar door, de duisternis van de grot in, en hoewel Manase met zijn rug naar hem toe lag, drong zijn stem nog geruime tijd tot hem door. Aan het front komt de slaap onherroepelijk in de vorm van een plotselinge en diepe bewusteloosheid, en daarom had Manase zodra hij eenmaal lag eigenlijk niemand moeten kunnen horen, maar toch bleven de woorden hem bij. Toegegeven, dat was merkwaardig, maar nog lang niet zo merkwaardig als sommige dingen waarover hij in het kamp had gehoord, zoals de vrouw in middeleeuwse hofkleding die vanuit de donkere golven onophoudelijk wenkte dat je bij haar moest komen, of het half doorschijnende, kwalachtige wezen zo groot als een walvis dat de piloot van een gevechtsvliegtuig boven de wolken had zien zweven. Vergeleken bij dat soort verschijningen was deze ervaring niet bepaald iets wat hem versteld deed staan over de rare manier waarop het menselijk geheugen functioneerde. Misschien dat de woorden van de soldaat der 1ste klasse zo’n diepe indruk hadden gemaakt omdat ze in zulk schrijnend contrast stonden met het onophoudelijke ronken van vliegtuigen en de explosies van geschut aan het front. Hoe het ook zij, naarmate de tijd verstreek vervaagden Manase’s oorlogsherinneringen steeds sneller; alleen wat de soldaat in de grot tegen hem had gezegd lag hem altijd weer vers in het geheugen, en toen hij zich later zelf met stenen ging bezighouden, namen die woorden een duidelijke vorm aan en schoten wortel op een vaste plek.

Wanneer hem gevraagd werd wat hem ertoe had gebracht om stenen te gaan verzamelen, vlogen Manase’s herinneringen altijd weer terug naar de korte tijd die hij in de grot op Leyte had doorgebracht voor hij werd ontwapend, maar hij kon op zo’n vraag nooit een behoorlijk antwoord vinden en omdat hij verre van welsprekend was, maakte hij er zich steevast en karakteristiek van af door de vrager met zijn kleine, diep achter hun leden verzonken ogen een bescheiden glimlach toe te werpen.

Manase’s vader had een winkel in tweedehandsboeken gehad in de Kanda-wijk in Tokio, maar toen ondanks de bloemrijke krantenberichten de kille oorlogswind op ieders huid te voelen was en er gefluisterd werd dat het niet lang meer zou duren of Japan zelf werd gebombardeerd, had hij als een van de eersten zijn winkel opgedoekt en was verhuisd naar het stadje Chichibu, in de bergen ten noordwesten van Tokio, waar hij nog verre familie had wonen. Aanvankelijk was het een ongeriefelijk vluchtelingenbestaan geweest, in een stenen schuur die hij van een boerenfamilie had gehuurd, maar al spoedig stierf de familie van de eigenaar uit en kocht hij op verzoek de boerderij met het land eromheen, en daar trok hij in met zijn gezin. Toen Manase in de lente van 1946 werd gerepatrieerd, was zijn vader al aan zijn oude hartkwaal overleden, maar zijn moeder en twee oudere zusters woonden nog op het land, in de weelderige schaduw van enorme steeneiken en kamferbomen. Hij zocht onmiddellijk de drukkerij in Ueno op waar hij voor de oorlog had gewerkt, maar dat gedeelte van Noord-Tokio was nog steeds één platgebrande woestenij en van de baas die altijd zo goed voor hem had gezorgd, bleek geen spoor meer te vinden. In arren moede keerde hij terug naar Chichibu, waar hij zijn zusters in de moestuin hielp en een venthandel opzette. In de schuur had hij namelijk stapels oude boeken gevonden die zijn vader uit de winkel had meegenomen, en die laadde hij op een bakfiets en trok ermee de buurt rond.

Hoewel hij had verwacht dat hij in een kleine stad als Chichibu niet veel omzet zou hebben, gingen zijn boeken onverwacht snel van de hand, zodat hij eens per maand met net zoveel geschriften en groente als hij kon dragen naar Tokio ging om, gebruikmakend van zijn vaders reputatie, de nieuwe week- en maandbladen in te kopen die hier en daar al begonnen te verschijnen. Al spoedig hadden de mensen weer redelijk voldoende te eten, en toen brak er een tijd aan dat alle papier waarop maar drukletters stonden, grif werd verkocht. De vooroorlogse Iwanami-pocketuitgaven vlogen de deur uit, en Engelse en Amerikaanse literatuur, tijdens de oorlog veilig in de schuur weggeborgen als een product van de ‘Angelsaksische duivels’, haalde verbazingwekkend hoge prijzen. Zijn vader had, half voor zijn plezier, detectiveromans verzameld uit de gouden tijd van dat genre, en toen onder de ware liefhebbers het gerucht de ronde deed dat Manase daarvan in voorraad had, stroomden de orders van heinde en verre binnen. Zo erg werd het dat hij een handgeschreven lijst van wat hij kon leveren bij een bevriende boekhandelaar in Tokio achterliet, en dat bleek een dermate groot succes dat de berg boeken waarover zijn moeder meer dan eens had geklaagd ‘dat ze alleen maar in de weg lagen en nooit ene cent op zouden brengen’ zienderogen slonk en in geld veranderde.

Met het kapitaal dat hij aldus had verkregen begon Manase een winkel in de binnenstad van Chichibu. De toch al smalle ruimte verdeelde hij nog eens in tweeën – één helft voor tweedehandsboeken, de andere voor nieuwe uitgaven – en na een halfjaar kon hij het pand al uitbreiden en leende hij ook boeken uit tegen vergoeding. Zijn twee zusters waren bekwame naaisters, zowel in de westerse als in de Japanse stijl, en ook zij begonnen nu werk aan te nemen. Hun reputatie in de buurt was zo goed dat ze een buurmeisje als hulp moesten aannemen en de hal bij de ingang van de boerderij ondanks de vloer van aangestampte aarde meer leek op een naaiatelier. De familie Manase hoefde zich geen zorgen meer te maken over haar levensonderhoud.

Het was in deze tijd dat hij stenen begon te verzamelen. Zijn huis stond buiten de stad in de uitlopers van de bergen, in het westelijke deel van het keteldal waarin Chichibu ligt, en als hij naar zijn werk fietste, stapte hij altijd even af bij de brug over de Arakawa om aan de oever van de rivier een sigaretje te roken. ’s Ochtends en ’s avonds, in een dagelijks ritueel, staarde hij daar naar het ruige gebergte, tot hij op een zomerse morgen, drijfnat van de vochtige hitte die kenmerkend is voor een keteldal, zijn schoenen uittrok om zijn voeten te koelen in de rivier en zijn oog viel op een bruin steentje dat lag te glinsteren in het water. Het glom zo mooi dat hij het oppakte om het eens nader te bekijken. De glans leek te worden veroorzaakt door heel fijne korreltjes die over de steen waren verspreid, en toen het in de palm van zijn hand het zonlicht opving, glinsterde het steentje eens te meer.

Toen hij die dag klaar was met zijn werk, ging hij naar huis, nam een bad en at, en toen pas legde hij zijn vondst van die ochtend op zijn bureau. Het steentje bleek met zijn natheid ook al zijn glans te hebben verloren en was nu niet meer dan een doodgewoon dofbruin stukje grind. Manase was weliswaar enigszins teleurgesteld, maar de volgende dag bracht hij toch weer een stuk of wat steentjes mee naar huis. Een paar dagen later schoot het hem te binnen dat hij nog ergens een goudviskom moest hebben, en toen hij die vulde met water en de steentjes erin liet zinken was dat toch wel een mooi gezicht. Daarna verzamelde hij er elke dag wel een stuk of wat – mooi gekleurde, interessant getekende, merkwaardig gevormde – tot hij op de schuurzolder, die hij als werkkamer gebruikte, vijf of zes waterbakken had staan, stuk voor stuk gevuld met steentjes. Toen ontdekte hij in een van de oude boeken in zijn winkel een methode om stenen te laten glanzen. Normaal stopte je ze in een ronddraaiende cilinder gevuld met een mengsel van amarilpoeder en water, maar omdat stenen die in rivierbeddingen worden gevonden grotendeels zo mooi glimmen omdat ze al op natuurlijke wijze zijn gepolijst, meende hij dat het voldoende was als hij alleen voor de laatste afwerking zorgde. Toen hij echter nog eens goed las, zag hij dat hij om de mooiste glans aan te brengen gebruik moest maken van een chemisch product waarvan de naam hem onbekend in de oren klonk: ceriumoxide. Omdat hij ook niet wist hoe hij zo een-twee-drie aan ceriumoxide moest komen, probeerde hij het eerst eens met doodgewoon timmermansvernis, en dat leverde onverwacht goede resultaten op. Hij liep alle warenhuizen af en kwam thuis met spul waarmee je metaal beter kon laten glanzen en met allerlei andere soorten vernis, en vanaf die tijd was het een vast onderdeel van zijn dagindeling dat hij zich ’s avonds opsloot in zijn werkkamer om zich met zijn stenen bezig te houden. Al spoedig had hij er niet langer genoeg aan om ze uit te stallen en met het oog te bewonderen, maar ontwaakte in hem het verlangen systematisch een verzameling op te bouwen.

Eerst moest hij de namen van alle stenen leren kennen. Dr. Kazunosuke Masutomi’s Mineralogisch handboek met illustraties in natuurlijke kleuren zou pas in 1955 uitkomen, dus een behoorlijke Japanse handleiding bestond nog niet, maar er waren wel allerlei geologische kinderboeken met prentjes, en als boekhandelaar was het voor hem natuurlijk een kleine moeite om er daarvan zoveel mogelijk te verzamelen. Met alleen maar kijken naar die rijen stenen op zijn bureau schoot hij echter weinig op. De vorm van de gesteenten was verschillend, want die hing af van de manier waarop ze waren gebroken, maar stenen die volledig kleurloos en doorzichtig waren bestonden waarschijnlijk niet, dus er móést een manier zijn om ze naar kleur te rangschikken. De vraag was hoe. Eenzelfde soort steen bleek onverwacht veel kleurschakeringen te kunnen hebben. Alleen de aanwezigheid van uiterst kleine hoeveelheden gekristalliseerd kalium, ijzer of natrium of een ander metaal leek al verschillen te veroorzaken. Graniet bijvoorbeeld kon wit zijn maar ook rood dooraderd, helder gekleurd maar ook donker, en zolang het maar graniet was met grote kristallen was het nog wel te doen; maar kon hij de kristallen ook met een vergrootglas niet meer onderscheiden, dan zat hij echt met de handen in het haar. Zijn boeken informeerden hem even harteloos als summier dat inspectie van een gepolijst slijppreparaat onder een polarisatiemicroscoop het mogelijk maakte de aard van de gesteentevormende mineralen vast te stellen en zo gesteenten definitief te identificeren. Ten einde raad maar zonder aan opgeven te denken, met zijn handleiding altijd binnen bereik en met als zijn sterkste wapen de ogen en vingers die zijn ouders hem hadden gegeven, bewerkte hij stenen met zoutzuur en hield ze onder magneten, brak ze en bekraste ze en rook eraan en likte eraan, tot hij het na een ongelofelijke inspanning van ongeveer een halfjaar voor elkaar had gekregen dat hij de belangrijkste gesteenten alleen maar in de hand hoefde te nemen om te kunnen zeggen wat het was en zijn bureau in de schuur volledig overdekt was met rijen steentjes, alle voorzien van hun eigen etiket. Bovendien had hij al spoedig het geluk gehad bevriend te raken met een leraar aardrijkskunde aan een plaatselijke middelbare school die vaak bij hem in de winkel kwam, zodat hij nu een specialist had die hij kon raadplegen, en toen hij dankzij deze leraar de set met vijftig verschillende gesteenten in zijn bezit kreeg waar hij al zo lang zijn zinnen op had gezet, maakte hij verbazingwekkende vorderingen met zijn classificaties.

Toen voldeden de steentjes die hij in het rivierbed vond niet meer. Op zijn ene vrije dag in de week trok hij met een topografische kaart in de hand en een hamer in zijn riem de bergen rond Chichibu in en liep daar de ene ontsluiting na de andere af. Al deed hij nog een hoop fout, dit was gespecialiseerd verzamelen in het veld, en hij had het zo naar zijn zin dat hij de eerste paar keer geen steen kon laten liggen en de canvaszakken die hij voor dit doel had meegenomen soms zo zwaar werden dat hij ze niet eens kon optillen. Maar naarmate hij meer ervaring kreeg, trok hij vaker met een bepaald doel de bergen in en werd hij steeds behendiger in het hanteren van zijn hamer, tot hij de vaardigheid verwierf om gebruikmakend van de textuur van een rots een stuk van precies de juiste grootte uit te kloppen.

Tot zijn vreugde ontdekte hij ook dat Chichibu een mekka was voor geologen. Het Paleozoïcum, het Mesozoïcum, het Cenozoïcum, elk tijdperk was in prachtige strata vertegenwoordigd: afzettingen van stollingsgesteenten, dat sprak vanzelf, maar te beginnen met de schist rond Nagatoro waren ook metamorfe en contactmetamorfe gesteenten over een wijd gebied verspreid, en omdat zeldzame ertsen en fossielen er eveneens in overvloed te vinden waren, kon je haast zeggen dat de mensen die aan de voet van de bergen woonden een schatkamer in hun achtertuin hadden liggen. Bovendien had Chichibu al vroeg de aandacht van specialisten getrokken, en het bestaan van nauwkeurige geologische kaarten was een onschatbare steun voor de amateurgeoloog. Manase begon met de aanleg van zijn eigen verzameling specimens: zijn voorlopige doelwit was vijftig verschillende gesteenten, die hij een voor een deponeerde in de doos die hij eigenhandig had gezaagd en in elkaar gezet. Na ongeveer een halfjaar, precies op de dag dat zijn oudste zoon werd geboren, had hij zijn vijftig stenen bij elkaar, maar hij wilde geen seconde verliezen en verhoogde zijn doel onmiddellijk naar honderd soorten. Zo’n aantal bleek in zijn naaste omgeving toch wel moeilijk te verzamelen, zodat hij van de nieuwjaarsdagen en de Bon-feestdagen1 gebruikmaakte om de Kanto-vlakte rond Tokio helemaal af te reizen en zijn omzwervingen zelfs tot het verre eiland Kyushu uit te breiden. Wat hij zelf niet kon vinden zocht hij bij mijnondernemingen, en op een midwinterse dag, ditmaal vlak voor de geboorte van zijn jongste zoon, slaagde hij er eindelijk in om van een kennis de sideroliet te kopen die hij koste wat kost aan zijn verzameling wilde toevoegen. Toen hij deze in het laatste lege vakje van zijn doos legde, was zijn verzameling van honderd gesteenten compleet.

==

Als hij wilde klagen had hij redenen genoeg, maar hij werd tenminste niet gekweld door hongerkrampen of door de vrees voor onverwachte kogels, en terwijl zijn vredige alledaagse bestaan zich voortzette, kwam het slechts zelden voor dat hij werd herinnerd aan de dingen die tijdens de oorlog waren gebeurd. Wanneer zijn malaria echter weer de kop opstak en hij met koude rillingen in bed lag, kwamen met de koorts soms ook de gebeurtenissen aan het front als droombeelden naar boven drijven. En wat hij in zijn nachtmerries vooral opnieuw beleefde was de angst voor de eenzaamheid.